საქმე N:ას-1004-2023

საქმე №ას-1004-2023 03 ოქტომბერი, 2023 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მირანდა ერემაძე, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – გ.ბ–ვი (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – მ.ა–ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 30მაისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის უარყოფა და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – უძრავი ქონების უკანონო მფლობელობიდან გამოთხოვა (თავდაპირველი სარჩელით), გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა (შეგებებული სარჩელით)

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. მ.ა–მა (შემდეგში: თავდაპირველი მოსარჩელე) სარჩელი აღძრა გ.ბ–ვის (შემდეგში: მოპასუხე ან შეგებებული სარჩელით მოსარჩელე) მიმართ ქ. თბილისში, სოფელ ..........,ს/კ: №........(შემდეგში- სადავო უძრავი ქონება) მდებარე უძრავი ნივთის უკანონო მფლობელობიდან გამოთხოვის მოთხოვნით.

2. სარჩელის საფუძვლად მითითებულია, რომ მხარეთა შორის 2018 წლის 14 აგვისტოს სანოტარო წერილობითი ფორმით დაიდო უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით. დადგენილ ვადაში მოპასუხემ არ ისარგებლა გამოსყიდვის უფლებით. შესაბამისად, ქონების მესაკუთრე გახდა მოსარჩელე, ხოლო მოპასუხე დღემდე არამართლზომიერად ფლობს სადავო უძრავ ქონებას. ( იხ. სარჩელი, ს.ფ.4-9).

3. მოპასუხემ თავდაცვის საპროცესო საშუალებად გამოიყენა როგორც შესაგებელი, ასევე შეგებებული სარჩელი.

4. მოპასუხემ შესაგებელში სარჩელი არ ცნო და უარყო, რომ გამოსყიდვის ვადაში სადავო უძრავი ქონების გამოსყიდვის უფლებით არ უსარგებლია. მოპასუხემ აღნიშნა, რომ მოსარჩელეს სთხოვა გარკვეული დრო მიეცა თანხის დასაბრუნებლად, რაზედაც თავიდან თანხმობა მიიღო, ხოლო მოგვიანებით კი უარი განაცხადა. მოპასუხე დღემდე სთავაზობს მოსარჩელეს 12 000 აშშ დოლარის დაბრუნებას, თუმცა, მოსარჩელე უარზეა და ცდილობს თანხაზე ბევრად მაღალი ღირებულების სადავო უძრავი ქონების დასაკუთრებას. ( იხ. ს.ფ.30-34).

5. შეგებებული სარჩელით მოპასუხემ მოითხოვა: ბათილად იქნეს ცნობილი გამოსყიდვის უფლებით სადავო უძრავი ქონების 2018 წლის 14 აგვისტოს ხელშეკრულება; შეგებებული სარჩელის ავტორს თავდაპირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ12 000 აშშ დოლარის გადახდა დაეკისროს.

6. შეგებებული სარჩელის საფუძვლები: შეგებებული სარჩელის ავტორის განმარტებით, თავდაპირველად, 2017 წლის 15 დეკემბერს მასსა და ე.ა–ს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის შესაბამისადაც, ე.ა–მა გადასცა სესხად 14 000 ლარი, ყოველთვიურად 3%-ის დარიცხვით, 1 წლის ვადით, 2018 წლის 15 დეკემბრამდე. აღნიშნული სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა მსესხებლის საკუთრებაში არსებული სადავო უძრავი ქონება. ზემოაღნიშნული ხელშეკრულების გაფორმებიდან რამდენიმე თვეში, ე.ა–მა დამატებით გარკვეული თანხის სანაცვლოდ შესთავაზა ახალი ხელშეკრულების გაფორმება და მოტყუებით, ისე რომ არსებული ხელშეკრულების მოქმედების ვადა არ იყო გასული, 2018 წლის 14 აგვისტოს გააფორმებინა მის შვილთან - მ.ა–თან (შეგებებული სარჩელით მოპასუხესთან) გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულება 6 თვის ვადით, 12 000 აშშ დოლარზე, საიდანაც მოახდინა არსებული სესხის თანხის - 14 000 ლარის გადაფარვა. ვინაიდან ხელშეკრულების მოქმედების ამოწურვის დროს ვერ შეძლო გამოსყიდვის თანხის გადახდა, სიტყვიერი შეთანხმებით მიეცა დამატებით 1 კვირის ვადა თანხის დასაბრუნებლად, რომლის მიუხედავადაც, შეგებებული სარჩელით მოპასუხემ უარი განაცხადა და დღემდე უარს აცხადებს თანხის მიღებაზე. მხარის მოსაზრებით, აღნიშნული განპირობებულია მოსარჩელის სურვილით, მიითვისოს ბევრად მეტი ღირებულების მქონე უძრავი ქონება, კერძოდ, როგორც ექსპერტიზის დასკვნით დგინდება, უძრავი ქონების რეალური ღირებულება შეადგენს 49 685 აშშ დოლარს, რაც ექსპერტიზის ჩატარების დროისთვის არის 137 738 ლარი. ზემოაღნიშნულ ფაქტობრივ გარემოებებზე მითითებით შეგებებული სარჩელით მოსარჩელე სადავო ხელშეკრულებას მიიჩნევს მოტყუებით და შეცდომით დადებულად და ითხოვს მის ბათილად ცნობას, შეგებებული სარჩელით მოპასუხის სასარგებლოდ 12 000 აშშ დოლარის გადახდის დავალდებულების სანაცვლოდ. ( იხ. ს.ფ.69-71).

7. თავდაპირველმა მოსარჩელემ შეგებებული სარჩელი არ ცნო და აღნიშნა, რომ სადავო უძრავ ქონებაზე 2018 წლის 14 აგვისტოს ნოტარიუსთან გაფორმდა გამოსყიდვის უფლებით ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლითაც ნასყიდობის საგანი 12 000 აშშ დოლარად შეიძინა. ნოტარიუსისაგან თავდაპირველ მოპასუხეს განემარტა ამ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებები და ის გარემოება, რომ გამოსყიდვის ვადის გასვლის შემდეგ თავდაპირველი მოსარჩელე გახდებდა სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრე.( იხ. ს.ფ.93-95).

8. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 21 თებერვლის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა. გადაწყვეტილების დაუყოვნებლივ აღსასრულებლად გადაცემაზე მოსარჩელეს ეთქვა უარი. შეგებებული სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. ( იხ. ს.ფ.187-199).

9. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმების მოთხოვნით სააპელაციო საჩივრით წარადგინა მოპასუხემ, რომელიც არ დაკმაყოფილდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 30 მაისის განჩინებით და უცვლელად დარჩა მოცემულ საქმეზე თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 21თებერვლის გადაწყვეტილება. (იხ. ს.ფ.331-340)

10. სასამართლოს გადაწყვეტილება დასაბუთებულია იმ დადგენილ გარემობებზე მითითებით, რომ 2017 წლის 15 დეკემბერს ე.ა–ს და გ.ბ–ვს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. სესხის სახით გადაცემული 14 000 ლარის სანაცვლოდ და მის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა გ.ბ–ვის საკუთრებაში არსებული სადავო უძრავი ქონება. ხელშეკრულება მოქმედებდა 1 წლის ვადით, 2018 წლის 15 დეკემბრამდე, ყოველთვიურად სესხის ძირითად თანხაზე 3%-ის დარიცხვის პირობით.

11. 2018 წლის 14 აგვისტოს განსახილველი დავის მხარეებს შორის გაფორმდა უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით. ხელშეკრულების მიხედვით, მყიდველმა სადავო უძრავი ქონება იყიდა 2019 წლის 14 თებერვლამდე გამოსყიდვის უფლებით, გამყიდველის მიერ. ხელშეკრულების შესაბამისად, ნასყიდობის საგანი გაიყიდა 12 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარად (30 833 ლარი).

12. გამყიდველმა ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვადაში სადავო უძრავი ქონებაარ გამოისყიდა, რის შემდეგაც, მყიდველმა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს 20.02.2019 წელს მიმართა გამოსყიდვის უფლების ვალდებულების გაუქმების მოთხოვნით;საჯარო რეესტრის ამონაწერის შესაბამისად, 14/08/2018წ. გაფორმებული გამოსყიდვის უფლებით უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრეს წარმოადგენს თავდაპირველი მოსარჩელე.

13. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს22/07/2019 დასკვნით ირკვევა, რომ სადავო უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულება 2019 წლის 17 ივლისის მდგომარეობით საორიენტაციოდ შეადგენს 49 685 აშშ დოლარს, რაც შესაბამისი გაცვლითი კურსით ეროვნულ ვალუტაში შეადგენს 142 139 ლარს. უფრო კონკრეტულად, დასკვნის მიხედვით, მიწის ნაკვეთის (1183 კვ.მ) საბაზრო ღირებულება შეადგენს 47 320 აშშ დოლარს (135 373 ლარი), ხოლო შენობა-ნაგებობის საბაზრო ღირებულება - 2 365 აშშ დოლარს (6 766 ლარი).

14. არ დადასტურდა გამოსყიდვის უფლებით უძრავი ნივთის ნასყიდობის 2018 წლის 14 აგვისტოს ხელშეკრულების მოტყუებით დადების ფაქტი;

15. სადავო უძრავ ქონებას ფაქტობრივად ფლობს მოპასუხე.

16. ზემოთდადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები სასამართლომ მოაწესრიგა სსკ-ის 50-ე, 91-ე, 168-ე, 170-ე, 172-ე, 183-ე, 311-312-ე მუხლებით და განმარტა, რომ მოპასუხის მიერ ზეპირსიტყვიერი განმარტების გარდა, წარმოდგენილი არ ყოფილა რაიმე სახის მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა ხელშეკრულების მოტყუებით დადებას. მხოლოდ ის ფაქტი, რომ რეალურად სადავო ქონება ბევრად მეტი ღირებულებისაა, თავისთავად ვერ ამყარებს მხარის პოზიციას ხელშეკრულების ბათილად ცნობის მიზნებისთვის. გარდა სასარჩელო მოთხოვნის დაუსაბუთებლობისა, სასამართლომ იმსჯელა იურიდიულ ინტერესზე დავის საგნის მიმართ. კერძოდ, როგორც შეგებებული სარჩელიდან ირკვევა, მხარე ითხოვს სადავო ხელშეკრულების ბათილად ცნობას და მასზე მ.ა–ის სასარგებლოდ თანხის დაკისრებას. სასამართლომ განმარტა, რომ აღიარებითი სარჩელი დასაშვებია, თუ იკვეთება მოსარჩელის იურიდიული ინტერესი, რომ ასეთი აღიარება სასამართლოს გადაწყვეტილებით მოხდეს. მიკუთვნებითი სარჩელებისგან განსხვავებით, აღიარებითი სარჩელის დავის საგანია თვით მატერიალურ-სამართლებრივი ურთიერთობა, რომელიც სუბსიდიური ხასიათის მატარებელია და იურიდიული ინტერესის არსებობა გამორიცხულია, თუ შესაძლებელია მოპასუხის მიმართ მიკუთვნებითი მოთხოვნის წარდგენა (იხ. სუსგ №ას-937-887-2015, 2015 წლის 10 ნოემბერი). იურიდიული ინტერესის არსებობის დადგენისათვის უნდა იკვეთებოდეს, გაუმჯობესდება თუ არა მოსარჩელის სამართლებრივი მდგომარეობა მისი აღიარებითი მოთხოვნის დაკმაყოფილების შემთხვევაში. მოცემულ შემთხვევაში, შეგებებული სარჩელით მოსარჩელე აყენებს აღიარებით სარჩელს, მაშინ როცა მას მიზნის მისაღწევად უნდა ედავა მიკუთვნებითი მოთხოვნის ფარგლებში. მოთხოვნა იმ სახით, რა სახითაც წარმოდგენილია შეგებებული სარჩელი, ვერ გააუმჯობესებს მოსარჩელის სამართლებრივ მდგომარეობას, რადგან მოხდება მხოლოდ გარიგების ბათილად ცნობა და ამით ვერ იქნება შედეგი მიღწეული. შესაბამისად, სასამართლომ მიიჩნია, რომ არ არსებობს მხარის იურიდიული ინტერესი და ამ საფუძვლითაც შეგებებული სარჩელი ვერ დაკმაყოფილდება.

17. რაც შეეხება უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის მოთხოვნით აღძრულ სარჩელს, აღნიშნული წარმოადგენს ვინდიკაციურ სარჩელს, რომლის დაკმაყოფილებისათვის აუცილებელია შემდეგი წინაპირობების არსებობა: 1. მოსარჩელე უნდა იყოს ნივთის მესაკუთრე, 2. მოპასუხე უნდა იყოს ნივთის მფლობელი და 3. მას არ უნდა ჰქონდეს ამ ნივთის ფლობის უფლება. მითითებულ პირობათაგან რომელიმეს არარსებობა (დაუდასტურებლობა), გამორიცხავს სარჩელის დაკმაყოფილების შესაძლებლობას. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც დადგინდება სამივე წინაპირობის არსებობა, შესაძლებელია მოპასუხის უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა. განსახილველ შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილი საჯარო რეესტრის ამონაწერით დადგენილია, რომ სადავო უძრავი ქონება რეგისტრირებულია მოსარჩელის საკუთრებაში. საკუთრების უფლების დამადასტურებელ დოკუმენტს წარმოადგენს მხარეთა შორის 2018 წლის 14 აგვისტოს გაფორმებული უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით. ამდენად, იმის გათვალისწინებით, რომ სასამართლომ არ გაიზიარა შეგებებულ სარჩელში მითითებული პოზიცია ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შესახებ და მიიჩნია, რომ შეგებებული სარჩელის ავტორს უარი უნდა ეთქვას მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე, არსებული მოცემულობით, ამონაწერი საჯარო რეესტრიდან, რომლის საფუძველზეც წარმოადგენს მოსარჩელე ქონების მესაკუთრედ, ძალაშია და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 312-ე მუხლის შესაბამისად, ვიდრე საწინააღმდეგო არ დადასტურდება, მიიჩნევა ნამდვილად. სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ სადავო ქონება იმყოფება მოპასუხის მფლობელობაში და სასარჩელო მოთხოვნა მოპასუხის მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის თაობაზე საფუძვლიანია.

18. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ საქალაქო სასამართლომ დაადგინა ყველა ის ფაქტობრივი წანამძღვარი, რომელიც სსკ-ის 170-ე და 172-ე მუხლებით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგის განმაპირობებელია, კერძოდ, ნივთის გამოთხოვის მართლზომიერებისთვის უნდა არსებობდეს შემდეგი წინაპირობები: ა) მოსარჩელე უნდა იყოს ნივთის მესაკუთრე; ბ) მოპასუხე უნდა იყოს ნივთის მფლობელი და გ) მოპასუხეს არ უნდა ჰქონდეს ამ ნივთის ფლობის უფლება. (სუსგ. Nას-914-2019, 25.07.2019წ.; სუსგ. Nას-246-246-2018; 20.03.2018წ.).

19. დადგენილად იქნა მიჩნეული, რომ მოსარჩელე სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრეა, რაც დასტურდება საქმეში წარმოდგენილი ამონაწერით საჯარო რეესტრიდან (იხ. ტომი I, ს.ფ. 17-18), რომლის მიმართაც, სსკ-ის 312-ე მუხლის თანახმად, მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია, ე.ი. რეესტრის ჩანაწერები მიიჩნევა სწორად, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა, მოპასუხე სადავო უძრავი ქონების მფლობელია. მოპასუხემ, სსსკ-ის მე-4 და 102-ე მუხლების შესაბამისად, ვერ შეძლო კუთვნილი მტკიცების ტვირთის რეალიზება და სასამართლოსათვის იმ მტკიცებულებების წარდგენა, რომლითაც დადასტურდებოდა სადავო ნივთზე მათი მფლობელობის მართლზომიერება.სსკ-ის 168-ე მუხლის თანახმად, მესაკუთრის პრეტენზიის გამო, ნივთის მფლობელობა წყდება, თუ მესაკუთრე მფლობელს წაუყენებს დასაბუთებულ პრეტენზიას. ამდენად, რადგანაც განხორციელებულია სსკ-ის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგის განმაპირობებელი ყველა ფაქტობრივი წინაპირობა, მოსარჩელეს უფლება აქვს, მფლობელობის შეწყვეტა და ნივთის გადაცემა მოითხოვოს (იხ. სუსგ Nას-887-2019, 27.12.2019წ.).

20. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ კანონით გათვალისწინებული შემთხვევების გარდა, რომელიც ადგენს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების წესს, მოსარჩელეს ევალება სასარჩელო განცხადებაში ასახული ფაქტების მტკიცება, ხოლო მოპასუხე მოვალეა, სარჩელისაგან თავდაცვის მიზნით, ქმედითად უარყოს მოსარჩელის არგუმენტები, წარადგინოს იმგვარი მტკიცებულებები, რომლებიც გააქარწყლებს მოსარჩელის მიერ დასახელებულ ფაქტებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მხოლოდ მოპასუხის ზეპირი განმარტება მოსარჩელის პოზიციას ვერ გადაწონის და მხარისათვის არახელსაყრელ მატერიალურ-სამართლებრივ შედეგს გამოიწვევს (იხ. სუსგ. Nას-1579-2019, 17.12.2019წ.). უარყოფილი იქნა აპელანტის პრეტენზია, რომ ის სადავო ქონებას ფლობს კანონიერად, ვინაიდან მას აღნიშნულის დამადასტურებელი რაიმე მტკიცებულება სასამართლოსთვის არ წარუდგენია.

21. ამასთან, აპელანტი სადავო ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძვლად უთითებდა გარიგების მოტყუებით დადებას, რასაც არეგულირებს სამოქალაქო კოდექსის 81-82-ე მუხლები, რომელთა თანახმად თუ პირი გარიგების დადების მიზნით მოატყუეს, იგი უფლებამოსილია მოითხოვოს ამ გარიგების ბათილობა. ეს ხდება მაშინ, როცა აშკარაა, რომ მოტყუების გარეშე გარიგება არ დაიდებოდა. თუ ერთი მხარე დუმს იმ გარემოებათა გამო, რომელთა გამჟღავნების დროსაც მეორე მხარე არ გამოავლენდა თავის ნებას, მაშინ მოტყუებულს შეუძლია მოითხოვოს გარიგების ბათილობა. გამჟღავნების ვალდებულება არსებობს მხოლოდ მაშინ, როცა მხარე ამას ელოდებოდა კეთილსინდისიერად. მოტყუებით დადებული გარიგების ბათილად ცნობისათვის მნიშვნელობა არა აქვს, არასწორი ცნობების შეტყობინებით მხარე მიზნად ისახავდა რაიმე სარგებლის მიღებას, თუ – მეორე მხარისათვის ზიანის მიყენებას.

22. სსკ-ის 81-ე მუხლის დანაწესის შესაბამისად,მოტყუების საფუძვლით გარიგების ბათილობისათვის აუცილებელია, რომ მოტყუებას ნების გამომვლენში ისეთი შეცდომის გამოწვევა შეეძლოს, რომელიც ნების გამოვლენის საფუძველი ხდება. მოტყუების დროს პირს შექმნილი უნდა ჰქონდეს ისეთი ობიექტური ვითარება, რომელიც ხელს შეუშლის ნების გამომვლენს ნამდვილი, ანუ მისთვის სასურველი ნების გამოვლენაში და აღნიშნული გარემოება, ყველა ნორმალურ მოაზროვნე ადამიანში არანამდვილი ნების გამოვლენას უნდა იწვევდეს, ანუ ადამიანს ობიექტური განსჯის შედეგად არ უნდა ჰქონდეს თავისი ნამდვილი ნების გამოვლენის შესაძლებლობა, შესაბამისად, მოტყუების ფაქტი იმდენად თვალსაჩინო და აშკარა უნდა იყოს, რომ ნებისმიერი საშუალო განვითარებისა და აზროვნების ადამიანის მოტყუება უნდა იყოს შესაძლებელი (სუსგ 16.06.2014 წელი, საქმე №ას-182-171-2014, 20.01.2016წ. საქმე №ას-1117-1051- 2015).

23. განსახილველ შემთხვევაში შეგებებული სარჩელის ავტორმა სათანადო მტკიცებულებებით ვერ დაადასტურა ზემოთ დასახელებული ნორმით გათვალისწინებული გარიგების ბათილად ცნობის წანამძღვრების არსებობა. მის მიერ მითითებული გარემოებანი კი შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილების შესაძლებლობას არ იძლევა. რაც შეეხება სადავო უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულებასთან ნასყიდობის ფასის შეუსაბამობის თაობაზე წარმოდგენილ პრეტენზიას, სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ ერთი მხრივ, სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილი მხარეებს აძლევს უფლებას, რომ შეთანხმდნენ ნასყიდობის ფასზე ნივთის საბაზრო ღირებულებაზე ნაკლები ოდენობითაც, ხოლო, მეორე მხრივ, საბაზრო ღირებულებასთან ნასყიდობის ფასის შეუსაბამობის დადასტურების შემთხვევაშიც, მხოლოდ ეს გარემოება, ცალკე აღებული, მხარეთა ორმხრივი ნების გამოვლენის პირობებში, საქმეში არსებულ სხვა გარემოებებთან და მტკიცებულებებთან ურთიერთშეჯერების გარეშე, ვერ გახდება სადავო გარიგების ბათილობის კანონიერი საფუძველი.

24. ამასთან, საქმეში მითითითებული ფაქტობრივი გარემოებების, წარმოდგენილი მტკიცებულებებისა და სააპელაციო სასამართლოში მხარეთა მიერ გაკეთებული ახსნა-განმარტებების შეფასების შედეგად (იხ. 02.05.2023 წლის სხდომის ოქმის აუდიო ჩანაწერი 14:22:02; 14:28:02 წუთიდან) სააპელაციო პალატამ მიიჩნია,რომ გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულებაში გამოხატული მოპასუხის ნება ქონების გასხვისებად კი არ გვევლინება, არამედ - მოპასუხის მიერ სესხის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შესრულებას წარმოადგენს, რაც ფულადი თანხის გადაცემის ნაცვლად სხვა შესრულებით, კერძოდ, ძირითადი სარჩელით მოსარჩელისათვის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე ქონების გადაცემაში გამოიხატა. აღნიშნული დასკვნის სამართლებრივ საფუძველს ქმნის სსკ-ის 623-ე (სესხის ხელშეკრულებით გამსესხებელი საკუთრებაში გადასცემს მსესხებელს ფულს ან სხვა გვაროვნულ ნივთს, ხოლო მსესხებელი კისრულობს დააბრუნოს იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის ნივთი), 427-ე (ვალდებულებითი ურთიერთობა წყდება კრედიტორის სასარგებლოდ ვალდებულების შესრულებით (შესრულება), 428-ე (ვალდებულებითი ურთიერთობა წყდება მაშინაც, როდესაც კრედიტორი ამ ვალდებულებით გათვალისწინებული შესრულების ნაცვლად შესრულებად იღებს სხვა შესრულებას), 52-ე (ნების გამოვლენის განმარტებისას ნება უნდა დადგინდეს გონივრული განსჯის შედეგად, და არა მარტოოდენ გამოთქმის სიტყვასიტყვითი აზრიდან) მუხლები. ამდენად, პალატამ მიიჩნია, რომ აპელანტის შეგებებული სარჩელის მოთხოვნა წარუმატებელია.

25. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე აპელანტმა (მოპასუხემ) შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა მისი გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის უარყოფა და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება, შემდეგი საფუძვლებით:

26. კასატორი აღნიშნავს, რომ მხარეებს შორის 14.08.2018 წელს დადებული ხელშეკრულება არის მოტყუებით დადებული გარიგება. თავდაპირველად მოსარჩელის დედასთან გაფორმებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ვადის გაგრძელების ნაცვლად, ის მოატყუეს და ნოტარიუსთან ხელი მოაწერინეს ნასყიდობის ხელშეკრულებაზე გამოსყიდვის უფლებით. კასატორი აღნიშნავს, რომ არსებობს ექსპერტიზის დასკვნა, რომელიც მიხედვით, სადავო უძრავი ქონების ღირებულება (2019წ.) 150 000 ლარზე მეტი ღირებულებისაა, მაშინ როდესაც სესხის ოდენობა 30 000 ლარამდე იყო. კასატორს უკანონოდ მიაჩნია ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის მოთხოვნის უარყოფა სასამართლოს მხრიდან.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

26 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 27 ივლისის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

27 საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

28 საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ, სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილად უნდა ჩაითვალოს შემდეგი გარემოებანი:

27. 2017 წლის 15 დეკემბერს ე.ა–ს და გ.ბ–ვს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. სესხის სახით გადაცემული 14 000 ლარის სანაცვლოდ და მის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა გ.ბ–ვის საკუთრებაში არსებული სადავო უძრავი ქონება. ხელშეკრულება მოქმედებდა 1 წლის ვადით, 2018 წლის 15 დეკემბრამდე, ყოველთვიურად სესხის ძირითად თანხაზე 3%-ის დარიცხვის პირობით.

28. 2018 წლის 14 აგვისტოს განსახილველი დავის მხარეებს შორის გაფორმდა უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით. ხელშეკრულების მიხედვით, მყიდველმა სადავო უძრავი ქონება იყიდა 2019 წლის 14 თებერვლამდე გამოსყიდვის უფლებით, გამყიდველის მიერ. ხელშეკრულების შესაბამისად, ნასყიდობის საგანი გაიყიდა 12 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარად (30 833 ლარი).

29. გამყიდველმა ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვადაში სადავო უძრავი ქონება არ გამოისყიდა, რის შემდეგაც, მყიდველმა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს 20.02.2019 წელს მიმართა გამოსყიდვის უფლების ვალდებულების გაუქმების მოთხოვნით;საჯარო რეესტრის ამონაწერის შესაბამისად, 14/08/2018წ. გაფორმებული გამოსყიდვის უფლებით უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრეს წარმოადგენს თავდაპირველი მოსარჩელე.

30. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 22/07/2019 დასკვნით ირკვევა, რომ სადავო უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულება 2019 წლის 17 ივლისის მდგომარეობით საორიენტაციოდ შეადგენს 49 685 აშშ დოლარს, რაც შესაბამისი გაცვლითი კურსით ეროვნულ ვალუტაში შეადგენს 142 139 ლარს. უფრო კონკრეტულად, დასკვნის მიხედვით, მიწის ნაკვეთის (1183 კვ.მ) საბაზრო ღირებულება შეადგენს 47 320 აშშ დოლარს (135 373 ლარი), ხოლო შენობა-ნაგებობის საბაზრო ღირებულება - 2 365 აშშ დოლარს (6 766 ლარი).

31. სადავო უძრავ ქონებას ფაქტობრივად ფლობს მოპასუხე.

32. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.

33. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, თავდაპირველი მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია სსკ-ის 170 I მუხლი (მესაკუთრეს შეუძლია, კანონისმიერი ან სხვაგვარი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შებოჭვის ფარგლებში თავისუფლად ფლობდეს და სარგებლობდეს ქონებით (ნივთით), არ დაუშვას სხვა პირთა მიერ ამ ქონებით სარგებლობა, განკარგოს იგი, თუკი ამით არ ილახება მეზობლების ან სხვა მესამე პირთა უფლებები, ანდა, თუ ეს მოქმედება არ წარმოადგენს უფლების ბოროტად გამოყენებას) და 172 I მუხლი (მესაკუთრეს შეუძლია მფლობელს მოსთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მფლობელს ჰქონდა ამ ნივთის ფლობის უფლება), ხოლო შეგებებული სარჩელით მოსარჩელის (თავდაპირველი მოპასუხე) მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია სსკ-ის 81 I მუხლი ( თუ პირი გარიგების დადების მიზნით მოატყუეს, იგი უფლებამოსილია მოითხოვოს ამ გარიგების ბათილად ცნობა. ეს ხდება მაშინ, როცა აშკარაა, რომ მოტყუების გარეშე გარიგება არ დაიდებოდა).

34. „საკუთრების უფლება ბუნებითი უფლებაა, რომლის გარეშეც შეუძლებელია დემოკრატიული საზოგადოების არსებობა. საკუთრების უფლება არა მარტო ინდივიდის არსებობის ელემენტარული საფუძველია, არამედ უზრუნველყოფს მის თავისუფლებას, მისი უნარისა და შესაძლებლობების ადეკვატურ რეალიზაციას, ცხოვრების საკუთარი პასუხისმგებლობით წარმართვას“. (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №1/2/384). “საკუთრება უპირობოდ დაცული ფასეულობაა, იმის მიუხედავად, თუ რა ღირებულების მფლობელობაა სახეზე და რა სოციალური ტვირთის მატარებელია იგი.“ (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2008 წლის 19 დეკემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №1/2/411).” „სამართლებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფა სახელმწიფოს ვალდებულებაა. როდესაც ადამიანის ფუძემდებლურ უფლებებში, როგორიცაა საკუთრების უფლება, ჩარევას აქვს ადგილი, ხელისუფლება უნდა მოქმედებდეს დროულად, ჯეროვნად და რაც მთავარია, თანმიმდევრულად.“ (JGK STATYBA LTD AND GUSELNIKOVAS v. LITHUANI, 2013).

35. საკუთრების უფლების კანონიერებას საფუძველშივე განსაზღვრავს მისი კანონიერად შეძენის ფაქტი. ზუსტად ეს გარემოებაა გადამწყვეტი კანონიერი საკუთრების უფლების არსებობისათვის. „საკუთრება კანონიერია და საქართველოს კონსტიტუციით დაცულ სფეროში შედის, თუ მისი შეძენა - გასხვისება მოხდა კანონის მოთხოვნათა დაცვით. საკუთრების განკარგვის თავისუფლებასთან გვაქვს საქმე, როცა ეს განკარგვა მესაკუთრის თავისუფალი ნების შედეგად ხდება და იგი წარმოადგენს სუვერენული უფლების რეალიზაციის გამოვლინებას.“ (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №1/2/384). “საქართველოს კონსტიტუციით დაცულია მხოლოდ კანონიერი გზით მოპოვებული საკუთრება. საკუთრება კანონიერად მაშინ ჩაითვლება, თუ ის შეძენილია კანონის მოთხოვნათა დაცვით.“ (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2005 წლის 13 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №2/5/309).

36. საკუთრების, როგორც ძირითადი უფლების გარანტია, პირველ რიგში ნიშნავს მესაკუთრის უფლებას, თავი დაიცვას სახელმწიფოს გაუმართლებელი ჩარევისაგან მის კონსტიტუციით გარანტირებულ უფლებაში. თუმცა ამ უფლების გარანტირებულობა მხოლოდ სახელმწიფოს წინაშე დაცვის უფლებით არ ამოიწურება, ის ამავდროულად ავალდებულებს სახელმწიფოს დაიცვას ეს უფლება. (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2001 წლის 7 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №1/2/384). საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლიდან გამომდინარეობს სახელმწიფოს ნეგატიური ვალდებულება, თავი შეიკავოს ისეთი მოქმედებებისაგან, რომელიც გამოიწვევს საკუთრების უფლებაში ჩარევას. ამავე დროს სახელმწიფო პოზიტიურადაა ვალდებული, შექმნას ისეთი სამართლებრივი სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს სამართლიან ბალანსს საზოგადოების წევრებს შორის. სახელმწიფოს გააჩნია დაცვის ვალდებულება, რომელიც მას გარკვეული ქმედების შესრულებას ავალდებულებს. სახელმწიფოს დაცვის ვალდებულება ირღვევა მისი უმოქმედებისას.“ (იხ. ა. ფირცხალაიშვილი, სახელმწიფოს დაცვის ვალდებულება, მისი ასახვა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკაში, ჟურნალი „მართლმსაჯულება და კანონი“, №1/12 თბ., 2012,49).

37. საკასაციო პალატა განმარტავს, სავინდიკაციო სარჩელი ეფუძნება იმ მოცემულობას, რომ მესაკუთრეს, რომელსაც ჩამოერთვა მფლობელობა, შეუძლია ნივთი მოითხოვოს მფლობელისაგან, რომელიც არაკეთილსინდისიერად აკავებს ნივთს. საკუთრების უფლებამ ნივთზე სრული ბატონობა უნდა უზრუნველყოს, მათ შორის ფაქტობრივი ბატონობა - მფლობელობის სახით. ცხადია, მესაკუთრეს სხვა უფლებამოსილებებთან ერთად აქვს მფლობელობის უფლებაც და თუკი მოხდება საკუთრების მფლობელობის ჩამორთმევა, მას შეუძლია არაუფლებამოსილ მფლობელს სსკ-ის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე მოსთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება (იხ.: თამარ ზარანდია, სანივთო სამართალი, გამომცემლობა „მერიდიანი“, მეორე შევსებული გამოცემა, 2019წ., გვ. 245).

29 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში საკუთრების უფლება ფართოდაა განმარტებული და იგი მოიცავს მთელ რიგ ქონებრივ/ფულად უფლებებს, რომელიც საკუთრებიდან გამომდინარეობს. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში – მარქსი ბელგიის წინაღმდეგ განმარტა: „იმის აღიარებით, რომ ყოველ ადამიანს აქვს თავისი საკუთრებით (ქონებით) შეუფერხებელი სარგებლობის უფლება, მუხლი პირველი არსებითად უზრუნველყოფს საკუთრების უფლებას. ეს არის სრულიად ცხადი წარმოდგენა, რომელსაც ტოვებს სიტყვები „საკუთრება“ და „საკუთრების გამოყენება“. (მარქსი ბელგიის წინააღმდეგ, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება განაცხ. №6833/74, სტრასბურგი, 1979 წლის 13 ივნისი). სხვა საქმეზე ევროპული სასამართლო იმეორებს, რომ „საკუთრების ცნებას დამატებითი №1 ოქმის პირველი მუხლის მიხედვით, დამოუკიდებელი მნიშვნელობა აქვს, რომელიც არ შემიფარგლება ფიზიკური ნივთების ფლობით და ის დამოუკიდებელია ეროვნულ კანონმდებლობაში არსებული ოფიციალური კლასიფიკაციისგან: „საკუთრების“ ცნება არ შემოიფარგლება „არსებული საკუთრებით“, არამედ ის შეიძლება მოიცავდეს აქტივებს, სარჩელების ჩათვლით, რომლებთან დაკავშირებითაც განმცხადებელს შეუძლია განაცხადოს, რომ მას გააჩნია საკუთრების უფლებისა ან ქონებრივი ინტერესის ეფექტური გამოყენების გონივრული და „კანონიერი მოლოდინი“ (იხ. იონერილდიზი თურქეთის წინაამდეგ, დიდი პალატა, №48939/99, §124, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2004-XII; პრინცი ჰანს-ადამ II ლიხტენშტეინი გერმანიის წინააღმდეგ; დიდი პალატა, N42527/98, § 83, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001-VIII).

30 საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სსკ-ის 170-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მესაკუთრეს შეუძლია, კანონისმიერი ან სხვაგვარი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შებოჭვის ფარგლებში თავისუფლად ფლობდეს და სარგებლობდეს ქონებით (ნივთით), არ დაუშვას სხვა პირთა მიერ ამ ქონებით სარგებლობა, განკარგოს იგი, თუკი ამით არ ილახება მეზობლების ან სხვა მესამე პირთა უფლებები, ანდა, თუ ეს მოქმედება არ წარმოადგენს უფლების ბოროტად გამოყენებას. ამავე კოდექსის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილით კი განსაზღვრულია, რომ მესაკუთრეს შეუძლია, მფლობელს მოსთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მფლობელს ჰქონდა ამ ნივთის ფლობის უფლება. შესაბამისად, არამფლობელი მესაკუთრის მიერ უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის მართლზომიერებისთვის უნდა არსებობდეს შემდეგი წინაპირობები: ა) მოსარჩელე უნდა იყოს მესაკუთრე, ბ) მოპასუხე უნდა იყოს ნივთის მფლობელი და გ) მოპასუხეს არ უნდა ჰქონდეს ამ ნივთის ფლობის უფლება. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც დადგინდება სამივე წინაპირობის არსებობა, შესაძლებელი გახდება მოპასუხის უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა.

31 საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სსკ-ის 168-ე მუხლის თანახმად, მესაკუთრის პრეტენზიის გამო, ნივთის მფლობელობა წყდება, თუ მესაკუთრე მფლობელს წაუყენებს დასაბუთებულ პრეტენზიას. ამდენად, უნდა გამოიკვეთოს სსკ-ის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგის განმაპირობებელი ყველა წინაპირობა, რათა მოსარჩელეს უფლება ჰქონდეს, ნივთის მისთვის გადაცემა მოითხოვოს (სუსგ 26.01.2023წ. საქმე №ას-1578-2020, 3.02.2021წ. საქმე №ას-136-2019, 29.01.2021წ., საქმე №ას-1437-2020, 24.12.2020წ., საქმე №ას-1274-2020 31.02.2020წ.).

32 პირის მართლზომიერ მფლობელად მიჩნევა უნდა ემყარებოდეს ფაქტობრივ საფუძველს და სამართლებრივად ვარგის მტკიცებულებებს. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლი არ შეიძლება განიმარტოს, როგორც პირის უფლების აღიარება, უზრუნველყოფილი იყოს საცხოვრისით (ჩეპმენი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (Chapman v. TheUnited Kingdom), განაცხადი no. 27138/95, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის 2001 წლის 18 იანვრის გადაწყვეტილების პუნქტი 99) ან როგორც პირის უფლება, იცხოვროს გარკვეულ ადგილას (გარიბი ნიდერლანდების წინააღმდეგ (Garib v. TheNetherlands), განაცხადი no. 43494/09, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის 2017 წლის 6 ნოემბრის გადაწყვეტილების პუნქტი 141). კონვენციის მე-8 მუხლის ძალით სახელმწიფოზე დაკისრებულ პოზიტიურ და ნეგატიურ ვალდებულებებს შორის გამყოფი ზღვარი ხშირად რთული დასადგენია. შესატყვისი პრინციპები მსგავსია. ორივე შემთხვევაში უნდა დამყარდეს სამართლიანი წონასწორობა კონფლიქტურ ინტერესებს შორის. ევროპული სასამართლო მოითხოვს, რომ პირებს უნდა შეეძლოთ, გონივრულად განჭვრიტონ, სულ მცირე, იურისტის რჩევით, რომ მათზე შეიძლება კანონის მოქმედება გავრცელდეს“ (იხ. საცხოვრისის უფლება /საერთაშორისო სტანდარტებისა და პრაქტიკის მიმოხილვა/; ავტორი - ნანა მჭედლიძე; 2019; 38-39; რედაქტორი - ნინო კალატოზიშვილი).

33 საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ვიდიკაციური სარჩელის საფუძვლიანობა მოწმდება იმ გარემოებათა შეფასებით, არსებობს თუ არა მოსარჩელის საკუთრების უფლება ნივთზე და იმყოფება თუ არა ეს ნივთი სხვა პირის არამართლზომიერ მფლობელობაში; ( შდრ: სუსგ №ას-709-2022, 30 სექტემბერი, 2022).

34 მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ მოსარჩელე წარმოადგენს სადავო უძრავი ქონებების მესაკუთრეს, აღნიშნული დასტურდება საქმეში წარმოდგენილი ამონაწერით საჯარო რეესტრიდან (იხ. ტომი I, ს.ფ. 17-18), რომლის მიმართაც, ამავე კოდექსის 312-ე მუხლის თანახმად, მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია, ე.ი. რეესტრის ჩანაწერები ითვლება სწორად, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა.

35 ამასთან, სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად ჩათვალა, რომ აპელანტი სადავო უძრავ ქონებას ფლობდა.

36 რაც შეეხება ვინდიკაციური სარჩელის დაკმაყოფილების ერთ-ერთ აუცილებელ პირობას, რომ მფლობელს არ უნდა ჰქონდეს ამ ნივთის ფლობის უფლება, საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ მოპასუხემ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 და 102-ე მუხლების შესაბამისად, ვერ შეძლო თავისი წილი მტკიცების ტვირთის რეალიზება და სასამართლოსათვის იმ მტკიცებულებების წარდგენა, რომლითაც სადავო ნივთზე მისი მფლობელობის მართლზომიერება დადასტურდებოდა. სსკ-ის 168-ე მუხლის თანახმად, მესაკუთრის პრეტენზიის გამო, ნივთის მფლობელობა წყდება, თუ მესაკუთრე მფლობელს წაუყენებს დასაბუთებულ პრეტენზიას. ამდენად, რადგანაც განხორციელებულია სსკ-ის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგის განმაპირობებელი ყველა ფაქტობრივი წინაპირობა, მოსარჩელეს უფლება აქვს, მფლობელობის შეწყვეტა და ნივთის გადაცემა მოითხოვოს (იხ. სუსგ Nას-887-2019, 27.12.2019წ.).

37 მოპასუხემ შეგებებული სარჩელით მოითხოვა: ბათილად იქნეს ცნობილი გამოსყიდვის უფლებით სადავო უძრავი ქონების 2018 წლის 14 აგვისტოს ხელშეკრულება; შეგებებული სარჩელის ავტორს თავდაპირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ 12 000 აშშ დოლარის გადახდა დაეკისროს (იხ., ამ განჩინების პ.5).

38 ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებმა მიიჩნიეს, რომ ჯერ ერთი, შეგებებული სარჩელის, როგორც აღიარებითი სარჩელის მიმართ მოსარჩელის იურიდიული ინტერესი არ დგინდებოდა (იხ., ამ განჩინების პ. 16) და მეორეც, შეგებებული სარჩელის არგუმენტი სადავო გარიგების მოტყუებით დადების თაობაზე, დაუსაბუთებელი იყო (იხ., ამ განჩინების პპ: 14, 22-25).

39 საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შეგებებული სარჩელის დაზუსტებული მოთხოვნა სადავო უძრავ ქონებაზე დადებული გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და უძრავი ქონების შეგებებული სარჩელის ავტორის საკუთრებად დარეგისტრირების შესახებ, განუხილველად იქნა დატოვებული თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 15 დეკემბრის განჩინებით, იმ საფუძვლით, რომ შეგებებული სარჩელით მოსარჩელემ ვერ უზრუნველყო მოპასუხისათვის გზავნილის ჩაბარება (სსსკ-ის 275.1.„თ“ მუხ.) (ს.ფ. 147-150).

40 საკასაციო სასამართლო, პირველ რიგში, საჭიროდ მიიჩნევს განმარტოს გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულება.

41 სსკ-ის 509-ე მუხლის თანახმად, თუ გამყიდველს ნასყიდობის ხელშეკრულებით აქვს გამოსყიდვის უფლება, ამ უფლების განხორციელება დამოკიდებულია გამყიდველის ნებაზე. გამოსყიდვა არის გამყიდველის უფლება და არა ვალდებულება.

42 გამოსყიდვის ხელშეკრულებით, გამყიდველი აღჭურვილია უფლებით, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადის განმავლობაში, ცალმხრივი ნების გამოვლენით გამოისყიდოს ნასყიდობის საგანი (შდრ: ს. ჩაჩავა, სამოქალაქო კოდექსის 509-ე მ უხლის ონლაი კომენტარი, www.gccc.ge, ველი1.) გამოსყიდვის ხელშეკრულება, მსგავსად უზრუნველმყოფი საკუთრებისა, შესაძლოა განვიხილოთ კრედიტის უზრუნველყოფის საშუალებად, თუ თავად ხელშეკრულების შინაარსის გათვალისწინებით ადგილი არ აქვს კანონისთვის გვერდის ავლას (იხ. ლადო ჭანტურია, კრედიტის უზრუნველყოფის სამართალი, თბილისი, 2012წ, გვ. 266). პრაქტიკაში ვხვდებით ისეთ შემთხვევებს, როდესაც მხარეთა მიზანს წარმოადგენს სესხის ხელშეკრულების დადება, ნასყიდობა-გამოსყიდვის სამართლებრივი კონსტრუქციით, რა დროსაც ნასყიდობის ფასს სესხის თანხა წარმოადგენს ხოლო უზრუნველმყოფი ობიექტი ნასყიდობის საგანია. როგორც წესი ე.წ გაყიდული ნივთი რჩება მყიდველის მფლობელობაში, მოვალის მიერ ნაკისრი ვალდებულების შესრულებამდე (იხ. თამარ შოთაძე, იპოთეკა, როგორც საბანკო კრედიტის უზრუნველყოფის საშუალება, თბილისი, 2011 წ, გვ.198.).

43 სსკ-ის 510-ე მუხლით გამოსყიდვა ხდება თავდაპირველი ფასით. ამასთან, მყიდველს უფლება აქვს მოითხოვოს ის თანხაც, რომლითაც გაიზარდა საქონლის ღირებულება გამოსყიდვის მომენტამდე სასარგებლო დანახარჯების შედეგად, ხოლო გამომსყიდველს შეუძლია მოითხოვოს იმ თანხის გამოკლება, რომლითაც შემცირდა საქონლის ღირებულება მის გამოსყიდვამდე.

44 საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობას აქვს გარკვეული თავისებურებანი, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ გამყიდველს უფლება აქვს, დათქმულ ვადაში გამოისყიდოს გასხვისებული ნივთი. ახალ შემძენს უფლება არ აქვს, სასყიდლის მიღებასა და საკუთრების დაბრუნებაზე უარი თქვას. ხელშეკრულების შინაარსი მას ზღუდავს მესაკუთრის აბსოლუტური უფლებით ფლობდეს, სარგებლობდეს და განკარგავდეს გამოსყიდვის უფლებით შეძენილ ქონებას. იგი გამოსყიდვის ვადით შეზღუდულია და საკუთრების უფლებას შეიძენს გამოსყიდვისათვის დათქმული ვადის გასვლის შემდეგ. თავის მხრივ, გამყიდველსაც დაკისრებული აქვს ვალდებულება გამოსყიდვის ფუნქცია მხოლოდ გამოსყიდვისათვის დათქმულ ვადაში განახორციელოს. თუ ის არ ისარგებლებს გამოსყიდვის ვადაში გამოსყიდვის უფლებით, მაშინ მას უფლება ესპობა ვადის გასვლის შემდგომ გადაიხადოს ღირებულება და ქონება გამოისყიდოს. რა თქმა უნდა, ქონების გამოსყიდვის უფლება მას არ ერთმევა ვადის გასვლის შემდეგაც, მაგრამ ამ ვადის გასვლის შემდეგ, ნივთის გაყიდვის უფლება ენიჭება მის ნამდვილ მესაკუთრეს და ის ვალდებული აღარაა იმავე ფასში, ან თუნდაც განსხვავებულ ფასში მიჰყიდოს კუთვნილი ქონება ყოფილ მესაკუთრეს. ეს მისი უფლებაა და მის ნებაზეა დამოკიდებული, გაყიდის თუ არა ქონებას, რომლის გამოსყიდვის ვადაც გავიდა (იხ. სუსგ №ას-694-665-2016; 31.03.2017 წ; №ას-1090-2021, 18 მაისი, 2022 წ.).

45 შეგებებული სარჩელის ავტორის განმარტებით, თავდაპირველად, 2017 წლის 15 დეკემბერს მასსა და ე.ა–ს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის შესაბამისადაც, ე.ა–მა გადასცა სესხად 14 000 ლარი, ყოველთვიურად 3%-ის დარიცხვით, 1 წლის ვადით, 2018 წლის 15 დეკემბრამდე. აღნიშნული სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა მსესხებლის საკუთრებაში არსებული სადავო უძრავი ქონება. ზემოაღნიშნული ხელშეკრულების გაფორმებიდან რამდენიმე თვეში, ე.ა–მა დამატებით გარკვეული თანხის სანაცვლოდ შესთავაზა ახალი ხელშეკრულების გაფორმება და მოტყუებით, ისე რომ არსებული ხელშეკრულების მოქმედების ვადა არ იყო გასული, 2018 წლის 14 აგვისტოს გააფორმებინა მის შვილთან - მ.ა–თან (შეგებებული სარჩელით მოპასუხესთან) გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულება 6 თვის ვადით, 12 000 აშშ დოლარზე, საიდანაც მოახდინა არსებული სესხის თანხის - 14 000 ლარის გადაფარვა. ვინაიდან ხელშეკრულების მოქმედების ამოწურვის დროს ვერ შეძლო გამოსყიდვის თანხის გადახდა, სიტყვიერი შეთანხმებით მიეცა დამატებით 1 კვირის ვადა თანხის დასაბრუნებლად, რომლის მიუხედავადაც, შეგებებული სარჩელით მოპასუხემ უარი განაცხადა და დღემდე უარს აცხადებს თანხის მიღებაზე. მხარის მოსაზრებით, აღნიშნული განპირობებულია მხარის სურვილით, მიითვისოს ბევრად მეტი ღირებულების მქონე უძრავი ქონება, კერძოდ, როგორც ექსპერტიზის დასკვნით დგინდება, უძრავი ქონების რეალური ღირებულება შეადგენს 49 685 აშშ დოლარს, რაც ექსპერტიზის ჩატარების დროისთვის არის 137 738 ლარი. ზემოაღნიშნულ ფაქტობრივ გარემოებებზე მითითებით შეგებებული სარჩელით მოსარჩელე სადავო ხელშეკრულებას მიიჩნევს მოტყუებით და შეცდომით დადებულად და ითხოვს მის ბათილად ცნობას, შეგებებული სარჩელით მოპასუხის სასარგებლოდ 12 000 აშშ დოლარის გადახდის დავალდებულების სანაცვლოდ. ( იხ. ს.ფ.69-71).

46 საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. თუ საზოგადოების ან პიროვნების არსებითი ინტერესების დაცვისათვის ხელშეკრულების ნამდვილობა დამოკიდებულია სახელმწიფოს ნებართვაზე, მაშინ ეს უნდა მოწესრიგდეს ცალკე კანონით. დასახელებული ნორმის ნორმატიული შინაარსის მიხედვით, მხარეები სარგებლობენ ხელშეკრულების დადების თავისუფლების პრინციპით. ხელშეკრულების პირობა წინასწარ შემუშავებულ ხასიათს არ ატარებს, მხარეებს შეუძლიათ ნებისმიერ საკითხზე შეთანხმდნენ. ამისათვის მათ არ სჭირდებათ რაიმე ნებართვა ან შინაარსის დაცვა. მთავარია, მათი შეთანხმება არ ეწინააღმდეგებოდეს კანონს, აკმაყოფილებდეს მორალის ფარგლებს და საჯარო წესრიგს არ არღვევდეს. მაგალითად, სამოქალაქო კოდექსის ზოგად დებულებებში განმტკიცებული ნორმების თანახმად (54-56-ე,81-83-ე მუხლები) ნებისმიერი გარიგება, რომელიც დადებულია დადგენილი წესისა და აკრძალვების, საჯარო წესრიგის ან ზნეობის ნორმების წინააღმდეგ, ასევე მოტყუებით, თვალთმაქცობით ან მოჩვენებით, ბათილია.

47 საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ევროპული კონვენციის 6.1 მუხლით გათვალისწინებული გარანტიები მოიცავს სასამართლოს ვალდებულებას, მიუთითოს გადაწყვეტილების მიღების საკმარისი საფუძვლები. დასაბუთებული გადაწყვეტილება მხარეებს აჩვენებს, რომ მათ ნამდვილად მოუსმინეს. მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნული სასამართლო მტკიცებულებების დასაშვებად ცნობის და არგუმენტების შერჩევის დროს სარგებლობს შეფასების ფართო ფარგლებით, ის ვალდებულია, რომ საკუთარი ქმედებები გაამართლოს, გადაწყვეტილების მიღების შესაბამისი მიზეზების მითითებით (კარმელ სალიბა მალტის წინაღმდეგ - Carmel Saliba v. Malta, N 24221/13, § 73, 29 ნოემბერი 2016; § 73). როდესაც მხარის არგუმენტს არსებითი მნიშვნელობა აქვს სამართალწარმოების შედეგზე, იგი საჭიროებს ნათელ და კონკრეტულ პასუხს (რუიზ ტორია ესპანეთის წინააღმდეგ- Ruiz Torija v. Spain, 9 დეკემბერი 1994, § 30, Series A N 303-A; § 30; ჰირო ბალანი ესპანეთის წინააღმდეგ, Hiro Balani v. Spain, 9 დეკემბერი 1994, § 28, Series A N 303-B; § 28 ), შესაბამისად, სასამართლოებს მოეთხოვებათ გამოიკვლიონ მხარეთა ძირითადი არგუმენტები (ბუზესკუ რუმინეთის წინააღმდეგ -Buzescu v. Romania, N 61302/00, § 67, 24 მაისი 2005, § 67. დონაძე საქართველოს წინააღმდეგ - Donadzé v. Georgia, N 74644/01, § 35, 7 მარტი 2006;). სამართლიანი სამართალწარმოება მოითხოვს, რომ ეროვნულმა სასამართლომ, რომელმაც, ქვედა ინსტანციის სასამართლოს არგუმენტების გამოყენებით ან სხვაგვარად არ წარმოადგინა გადაწყვეტილების დეტალური მიზეზები, უპასუხოს წამოჭრილი საკითხების არსებით ნაწილს და არ შემოიფარგლოს მხოლოდ ქვედა ინსტანციის დასაბუთების გაზიარებით (ელე ფინეთის წინააღმდეგ- Helle v. Finland, 19 დეკემბერი 1997, § 60, Reports of Judgments and Decisions 1997-VIII;).

48 საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სადავო ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასება სასამართლოს ვალდებულებაა, მიუხედავად იმისა, ედავებიან თუ არა ამ შეფასებას მხარეები. ეს იმას ნიშნავს, რომ არც სააპელაციო და არც საკასაციო სასამართლო არაა შებოჭილი სააპელაციო თუ საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევებით და ისინი ამოწმებენ გადაწყვეტილებას მატერიალურსამართლებრივი ნორმების სწორად გამოყენების თვალსაზრისით. თუ ასეთი შემოწმების შედეგად სასამართლო იმ დასკვნას გამოიტანს, რომ საჩივრის მოთხოვნა გადაწყვეტილების გაუქმების ან შეცვლის შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს, მაგრამ არა საჩივარში მითითებული, არამედ მატერიალურსამართლებრივი ნორმის (კანონის) სხვა დარღვევის გამო, სასამართლომ უნდა გამოიტანოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. იმ შემთხვევაში კი, თუ არასწორი სამართლებრივი შეფასების შედეგად, ანუ კანონის (სსსკ-ის 393.2 მუხლის) დარღვევით მიღებული გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება შესაძლებელია სხვაგვარი სამართლებრივი შეფასებით, სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია, თავისი განჩინებით ძალაში დატოვოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ან ამ გადაწყვეტილების შეცვლით მიიღოს ახალი გადაწყვეტილება იმავე ან სხვა შედეგით (სსსკ-ის 386-ე მუხლი). ასეთივე შესაძლებლობითაა აღჭურვილი საკასაციო სასამართლოც, კერძოდ, მას შეუძლია, არ გააუქმოს გადაწყვეტილება და ძალაში დატოვოს იგი (სსსკ-ის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტი) ან ახალი გადაწყვეტილებით დაადგინოს იგივე ან სხვა შედეგი (სსსკ-ის 411-ე, 412-ე მუხლები).

49 საკასაციო პალატას სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის მე-2 ნაწილის კონტექსტში მიაჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში შეფასებას საჭიროებს შეგებებული სარჩელის მოსარჩელის პოზიცია, კერძოდ, იგი გარიგების ბათილად ცნობასა და ქონების საკუთრებაში დაბრუნებას შეცდომის თუ მოტყუების საფუძველზე მოითხოვს. სამოქალაქო კოდექსის 72-ე მუხლიდან გამომდინარე, მოსარჩელეს ეკისრება შეცილების ადრესატის მიერ სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული კეთილსინდისიერების პრინციპის დარღვევის, ასევე, შეცდომის არსებითობის (სსკ-ის 73-ე მუხლის ფარგლებში მხარე ხომ არ შეცდა გარიგების ტიპის არჩევაში error in negotio) მტკიცების ტვირთი, ამ საკითხის უარყოფითად გადაწყვეტის შემთხვევაში, სასამართლომ უნდა განსაზღვროს ასევე, ხომ არ ამტკიცებს მოსარჩელე გარიგების მოტყუებით დადების ფაქტს (სსკ-ის 81-ე (1) მუხლი) და ამ საფუძვლით ხომ არ ეცილება ხელშეკრულებას, ასევე, უნდა შემოწმდეს გარიგების კონკრეტული საფუძვლით შეცილების ნამდვილობა, რამეთუ საცილო გარიგების მიმართ არანამდვილი შეცილების განხორციელება ამ გარიგებას იურიდიული ძალმოსილებით აღჭურავს. ( შდრ: სუსგ №ას-1170-1125-2016, 13 ივნისი, 2017).

50 საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ გარიგების ბათილობის ლეგალურ დეფინიციას სამოქალაქო კოდექსი არ შეიცავს და მხოლოდ იმით შემოიფარგლება, რომ განსაზღვრული პირობების დარღვევით დადებულ გარიგებებს ბათილად აღიარებს. ამიტომ ბათილობის ცნება და შინაარსი კანონის ნორმებისა და და ლიტერატურაში არსებული მოსაზრებების ანალიზის საფუძველზე უნდა განისაზღვროს. (შდრ. ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 54, ველი5, თბილისი, 2017). ბათილია გარიგება, თუ ის არ იწვევს გარიგების მონაწილეების მიერ დასახულ სამართლებრივი შედეგის დადგომას. გარიგების ბათილობა კანონით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგია, ამიტომ გარიგების ბათილობის მიზეზები, მოსალოდნელი შედეგები, გარიგების ნაკლის გამოსწორების ჩათვლით, კანონით განისაზღვრება. ამის შესაბამისად ერთმანეთისაგან განსხვავდება ბათილი გარიგების სახეები.

51 საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ბათილი გარიგების ერთ-ერთ სახეს წარმოადგენს საცილო გარიგება. საცილო გარიგება დადების მომენტში ნამდვილია, მაგრამ შეცილების შედეგად კარგავს იურიდიულ ძალას, ე.ი ხდება ბათილი. საცილო გარიგება შეცილების გამო ბათილად ჩაითვლება არა შეცილების მომენტიდან, არამედ მისი დადების მომენტიდან. საცილო გარიგების გავრცელებული შემთხვევებია შეცდომით, მოტყუებით ან იძულებით დადებული გარიგებები (შდრ. ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 54, ველი12, თბილისი, 2017).

52 საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 72-ე მუხლის საფუძველზე, გარიგება შეიძლება საცილო გახდეს, თუ ნების გამოვლენა მოხდა არსებითი შეცდომის საფუძველზე. არსებითი შეცდომა მოცემულია მაშინ, როდესაც პირის რეალური და გამოხატული ნება ერთმანეთს არ ემთხვევა. შეცდომა არსებითობის განსჯისას გათვალისწინებული უნდა იქნეს შემთხვევის ყველა გარემოება. შეცდომის არსებითობის შეფასება წარმოადგენს სამართლებრივ კატეგორიას. ( შდრ. თორნიკე დარჯანია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 72, ველი 6, თბილისი, 2017). შეცდომა უნდა იყოს ნების გამოვლენის განმსაზღვრელი, ანუ იგი უნდა იმყოფებოდეს მიზეზობრივ კავშირში დამდგარ შედეგთან (ნების გამოვლენასთან). ამას ადგილი აქვს იმ შემთხვევაში, როდესაც შეცდომის შედეგად პირი ავლენს ისეთ ნებას, რომელსაც შეცდომის გარეშე ამ კონკრეტული ფორმით არ გამოავლენდა, ანუ როდესაც შეცდომა შედეგის განმსაზღვრელია. შეცილებაზე უფლებამოსილია დაინტერესებული პირი, ანუ ის, ვინც ნების გამოვლენისას შეცდომას უშვებს და არა ნების გამოვლენის ადრესატი. შეცდომით დადებული გარიგების სამართლებრივი შედეგი, შეცილების შემდეგ გამოიხატება გარიგების ბათილობაში მისი დადების მომენტიდან (ex tunc). არსებითი შეცდომის სახეები გათვალისწინებულია სსკ-ის 73-ე მუხლის დანაწესით.

53 როგორც შეცდომით, ისე მოტყუებით დადებული გარიგებისას ნების ნაკლს მხარის არასწორი წარმოდგენა განაპირობებს დასადები გარიგების არსთან თუ შინაარსთან დაკავშირებით, ასევე, იმ გარემოებების არასწორი აღქმა, რაც გარიგების დადებას საფუძვლად დაედო, მაგრამ მათ შორის, არსებობს არსებითი განსხვავება, კერძოდ, მართალია, მოტყუებით დადებული გარიგებებისას, მხარე შეცდომის საფუძველზე შედის სამართალურთიერთობაში, მაგრამ ეს შეცდომა გამოწვეულია მეორე მხარის ქმედებით, ანუ, შეცდომით დადებული გარიგებისას, ხელშეკრულების კონტრაჰენტი კეთილსინდისიერია ნების ნაკლთან მიმართებით და მოდავე მხარის მცდარი წარმოდგენა მის მიერ გარკვეული მონაცემების დამალვით ან არასწორი ინფორმაციის მიწოდებით არ არის განპირობებული. შეცდომა მოცემულია მაშინ, როდესაც პირის რეალური და გამოხატული ნება ერთმანეთს არ ემთხვევა. სხვანაირად რომ ვთქვათ, შეცდომა არის მხარის მცდარი წარმოდგენა შემთხვევის შემადგენლობაზე.

54 ზოგადი თვალსაზრისით, შეცდომა არსებითად შესაძლებელია მიჩნეულ იქნეს ასევე მაშინ, როდესაც ზოგადი საბაზრო შეხედულებითა და ნების გამომვლენის გადმოსახედიდან არასასურველ სამართლებრივ ბოჭვაში დარჩენა მიუღებელია. მაშასადამე, ცალკეული შემთხვევების გათვალისწინებით, ყურადღება უნდა მიექცეს, როგორც ობიექტურ, ისე სუბიექტურ კრიტერიუმებს: თუ „რა ზომებს მიიღებდა მსგავს ვითარებაში გონიერი ადამიანი, რომ სცოდნოდა საქმის ჭეშმარიტი მდგომარეობის შესახებ“. ამდენად, შეცდომის არსებითობის განსჯისას გათვალისწინებულ უნდა იქნეს შემთხვევის ყველა გარემოება, რომელიც ყოველ შემთხვევაში განსხვავებული წინაპირობებიდან უნდა გამომდინარეობდეს. აღნიშნული კი თავის მხრივ, ხაზს უსვამს იმ ფაქტს, რომ შეცდომის არსებითობის შეფასება სამართლებრივი კატეგორიაა.

55 შეცილების სამართლებრივი შედეგი არის გარიგების სრული ან ნაწილობრივი ბათილობა. იმ შემთხვევაში, როდესაც მხარეებს განხორციელებული აქვთ შესრულებები, მათი უკან დაბრუნება ხდება უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმებით ან ვინდიკაციით. ის, ვინც იყენებს შეცილების უფლებას, უნდა დაამტკიცოს შეცდომის არსებობა, შეცდომის არსებითობა, და მიზეზობრივი კავშირი შეცდომასა და ნების გამოვლენას შორის.

56 შესაბამისად, განსახილველ შემთხვევაში სარჩელსა და შესაგებლში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებისა და საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე, შესაფასებელია, მხარეთა შორის ურთიერთობა მიჩნეულ უნდა იქნეს თუ არა შეცდომით ან მოტყუებით დადებულ ნასყიდობის ხელშეკრულებად.

57 საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ როგორც შეცდომით, ისე მოტყუებით დადებული გარიგებისას ნების ნაკლს მხარის არასწორი წარმოდგენა განაპირობებს დასადები გარიგების არსთან თუ შინაარსთან დაკავშირებით, ასევე, იმ გარემოებების არასწორი აღქმა, რაც გარიგების დადებას საფუძვლად დაედო, მაგრამ მათ შორის, არსებობს არსებითი განსხვავება, კერძოდ, მართალია, მოტყუებით დადებული გარიგებებისას, მხარე შეცდომის საფუძველზე შედის სამართალურთიერთობაში, მაგრამ ეს შეცდომა გამოწვეულია მეორე მხარის ქმედებით, ანუ, შეცდომით დადებული გარიგებისას, ხელშეკრულების კონტრაჰენტი კეთილსინდისიერია ნების ნაკლთან მიმართებით და მოდავე მხარის მცდარი წარმოდგენა მის მიერ გარკვეული მონაცემების დამალვით ან არასწორი ინფორმაციის მიწოდებით არ არის განპირობებული. შეცდომა მოცემულია მაშინ, როდესაც პირის რეალური და გამოხატული ნება ერთმანეთს არ ემთხვევა. სხვანაირად რომ ვთქვათ, შეცდომა არის მხარის მცდარი წარმოდგენა შემთხვევის შემადგენლობაზე. შეცდომა ვიწრო გაგებით არ არის მოცემული მაშინ, როდესაც ნების გამომვლენ პირს საერთოდ არ აქვს წარმოდგენა შემთხვევის შემადგენლობაზე. ფართო გაგებით, წარმოდგენის არქონა შესაძლებელია ასევე შეფასდეს როგორც შეცდომა. ამ კუთხით გამონაკლისებს ვაწყდებით წაუკითხავი დოკუმენტების ხელმოწერის შემთხვევებში, ვინაიდან ის, ვინც წაუკითხავად აწერს ხელს დოკუმენტს, ვერ მოითხოვს თავისი გამოვლენილი ნების შეცილებას.

58 ზოგადი თვალსაზრისით, შეცდომა არსებითად შესაძლებელია მიჩნეულ იქნეს ასევე მაშინ, როდესაც ზოგადი საბაზრო შეხედულებითა და ნების გამომვლენის გადმოსახედიდან არასასურველ სამართლებრივ ბოჭვაში დარჩენა მიუღებელია. მაშასადამე, ცალკეული შემთხვევების გათვალისწინებით, ყურადღება უნდა მიექცეს, როგორც ობიექტურ, ისე სუბიექტურ კრიტერიუმებს: თუ „რა ზომებს მიიღებდა მსგავს ვითარებაში გონიერი ადამიანი, რომ სცოდნოდა საქმის ჭეშმარიტი მდგომარეობის შესახებ“. ამდენად, შეცდომის არსებითობის განსჯისას გათვალისწინებულ უნდა იქნეს შემთხვევის ყველა გარემოება, რომელიც ყოველ შემთხვევაში განსხვავებული წინაპირობებიდან უნდა გამომდინარეობდეს. აღნიშნული კი თავის მხრივ, ხაზს უსვამს იმ ფაქტს, რომ შეცდომის არსებითობის შეფასება სამართლებრივი კატეგორიაა.

59 შეცილების სამართლებრივი შედეგი არის გარიგების სრული ან ნაწილობრივი ბათილობა. იმ შემთხვევაში, როდესაც მხარეებს განხორციელებული აქვთ შესრულებები, მათი უკან დაბრუნება ხდება უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმებით ან ვინდიკაციით. ის, ვინც იყენებს შეცილების უფლებას, უნდა დაამტკიცოს შეცდომის არსებობა, შეცდომის არსებითობა, და მიზეზობრივი კავშირი შეცდომასა და ნების გამოვლენას შორის.

60 საკასაციო სასამართლოს განმარტავს, რომ მოტყუებით დადებული გარიგების ბათილად ცნობის საკითხს არეგულირებს სამოქალაქო კოდექსის 81-82-ე მუხლები, რომელთა თანახმად, თუ პირი გარიგების დადების მიზნით მოატყუეს, იგი უფლებამოსილია მოითხოვოს ამ გარიგების ბათილობა. ეს ხდება მაშინ, როცა აშკარაა, რომ მოტყუების გარეშე გარიგება არ დაიდებოდა. თუ ერთი მხარე დუმს იმ გარემოებათა გამო, რომელთა გამჟღავნების დროსაც მეორე მხარე არ გამოავლენდა თავის ნებას, მაშინ მოტყუებულს შეუძლია მოითხოვოს გარიგების ბათილობა. გამჟღავნების ვალდებულება არსებობს მხოლოდ მაშინ, როცა მხარე ამას ელოდებოდა კეთილსინდისიერად. მოტყუებით დადებული გარიგების ბათილად ცნობისათვის მნიშვნელობა არა აქვს, არასწორი ცნობების შეტყობინებით მხარე მიზნად ისახავდა რაიმე სარგებლის მიღებას, თუ – მეორე მხარისათვის ზიანის მიყენებას. კანონის მითითებული დანაწესის შესაბამისად, მოტყუების საფუძვლით გარიგების ბათილობისათვის აუცილებელია, რომ მოტყუებას ნების გამომვლენში ისეთი შეცდომის გამოწვევა შეეძლოს, რომელიც ნების გამოვლენის საფუძველი ხდება. მოტყუების დროს პირს შექმნილი უნდა ჰქონდეს ისეთი ობიექტური ვითარება, რომელიც ხელს შეუშლის ნების გამომვლენს ნამდვილი, ანუ მისთვის სასურველი ნების გამოვლენაში და აღნიშნული გარემოება, ყველა ნორმალურ მოაზროვნე ადამიანში არანამდვილი ნების გამოვლენას უნდა იწვევდეს, ანუ ადამიანს ობიექტური განსჯის შედეგად არ უნდა ჰქონდეს თავისი ნამდვილი ნების გამოვლენის შესაძლებლობა, შესაბამისად, მოტყუების ფაქტი იმდენად თვალსაჩინო და აშკარა უნდა იყოს, რომ ნებისმიერი საშუალო განვითარებისა და აზროვნების ადამიანის მოტყუება უნდა იყოს შესაძლებელი ( იხ. სუსგ-ები: №ას-182-171-2014,16 ივნისი, 2014 წ; 20.01.2016წ.; №ას-1117-1051-2015, 20 იანვარი, 2016 წ.; №1126-2021, 29 მაისი, 2023 წ.).

61 საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

62 საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო პროცესში დადგენილი უნდა იქნეს სამი სხვადასხვა ხასიათის, შინაარსისა და შედეგების მიხედვით ისეთი ფაქტები, როგორიცაა: 1) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ პროცესუალურ სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის მიღება წარმოებაში, ან ასეთ მიღებაზე უარის თქმა); 2) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მატერიალურ სამართლებრივი შედეგი, ანუ მთავარი საძიებელი ფაქტები (სარჩელის დაკმაყოფილება, ან მის დაკმაყოფილებაზე უარისთქმა); 3) მტკიცებულებითი ფაქტები, რომელთა მეშვეობით ხორციელდება მთავარი, ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცება – დადასტურება. შესაბამისად, სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანია მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობის ფაქტები, რომლებზეც მიუთითებენ მხარეები თავიანთი მოთხოვნების (შესაგებლის) დასაბუთება–გამართლების მიზნით.

63 „სამართლებრივი დავისას სამოქალაქო საქმის განმხილველ მოსამართლეს ორი ამოცანა აქვს დასაძლევი: პირველ რიგში, მან უნდა გამოარკვიოს, თუ რა მოხდა სინამდვილეში. მეორე რიგში კი, მოსამართლემ სამართლებრივად უნდა შეაფასოს ფაქტობრივი გარემოებები და დაადგინოს, არსებობს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებს სასარჩელო მოთხოვნას. თუ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ვერ აკმაყოფილებს აღნიშნულ მოთხოვნას, მაშინ სარჩელი უკვე ამ საფუძველზევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ასეთ შემთხვევაში მოსამართლეს არა აქვს უფლება, საკუთარი ინიციატივით მოიძიოს სასარჩელო მოთხოვნის დამადასტურებელი გარემოებები და შეაგროვოს მტკიცებულებები. თუ მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულია ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებენ მოთხოვნის არსებობას, მაშინ უკვე მოპასუხეზეა დამოკიდებული, ამ გარემოებების არსებობის უარყოფა“ (იხ. თომას ჰერმანი, მტკიცებულებითი სამართალი, GIZ, თბილისი, 2016, გვ.3-4). „მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოსარჩელემ, მეორე ნაწილი კი – მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის განაწილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს“ (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64). შეუძლია თუ არა სასამართლოს თავისი ინიციატივით შეიტანოს მტკიცების საგანში და საფუძვლად დაუდოს გადაწყვეტილებას ფაქტები,რომლებზეც მხარეებიარ მიუთითებენ? იურიდიულ დოქტრინაში გაბატონებული მოსაზრების თანახმად, სასამართლოს ეს არ შეუძლია (იხ. დამატებით: თ. ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ. 87; ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64).

64 საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა ნამდვილი შეჯიბრება რეალურად შეუძლებელი იქნებოდა, რომ არ იყვნენ ამ შეჯიბრებაში მონაწილე მხარეები თანასწორნი. სასამართლო, ვერ გამოიტანს გადაწყვეტილებას, თუ მან არ მოუსმინა ორივე დაპირისპირებულ მხარეს ან არ მისცა მათ შესაძლებლობა გამოიყენონ საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული ყველა უფლება და მექანიზმი თავიანთი პოზიციის გასამართლებლად, თავიანთი უფლებების დასაცავად.

65 საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე, ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან.

66 საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“ (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.). კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები.

67 შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი ეკისრება მოპასუხეს.

68 საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 134-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, წერილობით მტკიცებულებას წარმოადგენს აქტები, საბუთები, საქმიანი და პირადი ხასიათის წერილები, რომლებიც შეიცავენ ცნობებს საქმისათვის მნიშვნელოვან გარემოებათა შესახებ. საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს საქმის მაასალებში განთავსებულ მოდავე მხარეთა შორის 2018 წლის 14 აგვისტოს სანოტარო წესით დამოწმებულ გამოსყიდვის უფლებით სადავო უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულებას, სადაც ნოტარიუსი მიუთითებს, რომ დაადგინა გარიგების შინაარსი და განუმარტა მხარეებს მათი უფლება- მოვალეობები. ამ განმარტების შემდეგ კი ნოტარიუსმა შეადგინა ნასყიდობის ხელშეკრულების პროექტი, წაუკითხა მხარეებს, რომლებმაც განაცხადეს, რომ სურთ ხელშეკრულების დადება სწორედ ამ პირობებით, რაც მითითებულია ხელშეკრულებაში. შემდეგ მხარეებმა წაიკითხეს ხელშეკრულება და ნოტარიუსის თანდასწრებით მოაწერეს ხელი ( იხ. ს.ფ.20).

69 „ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო პალატამ აღნიშნა, რომ საგულისხმოა ისიც, რომ სადავო ხელშეკრულება სანოტარო წესით გაფორმდა, რა დროსაც მხარეებმა ცალსახად გამოხატეს გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების ნება, ხოლო ნოტარიუსმა მათ განუმარტა ასეთ გარიგებაში კონტრაჰირების სამართლებრივი შედეგები. გარემოებათა ეს ერთობლიობა, მოსარჩელის მიერ საწინააღმდეგო გარემოების დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარმოუდგენლობის პირობებში, ცხადყოფს, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის, კონტრაჰენტთა თავისუფალი ნების გამოვლენის შესატყვისად, ნამდვილი ნასყიდობის (გამოსყიდვის უფლებით) ხელშეკრულება დაიდო და ამ ფაქტზე კასატორის პრეტენზია ვერ აქარწყლებს სადავო ქონებაზე მოპასუხის საკუთრების უფლების არსებობას (შდრ: სუსგ №ას-1333-2022, 23 მარტი, 2023 წ.).

70 შესაბამისად, საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნებს, რომ სადავო ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძვლად მითითებული გარიგების მოტყუებით ან შეცდომით დადების ფაქტი, შეგებებული სარჩელით მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენდა, რაც შეგებებული სარჩელის ავტორმა სათანადო მტკიცებულებებით ვერ დაადასტურა. (შდრ. სუსგ №ას-1275-2018 13 დეკემბერი, 2018 წელი.).

71 რაც შეეხება სადავო უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულებასთან ნასყიდობის ფასის შეუსაბამობის თაობაზე წარმოდგენილ საკასაციო პრეტენზიას, ამ საკითხთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა მოიხმობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის განმარტებას; „კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილი მხარეებს აძლევს უფლებას, რომ შეთანხმდნენ ნასყიდობის ფასზე ნივთის საბაზრო ღირებულებაზე ნაკლები ოდენობითაც, ხოლო, მეორე მხრივ, საბაზრო ღირებულებასთან ნასყიდობის ფასის შეუსაბამობის დადასტურების შემთხვევაშიც, მხოლოდ ეს გარემოება, ცალკე აღებული, მხარეთა ორმხრივი ნების გამოვლენის პირობებში, საქმეში არსებულ სხვა გარემოებებთან და მტკიცებულებებთან ურთიერთშეჯერების გარეშე, ვერ გახდება სადავო გარიგების ბათილობის კანონიერი საფუძველი“ (იხ., სუს-ს დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 2 მარტი, 2017 წელი).

72 საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-17 მუხლის მე-5 ნაწილის საფუძველზე უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის სამართლებრივი შეფასება (ნორმის განმარტება) სავალდებულოა ყველა ინსტანციის სასამართლოსათვის.

73 საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ხელშეკრულება მიჩნეული იქნება შეცდომით ან მოტყუებით დადებულად, ასეთ შემთხვევაში სავალდებულოდ შემოწმებულია გარიგების ბათილობის შეცილების ვადის საკითხიც. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსკ-ის 79 I-ლი მუხლის თანახმად, შეცილება უნდა მოხდეს შეცილების საფუძვლის შეტყობის მომენტიდან ერთი თვის ვადაში, ხოლო სსკ-ის 84-ე მუხლის თანახმად კი, მოტყუებით დადებული გარიგება სადავო შეიძლება გახდეს ერთი წლის განმავლობაში. შეცილების ვადა იწყება მაშინ, როდესაც შეცილებაზე უფლებამოსილი პირი შეიტყობს შეცილების საფუძვლის შესახებ. მნიშვნელობა არ ენიჭება იმას, პირმა იცის თუ არა, რომელი კონკრეტული სამართლებრივი საფუძვლით აქვს შეცილების უფლება ან რამდენად განხორციელებადია ეს საფუძველი. იმ შემთხვევაში, თუ შეცილების ადრესატი მხარე უთითებს, რომ შეცილების განცხადება ვადის დარღვევით იქნა გაცხადებული, მაშინ მასზე გადადის უფლებამოსილი პირის მიერ შეცილების საფუძვლის შეტყობის მომენტის მტკიცების ტვირთი, ხოლო თავის მხრივ შეცილებაზე უფლებამოსილმა პირმა უნდა დაასაბუთოს შეცილების საფუძვლის არსებობა და დაამტკიცოს, რომ შეცილება კანონით განსაზღვრულ ვადაში განახორციელა. (იხ. დამატებით: თორნიკე დარჯანია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 79, ველი 7, თბილისი, 2017, გვერდი 451).

74 საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ განსხვავებით სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადისაგან, შეცილების ვადა უნდა შემოწმდეს სასამართლოს მიერ თავისი ინიციატივით (სასამართლო შესაგებელი), მიუხედავად იმისა, უთითებენ თუ არა ამის შესახებ ხელშეკრულების მხარეები. შეცილების ვადის გასვლის შემდეგ შეცილების უფლება ქარწყლდება და შეცილების განცხადება სამართლებრივი შედეგის არმქონეა (შდრ:სუსგ-ები: №ას-1181-2018, 18 თებერვალი, 2021 წ; №ას-174-2021, 14 ივლისი, 2021 წ. იხ. დამატებით: BGH WM1983, 825, 826; Hainrichs, in Palandt BGB Komm. 68. Aufl., §121, Rn.2.).

75 იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ შეგებებული სარჩელით მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა სადავო უძრავი ნივთის გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების მოტყუებით ან შეცდომით დადება, ამიტომაც საკასაციო პალატა აღარ იმსჯელებს შეცილების ვადებთან მიმართებით.

76 საკასაციო პალატას მაიჩნია, რომ თავდაპირველი სარჩელით მოსარჩელემ სამოქალაქო საპროცესო სამართალში დადგენილი მტკიცების სტანდარტით ჯეროვნად უზრუნველყო დავის საგნის სპეციფიკიდან გამომდინარე, მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოების - ვინდიკაციური სარჩელის დაკმაყოფილების სამართლებრივი წინაპირობების დადასტურება, ხოლო შეგებებული სარჩელით მოსარჩელემ კი ვერ შეძლო მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოების - ხელშეკრულების მოტყუებით ან შეცდომით დადების ფაქტის დადასტურება, შესაბამისად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ კასატორმა (შეგებებული სარჩელით მოსარჩელე) ვერ დარწმუნა საკასაციო პალატა მისი საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძვლების არსებობაში.

77 ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

78 კასატორმა ვერ დაასაბუთა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობაში მოდის.

79 ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

80 ამავდროულად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან.

81 ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

82 სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%.

83 ვინაიდან, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 27 ივლისის განჩინებით კასატორს გადავადებული ჰქონდა სახელმწიფო ბაჟის - 200 ლარისა და 600 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდა საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე, ხოლო საკასაციო საჩივარი დარჩა განუხილველად დაუშვებლობის გამო, კასატორს უნდა დაეკისროს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ გადავადებული სახელმწიფო ბაჟიდან 30%, რაც შეადგენს 60 ლარს და 180 დოლარის ეკვივალენტს ლარში.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. გ.ბ–ვის საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. გ.ბ–ვს (პ.ნ:..........) დაეკისროს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) 60 ლარისა და 180 დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდა.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: მირანდა ერემაძე

ეკატერინე გასიტაშვილი