06 აპრილი, 2023 წელი №ას-1633-2022 ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

ამირან ძაბუნიძე

თეა ძიმისტარაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი _ საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე _ გ.ხ–ლი (მოსარჩელე)

თავდაპირველი თანამოპასუხე - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო

მესამე პირი დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის გარეშე - ს.ს.ი.პ. სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება _ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 02 ნოემბრის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი _ უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. გ.ხ–ლმა (შემდგომში მოხსენიებული, როგორც „მოსარჩელე“, „აპელანტი“, „კასატორის მოწინააღმდეგე მხარე“, „მჩუქებელი“) სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხეების - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა (შემდგომში მოხსენიებული, როგორც „პირველი მოპასუხე“, „თავდაპირველი მოპასუხე“, „დასაჩუქრებული“) და საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის (შემდეგში მოხსენიებული, როგორც „მეორე მოპასუხე“, „კასატორი“, „მფლობელი“) მიმართ და მოითხოვა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მომსახურების სააგენტოს მიერ ავტომანქანის _ „ტოიოტა ლენდკრუიზერ LC 200“ გამოშვებული 2011 წელს, ტრანსპორტის საიდენტიფიკაციო №......., 21.01.2016 წლის AL6071680 ტრანსპორტის სარეგისტრაციო მოწმობა- (შემდეგში მოხსენიებული, როგორც „სადავო ავტომანქანა“) მეორე მოპასუხის სახელზე განხორციელებული რეგისტრაციის გაუქმება, ავტომანქანის მოსარჩელის სახელზე აღრიცხვა, გამოთხოვა და მოსარჩელისათვის გადაცემა.

2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 25.09.2017 წლის განჩინებით, სარჩელი სადავო ავტომანქანის გამოთხოვისა და მოსარჩელისათვის გადაცემის მოთხოვნის ნაწილში ცალკე წარმოებად გამოეყო ადმინისტრაციულ საქმეს და განსჯადობით განსახილველად გადაეგზავნა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას (ტ.1, ს.ფ. 234-237). რაც შეეხება სასარჩელო მოთხოვნას სადავო ავტომანქანაზე საქართველოს უსაფრთხოების სამსახურის სახელზე რეგისტრაციის გაუქმებისა და ავტომანქანის მოსარჩელის სახელზე აღრიცხვის თაობაზე, ამავე სასამართლოს 25.09.2017 წლის განჩინებით, განსახილველად გადაეგზავნა რუსთავის საქალაქო სასამართლოს (ტ.1, ს.ფ. 238-241). რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 11.12.2017 წლის განჩინებით სარჩელი ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობისა და ახალი აქტის გამოცემის მოთხოვნით დარჩა განუხილველად (ტ.1, ს.ფ. 387-390).

3. 18.12.2017წ. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას დაზუსტებული სარჩელით მიმართა მოსარჩელემ და მოითხოვა 04.03.2012 წლის ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, სადავო ავტომანქანის მესაკუთრედ აღრიცხვა, გამოთხოვა და მოსარჩელისთვის გადაცემა (ტ.1, ს.ფ. 283-311). თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 21.12.2017 წლის განჩინებით მოსარჩელეს უარი ეთქვა დაზუსტებული სარჩელის მიღებაზე (ტ.1, ს.ფ. 315-317).

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 22.12.2017 წლის განჩინებით, სადავო ავტომანქანის გამოთხოვისა და მოსარჩელისთვის გადაცემის თაობაზე სამოქალაქო საქმე დარჩა განუხილველად იმ საფუძვლით, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული სასარჩელო მოთხოვნის - უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის - წარდგენისთვის სავალდებულო წინაპირობას წარმოადგენდა მოსარჩელის საკუთრების უფლება სადავო ნივთზე, რაც წინამდებარე საქმეში არ ვლინდებოდა. (ტ.1, ს.ფ. 322, 323).

5. დაზუსტებული სარჩელის მიღებაზე უარის თქმის შესახებ 21.12.2017 წლის განჩინება და სარჩელის განუხილველად დატოვებაზე 22.12.2017 წლის განჩინება კერძო საჩივრებით გაასაჩივრა მოსარჩელემ. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 30.03.2018 წლის განჩინებით არ დაკმაყოფილდა კერძო საჩივარი და უცვლელად დარჩა დაზუსტებული სარჩელის მიღებაზე უარის თქმის შესახებ პირველი ინსტანციის სასამართლოს 21.12.2017 წლის განჩინება (ტ.1, ს.ფ. 363-368). ამავე სასამართლოს 30.03.2018 წლის განჩინებით, გაუქმდა სარჩელის განუხილველად დატოვების შესახებ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 22.12.2017 წლის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ არ არსებობდა სარჩელის განუხილველად დატოვების წინაპირობა, ვინაიდან სასამართლოს არა სარჩელის დასაშვებობის ეტაპზე, არამედ დავის არსებითად განხილვის დროს უნდა ემსჯელა სარჩელის საფუძვლიანობაზე (ტ.1, ს.ფ. 360-362).

6. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 23.05.2018 წლის საოქმო განჩინებით, საქმეში მესამე პირად, მოპასუხის მხარეზე, დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის გარეშე, ჩაერთო ს.ს.ი.პ. სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

7. თბილისის საქალაქო სასამართლლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 04 ივლისის გადაწყვეტილებით, სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

8. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოსარჩელემ და მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების შეცვლის გზით სარჩელის დაკმაყოფილება.

9. სააპელაციო სასამართლოს 2018 წლის 21 დეკემბრის განჩინებით, სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

საკასაციო სასამართლოს 2022 წლის 24 მაისის განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი და სააპელაციო სასამართლოსთვის მიცემული მითითებები:

10. გ.ხ–ლის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, გაუქმდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 21.12.2018 წლის განჩინება და საქმე დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად.

11.1. საკასაციო პალატამ განმარტა, რომ მიკუთვნებითი სარჩელის შემთხვევაში გარიგების ბათილად ცნობის, როგორც დამოუკიდებელი მოთხოვნის, დაყენება არ არის აუცილებელი. მიკუთვნებითი სარჩელის აღძვრისას, მოთხოვნის საფუძვლების დადგენისა და შემოწმების შემდეგ, გარიგებების ბათილობა ფაქტობრივ წინაპირობად უნდა იქნეს მიჩნეული და არა დამოუკიდებელ მოთხოვნად. შესაბამისად, გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში სწორედ აღსრულებითი სარჩელის განხილვის შედეგი და არა კონკრეტულ გარიგებათა ბათილად ცნობა მიეთითება, რადგან თავისთავად გარიგების ბათილად ცნობა არ იწვევს რაიმე იურიდიულ შედეგს, თუკი წმინდა სამართლებრივი თვალსაზრისით აღიარებითი სარჩელი არ იხილება. სასამართლოს მიერ კანონის ნორმის მოძიება, რომელიც განსაზღვრული შემადგენლობის ნიშნების არსებობისას ერთ მხარეს ანიჭებს უფლებას მეორე მხარისაგან მოითხოვოს შესრულება, მოქმედება ან თავის შეკავება, არ საჭიროებს ამ მოთხოვნის იურიდიული შედეგის მიღწევის თვალსაზრისით კონკრეტული გარიგების თუ აქტის ბათილად ცნობის მოთხოვნის დამოუკიდებლად დაყენებას. როცა მოსარჩელის მიზანია ნივთის დაბრუნება (მიკუთვნებითი მოთხოვნა), შესაბამისად, თუ დადასტურდა მისი განკარგვის საფუძვლის (ჩუქების) გაფორმებისას მესაკუთრის ნების ნამდვილობის დამაბრკოლებელი გარემოების არსებობა, სარჩელით ჩუქების და სადავო ავტომანქანის აღრიცხვის შესახებ შინაგან საქმეთა მინისტრის ბრძანებების ბათილობის დამოუკიდებელ მოთხოვნად დაყენების გარეშეც მიკუთვნებით მოთხოვნას იურიდიული საფუძველი აქვს.

11.2. მოთხოვნის საფუძვლის (საფუძვლების) ძიებისას, სასამართლოსათვის ამოსავალია ის კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სწორედ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები და გარემოებები განსაზღვრავს მისი მოთხოვნის შინაარსს. სასამართლომ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი. მესაკუთრის მიერ ნივთზე საკუთრების (მფლობელობის) დაკარგვისას, მისი კანონით დაცული ინტერესების დაცვა შესაძლოა, როგორც სანივთო (სავინდიკაციო), ისე ვალდებულებითი - სახელშეკრულებო და არასახელშეკრულებო (დელიქტური ან კონდიქციური) სარჩელებით. თითოეული მათგანი მიმართულია უფლებამოსილი პირისათვის ქონების დაბრუნებისა და უფლების დარღვევამდე არსებული მდგომარეობის აღდგენისაკენ.

11.3. სარჩელის ფაქტობრივ საფუძვლად მოსარჩელე მიუთითებს გარემოებებს, რომლებიც წინ უძღოდა სადავო ავტომანქანის მისი მფლობელობიდან გასვლას, კერძოდ: 76 000 აშშ დოლარად ღირებული ავტომანქანის შეძენიდან რამდენიმე დღეში მოსარჩელის დაკავება, აღკვეთი ღონისძიების სახით პატიმრობის შეფარდება, სადავო ავტომანქანის მართვისა და განკარგვის შესახებ მინდობილობის იძულებით გაფორმება, განაჩენით დამტკიცებული საპროცესო შეთანხმებით მისთვის სასჯელის სახედ თავისუფლების აღკვეთის განსაზღვრა და ჯარიმის დაკისრება; მოსარჩელე განმარტავს, რომ საპროცესო შეთანხმება არ გაფორმდა მანამ, სანამ არ გაიცა მინდობილობა, რომ მასზე და მისი ოჯახის წევრებზე ხორციელდებოდა ფსიქოლოგიური და სხვა სახის ზეწოლა, რის შედეგადაც მოსარჩელემ ხელი მოაწერა მინდობილობას მეუღლისთვის სადავო ავტომანქანის მართვისა და განკარგვის უფლების გადაცემის შესახებ. ამდენად, მოსარჩელე იმ ქონების დაბრუნებას ითხოვს, რომელიც, მისი მოსაზრებით, იძულებით წაართვა სახელმწიფომ. იგი 76000 აშშ დოლარად ღირებული სადავო ავტომანქანის სახელმწიფოსათვის უსასყიდლოდ გადაცემას ასევე აფასებს ამორალურ გარიგებად (ტ.1, ს.ფ. 1-26). სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია და საკასაციო საჩივრით სადავოდ გამხდარი არ არის, რომ მოსარჩელის სახელით მისმა მეუღლემ სადავო ავტომანქანის ჩუქება სახელმწიფოზე გააფორმა 04.03.2012 წელს, მაშინ, როდესაც მოსარჩელემ მეუღლის სახელზე მინდობილობა გასცა მხოლოდ 27.03.2012 წელს.

11.4. სააპელაციო სასამართლომ ზემოაღწერილი მსჯელობის მხედველობაში მიღებით (ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა მიკუთვნებითი მოთხოვნის წინაპირობაა და არა დამოუკიდებელი მოთხოვნა) უნდა დაადგინოს უფლებამოსილი პირისათვის ქონების დაბრუნების/უფლების დარღვევამდე არსებული მდგომარეობის აღდგენის მოთხოვნით აღძრულ სარჩელში მითითებული კონკრეტული ფაქტები, გარემოებები და ამის საფუძველზე გადაწყვიტოს დავა.

სააპელაციო სასამართლოს 2022 წლის 02 ნოემბრის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

12.1. გ.ხ–ლის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა;

12.2. გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 04 ივლისის გადაწყვეტილება და სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული იქნა ახალი გადაწყვეტილება;

12.3. გ.ხ–ლის სარჩელი დაკმაყოფილდა;

12.4. საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მფლობელობიდან გამოთხოვილი იქნა ავტოსატრანსპორტო საშუალება - სანომრე ნიშანი ......, შავი ტოიოტა ლენდკრუიზერ LC 200, გამოშვების წელი - 2011, საიდენტიფიკაციო ნომერი - ........, სატრანსპორტო საშუალების რეგისტრაციის მოწმობა - AL6071680 - და აღნიშნული მოძრავი ნივთი გადაეცა მოსარჩელე გ.ხ–ლს.

სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა დავისთვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

13.1. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ს.ს.ი.პ. მომსახურების სააგენტოს მიერ 2017 წლის 25 მაისს გაცემული ცნობის თანახმად, სადავო ავტოსატრანსპორტო საშუალება - სანომრე ნიშანი RR010NN, მარკა-მოდელი - ტოიოტა ლენდკრუიზერ LC 200, ფერი - შავი, გამოშვების წელი - 2011, საიდენტიფიკაციო ნომერი - ......, სატრანსპორტო საშუალების რეგისტრაციის მოწმობა - AL6071680, 01.08.2011 წლიდან 19.04.2012 წლამდე რეგისტრირებული იყო გ.ხ–ლის სახელზე, საფუძველი - 01.08.2011 წლის №TV002252 ერთობლივი განცხადება; 19.04.2012 წლიდან 21.01.2016 წლამდე რეგისტრირებული იყო საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახელზე, საფუძველი - შს მინისტრის 17.04.2012 წლის №267 ბრძანება; 21.01.2016 წლიდან კი რეგისტრირებულია საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის სახელზე, საფუძველი - შს მინისტრის 31.07.2015 წლის №567 ბრძანება.

13.2. 2011 წლის 11 აგვისტოს გ.ხ–ლი დაკავებულ იქნა კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის თანამშრომლების მიერ და მოთავსდა სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში.

13.3 დაკავების მომენტისთვის, 2011 წლის 11 აგვისტოს მდგომარეობით, აპელანტის საკუთრებაში ირიცხებოდა სადავო ავტომანქანა, ტოიოტა ლენდკრუიზერი. მოსარჩელის დაკავებისას, გამომძიებლის მიერ შედგენილი ოქმის საფუძველზე, მოხდა ავტომანქანის ამოღება - ჩამორთმევა.

13.4. 2011 წლის 15 დეკემბერს გ.ხ–ლმა განცხადებით მიმართა პროკურატურას და მოითხოვა საპროცესო შეთანხმების გაფორმება.

13.5. 2012 წლის 4 მარტის ჩუქების ხელშეკრულებით, ნ.ს–მა, როგორც გ.ხ–ლის წარმომადგენელმა, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს აჩუქა სადავო ავტომანქანა საიდენტიფიკაციო ნომრით .......

13.6. 2012 წლის 27 მარტს, გ.ხ–ლმა თავისი მეუღლის, ნ.ს–ის, სახელზე გასცა მინდობილობა გ.ხ–ლის კუთვნილი სადავო ავტომანქანის მართვისა და განკარგვის, გადაფორმების, გაყიდვის, გაჩუქების და მისი შეხედულებისამებრ გასხვისების უფლებამოსილებით.

13.7. 2012 წლის 02 აპრილს ნ.ს–მა ს.ს. „ლ.ბ“-ს მეშვეობით გადაიხადა საპროცესო შეთანხმების თანხა, 50 000 ლარის ოდენობით.

13.8. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 03 აპრილის განაჩენით, დამტკიცდა საპროცესო შეთანხმება ბრალდებულ გ.ხ–ლსა და აჭარის ა/რ პროკურატურას შორის, გ.ხ–ლი ცნობილი იქნა დამნაშავედ და სასჯელის სახით განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 6 წლის ვადით, საიდანაც 1 წლით თავისუფლების აღკვეთა დაენიშნა სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მოსახდელად, ხოლო 5 წლით თავისუფლების აღკვეთა ჩაეთვალა პირობითად, 6 წლის გამოსაცდელი ვადით. მასვე, ძირითადი სასჯელის სახით, განესაზღვრა ჯარიმა 18 000 ლარის ოდენობით, ხოლო დამატებითი სასჯელის სახით განესაზღვრა ჯარიმა 32 000 ლარის ოდენობით, საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ. ამავე განაჩენით, ყადაღა მოეხსნა სადავო ავტომანქანას.

13.9. 2012 წლის 19 აპრილს სადავო ავტომანქანა აღირიცხა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახელზე, 2012 წლის 4 მარტის ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზე.

13.10. სადავო ავტომანქანა არის საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის სარგებლობაში.

14. დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს სააპელაციო პალატამ მისცა შემდეგი სამართლებრივი შეფასება:

14.1. არაუფლებამოსილი პირის მიერ სადავო ქონების განკარგვის შესახებ სადავო ფაქტობრივ გარემოებასთან დაკავშირებით პალატა შენიშნა, რომ აპელანტის სახელით მისმა მეუღლემ სადავო ავტომანქანის ჩუქების ხელშეკრულება სახელმწიფოსთან დადო 04.03.2012 წელს, მაშინ, როდესაც გ.ხ–ლმა მეუღლის სახელზე მინდობილობა გასცა მხოლოდ 27.03.2012 წელს, თუმცა პალატამ უარყო ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად მიჩნევის ის საფუძველი, რომ ავტომანქანის განკარგვა მოხდა არაუფლებამოსილი პირის მიერ, ვინაიდან ავტომანქანის გაჩუქების მომენტისთვის გ.ხ–ლი იმყოფებოდა საპატიმროში, ხოლო განკარგვის შემდგომ მინდობილობის გაცემით იგი, როგორც მესაკუთრე, დაეთანხმა განკარგვას, მოიწონა მეუღლის მიერ გაფორმებული გარიგება, რაც ჩუქების ხელშეკრულებას ხდის ნამდვილი ნების გამოვლენის მქონე გარიგებად, თანახმად საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 102-ე მუხლის მეორე ნაწილისა, რამდენადაც შემდგომ თანხმობას (მოწონებას) უკუქცევითი ძალა აქვს გარიგების დადების მომენტიდან. ამდენად, ხსენებული საფუძვლით 2012 წლის 04 მარტის ჩუქების ხელშეკრულება ბათილად არ ჩაითვალა.

14.2. პალატამ მიიჩნია, რომ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები საკმარისია ჩუქების ხელშეკრულების არარა გარიგებად მისაჩნევად, რამეთუ სამართლებრივ სახელმწიფოში მართლწესრიგის არსებობას უზრუნველყოფს როგორც კანონი, ასევე, მორალური ქცევის სტანდარტი. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ კერძო სამართლებრივ ურთიერთობებში კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპი მოქმედებს, გარიგება, რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და ბათილობის სამართლებრივ შედეგებს უკავშირდება. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საკანონმდებლო დანაწესის მიზანს სწორედ იმგვარი გარიგებების თავიდან აცილება წარმოადგენს, რომლებიც ფორმალურად კანონსაწინააღმდეგო არ არის, თუმცა, თავისი არსით, საზოგადოებრივ მართლწესრიგს არღვევს და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა თანაცხოვრებას აუარესებს, რაც შედეგობრივად, სამოქალაქო ბრუნვას აფერხებს.

14.3. გარიგების მართლსაწინააღმდეგობისა და ამორალურობის დროს გადამწყვეტი მნიშვნელობა მხარეთა ნებას ენიჭება, თუმცა აუცილებელი არ არის, მხარეთა ნება თანმხვედრი იყოს, ანუ გარიგების დადების ამორალური და მართლსაწინააღმდეგო მოტივი და მიზანი ორივე მხარეს ამოძრავებდეს. გარიგების ამორალურად და მართლსაწინააღმდეგოდ მიჩნევის მიზნებისათვის საკმარისია გარიგების ერთ-ერთი მხარის არამართლზომიერი, ამორალური განზრახვა. სამართალურთიერთობის საფუძველი მორალურად ყოველთვის გამართლებული უნდა იყოს.

14.4. სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილენი ვალდებულნი არიან კეთილსინდისიერად განახორციელონ თავიანთი უფლებები და მოვალეობები. კეთილსინდისიერების პრინციპი დიდწილად დაკავშირებულია მორალურ სტანდარტებთან და გულისხმობს გულწრფელობას, მიუკერძოებლობას, ობიექტურობას, სამართლიანობასა და სხვ. ზემოაღნიშნული პრინციპი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი სამართალურთიერთობში, რომელშიც სახელმწიფო მონაწილეობს, რამეთუ ასეთი ხელშეკრულებების მიმართ იმთავითვე ნავარაუდევია კანონშესაბამისობის, ანუ სსკ-ის 54-ე მუხლით დადგენილი სამი დამოუკიდებელი წინაპირობის დაცვის მოლოდინი იმ მხარის მიერ, რომელიც ძლიერ მხარესთან შედის სახელშეკრულებო ბოჭვაში. როდესაც სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მხარეა სახელმწიფო, განსაკუთრებით მაღალი სტანდარტით უნდა შემოწმდეს და შეფასდეს გარიგების „ძლიერი“ კონტრაჰენტის ქცევა/ქმედება რამდენად შეესაბამება სსკ-ის 54-ე მუხლის წინაპირობათაგან ისეთ სპეციფიკურ დანაწესს, როგორიცაა ზნეობის ნორმები. ასეთ ვითარებაში სასამართლოს კვლევისა და შეფასების საგანია, თუ რამდენად მორალურად შეიძლება იქნეს მიჩნეული ისეთი გარიგება, როდესაც სახელმწიფო უსასყიდლოდ ღებულობს გარკვეულ ქონებას საკუთრებაში, ანუ პრაქტიკულად რატომ შეიძლება კერძო სამართლის პირმა „დაასაჩუქროს“ სახელმწიფო, რამდენად შეესაბამება აღნიშნული იმ ზოგად მორალურ კატეგორიას, რომ სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს ვალდებულება საკუთარი რესურსებით თითოეული პირის უფლება და ინტერესი დაიცვას, ფიზიკურმა ან იურიდიულმა პირმა აჩუქოს რაიმე ქონება.

14.5. სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული გარიგებების მიმართ, თუკი მოსარჩელე კონკრეტულ ფაქტებზე მითითებით აცხადებს, რომ მასზე განხორციელდა იძულება (ფიზიკური ან ფსიქოლოგიური), პრეზუმირებულია, რომ იძულება განხორციელდა და სახელმწიფოს უბრუნდება მტკიცების ტვირთი, რომ იძულებას ადგილი არ ჰქონია, მანვე უნდა დაამტკიცოს, რატომ არის შეუძლებელი ამგვარი პრეზუმფციის დაშვება, რაც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში გარიგების შინაარსის დეტალურ კვლევასა და გაანალიზებას მოითხოვს და იმ შემთხვევაში, როდესაც გარიგების ერთ-ერთი მხარე სახელმწიფოა, სწორედ მას ეკისრება იმისი მტკიცების ვალდებულება, რომ ფიზიკურ პირთან შორის დადებული უსასყიდლო გარიგება არ ეწინააღმდეგებოდა მორალურ იმპერატივებს და სუსტი მხარის ინტერესებს.

14.6. სააპელაციო პალატამ მოიხმო ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტება (საქმეზე „გუსინსკი რუსეთის წინააღმდეგ“), რომ სისხლისსამართლებრივ პასუხისგებაში მიცემის ეტაპზე სამოქალაქო სამართლებრივი გარიგების დადება, რომელიც დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას არ ემსახურება, მაღალი ალბათობით, ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს არ წარმოადგენს, რადგან სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება გარიგების გაფორმების მაპროვოცირებელი გარემოებაა, რაც ნების გამოვლენის თავისუფლებას იმთავითვე გამორიცხავს.

14.7. მოცემულ შემთხვევაში, მხარეთა შორის სადავო ხელშეკრულების დადებამდე მოსარჩელე დაკავებული იქნა და მის წინააღმდეგ აღიძრა სისხლის სამართლის საქმე აჭარის ა/რ პროკურატურაში. სწორედ ამ მოვლენების განვითარების შემდგომ დაიდო მხარეთა შორის სადავო ჩუქების ხელშეკრულება, ხოლო ხელშეკრულების დადების შემდეგ, გაფორმდა საპროცესო შეთანხმება. გ.ხ–ლს ბრალი შეერაცხა სხვისი ნივთის მართლსაწინააღმდეგო მითვისებაში და სანქციის სახით განესაზღვრა ფულადი ჯარიმა -50000 ლარის ოდნეობით. საქმეში წარმოდგენილი განაჩენით სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანი არ დადასტურდება, რადგან შ.პ.ს. „ქ.ს.კ–ის“ პარტნიორს სახელმწიფო არ წარმოადგენდა, შესაბამისად, ჩუქების ხელშეკრულების დადება სახელმწიფოსათვის დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას კი არ ემსახურებოდა, არამედ, ალბათობის მაღალი ხარისხით, საპროცესო გარიგების მაპროვოცირებელი გარემოება გახდა.

14.8. მოპასუხეებმა ვერ უზრუნველყვეს მათი წილი მტკიცების ტვირთის რეალიზებით იმ გარემოების დადასტურება, რომ ჩუქების ხელშეკრულება დაიდო ნამდვილი ნების საფუძველზე და შეესაბამებოდა ზნეობის საყოველთაოდ აღიარებულ სტანდარტებს. სადავო გარიგების დადება განაპირობა არა მოსარჩელის თავისუფალი ნების გამოვლენამ, არამედ გ.ხ–ლის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლების მოლოდინმა, რამაც საბოლოოდ მოახდინა გარიგების დადების პროვოცირება. შესაბამისად, სადავო გარიგება, როგორც ამორალური გარიგება, ბათილია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საფუძველზე.

14.9. სააპელაციო პალატამ საკასაციო სასამართლოს მითითების საფუძველზე დაადგინა, რომ მოსარჩელის მიზანია ნივთის დაბრუნება (მიკუთვნებითი მოთხოვნა), შესაბამისად, ვინაიდან დადასტურდა მისი განკარგვის საფუძვლის (ჩუქების) გაფორმებისას მესაკუთრის ნების ნამდვილობის დამაბრკოლებელი გარემოების არსებობა, სარჩელით ჩუქების და სადავო ავტომანქანის აღრიცხვის შესახებ შინაგან საქმეთა მინისტრის ბრძანებების ბათილობის ცალკე დაყენების გარეშეც მიკუთვნებით მოთხოვნას იურიდიული საფუძველი აქვს. ამასთან, მესაკუთრის მიერ ნივთზე საკუთრების (მფლობელობის) დაკარგვისას, მისი კანონით დაცული ინტერესების დაცვა შესაძლოა, როგორც სანივთო (სავინდიკაციო), ისე ვალდებულებითი - სახელშეკრულებო და არასახელშეკრულებო (დელიქტური ან კონდიქციური) სარჩელებით.

14.10. მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ სადავო ავტომანქანა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახელზე 2012 წლის 4 მარტის ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზე აღირიცხა. ამასთან, დადგენილია ისიც, რომ ავტომობილი გ.ხ–ლის მფლობელობიდან გავიდა კანონსაწინააღმდეგოდ, ვინაიდან მოსარჩელის მიერ გარეგნულად გავლენილი ნება არ ასახავდა ნების გამომვლენის ნამდვილ, შინაგან, მოტივირებულ ნებას, რის გამოც, გ.ხ–ლს არ დაუკარგავს საკუთრების უფლება სადავო ავტომანქანაზე, იგი კვლავ მესაკუთრედ უნდა იქნეს მიჩნეული, რაც ავტომობილის საქართველოს უსაფრთხოების სამსახურის მფლობელობაში ყოფნას არამართლზომიერ ხასიათს სძენს. არსებული ვითარება სრულად ექცევა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლით განსაზღვრულ შემადგენლობაში. ვინდიკაციური სარჩელის საფუძვლიანობა მოწმდება იმ გარემოებათა შეფასებით, არსებობს თუ არა მოსარჩელის საკუთრების უფლება ნივთზე, იმყოფება თუ არა ეს ნივთი სხვა პირთა არამართლზომიერ მფლობელობაში და - ხორციელდება თუ არა მფლობელობა საამისო უფლების გარეშე. მოცემულ შემთხვევაში კი, რამდენადაც სამივე წინაპირობა სახეზეა, მოსარჩელის მოთხოვნას საქართველოს უსაფრთხოების სამსახურის მფლობელობიდან სადავო ავტომობილის გამოთხოვის თაობაზე გააჩნია სამართლებრივი საფუძველი,

15. სააპელაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურმა, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის უარყოფა, შემდეგი საფუძვლებით:

15.1. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასაბუთებაში სასამართლო აღიარებს, რომ მოსარჩელემ ვერ მიუთითა ფაქტები, რომელზე დაყრდნობითაც სასამართლო სადავო ხელშეკრულებებზე იმსჯელებდა, როგორც იძულებით დადებულ გარიგებებზე და ამავე დროს განმარტა, რომ სადავო გარიგება ბათილია იძულების საფუძვლით. ცალსახაა, რომ სასამართლომ საფუძვლები შეცვალა საკუთარი ინიციატივით.

15.2. კასატორს სადავო ავტომანქანა გადაეცა საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის ბრძანების საფუძველზე და მისი გამოთხოვა მოკლებულია სამართლებრივ საფუძველს, რადგან კასატორი ნივთს დროებით სარგებლობაში ფლობს კანონის დაცვით.

15.3. სასამართლოს სადავო გარიგება უნდა შეეფასებინა იძულებით დადებული გარიგების მომწესრიგებელი ნორმებით. ამასთან, ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და ავტომანქანის რეგისტრაციის გაუქმების გარეშე უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის მოთხოვნის დაკმაყოფილება გაუმართლებელია.

16. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის მიერ საკასაციო საჩივარი მიღებული იქნა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და მიიჩნევს, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული, შემდეგ გარემოებათა გამო:

17. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

18. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.

19. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. კასატორს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

20.1. უწინარესად, საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაპყრობს იმ გარემოებას, რომ წინამდებარე საქმე ერთხელ უკვე განხილულ იქნა საკასაციო სასამართლოს მიერ, რომლის განჩინების ძალითაც, საქმე ხელახლა განსახილველად მითითებებით დაუბრუნდა სააპელაციო სასამართლოს. ხსენებულ განჩინებაში ერთმნიშვნელოვნად აღინიშნა, რომ მიკუთვნებითი მოთხოვნის არსებობისას გარიგების ბათილად ცნობა არა სარჩელის საგანია, არამედ სარჩელის საფუძველი, შესაბამისად, აღიარებითი მოთხოვნის წარდგენა აუცილებელი პირობა არ არის გარიგების კანონშესაბამისობის შესაფასებლად, არამედ იგი განიხილება ფაქტობრივ საფუძვლად, რომელიც მიკუთვნებითი მოთხოვნის წინაპირობების შესწავლისას უნდა დადგინდეს. თავის მხრივ, ამგვარი განმარტება ეფუძნება საკასაციო სასამართლოს დიდი პალატის მიერ დამკვიდრებულ პრაქტიკას (იხ. საქმე №ას-664-635-2016 02.03.2017წ). ამავე განჩინებაში სააპელაციო პალატას მიეთითა, რომ როცა მოსარჩელის მიზანია ნივთის დაბრუნება (მიკუთვნებითი მოთხოვნა), თუ დადასტურდა მისი განკარგვის საფუძვლის (ჩუქების) გაფორმებისას მესაკუთრის ნების ნამდვილობის დამაბრკოლებელი გარემოების არსებობა, სარჩელით ჩუქების და სადავო ავტომანქანის აღრიცხვის შესახებ შინაგან საქმეთა მინისტრის ბრძანებების ბათილობის ცალკე დაყენების გარეშეც მიკუთვნებით მოთხოვნას იურიდიული საფუძველი აქვს. ხსენებულ განმარტებასაც საფუძვლად უდევს საკასაციო პალატის სტაბილური პრაქტიკა (იხ. სუსგ. №ას-1199-2019 20.01.2022წ; №ას-1208-1153-2013 29.07.2016წ). ამრიგად, კასატორის მოსაზრებას, რომ ნივთის უკან დაბრუნების შედეგისათვის წინაპირობას წარმოადგენდა გარიგების ბათილად ცნობის შესახებ ჩანაწერის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში ასახვა, საკასაციო პალატა მიიჩნევს უსაფუძვლოდ. რაც შეეხება გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილს, სააპელაციო პალატა არაორაზროვნად უთითებს, რომ სადავო გარიგება, როგორც ამორალური, ბათილია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საფუძველზე (იხ. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მე-8 პუნქტის ბოლო აბზაცი, გვ.12).

20.2. კასატორის იმ პრეტენზიის საწინააღმდეგოდ, რომ სარეგისტრაციო ჩანაწერის გარეშე დაუშვებელია ნივთის მფლობელობიდან გამოთხოვის მოთხოვნის დაკმაყოფილება, საკასაციო პალატა მოიხმობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკას (იხ. სუსგ. №ას-914-954-2011 27.10.2011წ), რომლის თანახმად, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ განმარტა შემდეგი: „საკუთრების უფლების წარმოშობის საფუძვლები ამომწურავადაა დადგენილი საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით, რომელიც ერთმანეთისაგან განასხვავებს მოძრავ და უძრავ ნივთებზე საკუთრების შეძენის სამართლებრივ რეჟიმს. ამავე კოდექსის 186-197-ე მუხლებით განსაზღვრულია რა მოძრავ ნივთებზე საკუთრების შეძენის საფუძვლები, ეს წესები თანაბრად ვრცელდება ყველა მოძრავ ნივთზე და იგი არ ადგენს მოძრავ ნივთზე საკუთრების შესაძენად სავალდებულო რეგისტრაციას. რაც შეეხება „საგზაო მოძრაობის უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს კანონს, პირველი მუხლის შესაბამისად, ეს კანონი განსაზღვრავს საქართველოს ტერიტორიაზე საგზაო მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის სამართლებრივ საფუძველს. აღნიშნული კანონით იმპერატიულად დადგენილია სატრანსპორტო საშუალებათა სავალდებულო რეგისტრაცია, რაც თავისთავად არ წარმოადგენს ნივთზე საკუთრების წარმოშობის საფუძველს. რეგისტრაციის განხორციელება არ წარმოადგენს სამოქალაქო-სამართლებრივ აქტს, იგი მხოლოდ საგზაო მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის სამართლებრივ საფუძველს ქმნის და თავისი არსით ადმინისტრაციული სამართლის სფეროს განეკუთვნება“. ამრიგად, რეგისტრაციის არსებობა-არარსებობის ფაქტს არ შეუძლია დააბრკოლოს მოძრავი ნივთის ნამდვილი მესაკუთრის უფლება ამავე ნივთის ფლობის, სარგებლობისა და განკარგვის თვალსაზრისით.

21.1. რაც შეეხება კასატორის პრეტენზიას მასზედ, რომ სადავო გარიგება უნდა შეფასებულიყო მოჩვენებით დადებული გარიგების მომწესრიგებელი ნორმების ფარგლებში, საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დადგენილ პრაქტიკას, რომლის თანახმად, სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული გარიგებები, რომლის მეორე მხარეც მიუთითებს სახელშეკრულებო ურთიერთობაში შესვლის მიზნით მის ნებაზე განხორციელებულ არასასურველ ზემოქმედებაზე, (რომელიც, შესაძლოა, არც აღწევდეს „იძულებად“ კვალიფიკაციისთვის საჭირო მასშტაბს), ფასდება ზნეობასთან მისი შესაბამისობის ტესტით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის ფარგლებში (მრავალთა შორის იხ. სუსგ. საქმე №ას-146-2021 19.11.2021წ; №ას-33-33-2018 02.08.2019წ; №ას-1134-2018 29.07.2019წ).

21.2. „მოცემულ შემთხვევაში, მსჯელობის საგანს წარმოადგენს ქონების განკარგვის შესაბამისობა საზოგადოებაში დამკვიდრებულ მორალურ (ზნეობრივ) სტანდარტებთან. სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი გამოყოფს „სამი სახის ფასეულობას“, რომელთა დარღვევა იწვევს გარიგების ბათილობას: კანონით დადგენილი წესი და აკრძალვა; საჯარო წესრიგი; ზნეობის ნორმები. საკასაციო პალატა ზნეობრივი სტანდარტების განმარტების მიზნით მოიშველიებს დოქტრინაში განვითარებულ შეხედულებებს: სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის მიზანი არის ზოგადად მართლწესრიგსა და სამოქალაქო სამართალს შორის კავშირის უზრუნველყოფა და იმის დაფიქსირება, რომ გარიგების ნამდვილობა არ არის მხოლოდ სამოქალაქო კოდექსის ნორმებზე დამოკიდებული. ნორმით გათვალისწინებული შეზღუდვები გამოიყენება ყველა, როგორც ცალმხრივი, ისე ორმხრივი და მრავალმხრივი გარიგების მიმართ. მუხლის მოქმედება ვრცელდება გარიგებებზე და არა მხოლოდ ნების გამოვლინებებზე (მაგალითად: ოფერტსა და აქცეპტზე). დამკვიდრებული შეხედულების თანახმად, გარიგება ეწინააღმდეგება ზნეობის ნორმებს, როდესაც იგი არსებითად არღვევს ერთ-ერთი მხარის ინტერესებს და არათანაბარ პირობებში აყენებს მას. ერთმანეთისაგან უნდა გაიმიჯნოს სარგებლის ამორალური ხასიათი და კრედიტორის სურვილი, მიიღოს მაქსიმალური სარგებელი დადებული ხელშეკრულებიდან. ზნეობის შესაბამისი გარიგება არ უნდა ეწინააღმდეგობოდეს სოციალური სამართლიანობის პრინციპს, ხელშეკრულების მხარეს არ უნდა აყენებდეს შეუსაბამოდ რთულ მდგომარეობაში. ამ საკითხის კვლევისას შემოწმების საგანი არის არა გარიგების მონაწილეთა ქცევა ზნეობასთან მიმართებაში, არამედ გარიგების შინაარსის მიმართება ზნეობასთან. გარიგების მოტივის ამორალურობა ასევე შეიძლება, გახდეს მთლიანად გარიგების ამორალურად მიჩნევის საფუძველი. გარიგების ბათილობა არ შეიძლება იმაზე იყოს დამოკიდებული, იცოდნენ თუ არა გარიგების მონაწილეებმა, რომ ზნეობის საწინააღმდეგოდ მოქმედებდნენ“ (იხ.სუსგ. №ას-625-584-2017 07.07.2017წ).

21.3. ფაქტობრივ გარემოებათა მიმდინარეობის ჯაჭვი _ საპროცესო შეთანხმების გაფორმების მიზნით 2011 წლის 15 დეკემბერს მოსარჩელის მიმართვა პროკურატურისადმი, მოსარჩელის მეუღლის მიერ შს სამინისტროსთან ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმება 2012 წლის 04 მარტს, ანუ ჯერ კიდევ მაშინ, მას საამისო მინდობილობა მიღებული არ ჰქონია, მოსარჩელის მიერ სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში 2012 წლის 27 მარტს იმგვარი მინდობილობის გაცემა, რომელიც მარტოოდენ სადავო ავტომანქანის გასხვისების უფლებამოსილების მიზნით შესასრულებელ მოქმედებებზე შეიცავდა მითითებას, საპროცესო შეთანხმების დადებამდე ამავე შეთანხმებით გათვალისწინებული თანხის წინასწარ სრულად გადახდა 2012 წლის 02 აპრილს და ბოლოს, 2012 წლის 03 აპრილს საპროცესო შეთანხმების დადება და სასამართლო წესით დამტკიცება, ობიექტურ დამკვირვებელს უყალიბებს მყარ შინაგან რწმენას მასზედ, რომ სადავო ავტომანქანის სახელმწიფოსთვის ჩუქება ემსახურებოდა ერთადერთ მიზანს _ სახელმწიფო ინსტიტუციებს გასჩენოდათ ბრალდებულთან საპროცესო შეთანხმების დადების სურვილი, რაც რეალურად აღსრულდა კიდეც _ ავტომანქანის ჩუქებამ დააჩქარა და სისრულეში მოიყვანა საპროცესო შეთანხმების დადების გზით მოსარჩელის საპატიმროდან გათავისუფლება. აღნიშნული კი გამორიცხავს ვარაუდს, რომ მოსარჩელის ნება სადავო გარიგების დადებაზე ჩამოყალიბდა სახელმწიფოსგან მომდინარე ზემოქმედებისგან თავისუფალ ვითარებაში.

21.4. პალატა ყურადღებას მიაპყრობს იმ გარემოებას, რომ ავტომანქანა შინაგან საქმეთა სამინისტროს საკუთრებად გადაეცა უსასყიდლო გარიგების _ჩუქების გზით. საკასასაციო პალატის განმარტებების თანახმად, „როდესაც საკითხი ეხება ჩუქების ხელშეკრულებას, მნიშვნელოვანია, გამოიკვეთოს ჩუქების ხელშეკრულების დადებისას მხარეთა ნების განმსაზღვრელი ორი ძირითადი კრიტერიუმი: მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა და გამჩუქებლის მატერიალური მდგომარეობა. ფაქტობრივი გარემოებები უნდა დადგინდეს ამ კრიტერიუმების არსებობის შეფასების კუთხით, ხოლო დასახელებული კრიტერიუმების შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს ანალოგიურ გარემოებებში გონიერი ადამიანის ქცევის სტანდარტი. ამ თვალსაზრისით, პირველ და ყველაზე მნიშვნელოვან წინაპირობას წარმოადგენს ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებამდე მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა, რაც, როგორც წესი, განაპირობებს მჩუქებლის მიერ ჩუქების ხელშეკრულების დადების მოტივის ჩამოყალიბებას. ჩუქების ხელშეკრულების უსასყიდლო ხასიათი მის ძირითად მაკვალიფიცირებელ წინაპირობას წარმოადგენს, ამიტომ, შესაძლებელია, სხვადასხვა მოტივით იყოს განპირობებული. ნებისმიერ შემთხვევაში, ჩუქების მოტივი ყოველთვის გამომდინარეობს გამჩუქებლის მხრიდან დასაჩუქრებულის მიმართ არსებული პოზიტიური დამოკიდებულებიდან. ამგვარი ურთიერთობები კი, როგორც წესი, გარკვეული დროის განმავლობაში ყალიბდება და საფუძვლად უდევს მხარეთა შორის არსებული მადლიერება, კეთილგანწყობა ან დამკვიდრებული ჩვეულებებით დადგენილი ერთგვარი მორალური ვალდებულება (იხ. სუსგ. საქმე № ას-6-6-2015, 01.07.2015წ; №ას-516-2019, 05.03.2021წ; №ას-497-2019, 05.07.2019წ). ამ კონტექსტში, საკასაციო პალატის განსჯით, ყურადსაღებია ის ფაქტიც, რომ ქონების გასხვისების მომენტში გამჩუქებელს სახელმწიფოსგან წარდგენილი ჰქონდა ბრალი სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენაში, ხოლო აღკვეთის ღონისძიებად მის მიმართ გამოყენებული იყო პატიმრობა. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, ძნელად წარმოსადგენია, მოსარჩელეს სურვილი გასჩენოდა სახელმწიფოსთვის, რომელმაც მას ბრალი დასდო დანაშაულის ჩადენაში და აღუკვეთა თავისუფლება, ეჩუქებინა სოლიდური ღირებულების ქონება.

21.5. ევროსასამართლოს განმარტებით, სისხლის სამართლებრივ პასუხისგებაში მიცემის ეტაპზე სამოქალაქო სამართლებრივი გარიგების დადება, რომელიც დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას არ ემსახურება, მაღალი ალბათობით, ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს არ წარმოადგენს, რადგან სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან განთავისუფლება გარიგების გაფორმების მაპროვოცირებელი გარემოებაა, რაც ნების გამოვლენის თავისუფლებას იმთავითვე გამორიცხავს (იხ. GALSTYAN v. ARMENIA, (Application no. 9043/05) 15.11.2007; CASE OF GUSINSKIY v. RUSSIA (Application no. 70276/01) 19.05.2004; CASE OF NATSVLISHVILI AND TOGONIDZE v. GEORGIA (Application no. 9043/05) 29.04.2014).

21.6. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო დასკვნას მასზედ, რომ წინამდებარე საქმეში ავტომანქანის სახელმწიფოსთვის ჩუქებას არ შეიძლებოდა, ჰქონოდა ზიანის ანაზღაურების შინაარსი, რამეთუ დაზარალებული მოცემულ საქმეში სახელმწიფო არ ყოფილა _ მოსარჩელეს მსჯავრი დაედო კერძო კომპანიის ქონების მითვისებაში, რომლის პარტნიორი სახელმწიფო არ ყოფილა.

21.7. მოსარჩელის სისხლისსამართლებრივ პასუხისგებაში მიცემის ეტაპზე მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 679¹ მუხლი საპროცესო შეთანხმებას განმარტავდა, როგორც სასამართლოს მიერ საქმის არსებითი განხილვის გარეშე განაჩენის გამოტანის საფუძველს, რომელსაც საფუძვლად ედო შეთანხმება ბრალზე ან სასჯელზე. საპროცესო შეთანხმების შეთავაზება შეუძლია როგორც ბრალდებულს (განსასჯელს), ისე პროკურორს. ამავე კოდექსის მე-15¹ მუხლის თანახმად, საპროცესო შეთანხმება ხორციელდება სასამართლოს დამოუკიდებლობის პრინციპის დაცვით. საპროცესო შეთანხმებების მიზანია სწრაფი და ეფექტიანი მართლმსაჯულების უზრუნველყოფა.

21.8. სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობას საპროცესო შეთანხმების ინსტიტუტი არასდროს განუხილავს, როგორც სახელმწიფოსთვის ქონებრივი სარგებლის მიღების საშუალება, შესაბამისად, ნებისმიერ შემთხვევაში, როდესაც მისი გამოყენება-არგამოყენების საკითხზე სახელმწიფო ინსტიტუტების გადაწყვეტილების მიღების ხელშემწყობ ფაქტორად გვევლინება ბრალდებულის ქონებრივი შეწირულობა სახელმწიფოს მიმართ, ადგილი აქვს კანონით დაშვებულ საშუალებათა არაკეთილსინდისიერ, ზნეობრივად გაუმართლებელ გამოყენებას და ამის საფუძველზე დადებული გარიგების შინაარსი შეუსაბამოა მორალურ-ზნეობრივ იმპერატივებთან, რის გამოც იგი ბათილად უნდა იქნეს მიჩნეული საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლზე დაყრდნობით.

22. რაც შეეხება ნივთის უკან დაბრუნების სამართლებრივ საფუძველს, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ბათილი გარიგების საფუძველზე მიღებულის უკან დაბრუნების მოთხოვნა გამომდინარეობს კონდიქციური ვალდებულებიდან, კერძოდ, 976-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტიდან, თუმცა იმის გათვალისწინებით, რომ ნივთს ფლობს არა არაუფლებამოსილი მიმღები, არამედ მესამე პირი, მისგან ნივთის დაბრუნების სამართლებრივი საფუძველი სსკ 172-ე მუხლის პირველი ნაწილია, რომლის წინაპირობებიც (1. მოსარჩელე მესაკუთრეა; 2. მოპასუხე მფლობელია; 3. მფლობელს არ გააჩნია ნივთის გლობის უფლება) უნდა ჩაითვალოს დაკმაყოფილებულად, რამეთუ: 1. განმკარგავი (ჩუქების) ხელშეკრულების ბათილად მიჩნევით საკუთრება მოძრავ ნივთზე აღუდგა გამჩუქებელს ბათილი გარიგების დადების მომენტიდან; 2. უდავოდ დასტურდება ნივთის კასატორის დროებით სარგებლობაში (მფლობელობაში) ყოფნის ფაქტი და 3. მფლობელობას ვარგისი სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნია, ვინაიდან ნივთი განკარგა (დროებით სარგებლობაში კასატორს გადასცა) საამისოდ არაუფლებამოსილმა პირმა _ შინაგან საქმეთა სამინისტრომ, რომელიც ბათილი გარიგების საფუძველზე დაეუფლა სადავო ნივთს. ამრიგად, უსაფუძვლოა კასატორის მოსაზრება, რომ მისი მფლობელობა ეფუძნება კანონიერ საფუძველს.

23. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ კასატორმა ვერ დაასაბუთა სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვა-გადაწყვეტა მატერიალური ან საპროცესო ნორმების დარღვევით, ამრიგად, სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობები არ არსებობს, რაც მისი არსებითად განსახილველად დაუშვებლად ცნობის სამართლებრივი საფუძველია.

24. კასატორი საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისგან, ამრიგად, არ არსებობს სახელმწიფო ბაჟის დაბრუნებაზე მსჯელობის საპროცესოსამართლებრივი წინაპირობა.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე, 284-ე, 285-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად.

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

ამირან ძაბუნიძე

თეა ძიმისტარაშვილი