საქმე №ას-948-2023 10 ოქტომბერი, 2023 წელი

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ეკატერინე გასიტაშვილი, მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – სს „დ.ს.კ.ი–ო“ (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – თ.წ–ი(მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 მაისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის უარყოფა

დავის საგანი - სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. თ.წ–მა (შემდეგში - მოსარჩელე ან მოწინააღმდეგე მხარე) სარჩელი აღძრა სს „დ.ს.კ.ი–ოს“ (შემდეგში - მოპასუხე, აპელანტი, კასატორი) მიმართ, სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით გამოწვეული ზიანის - 10 500 ლარის, ასევე მოსარჩელის კუთვნილი ავტოსატრანსპორტო საშუალების სადაზღვევო კომპანიის მფლობელობაში გადაცემიდან მისი მესაკუთრისთვის დაბრუნების მომენტამდე მიყენებული მატერიალური ზიანის - 4000 ლარის ანაზღაურების მოთხოვნით.

2. სარჩელი ეფუძნება შემდეგ გარემოებებს: 2018 წლის 31 ივლისს მხარეთა შორის დაიდო დაზღვევის ხელშეკრულება მოსარჩელის კუთვნილ სატრანსპორტო საშუალებაზე. სადაზღვევო პოლისით აღნიშნულ სატრანსპორტო საშუალებაზე უფლებამოსილ მძღოლებად განისაზღვრნენ მოსარჩელე და ს.ბ–ი, ასევე, განისაზღვრა სადაზღვევო რისკები, მათ შორის, ავტოსაგზაო შემთხვევა, პრემიის ოდენობა და სხვა პირობები.

3. 2019 წლის 3 ივნისს მომხდარი ავტოსაგზაო შემთხვევისას დაზიანდა დაზღვეული ავტომანქანა, რომელსაც მართავდა უფლებამოსილი მძღოლი - ს.ბ–ი. მოსარჩელემ მიმართა სადაზღვევო კომპანიას შემთხვევის დადგომისთანავე. სადაზღვევო კომპანიის წარმომადგენელი გამოცხადდა ავტოსაგზაო შემთხვევის ადგილზე. ს.ბ–ს მუდმივად ჰქონდა კონტაქტი სადაზღვევო კომპანიის თანამშრომლებთან, რომლებიც პასუხისმგებლები იყვნენ კონკრეტული შემთხვევით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურებაზე და სახელშეკრულებო პირობების დაცვაზე. ს.ბ–ი მიჰყვებოდა მათ ინსტრუქციებს და ასრულებდა მათ მიერ მითითებულ დავალებებს, რათა ხელი შეეწყო სადაზღვევო კომპანიისთვის, რომ დროულად მოეხდინათ ზიანის ანაზღაურება.

4. სადაზღვევო კომპანიამ 2020 წლის 27 თებერვლის N92 წერილით უარი უთხრა მოსარჩელეს ზიანის ანაზღაურებაზე იმ საფუძვლით, რომ არ იკვეთებოდა სადაზღვევო შემთხვევა; ასევე, დარღვეული იყო დაზღვევის პირობები, რის გამოც, ხელშეკრულების შესაბამისად, მზღვეველი თავისუფლდებოდა ანაზღაურების ვალდებულებისგან. 2020 წლის 21 ივლისს სადაზღვევო კომპანიას კიდევ ერთხელ მიმართა მოსარჩელემ საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის შედეგად მიყენებული ზარალის 11 760 ლარის ანაზღაურების მოთხოვნით, რაზეც 2020 წლის 27 ივლისის წერილით უარი ეთქვა იმ საფუძვლით, რომ აღნიშნულ საკითხზე უკვე არსებობდა 2020 წლის 27 თებერვლის წერილი.

5. სადაზღვევო კომპანიის მხრიდან ანაზღაურებაზე უარის თქმის გამო 2019 წლის ივნისიდან ერთ წელზე მეტი ავტომანქანა უმოძრაოდ არის გაჩერებული სადაზღვევო კომპანიის კუთვნილ ავტოსადგომზე. გარდა იმისა, რომ ავტომანქანა არის გამოუყენებელ მდგომარეობაში, ასევე არ არის დაცული მისი მოვლის პირობები, რის გამოც, გაცილებით ცუდ მდგომარეობაშია და უფრო მეტადაა დაზიანებული, ვიდრე იყო ავტოსაგზაო შემთხვევის დროს.

6. მოპასუხემ წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ დაზღვევის ხელშეკრულებით განისაზღვრა შემთხვევის სადაზღვევო შემთხვევის აღიარების წინაპირობები, სადაზღვევო ანაზღაურების წესი და გამონაკლისები. 2019 ივნისის ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის მასალებში არსებული პოლიციის სამხრე კამერის ვიდეო ჩანაწერით დასტურდება, რომ მოსარჩელის კუთვნილი სატრანსპორტო საშუალების მძღოლის მიერ განმარტებულ იქნა რა ფაქტობრივი გარემოებები, გაცხადებულ იქნა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევაში მისი ბრალეულობა; ასევე იდენტური შინაარსის ინფორმაცია მიეწოდა სადაზღვევო კომპანიას, რაც შემდგომში, უარყოფილ იქნა საპირისპირო ინფორმაციაზე მითითებით. ექსპერტიზის დასკვნებით დასტურდება, უფლებამოსილი მძღოლის მიერ მიწოდებული ინფორმაციის სინამდვილესთან შეუსაბამობა, ხოლო შემდგომში ასევე გამოირიცხა დაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლის ბრალეულობაც.დაზღვევის ხელშეკრულების მე-9 მუხლის 9.11, 9.1.7, 9.1.18 პუნქტებით გათალისწინებული პირობების დარღვევის შემთხვევაში მზღვეველი იტოვებს უფლებას არ გასცეს სადაზღვევო ანაზღაურება; ხოლო მე-12 მუხლის 12.1, 12.2 და 12.3 ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული პირობების შეუსრულებლობის შემთხვევაში, მზღვეველს ასევე უფლება აქვს უარი თქვას სადაზღვევო შემთხვევის ანაზღაურებაზე.პატრულ-ინსპექტორის პატაკის ტექსტი, ასევე შემდგომში გამოწერილი საჯარიმო ქვითარი, ცალსახად განპირობებული იყო უშუალოდ ავტო-საგზაო შემთხვევის დროს დაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლის, იმავდროულად დამზღვევის ოჯახის წევრის, სინამდვილესთან შეუსაბამო ახსნა-განმარტებებით, რაც საყურადღებოა სამოქალაქო კოდექსის 832-ე მუხლის მეორე ნაწილით გათვალისწინებული ნორმის ჭრილში საკითხის შეფასებისას.დამზღვევის ოჯახის წევრის მხრიდან არსებული არათანამიმდევრული განმარტებების გამო, დღის წესრიგში დადგა საექსპერტო კვლევის აუცილებლობის საკითხი და ვინაიდან დაზუსტების მოტივით, არერთხელ შეიცვალა მძღოლის განმარტებები, აღნიშნულმა განაპირობა ექსპერტის წინაშე დამატებითი კითხვების დასმაც.

7. მოპასუხემ მიუთითა იმ გარემოებაზეც, რომ 2018 წლის 31 ივლისს დადებული დაზღვევის ხელშეკრულების მოქმედების ფარგლებში, მოსარჩელეს 2018 წლის 19 ოქტომბერს და 2019 წლის 13 ივნისს აუნაზღაურდა 1563.95 აშშ დოლარისა და 201.11 აშშ დოლარის, ჯამში 1765.06 აშშ დოლარის ოდენობით დამდგარი ზიანი და თითოეულ შემთხვევაში, დამზღვევის მხრიდან მოპასუხესთან კომუნიკაციას ახორციელებდა ს.ბ–ი; ვინაიდან ავტოსაგზაო შემთხვევის დროს მოსარჩელის კუთვნილი სატრანსპორტო საშუალების მძღოლს, იმავდროულად დამზღვევის ოჯახის წევრს, ჰქონდა მიცემული სინამდვილესთან შეუსაბამო ახსნა-განმარტებები. ამასთან, აღნიშნული განმარტებების საფუძველზე დადგა დაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლის ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევაში ბრალეულობა, რაც ერთობლიობაში გამორიცხავს სადაზღვევო ანაზღაურების თაობაზე სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობას.

8. მოპასუხემ სადავოდ გახადა ზიანის ოდენობაც.

9. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 21 ივლისის გადაწყვეტილებაით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ: მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება - 8618 ლარის ოდენობით. სარჩელი 4000 ლარის მატერიალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

10. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოპასუხემ შეიტანა სააპელაციო საჩივარი, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის უარყოფა.

11. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 მაისის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

12. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მხარეთა შორის 2018 წლის 31 ივლისს დაიდო დაზღვევის ხელშეკრულება და გაიცა ავტომობილის დაზღვევის პოლისი N112073/18-D6, რომლის საფუძველზეც დაზღვეულ იქნა დამზღვევის - მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული Toyota-Prius-ის მარკის სატრანსპორტო საშუალება (სარეგისტრაციო ნომრით HG .....), საიდენტიფიკაციო ნომერი ...., გამოშვების თარიღი - 2009 წელი. პოლისის თანახმად, სატრანსპორტო საშუალებაზე უფლებამოსილ მძღოლებად განისაზღვრნენ მოსარჩელე და ს.ბ–ი (მოსარჩელის მეუღლე). განისაზღვრა სადაზღვევო რისკები - ავტოსაგზაო შემთხვევა, სტიქიური უბედურებები, ხანძარი, მეხის დაცემა, აფეთქება, ვანდალიზმი, სხვადასხვა საგნის დაცემა, ქურდობა, ძარცვა, ყაჩაღობა; ანაზღაურების ჯამური ლიმიტი 17 000 აშშ დოლარი; წლიური სადაზღვევო პრემია - 420 აშშ დოლარი, დაზღვევის პერიოდი - 2018 წლის 31 ივლისი-2019 წლის 30 ივლისი.

13. 2019 წლის 3 ივნისს მომხდარი ავტოსაგზაო შემთხვევის შედეგად დაზიანდა დამზღვევის საკუთრებაში არსებული ავტოსატრანსპორტო საშუალება. უფლებამოსილი მძღოლი - ს.ბ–ის მართვის ქვეშ მყოფი ავტომობილი „ტოიოტა პრიუსი“ შეეჯახა ავტომობილ „ოპელ ასტრას“, რომელიც ამობრუნდა და კონტაქტში მოვიდა ავტომობილ „ვოლვოსთან“, ხოლო ავტომობილმა „ტოიოტა პრიუსმა“ განაგრძო მოძრაობა და კონტაქტში მოვიდა ავტომობილ „მერსედეს ბენცთან“.

14. შემთხვევის თაობაზე დაუყოვნებლივ ეცნობა სადაზღვევო კომპანიას, რომელმაც უარი განუცხადა დამზღვევს ავტოსაგზაო შემთხვევის შედეგად დამდგარი ზიანის ანაზღაურებაზე

15. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2019 წლის 10 ოქტომბრის სატრანსპორტო ტექნიკურ-ტრასოლოგიური ექსპერტიზის დასკვნის თანახმად, ავტომობილ „ოპელ ასტრას“ (სახ. ნომერი ...... NN) მძღოლის, ზ.კ–ის მოქმედება არ შეესაბამებოდა „საგზაო მოძრაობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 32-ე მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნებს, რომელთა დაცვის დროსაც კონკრეტულ საგზაო სატრანსპორტო შემთხვევას ადგილი არ ექნებოდა.

16. ავტოსაგზაო შემთხვევაში მონაწილე უფლებამოსილი მძღოლი ს.ბ–ი ცნობილი იქნა ადმინისტრაციულ სამართალდამრღვევად - საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 125.10-ე მუხლით გათვალისწინებული მანევრირების წესების დარღვევისათვის და მის მიმართ შედგენილ იქნა საჯარიმო ქვითარი.

17. აპელანტს სადავოდ არ გაუხდია დადგენილი ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ ავტოსაგზაო შემთხვევის შედეგად დაზიანებული ავტომანქანისათვის მიყენებული ზიანის ღირებულება შეადგენს - 8618 ლარს, კერძოდ, მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი შპს „ა–ის“ 2019 წლის 6 ივნისის ავტომანქანის შეფასების აქტის თანახმად, 2009 წელს დამზადებულ, მსუბუქ ავტომობილ „TOYOTA PRIUS“-ზე (სახ.ნომრით ........) მიყენებული მატერიალური ზიანის ოდენობა შეადგენს 8618 ლარს (იხ. ტ.1, ს.ფ. 205-206).

18. სადაზღვევო შემთხვევის ანაზღაურების გამომრიცხავი აპელანტის შედავება, სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა და მიიჩნია, რომ სახეზეა დაზღვევის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, სადაზღვევო შემთხვევის შედეგად დამდგარი ზიანის ანაზღაურების საფუძველი, კერძოდ:

19. სადაზღვევო შემთხვევის შედეგად დამდგარი ზიანის ანაზღაურებაზე უარის თქმის საფუძვლად მოპასუხემ/აპელანტმა მიუთითა, რომ ავტოსაგზაო შემთხვევაში მონაწილე მძღოლის ს.ბ–ის მიერ წარდგენილ იქნა ურთიერთსაწინააღმდეგო და არათანმიმდევრული განმარტებები (მოძრაობის დროს მარცხენა უკიდურეს ზოლში გაჩერებულ ავტომობილთან შეჯახება, მოძრაობის დროს მისივე სამოძრაო ზოლში ატომობილთან შეჯახება, მოძრაობის დროს მისივე სამოძრაო ზოლში ავტომობილი ასრულდებდა მარცხნივ მოხვევის მანევრს, რის გამოც მოხდა შეჯახება), რის გამოც, ერთი მხრივ, არ მოხდა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევაში სინამდვილეში ბრალეული პირის (არადაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლი) გამოვლენა, რაც დაკავშირებულია მზღვეველის სუბროგაციის უფლებამოსილების დაკარგვასთან, ხოლო, მეორე მხრივ, დაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლი წარმოადგენდა რა დამზღვევის ოჯახის წევრს (მეუღლე), უგულებელყოფილ იქნა სადაზღვევო კომპანიის ინტერესები, მითითებულ ქმედებით ზიანი ადგება მზღვეველს.

20. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა მხარეთა შორის გაფორმებული დაზღვევის ხელშეკრულების მნიშვნელოვანი პირობების მე-9 მუხლზე: 9.1.1. პუნქტის თანახმად, დამზღვევი ვალდებულია, როგორც სადაზღვევო პოლისის მიღებამდე, ასევე, მისი მოქმედების ვადის განმავლობაში შეატყობინოს მზღვეველს უტყუარი ინფორმაცია, რომელსაც მნიშვნელობა აქვს სადაზღვევო რისკის სახისა და ხარისხის განსაზღვრისათვის; 9.1.17. პუნქტის თანახმად, დამზღვევი ვალდებულია - არ განაცხადოს საკუთარი პასუხისმგებლობის შესახებ და არ გასცეს პირობა ზიანის ანაზღაურებაზე მზღვეველის წერილობითი თანხმობის გარეშე, წინააღმდეგ შეთხვევაში, მზღვეველი უფლებამოსილია მოიხსნას ნაკისრი პასუხისმგებლობა; 9.1.18. პუნქტით განისაზღვრა დამზღვევის ვალდებულებად - ხელი შეუწყოს მზღვეველს ზიანის ანაზღაურების უფლების გამოყენებაში, გადასცეს მას სათანადო დოკუმენტაცია და უფლებამოსილებანი, დათმოს მოთხოვნის უფლება, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მზღვეველი იტოვებს უფლებას არ გასცეს სადაზღვევო ანაზღაურება. ანალოგიური შინაარსის შემცველია 9.1.22 პუნქტიც, რომელიც უთითებს, რომ დამზღვევის მიერ ჩამოთვლილ ვალდებულებათა (ერთ-ერთი ან რამდენიმე) შეუსრულებლობისის შემთხვევაში მზღვეველი თავისუფლდება მისი მოვალეობებისაგან.

21. დადგენილია, რომ ს.ბ–ის 2019 წლის 6 ივნისის, 22 აგვისტოს და 27 სექტემბრის განცხადებებში დაფიქსირებული პოზიცია (მოძრაობის დროს მარცხენა უკიდურეს ზოლში გაჩერებულ ავტომობილთან დაჯახება, მოძრაობის დროს მისივე სამოძრაო ზოლში ავტომობილთან შეჯახება, მოძრაობის დროს მისივე სამოძრაო ზოლში ასრულებდა მარცხნივ მოხვევის მანევრს რის გამოცმოხდა შეჯახება) ურთიერთშეუსაბამო და არათანმიმდევრულია, რაც ასევე, დადასტურებულია სატრანსპორტო-ტრასოლოგიური და ავტო-ტექნიკური ექსპერტიზის დასკვნებით, თუმცა, რა კონკრეტული უარყოფითი შედეგები განაპირობა აღნიშნულმა მზღვეველისთვის, მოპასუხეს არ მიუთითებია, კერძოდ, მოპასუხე ვერ მიუთითებს მისი ინტერესების უგულვებელყოფის ისეთ არსებით შედეგებზე, რასაც საბოლოოდ მისი პასუხისმგებლობის გამორიცხვა შეიძლება მოჰყოლოდა.

22. სააპელაციო სასამართლომ დაუსაბუთებლად მიიჩნია მოპასუხისმითითება, რომ არ იკვეთება, სადაზღვევო შემთხვევის დადგომა, რომლის გამოც, მზღვეველს ეკისრება სადაზღვევო ანაზღაურების გაცემა. აღნიშნულის საწინააღმდეგოდ საქმის მასალებით უტყუარად დასტურდება, რომ ხელშეკრულების მოქმედების ფარგლებში დადგა სადაზღვევო რისკი, მოსარჩელემ განახორციელა მზღვეველის ინფორმირება და ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვადაში წარადგინა განაცხადი სადაზღვევო ანაზღაურების თაობაზე. მოპასუხეს სასამართლოსთვის არ წარმოუდგენია იმგვარი ფაქტები და მტკიცებულებები, რაც მისი ინტერესების არსებით დარღვევაზე მიუთითებდა და პასუხის მგებლობის გამორიცხვის წინაპირობებს წარმოშობდა.

23. აპელანტმა მიუთითა, რომ ავტოსაგზაო შემთხვევაში მონაწილე მძღოლის ს.ბ–ის მიერ ურთიერთსაწინააღმდეგო და არათანმიმდევრულმა განმარტებებმა განაპირობა ის, რომ არ მოხდა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევაში სინამდვილეში ბრალეული პირის (არადაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლი) გამოვლენა, რაც დაკავშირებულია მზღვეველის სუბროგაციის უფლებამოსილების დაკარგვასთან.

24. ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა ექსპერტიზის დასკვნაზე, რომლის თანახმად, სადავო ავტოსაგზაო შემთხვევაში მონაწილე ავტომობილ „ოპელასტრას“ (სახ. ნომერი ......) მძღოლის, ზ.კ–ის მოქმედება არ შეესაბამებოდა „საგზაო მოძრაობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 32-ე მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნებს, რომელთა დაცვის დროსაც, კონკრეტულ საგზაო სატრანსპორტო შემთხვევას ადგილი არ ექნებოდა. ამდენად, მოპასუხის/აპელანტის მითითება, რომ მძღოლის ურთიერთსაწინააღმდეგო და არათანმიმდევრულმა განმარტებებმა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევაში სინამდვილეში რალეული პირის (მძღოლის) გამოვლენის შეუძლებლობა განაპირობა, სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა.

25. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 832-ე მუხლის თანახმად, თუ დამზღვევს შეუძლია ზიანის ანაზღაურების თაობაზე მოთხოვნა წაუყენოს მესამე პირს, მაშინ ეს მოთხოვნა გადადის მზღვეველზე, თუკი ის უნაზღაურებს დამზღვევს ზიანს. თუ დამზღვევი უარს იტყვის მესამე პირის მიმართ თავის მოთხოვნაზე ან მისი მოთხოვნის უზრუნველყოფის უფლებაზე, მაშინ მზღვეველი თავისუფლდება ზიანის იმ ოდენობით ანაზღაურების მოვალეობისაგან, რამდენიც მას შეეძლო მიეღო თავისი ხარჯების ასანაზღაურებლად უფლების განხორციელებასთან ან მოთხოვნის წაყენებასთან დაკავშირებით. თუ დამზღვევის უფლება ზიანის ანაზღაურების თაობაზე ეხება მასთან ერთად მცხოვრებ ოჯახის წევრებს, მაშინ უფლების გადასვლა გამორიცხულია, როცა ოჯახის წევრმა ზიანი განზრახ გამოიწვია.

26. დაზღვევის ხელშეკრულების მნიშვნელოვანი პირობების 12.1. პუნქტის თანახმად, სადაზღვევო ანაზღაურების გაცემის შემდეგ, მზღვეველზე გადადის ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება, რომელიც დამზღვევს (დაზღვეულს, მოსარგებლეს) გააჩნია ზიანზე პასუხისმგებელი პირის მიმართ. 12.2. პუნქტის მიხედვით, დამზღვევი (დაზღვეული, მოსარგებლე) ვალდებულია ხელი შეუწყოს მზღვეველს ზიანის ანაზღაურების განხორციელებაში და გადასცეს ყველა ის საბუთი, მტკიცებულება და ინფორმაცია, რომელიც საჭიროა გადასული მოთხოვნის უფლების განხორციელებისათვის. ხელშეკრულების 12.3. პუნქტის თანახმად კი, დამზღვევის (დაზღვეულის, მოსარგებლის) მიერ წინამდებარე პირობების შეუსრულებლობის შემთხვევაში, მზღვეველს უფლება აქვს უარი თქვას სადაზღვევო ანაზღაურების გაცემაზე და მოითხოვოს გაცემული თანხის უკან დაბრუნება.

27. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არ გამოიკვეთა ისეთი გარემოება, რომ უფლებამოსილი მძღოლის (დამზღვევის ოჯახის წევრი), ს.ბ–ის მხრიდან ადგილი ჰქონდა განზრახ ან გაუფრთხილებელ მოქმედებას. ექსპერტიზის დასკვნით დადასტურებულია, რომ სადავო ავტოსაგზაო შემთხვევაში მონაწილე ავტომობილ „ოპელ ასტრას“ მძღოლის ზ.კ–ის მოქმედება არ შეესაბამებოდა „საგზაო მოძრაობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 32-ე მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნებს, რომელთა დაცვის დროსაც, კონკრეტულ საგზაოსატრანსპორტო შემთხვევას ადგილი არ ექნებოდა.

28. სამოქალაქო კოდექსის 799-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, დაზღვევის ხელშეკრულებით მზღვეველი მოვალეა აუნაზღაუროს დამზღვევს სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით მიყენებული ზიანი ხელშეკრულების პირობების შესაბამისად. ნორმის ანალიზიდან გამომდინარე, სადაზღვევო შემთხვევის შეფასებისათვის, ანუ იმისათვის, რომ სადაზღვევო რისკი განხორციელებულად და შესაბამისად, სადაზღვევო შემთხვევა დამდგარად ჩაითვალოს, უნდა დადგინდეს, სადაზღვევო შემთხვევა შეიცავს თუ არა ხელშეკრულებით შეთანხმებულ გამონაკლის შემთხვევებს, რამდენადაც ამგვარი შემთხვევა გამორიცხავს სადაზღვევო შემთხვევის კვალიფიკაციის და სადაზღვევო კომპანიის მხრიდან თანხის გადახდის სამართლებრივ საფუძველს.საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 820-ე მუხლის მიხედვით, ზიანის დაზღვევისას მზღვეველმა ზიანი უნდა აანაზღაუროს ფულით. ამავე კოდექსის 821-ე მუხლის შესაბამისად, მზღვეველი ზიანს ანაზღაურებს მხოლოდ სადაზღვევო თანხის ფარგლებში.

29. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ, სწორად დაეკისრა მიყენებული ზიანის ანაზღაურება.

30. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება აპელანტმა (მოპასუხე) გაასაჩივრა საკასაციო საჩივრით. კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის უარყოფა შემდეგი დასაბუთებით:

31. არსებობს სადაზღვევო ანაზღაურების გაცემაზე უარის თქმის წინაპირობა, კერძოდ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 832-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, თუ დამზღვევს შეუძლია ზიანის ანაზღაურების თაობაზე მოთხოვნა წაუყენოს მესამე პირს, მაშინ ეს მოთხოვნა გადადის მზღვეველზე, თუკი ის უნაზღაურებს დამზღვევს ზიანს. თუ დამზღვევი უარს იტყვის მესამე პირის მიმართ თავის მოთხოვნაზე ან მისი მოთხოვნის უზრუნველყოფის უფლებაზე, მაშინ მზღვეველი თავისუფლდება ზიანის იმ ოდენობით ანაზღაურების მოვალეობისაგან, რამდენიც მას შეეძლო მიეღო თავისი ხარჯების ასანაზღაურებლად უფლების განხორციელებასთან ან მოთხოვნის წაყენებასთან დაკავშირებით. ამასთან, ამავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, თუ დამზღვევის უფლება ზიანის ანაზღაურების თაობაზე ეხება მასთან ერთად მცხოვრებ ოჯახის წევრებს, მაშინ უფლების გადასვლა გამორიცხულია, როცა ოჯახის წევრმა თუნდაც ზიანი განზრახ გამოიწვია. კასატორს მიაჩნია, რომ ავტო-საგზაო შემთხვევის დროს დამზღვევის კუთვნილი სატრანსპორტო საშუალების მძღოლს და იმავდროულად, ამ უკანასკნელის ოჯახის წევრს ჰქონდა მიცემული სინამდვილესთან შეუსაბამო ახსნა-განმარტებები. ამ განმარტებების საუძველზე დადგა დაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლის ადმინისტრაციული სამართალდარღვევაში ბრალეულობის საკითხი, რა დროსაც, გასათვალისწინებელია, რომ თვით მოწინააღმდეგე მხარის განაცხადის საფუძველზე აღნიშნული პირი წარმოადგენდა უფლებამოსილ მძღოლს, რაც ერთობლიობაში, როგორც, სახელშეკრულებო პირობები, ასევე, საკანონმდებლო დებულებათა ზემოთ აღნიშნული დანაწესი, გამორიცხავს სადაზღვევო ანაზღაურების სახით თანხის დაკისრებას. დაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლის, ს.ბ–ის მიერ განხორციელდა ფაქტობრივი სიტუაციის ფალსიფიცირება. ერთი მხრივ, არ მოხდა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევაში სინამდვილეში ბრალეული პირის (არადაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლი) გამოვლენა, რაც დაკავშირებულია მზღვეველის სუბროგაციის უფლებამოსილების დაკარგვასთან, ხოლო, მეორე მხრივ, ნიშანდობლივია, რომ დაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლი წარმოადგენდა დამზღვევის ოჯახის წევრს (მეუღლე), ანუ, უგულებელყოფილ იქნა რა სადაზღვევო კომპანიის ინტერესები, მითითებულ ქმედებით ზიანი ადგება მზღვეველს. ( იხ. საკასაციო საჩივარი).

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

32. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 20 ივლისის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

33. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

34. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომში - სსსკ-ი) 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის დისპოზიციიდან გამომდინარე (საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა), საკასაციო პალატის შეფასების საგანი იქნება კასატორის (მოპასუხე) შედავებების საფუძვლიანობა.

35. სსსკ-ის 393-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. სამართლის ნორმები დარღვეულად ითვლება, თუ სასამართლომ: არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა; გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა; არასწორად განმარტა კანონი. საპროცესო სამართლის ნორმების დარღვევა მხოლოდ მაშინ შეიძლება, გახდეს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, თუ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი.

36. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას. საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. (შდრ: სუსგ№ას-882-2023, 12 სექტემბერი, 2023 წ, პ.51).

37. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლად მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების ფარგლებში, მოსარჩელის მოთხოვნა სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების შესახებ გამომდინარეობს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ( შემდგომ - სსკ-ი) 799.1 (დაზღვევის ხელშეკრულებით მზღვეველი მოვალეა აუნაზღაუროს დამზღვევს სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით მიყენებული ზიანი ხელშეკრულების პირობების შესაბამისად. მყარად დადგენილი სადაზღვევო თანხით დაზღვევისას მზღვეველი მოვალეა გადაიხადოს სადაზღვევო თანხა ან შეასრულოს სხვა შეპირებული მოქმედება), 814-ე (სადაზღვევო შემთხვევის დადგომის გაგებისთანავე დამზღვევი მოვალეა აცნობოს ამის შესახებ მზღვეველს. მზღვეველს შეუძლია სადაზღვევო შემთხვევის დადგომის შემდეგ მოსთხოვოს დამზღვევს ყოველგვარი ცნობა, რომელიც კი აუცილებელია სადაზღვევო შემთხვევის ან მოვალეობის მოცულობის დასადგენად. მზღვეველს არ შეუძლია დაეყრდნოს შეთანხმებას, რომლითაც იგი თავისუფლდება თავისი მოვალეობისაგან, თუ დამზღვევი არ შეასრულებს შეტყობინების მოვალეობას, მაგრამ ამით მზღვევლის ინტერესები არსებითად არ დაირღვევა. მზღვეველმა თავისი მოვალეობა უნდა შეასრულოს სადაზღვევო შემთხვევის დადგენისა და საზღაურის ოდენობის განსაზღვრის შემდეგ), 820-ე (ზიანის დაზღვევისას მზღვეველმა ზიანი უნდა აანაზღაუროს ფულით), 821-ე (მზღვეველი ზიანს ანაზღაურებს მხოლოდ სადაზღვევო თანხის ფარგლებში) მუხლებიდან.

38. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა, ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებით, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).

39. საკასაციო სასამართლოს მიერ არაერთ გადაწყვეტილებაშია აღნიშნული, რომ სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემოწმებისას სასამართლო იკვლევს, რამდენად დგინდება სამართლებრივი და ფაქტობრივი გარემოებებისის ერთობლიობა, რომლებიც სასარჩელო მოთხოვნის, ან მოთხოვნის გამომრიცხველიშესაგებლის წარმატებას განაპირობებს. სასამართლო ვალდებულია, განსაზღვროს მოთხოვნის ფარგლები (ისე რომ არ გასცდეს მას), მოძებნოს დავის მომწესრიგებელი შესატყვისი სამართლის ნორმა (სპეციალური ან ზოგადი წესი) დადაადგინოს იმ გარემოებათა არსებობა/არარსებობა (ფაქტობრივი გარემოებები), რომლებიც ამ ნორმის გამოყენებისთვის აუცილებელ წინაპირობებს წარმოადგენენ.

40. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ დაზღვევა არის ურთიერთობა ფიზიკური და იურიდიული პირების პირადი და ქონებრივი ინტერესების დასაცავად, გარკვეული გარემოების(სადაზღვევო შემთხვევის) დადგომისას, ამ პირთა მიერ გადახდილი სადაზღვევო შენატანებით (სადაზღვევო პრემიებით) ფორმირებული ფულადი ფონდებისა და კანონმდებლობით ნებადართული სხვა წყაროების ხარჯზე (იხ. სუსგ-ები: №ას-535-2020, 5 ოქტომბერი, 2021, პ. 11; №ას-1306-1226-2015, 01.07.2016წ.).

41. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ დაზღვევის ხელშეკრულების არსისა და მასში მონაწილე მხარეთა უფლება-მოვალეობების განსაზღვრის თვალსაზრისით, დამფუძნებელ ნორმას სსკ-ის 799-ე მუხლი წარმოადგენს. იმავდროულად, ხელშემკვრელ მხარეთა უფლება-მოვალეობების წარმოშობა და განხორციელება დამოკიდებულია მათ შორის გაფორმებული ხელშეკრულების (არსებობის შემთხვევაში ხელშეკრულების დანართების) პირობებსა და დათქმებზე, იმგვარად, რომ კონკრეტული სადაზღვევო შემთხვევა, რომელიც წარმოადგენს სადაზღვევო რისკის რეალიზაციის შედეგს, მხარეების მიერ არსებითი პირობის სახით წინასწარ არის განსაზღვრული ხელშეკრულებაში (შდრ: ი.გაგუა, ბიზნესდავები და სასამართლო პრატიკა, თბილისი, 2017, გვ.119.).

42. დაზღვევის ხელშეკრულება ალეატორულ, ანუ სარისკო გარიგებას წარმოადგენს. ერთი მხრივ, დამზღვევი მიდის რისკზე იმ გაგებით, რომ იხდის სადაზღვევო პრემიას და სადაზღვევო შემთხვევა შეიძლება არც დადგეს ან მზღვეველმა უარი უთხრას დამზღვევს სადაზღვევო საზღაურის გადახდაზე ან ვერ შეძლოს მისი ანაზღაურება გადახდისუუნარობის გამო; მზღვეველი რისკავს იმ თვალსაზრისით, რომ შედარებით მცირე სადაზღვევო პრემიის მიღების პირობებში, მსხვილი სადაზღვევო შემთხვევის დადგომისას, იგი ვალდებული ხდება, გადაიხადოს გაცილებით მეტი თანხა (შდრ: ქ. ირემაშვილი, მხარეთა უფლებრივი თანაფარდობის კრიტერიუმები სადაზღვევო ურთიერთობებში, თბილისი, 2016, გვ.85.).

43. სსკ-ის 799-ე მუხლით ერთმნიშვნელოვნადაა განსაზღვრული, რომ დაზღვევის მიზანი ფიზიკური და იურიდიული პირების ინტერესების დაცვაა. დაზღვევის ხელშეკრულების საგანია მზღვველის მიერ დამზღვევისათვის სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების უზრუნველყოფა, ხოლო ის, თუ რა შეიძლება იყოს დაზღვევის ობიექტი, მოცემულია სსკ-ის 820-858-ე მუხლებში, კერძოდ, ასეთი შეიძლება იყოს ქონება ან პიროვნება. აქედან გამომდინარე, დაზღვევის ხელშეკრულება შეიძლება განვიხილოთ, როგორც სამოქალაქო ბრუნვის მონაწილეთა უფლებების დაცვის მნიშვნელოვანი გარანტია (შდრ: სუსგ №ას-663-624-2011, 17 თებერვალი, 2012 წელი).

44. საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში უთითებს, რომ ყოველი კონკრეტული სამოქალაქო საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში დაკავშირებულია გარკვეული ფაქტების დადგენასთან. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლო იხილავს და წყვეტს მხარეთა შორის წარმოშობილ დავებს, რომლებიც სამართლით რეგულირებული ურთიერთობებიდან წარმოიშობიან. სამართლებრივი ურთიერთობა კი, როგორც ეს ცნობილია, შეიძლება აღმოცენდეს, განვითარდეს ან შეწყდეს მხოლოდ იურიდიული ფაქტების საფუძველზე. სწორედ მტკიცების ტვირთსა და მის სწორ განაწილებაზეა დამოკიდებული დასაბუთებული და კანონიერი გადაწყვეტილების მიღება.

45. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში.

46. სსსკ-ის მე-3 მუხლის მიხედვით, მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები.

47. მტკიცების ტვირთს აწესრიგებს სსსკ-ის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის მიხედვითაც თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. მოსარჩელემ უნდა ამტკიცოს ის გარემოებები, რომლებზედაც დაფუძნებულია სასარჩელო მოთხოვნა, ხოლო მოპასუხემ გარემოებები, რომლებსაც მისი შესაგებელი ემყარება. მტკიცების ტვირთი არის სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორედ გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა სათანადოდ არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი – ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს. მტკიცების ტვირთი დამოკიდებულია არა მხარის როლზე პროცესში, არამედ მოთხოვნის საფუძველზე. მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს (იხ. ჰაინ ბიოლინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2003, გვ.64; ასევე შდრ: სუსგ-ები: №ას-1298-2018; 22.03.2019წ; №ას-1329-2018, 22.02.2019წ; №ას-1610-2019, 07.02.2020წ.).

48. შესაბამისად, იმის დასადგენად, წარმოეშვა თუ არა მზღვეველს სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება, უნდა დადგინდეს, რომ დაზღვევის ხელშეკრულების პირობებიდან გამომდინარე, არ არსებობს სადაზღვევო კომპანიის მიერ მითითებული, ანაზღაურების გამომრიცხავი გარემოება. (შდრ: სუსგ №ას-535-511-2016 8 ივლისი, 2016 წელი).

49. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ, სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილად უნდა ჩაითვალოს შემდეგი გარემოებანი:

50. მხარეთა შორის 2018 წლის 31 ივლისს დაიდო დაზღვევის ხელშეკრულება და გაიცა ავტომობილის დაზღვევის პოლისი N112073/18-D6, რომლის საფუძველზეც დაზღვეულ იქნა დამზღვევის - მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული Toyota-Prius-ის მარკის სატრანსპორტო საშუალება (სარეგისტრაციო ნომრით ....), საიდენტიფიკაციო ნომერი ITDKN3......, გამოშვების თარიღი - 2009 წელი. პოლისის თანახმად, სატრანსპორტო საშუალებაზე უფლებამოსილ მძღოლებად განისაზღვრნენ მოსარჩელე და ს.ბ–ი (მოსარჩელის მეუღლე). განისაზღვრა სადაზღვევო რისკები - ავტოსაგზაო შემთხვევა, სტიქიური უბედურებები, ხანძარი, მეხის დაცემა, აფეთქება, ვანდალიზმი, სხვადასხვა საგნის დაცემა, ქურდობა, ძარცვა, ყაჩაღობა; ანაზღაურების ჯამური ლიმიტი 17 000 აშშ დოლარი; წლიური სადაზღვევო პრემია - 420 აშშ დოლარი, დაზღვევის პერიოდი - 2018 წლის 31 ივლისი-2019 წლის 30 ივლისი.

51. 2019 წლის 3 ივნისს მომხდარი ავტოსაგზაო შემთხვევის შედეგად დაზიანდა დამზღვევის საკუთრებაში არსებული ავტოსატრანსპორტო საშუალება. უფლებამოსილი მძღოლი - ს.ბ–ის მართვის ქვეშ მყოფი ავტომობილი „ტოიოტა პრიუსი“ შეეჯახა ავტომობილ „ოპელ ასტრას“, რომელიც ამობრუნდა და კონტაქტში მოვიდა ავტომობილ „ვოლვოსთან“, ხოლო ავტომობილმა „ტოიოტა პრიუსმა“ განაგრძო მოძრაობა და კონტაქტში მოვიდა ავტომობილ „მერსედეს ბენცთან“.

52. შემთხვევის თაობაზე დაუყოვნებლივ ეცნობა სადაზღვევო კომპანიას, რომელმაც უარი განუცხადა დამზღვევს ავტოსაგზაო შემთხვევის შედეგად დამდგარი ზიანის ანაზღაურებაზე

53. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2019 წლის 10 ოქტომბრის სატრანსპორტო ტექნიკურ-ტრასოლოგიური ექსპერტიზის დასკვნის თანახმად, ავტომობილ „ოპელ ასტრას“ (სახ. ნომერი ....... NN) მძღოლის, ზ.კ–ის მოქმედება არ შეესაბამებოდა „საგზაო მოძრაობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 32-ე მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნებს, რომელთა დაცვის დროსაც კონკრეტულ საგზაო სატრანსპორტო შემთხვევას ადგილი არ ექნებოდა.

54. ავტოსაგზაო შემთხვევაში მონაწილე უფლებამოსილი მძღოლი ს.ბ–ი ცნობილი იქნა ადმინისტრაციულ სამართალდამრღვევად - საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 125.10-ე მუხლით გათვალისწინებული მანევრირების წესების დარღვევისათვის და მის მიმართ შედგენილ იქნა საჯარიმო ქვითარი.

55. აპელანტს სადავოდ არ გაუხდია დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებაიმისშესახებ, რომ ავტოსაგზაო შემთხვევის შედეგად დაზიანებული ავტომანქანისათვის მიყენებული ზიანის ღირებულება შეადგენს - 8618 ლარს, კერძოდ, მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი შპს „ა–ის“ 2019 წლის 6 ივნისის ავტომანქანის შეფასების აქტის თანახმად, 2009 წელს დამზადებულ, მსუბუქ ავტომობილ „TOYOTA PRIUS“-ზე (სახ.ნომრით .....) მიყენებული მატერიალური ზიანის ოდენობა შეადგენს 8618 ლარს (იხ. ტ.1, ს.ფ. 205-206).

56. კასატორის ძირითადი პრეტენზიას წარმაოდგენს, რომ არსებობს სადაზღვევო ანაზღაურების გაცემაზე უარის თქმის წინაპირობა, კერძოდ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 832-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, თუ დამზღვევს შეუძლია ზიანის ანაზღაურების თაობაზე მოთხოვნა წაუყენოს მესამე პირს, მაშინ ეს მოთხოვნა გადადის მზღვეველზე, თუკი ის უნაზღაურებს დამზღვევს ზიანს. თუ დამზღვევი უარს იტყვის მესამე პირის მიმართ თავის მოთხოვნაზე ან მისი მოთხოვნის უზრუნველყოფის უფლებაზე, მაშინ მზღვეველი თავისუფლდება ზიანის იმ ოდენობით ანაზღაურების მოვალეობისაგან, რამდენიც მას შეეძლო მიეღო თავისი ხარჯების ასანაზღაურებლად უფლების განხორციელებასთან ან მოთხოვნის წაყენებასთან დაკავშირებით. ამასთან, ამავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, თუ დამზღვევის უფლება ზიანის ანაზღაურების თაობაზე ეხება მასთან ერთად მცხოვრებ ოჯახის წევრებს, მაშინ უფლების გადასვლა გამორიცხულია, როცა ოჯახის წევრმა თუნდაც ზიანი განზრახ გამოიწვია. კასატორს მიაჩნია, რომ ავტო-საგზაო შემთხვევის დროს დამზღვევის კუთვნილი სატრანსპორტო საშუალების მძღოლს და იმავდროულად, ამ უკანასკნელის ოჯახის წევრს ჰქონდა მიცემული სინამდვილესთან შეუსაბამო ახსნა-განმარტებები. ამ განმარტებების საუძველზე დადგა დაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლის ადმინისტრაციული სამართალდარღვევაში ბრალეულობის საკითხი, რა დროსაც, გასათვალისწინებელია, რომ თვით მოწინააღმდეგე მხარის განაცხადის საფუძველზე აღნიშნული პირი წარმოადგენდა უფლებამოსილ მძღოლს, რაც ერთობლიობაში, როგორც, სახელშეკრულებო პირობები, ასევე, საკანონმდებლო დებულებათა ზემოთ აღნიშნული დანაწესი, გამორიცხავს სადაზღვევო ანაზღაურების სახით თანხის დაკისრებას. დაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლის, ს.ბ–ის მიერ განხორციელდა ფაქტობრივი სიტუაციის ფალსიფიცირება. ერთი მხრივ, არ მოხდა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევაში სინამდვილეში ბრალეული პირის (არადაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლი) გამოვლენა, რაც დაკავშირებულია მზღვეველის სუბროგაციის უფლებამოსილების დაკარგვასთან, ხოლო, მეორე მხრივ, ნიშანდობლივია, რომ დაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლი წარმოადგენდა დამზღვევის ოჯახის წევრს (მეუღლე), ანუ, უგულებელყოფილ იქნა რა სადაზღვევო კომპანიის ინტერესები, მითითებულ ქმედებით ზიანი ადგება მზღვეველს (იხ. საკასაციო საჩივარი).

57. საკასაციო პალატა დაუსაბუთებლობის გამო არ იზარებს კასატორის აღნიშნულ პრეტენზიას და მიაჩნია, რომ სახეზეა დაზღვევის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, სადაზღვევო შემთხვევის შედეგად დამდგარი ზიანის ანაზღაურების საფუძველი, შემდეგ გარემოებათა გამო:

58. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს მხარეთა შორის გაფორმებული დაზღვევის ხელშეკრულების მნიშვნელოვანი პირობების მე-9 მუხლზე: 9.1.1. პუნქტის თანახმად, დამზღვევი ვალდებულია, როგორც სადაზღვევო პოლისის მიღებამდე, ასევე, მისი მოქმედების ვადის განმავლობაში შეატყობინოს მზღვეველს უტყუარი ინფორმაცია, რომელსაც მნიშვნელობა აქვს სადაზღვევო რისკის სახისა და ხარისხის განსაზღვრისათვის; 9.1.17. პუნქტის თანახმად, დამზღვევი ვალდებულია - არ განაცხადოს საკუთარი პასუხისმგებლობის შესახებ და არ გასცეს პირობა ზიანის ანაზღაურებაზე მზღვეველის წერილობითი თანხმობის გარეშე, წინააღმდეგ შეთხვევაში, მზღვეველი უფლებამოსილია მოიხსნას ნაკისრი პასუხისმგებლობა; 9.1.18. პუნქტით განისაზღვრა დამზღვევის ვალდებულებად - ხელი შეუწყოს მზღვეველს ზიანის ანაზღაურების უფლების გამოყენებაში, გადასცეს მას სათანადო დოკუმენტაცია და უფლებამოსილებანი, დათმოს მოთხოვნის უფლება, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მზღვეველი იტოვებს უფლებას არ გასცეს სადაზღვევო ანაზღაურება. ანალოგიური შინაარსის შემცველია 9.1.22 პუნქტიც, რომელიც უთითებს, რომ დამზღვევის მიერ ჩამოთვლილ ვალდებულებათა (ერთ-ერთი ან რამდენიმე) შეუსრულებლობისის შემთხვევაში მზღვეველი თავისუფლდება მისი მოვალეობებისაგან. დადგენილია, რომ ს.ბ–ის 2019 წლის 6 ივნისის, 22 აგვისტოს და 27 სექტემბრის განცხადებებში დაფიქსირებული პოზიცია (მოძრაობის დროს მარცხენა უკიდურეს ზოლში გაჩერებულ ავტომობილთან დაჯახება, მოძრაობის დროს მისივე სამოძრაო ზოლში ავტომობილთან შეჯახება, მოძრაობის დროს მისივე სამოძრაო ზოლში ასრულებდა მარცხნივ მოხვევის მანევრს რის გამოცმოხდა შეჯახება) ურთიერთშეუსაბამო და არათანმიმდევრულია, რაც ასევე, დადასტურებულია სატრანსპორტო-ტრასოლოგიური და ავტო-ტექნიკური ექსპერტიზის დასკვნებით, თუმცა, რა კონკრეტული უარყოფითი შედეგები განაპირობა აღნიშნულმა მზღვეველისთვის, მოპასუხეს არ მიუთითებია, კერძოდ, მოპასუხე ვერ მიუთითებს მისი ინტერესების უგულვებელყოფის ისეთ არსებით შედეგებზე, რასაც საბოლოოდ მისი პასუხისმგებლობის გამორიცხვა შეიძლება მოჰყოლოდა. საქმის მასალებით უტყუარად დასტურდება, რომ ხელშეკრულების მოქმედების ფარგლებში დადგა სადაზღვევო რისკი, მოსარჩელემ განახორციელა მზღვეველის ინფორმირება და ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვადაში წარადგინა განაცხადი სადაზღვევო ანაზღაურების თაობაზე. მოპასუხეს სასამართლოსთვის არ წარმოუდგენია იმგვარი ფაქტები და მტკიცებულებები, რაც მისი ინტერესების არსებით დარღვევაზე მიუთითებდა და პასუხის მგებლობის გამორიცხვის წინაპირობებს წარმოშობდა.

59. კასატორი მიუთითებს, რომ ავტოსაგზაო შემთხვევაში მონაწილე მძღოლის ს.ბ–ის მიერ ურთიერთსაწინააღმდეგო და არათანმიმდევრულმა განმარტებებმა განაპირობა ის, რომ არ მოხდა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევაში სინამდვილეში ბრალეული პირის (არადაზღვეული სატრანსპორტო საშუალების მძღოლი) გამოვლენა, რაც დაკავშირებულია მზღვეველის სუბროგაციის უფლებამოსილების დაკარგვასთან.

60. ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა ექსპერტიზის დასკვნაზე, რომლის თანახმად, სადავო ავტოსაგზაო შემთხვევაში მონაწილე ავტომობილ „ოპელ ასტრას“ (სახ. ნომერი ....) მძღოლის, ზ.კ–ის მოქმედება არ შეესაბამებოდა „საგზაო მოძრაობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 32-ე მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნებს, რომელთა დაცვის დროსაც, კონკრეტულ საგზაო სატრანსპორტო შემთხვევას ადგილი არ ექნებოდა. ამდენად, მითითება, რომ ს.ბ–ის ურთიერთსაწინააღმდეგო და არათანმიმდევრულმა განმარტებებმა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევაში სინამდვილეში ბრალეული პირის (მძღოლის) გამოვლენის შეუძლებლობა განაპირობა, არაა გასაზიარებელი.

61. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ევროპული კონვენციის 6.1 მუხლით გათვალისწინებული გარანტიები მოიცავს სასამართლოს ვალდებულებას, მიუთითოს გადაწყვეტილების მიღების საკმარისი საფუძვლები. დასაბუთებული გადაწყვეტილება მხარეებს აჩვენებს, რომ მათ ნამდვილად მოუსმინეს. მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნული სასამართლო მტკიცებულებების დასაშვებად ცნობის და არგუმენტების შერჩევის დროს სარგებლობს შეფასების ფართო ფარგლებით, ის ვალდებულია, რომ საკუთარი ქმედებები გაამართლოს, გადაწყვეტილების მიღების შესაბამისი მიზეზების მითითებით (კარმელ სალიბა მალტის წინაღმდეგ - Carmel Saliba v. Malta, N 24221/13, § 73, 29 ნოემბერი 2016; § 73). როდესაც მხარის არგუმენტს არსებითი მნიშვნელობა აქვს სამართალწარმოების შედეგზე, იგი საჭიროებს ნათელ და კონკრეტულ პასუხს (რუიზ ტორია ესპანეთის წინააღმდეგ- RuizTorija v. Spain, 9 დეკემბერი 1994, § 30, Series A N 303-A; § 30; ჰირო ბალანი ესპანეთის წინააღმდეგ, Hiro Balani v. Spain, 9 დეკემბერი 1994, § 28, Series A N 303-B; § 28 ), შესაბამისად, სასამართლოებს მოეთხოვებათ გამოიკვლიონ მხარეთა ძირითადი არგუმენტები (ბუზესკუ რუმინეთის წინააღმდეგ -Buzescu v. Romania, N 61302/00, § 67, 24 მაისი 2005, § 67.; დონაძე საქართველოს წინააღმდეგ - Donadzé v. Georgia, N 74644/01, § 35, 7 მარტი 2006;). სამართლიანი სამართალწარმოება მოითხოვს, რომ ეროვნულმა სასამართლომ, რომელმაც, ქვედა ინსტანციის სასამართლოს არგუმენტების გამოყენებით ან სხვაგვარად არ წარმოადგინა გადაწყვეტილების დეტალური მიზეზები, უპასუხოს წამოჭრილი საკითხების არსებით ნაწილს და არ შემოიფარგლოს მხოლოდ ქვედა ინსტანციის დასაბუთების გაზიარებით (ელე ფინეთის წინააღმდეგ- Helle v. Finland, 19 დეკემბერი 1997, § 60, ReportsofJudgmentsandDecisions 1997-VIII;).

62. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ დაზღვევის ხელშეკრულების საფუძველზე წამოჭრილი დავის დროს მტკიცების ტვირთი მხარეებს შორის შემდეგნაირად ნაწილდება: დამზღვევმა უნდა ამტკიცოს სადაზღვევო შემთხვევასა და მიღებულ ზიანს შორის causa proxima-ს არსებობა. მეორე მხრივ, მზღვეველმა უნდა ამტკიცოს, რომ ზიანის გამომწვევი მიზეზი წარმოადგენს ხელშეკრულების გამონაკლისს, რის გამოც, მასზე ვერ გავრცელდება სადაზღვევო დაფარვა (შდრ: სუსგ №ას-1479-2019 21 იანვარი, 2020 წელი).

63. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ სადაზღვევო კომპანიამ ვერ შეძლო კუთვნილი მტკიცების ტვირთის რეალიზება რადგან საქმეზე წარმოდგენილი მტკიცებულებებით არ დადასტურდა, დაზღვევის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საგამონაკლისო შემთხვევის არსებობა.

64. საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ სადაზღვევო რისკის რეალიზაციის უშუალო შედეგია სადაზღვევო შემთხვევა, რომლის დადგომაც უცნობ, არაპროგნოზირებად მოვლენას უკავშირდება. უცნობი შეიძლება იყოს, დადგება თუ არა სადაზღვევო შემთხვევა, ან როდის დადგება იგი. დაზღვევის მიზანი მიღწევადია უშუალოდ დაზღვევის სფეროში არსებული მექანიზმებით, რომელი მექანიზმებიც უშუალოდ რეაგირებენ ზიანის მიმყენებლის მართლსაწინაღმდეგო ქცევაზე. აღნიშნული კი, თავის მხრივ, განაპირობებს სადაზღვეო ურთიერთობებში სუბროგაციის პრინციპის არსებობას, რაც იმპლიმენტირებულია ამავე კოდექსის 832-ე მუხლში. სსკ-ის 832.1 მუხლით დადგენილია, რომ თუ დამზღვევს შეუძლია ზიანის ანაზღაურების თაობაზე მოთხოვნა წაუყენოს მესამე პირს, მაშინ ეს მოთხოვნა გადადის მზღვეველზე, თუკი ის აუნაზღაურებს დამზღვევს ზიანს. მითითებული ნორმის არსი იმაში მდგომარეობს, რომ მას შემდეგ, რაც მზღვეველი აუნაზღაურებს დამზღვევს დამდგარ ზიანს, მზღვეველს წარმოეშობა უფლება გახდეს დამზღვევის უფლებამონაცვლე და მოითხოვოს ზიანის (ზარალის) ანაზღაურება მესამე პირისაგან იმ ოდენობით, რაც მან დამზღვევს გადაუხადა.

65. დაზღვევის კონტექსტში, სუბროგაციის დოქტრინა მზღვეველისა და დამზღვევის ურთიერთობის ორ ძირითად ასპექტთან ასოცირდება: პირველ რიგში, იგი უფლებას აძლევს მზღვეველს, განახორციელოს და დაიცვას ის უფლებები, რომელიც დამზღვევს ზიანის მიმყენებელი მესამე პირის მიმართ აქვს; მეორე, სუბროგაციის დოქტრინა ხელს უშლის დამზღვევის უსაფუძვლო გამდიდრებას, ეს კი სრულ შესაბამისობაშია “ორმაგი კომპენსაციის აკრძალვის პრინციპთან” აღნიშნული პრინციპი კანონით გათვალისწინებული შესაძლებლობაა, რა დროსაც მზღვეველზე იმ მოთხოვნის უფლებების გადასვლა ხდება, რაც გააჩნია დაზღვეულ (სარგებლის მიმღებ) პირს ზიანის მიყენებაზე პასუხისმგებელი პირის მიმართ და ამ უფლების გადასვლა ხორციელდება მზღვეველის მიერ გაცემული სადაზღვევო საზღაურის ფარგლებში. სუბროგაციის ერთ-ერთ უპირატესობად და დანიშნულებად მოიაზრებენ ზიანის მიყენების ფაქტის დადგომის შემდეგ სამივე მონაწილე მხარისათვის აღნიშნული პრინციპის საშუალებით პრობლემის ოპტიმალურ გადაწყვეტას.“ (შდრ: ნ. ნიავაძე, სუბროგაცია ნებაყოფლობით სადაზღვევო ურთიერთობებში, 2012, გვ.3).

66. ქონებრივი დაზღვევის სამართალურთიერთობაში სუბროგაციის ძირითადი დანიშნულებაა, რომ დამზღვევის მიერ დაზღვევა არ იქნეს გამოყენებული უსაფუძვლო გამდიდრების საშუალებად. დამზღვევს, რომლის ქონებრივი ინტერესიც იქნა დაზიანებული მესამე პირის მიერ, მიყენებული ზიანის შესაბამისი ოდენობის თანხის ანაზღაურების მიღების უფლება ერთდროულად წარმოეშობა ორი სხვადასხვა სუბიექტის მიმართ. მათგან ერთს წარმოადგენს ზიანის მიყენებისას დელიქტურ სამართლებრივურთიერთობაში პასუხისმგებელი პირი, ხოლო მეორეს სადაზღვევო კომპანია, როგორც სახელშეკრულებო ვალდებულებით - სამართლებრივი ურთიერთობის კონტრაჰენტი. თუ დამზღვევი ანაზღაურებას მოითხოვოს და სრულად მიიღებს ორივე სუბიექტისგან, მაშინ დამზღვევის მიერ მიღებული თანხა იქნება იმაზე უფრო მეტი, ვიდრე მიყენებული ზიანი, რაც თავისთავად საფუძვლის გარეშე დამზღვევის გამდიდრების საწინდარი.

67. „სუბროგაციის დროს საქმე გვაქვს დელიქტურ ვალდებულებაში კრედიტორის შეცვლასთან, სადაც ვალდებულების არსი უცვლელი რჩება. ამასთან, დელიქტურ ვალდებულებაში დამზღვევის მზღვეველით შეცვლის აუცილებელი წინაპირობაა ზიანის ანაზღაურების თაობაზე მოთხოვნის მატერიალურ-სამართლებრივი საფუძვლის არსებობა და მზღვეველის მიერ დამზღვევისათვის სადაზღვევო თანხის გაცემა. ამდენად ზიანის დამზღვევის სამართლებრივ ურთიერთობაში, როდესაც სადაზღვევო შემთხვევის დადგომა გამოიწვია მესამე პირმა, გამოიყენება კრედიტორის ჩანაცვლების პრინციპი, რაც შესაძლოა ემსახურებოდეს როგორც დაზღვეულის, ასევე მესამე პირის უსაფუძვლო გამდიდრების თავიდან აცილებას.“ (შდრ: სუსგ №ას-581-549-2011, 17 თებერვალი, 2012).

68. სუბროგაციის შემთხვევაში მოთხოვნის უფლება მზღვეველზე გადადის მის მიერ გაცემული სადაზღვევო საზღაურის ფარგლებში. ეს ნიშნავს, რომ სადაზღვევო კომპანია არ არის უფლებამოსილი, მოითხოვოს პასუხისმგებელი პირისაგან იმაზე მეტი, რაც მან აანაზღაურა დაზღვევის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე. თუმცა, თავის მხრივ, ეს არ ართმევს უფლებას დამზღვევს, ზიანზე პასუხისმგებელი პირისაგან მოითხოვოს თანხა, რაც აღემატება გაცემულ სადაზღვევო საზღაურს, თუ რეალური დანაკლისი სადაზღვევო თანხაზე მეტია. (შდრ: გ. ამირანაშვილი, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა მესამე პირისაგან, „მართლმსაჯულება და კანონი“, №1’19, 2014, გვ.95).

69. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სადაზღვევო ხელშეკრულების ძირითადი მიზანია, ერთის მხრივ, სადაზღვევო კომპანიამ შემოსავალი მიიღოს და მეორეს მხრივ, სადაზღვევო შემთხვევის დადგომისას დამზღვევს მიყენებული ზიანი აუნაზღაურდეს. მნიშვნელოვანია, რომ მზღვეველის მიერ დამზღვევის დაცვამ, გარკვეულწილად არ „მოადუნოს“ ზიანის მიმყენებელი (შდრ: ნ. მოწონელიძე, სუბროგაცია, როგორც მზღვეველის მოთხოვნის დაკმაყოფილების საშუალება, 2016, გვ.42). „Made whole“-ს პრინციპის თანახმად, დამზღვევის ზიანი სრულად უნდა იქნეს ანაზღაურებული, მანამ სანამ სადაზღვევო კომპანია აღძრავს სარჩელს ზიანის მიმყენებლის წინააღმდეგ (შდრ: Howard E., Theodore K, „Subrogation: Primer and Recent Environmental Cleanup Cases“, 2015, New York Law Journal, p.1-2; https://www.law.com.)

70. მზღვეველის სუბროგაციული მოთხოვნის უფლება განიმარტება, როგორც „მიღებული კომპენსირების პრინციპისაგან“: დამზღვევს აქვს უფლება აინაზღაუროს მიყენებული ზიანი, თუმცა მეორე მხრივ, დამზღვევი არ არის უფლებამოსილი უსაფუძვლოდ გაიმდიდროს საკუთარი თავი და მოთხოვნა აინაზღაუროს, როგორც მზღვეველისაგან, ასევე ზიანის მიმყენებელი მესამე პირისაგან. ამავდროულად, ზიანზე პასუხისმგებელ პირს არ შეუძლია თავი გაიმართლოს იმ ფაქტით, რომ დაზარალებულ პირს დაზღვეული ჰქონდა შემთხვევა. ის მაინც წარმოადგენს ზიანზე პასუხისმგებელ პირს (იხ: Pengelley N., „When Can an insurer Exercise its Right of Subrogation”?, The Accountig Review 75(1), 2013.).

71. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სუბროგაციის საფუძველზე კანონმდებელი ცდილობს ორი მიზნის მიღწევას: პირველი, დაზღვეულმა არ უნდა მიიღოს ორმაგი კომპენსაცია ზიანის მიმყენებელი მესამე პირისა და მზღვეველისაგან, ანუ დამზღვევი არ უნდა გამდიდრდეს უსაფუძვლოდ და მეორე, ზიანის მიმყენებელმა მესამე პირმა, სადაზღვევო ანაზღაურების საფუძველზე, არ უნდა ნახოს სარგებელი, კერძოდ იგი არ უნდა გათავისუფლდეს პასუხისმგებლობისაგან.

72. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სუბროგაციის შემთხვევაში მოვალე (მზღვეველი) მესამე პირად არ განიხილება, მასზე ხდება კრედიტორის (დამზღვევი) უფლების გადასვლა. სადაზღვევო საზღაურის გაცემის შემდეგ რეგრესული ვალდებულება კი არ წარმოიქმნება, არამედ დამზღვევსა და ზიანის მიმყენებელს შორის არსებული ძირითადი ვალდებულება აგრძელებს არსებობას. ასეთ დროს ხდება ვალდებულებით ურთიერთობაში პირების შეცვლა კანონის საფუძველზე, კრედიტორის უფლებების სხვა პირზე გადასვლის გზით: მზღვეველი ცვლის ზიანის მიმყენებლის მიმართ მოთხოვნის უფლების მქონე დამზღვევს. სუბროგაცია წარმოადგენს მზღვეველის გარანტიას, ზიანის მიმყენებლისაგან მიიღოს ის თანხა, რომელიც სადაზღვევო შემთხვევის დადგომის შედეგად გასცა დამზღვევითვის (იხ. დამატებით: გ. ამირანაშვილი, „სუბროგაციის უფლების დაუშვებლობა“, სამართლებრივი ჟურნალი, 2011, გვ.20.).

73. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სადაზღვევო ხელშეკრულების მხარეები უშუალოდ სადაზღვევო ხელშეკრულებით დეტალურად განსაზღვრავენ იმ უფლება-მოვალეობებს, რომლებიც მათ სუბროგაციის რეალიზაციის პროცესში წარმოეშობათ. ამასთან, მნიშვნელოვანია, რომ ხელშეკრულების პირობების შესახებ მეტი ინფორმაცია უნდა მიწოდოს დამზღვევს და ამით დაცული იქნება დამზღვევის ინტერესები. თუ გავითვალისწინებთ, რომ სადაზღვევო სამართლის უმთავრესი მიზანი დამზღვევის ქონებრივი ინტერესის დაცვაა, ცალსახაა, რომ დავა დამზღვევსა და მზღვეველს შორის მოვალისაგან ანაზღაურების მიღების უპირატესი უფლების შესახებ დამზღვევის სასარგებლოდ უნდა გადაწყდეს (შდრ: ნ.მოწონელიძე, სუბროგაცია როგორც მზღვეველის მოთხოვნის დაკმაყოფილების საშუალება, თბილისი, 2016, გვ: 117, 221). ვინაიდან დაზღვევის ხელშეკრულების უმთავრესი მიზანი დამზღვევის ქონებრივი ინტერესის დაცვაა, ბუნებრივია, სუბროგაცია არ შეიძლება ამ უკნასკნელის საზიანოდ განხორციელდეს (შდრ:BGHZ 13, 28 = VersR 195, 211 მითითებულია: Moller/Segger, in: Longheid/Wandt, Munchener kommentar, VVG პპ:1-99 Systematische Darstellung, Band I, 2010, პ86, Rn, 122.). როგორც წესი, სუბროგაციის შემთხვევაში, კრედიტორი („პირველადი კრედიტორი“, დამზღვევი) ანაზღაურების მიღებისთანავე ტოვებს ვალდებულებით სამართლებრივ ურთიერთობას და მას ანაცვლებს „მეორადი კრედიტორი“ - პირი რომელმაც ვალდებულება „პირველადი კრედიტორის“ წინაშე სხვის ნაცვლად შეასრულა. მზღვეველი, როგორც წესი, ზიანის მიმყენებელი პირის წინაშე დამზღვევის სახელით გამოდის და მისი უფლებების რეალიზაციას საკუთარი ინტერესებისათვის ახორციელებს. ამდენად, სუბროგაციის შემთხვევაში, სახეზეა საინგულარული სამართალმემკვიდრეობა (შდრ: ნ.მოწონელიძე, სუბროგაცია როგორც მზღვეველის მოთხოვნის დაკმაყოფილების საშუალება, თბილისი, 2016, გვ: 174, 175).

74. განსახილველ შემთხვევასთან მიმართებით საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს დაზღვევის ხელშეკრულების მნიშვნელოვანი პირობების 12.1. პუნქტზე, რომლის თანახმად, სადაზღვევო ანაზღაურების გაცემის შემდეგ, მზღვეველზე გადადის ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება, რომელიც დამზღვევს (დაზღვეულს, მოსარგებლეს) გააჩნია ზიანზე პასუხისმგებელი პირის მიმართ. 12.2. პუნქტის მიხედვით, დამზღვევი (დაზღვეული, მოსარგებლე) ვალდებულია ხელი შეუწყოს მზღვეველს ზიანის ანაზღაურების განხორციელებაში და გადასცეს ყველა ის საბუთი, მტკიცებულება და ინფორმაცია, რომელიც საჭიროა გადასული მოთხოვნის უფლების განხორციელებისათვის. ხელშეკრულების 12.3. პუნქტის თანახმად კი, დამზღვევის (დაზღვეულის, მოსარგებლის) მიერ წინამდებარე პირობების შეუსრულებლობის შემთხვევაში, მზღვეველს უფლება აქვს უარი თქვას სადაზღვევო ანაზღაურების გაცემაზე და მოითხოვოს გაცემული თანხის უკან დაბრუნება.

75. საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ მოცემულ შემთხვევაში არ გამოიკვეთა გარემოება, რომ უფლებამოსილი მძღოლის - ს.ბ–ის (დამზღვევის ოჯახის წევრი) მხრიდან, ადგილი ჰქონდა ხელშეკრულების 12.3. პუნქტის დარღვევას.

76. საკასაციო პალატას მაიჩნია, რომ მოსარჩელემ სამოქალაქო საპროცესო სამართალში დადგენილი მტკიცების სტანდარტით ჯეროვნად უზრუნველყო დავის საგნის სპეციფიკიდან გამომდინარე, მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოების - სადზღვევო შემთხვევიდან გამომდინარე ზიანის დაკმაყოფილების წინაპირობების დადასტურება, ხოლო მოპასუხემ კი ვერ შეძლო მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოების - დაზღვევის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ანაზღაურების გამომრიცხველი გარემოების დადასტურება, შესაბამისად, კასატორმა ( მოპასუხე) ვერ დარწმუნა საკასაციო პალატა მისი საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძვლების არსებობაში.

77. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არ იკვეთება საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილით გათვალისწინებული რომელიმე საფუძვლის არსებობა, ვინაიდან ნორმის დანაწესით საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. როგორც საქმის მასალებით ირკვევა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან, არც დასაბუთებული პოზიციაა წარმოდგენილი ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციათან ანდა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობის საფუძვლით.

78. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისითაც. მსგავს საკითხებზე არსებობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა, რომელსაც გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება.

79. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც, მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

80. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. სს „დ.ს.კ.ი–ოს“ საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო;

2. სს „დ.ს.კ.ი–ოს“ (ს.კ:.....) (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით 30/06/2023-ში N1 საგადასახადო დავალებით გადახდილი 431 ლარის 70% – 301.7 ლარი;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ეკატერინე გასიტაშვილი

მირანდა ერემაძე