საქმე №ას-935-2020 13 ივნისი, 2023 წელი,

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

მოსამართლეები: თამარ ზამბახიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი,

მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – კ. უ–ი (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ა. უ–ი, ქ. უ–ი, ე. უ–ი (მოპასუხეები)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 21.07.2020 წლის გადაწყვეტილება

საკასაციო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით – სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – თანამესაკუთრედ ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. კ. უ–მა (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „მოსარჩელე“, „კასატორი“) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ა. უ–ის, ქ. უ–ისა და ე. უ–ის (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „პირველი მოპასუხე", „მეორე მოპასუხე“, „მესამე მოპასუხე“, ერთად - „მოპასუხეები“) მიმართ და მოითხოვა მცხეთის რაიონის სოფელ ........ მდებარე 1000 კვ.მ მიწის ნაკვეთისა და მასზე მდებარე შენობა-ნაგებობების (საერთო ფართი 103.83, (ს/კ ......), (შემდეგში „სადავო უძრავი ნივთი“) ¼ ნაწილის მესაკუთრედ ცნობა.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძვლები:

2. მცხეთის რაიონული სასამართლოს 02.04.2019 წლის გადაწყვეტილებით - სარჩელი დაკმაყოფილდა. მოსარჩელე ცნობილ იქნა სადავო უძრავი ნივთის ¼ ნაწილის მესაკუთრედ. გადაწყვეტილება ეფუძნება შემდეგს:

2.1. მცხეთის რაიონის სოფელ ........ 1986-1996 წლების საკომლო წიგნის მიხედვით, ერთ კომლად იყვნენ რეგისტრირებული მოსარჩელე და მოპასუხეები. კომლს ერიცხებოდა 105 კვ.მ საცხოვრებელი სახლი და 1000 კვ.მ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთი.

2.2. ამჟამად სადავო უძრავ ნივთზე რეგისტრირებულია მოპასუხეების საკუთრების უფლება. რეგისტრაციის საფუძვლად მითითებულია მცხეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ........ ტერიტორიული ორგანოს N36 ცნობა (დამოწმების თარიღი: 05.02.2007წ.) და მიღება-ჩაბარების აქტი N81 (დამოწმების თარიღი: 01.10.1995წ.).

2.3. 18.03.1993 წლის მიღება-ჩაბარების N81 აქტით პირველ მოპასუხეს ........ გადაეცა 0.75 ჰექტარი მიწა, მათ შორის - რეფორმამდე არსებული 1000 კვ.მ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთი მასზე არსებული საცხოვრებელი სახლით.

2.4. ვინაიდან სადავო უძრავი ნივთი კომლის ქონებაა, 1993 წლიდან (კომლის გაუქმების შემდგომ) კი წარმოიშვა კერძო საკუთრების უფლება, კომლის ქონების 1/4 ნაწილი თანასაკუთრების უფლებით ეკუთვნის მოსარჩელესაც.

2.5. სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მოსარჩელე კანონით დადგენილი წესით არ გასულა კომლიდან, რამეთუ 1999 წელს კომლიდან მისი შესაძლო გასვლის შესახებ საარქივო ცნობაში არსებული ჩანაწერი არ წარმოშობს იურიდიულ შედეგს და საკუთრების უფლების გაუქმების საფუძველს. მას არ დაუკარგავს საკუთრების უფლება სადავო უძრავი ქონების 1/4 ნაწილზე.

3. გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მოპასუხეებმა.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძვლები:

4. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 21.07.2020 წლის გადაწყვეტილებით - მოპასუხეების სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. გადაწყვეტილება ეფუძნება შემდეგს:

4.1. მცხეთის რაიონის სოფელ ........ რეგისტრირებული იყო მუშა-მოსამსახურის ოჯახი, რომლის წევრებიც იყვნენ მოსარჩელე და მოპასუხეები.

4.2. 01.10.1995 წლის მიღება-ჩაბარების აქტით პირველ მოპასუხეს გადაეცა 0,75 ჰა მიწის ნაკვეთი.

4.3. 08.02.2007 წელს მოპასუხეები ზემოხსენებული მიღება-ჩაბარების აქტისა და მცხეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ........ ტერიტორიული ორგანოს 05.02.2007 წლის ცნობის საფუძველზე, საჯარო რეესტრში დარეგისტრირდნენ სადავო უძრავი ნივთის თანამესაკუთრეებად.

4.4. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში სსსკ) მე-4 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მოთხოვნის საფუძვლებსა და მტკიცებულებებს, რომლითაც უნდა დადასტურდეს ეს ფაქტები, განსაზღვრავენ მხარეები. მოსარჩელემ სადავო უძრავი ნივთის თანამესაკუთრედ აღიარება მოითხოვა მხოლოდ იმ მოტივით, რომ 01.01.1993 წლისთვის იგი რეგისტრირებული იყო პირველი მოპასუხის კომლში და, ამიტომ, ეკუთვნოდა სადავო უძრავი ნივთის 1/4 წილი. პალატამ არ გაიზიარა მოსარჩელის პოზიცია და განმარტა, რომ 01.01.1993 წლამდე საქართველოში, სოფლად მცხოვრები პირები წარმოადგენდნენ ან საკოლმეურნეო კომლის ან მუშა-მოსამსახურის ოჯახის წევრებს. ამასთან, იმის მიუხედავად, რომ სოფლად მცხოვრები ყველა პირი ე.წ. საკომლო წიგნებში რეგისტრირდებოდა, საკოლმეურნეო კომლისა და მუშა-მოსამსახურის ოჯახის წევრების სამართლებრივი სტატუსი ერთმანეთისაგან განსხვავდებოდა, კერძოდ, 1964 წლის რედაქციით საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 122-ე, 125-ე მუხლების თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის ქონება მის წევრებს თანაბარი წილის უფლებით, კომლის წევრობის ფაქტის საფუძველზე ეკუთვნოდათ. მუშა-მოსამსახურის ოჯახის წევრთა ქონებაზე საკუთრება კი საერთო წესით წარმოიშობოდა. ამის შესაბამისად, 1964 წლის რედაქციით, საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 239-ე მუხლის შინაარსიდან გამომდინარე, სოფლად საცხოვრებელი სახლის შესაძენად და მასზე საკუთრების უფლების მოსაპოვებლად რთული წერილობითი ფორმით დადებული გარიგება და საკუთრების უფლების რეგისტრაცია იყო აუცილებელი. ამავდროულად, ამავე კოდექსის 93-ე მუხლის მიხედვით, მიწა მხოლოდ სახელმწიფოს ეკუთვნოდა და სხვა პირთა საკუთრებაში მისი გადაცემა დაუშვებელი იყო.

4.5. „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 22.09.1992 წლის №949 დადგენილებისა და სახელმწიფო საბჭოს 21.10.1993 წლის №29 დეკრეტის საფუძველზე, 01.01.1993 წლიდან საქართველოში კოლმეურნეობები გაუქმდა, კოლმეურნეობათა გაუქმების შედეგად კი, საკოლმეურნეო კომლები, როგორც კოლმეურნეობის სუბიექტები, თავისთავად, მოისპო და 1964 წლის რედაქციით, საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 129-ე მუხლის შესაბამისად, მათი ქონება კომლის წევრთა თანასაკუთრებად გარდაიქმნა. თუმცა, ზემოხსენებული ნორმატიული აქტებით მუშა-მოსამსახურეთა საზოგადოებრივი ჯგუფის საკუთრებაში არსებული ქონების სამართლებრივი ბედი არ გადაწყვეტილა. პირველი მოპასუხის ოჯახი საკოლმეურნეო კომლს არ წარმოადგენდა და იგი მუშა-მოსამსახურის საზოგადოებრივი ჯგუფის კატეგორიას განეკუთვნებოდა. ეს დასტურდება საკომლო წიგნებიდანაც.

4.6. 01.10.1995 წლის მიღება-ჩაბარების აქტით მიწის ნაკვეთი პირველ მოპასუხეს გადაეცა, ამ აქტის ნამდვილობა კი მოსარჩელეს სადავოდ არ გაუხდია. დავის ობიექტის შეძენის დამადასტურებელი მტკიცებულებები მოსარჩელეს სასამართლოსათვის არ წარმოუდგენია და არც მიუთითებია მათზე. მხოლოდ ის, რომ იგი ზემოხსენებულ მისამართზე ცხოვრობდა და რეგისტრირებული იყო, ქონებაზე საკუთრების უფლებას არ წარმოშობს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში სსკ) 312-ე მუხლის თანახმად, რეესტრის მონაცემების მიმართ მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია, ე. ი. რეესტრის ჩანაწერები ითვლება სწორად, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა. ამ ნორმის საფუძველზე, საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული მონაცემის უზუსტობის მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს ეკისრებოდა. დავის ობიექტზე სამართლებრივად ნამდვილი უფლების არსებობაც მასვე უნდა დაემტკიცებინა. პალატას მიაჩნია, რომ ვერცერთი ზემოხსენებული გარემოება მოსარჩელემ ვერ დაამტკიცა. ამდენად, არ არსებობდა სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი.

საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა:

5. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოსარჩელემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა მისი გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილება.

6. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით, საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა სსსკ-ის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად. ამავე სასამართლოს განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საქმის მასალები, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასაბუთებულობა, საკასაციო საჩივრის საფუძვლები და მიიჩნევს, რომ იგი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

7. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). მოცემულ საქმეზე დადგენილია დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

7.1. მოსარჩელე და მოპასუხეები რეგისტრირებული იყვნენ პირველი მოპასუხის კომლის წევრებად (იხ. იუსტიციის სამინისტროს სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის (დუშეთის არქივის) 16.05.2017 წლის ცნობა მასზე, რომ 1986-1996 წლებით დათარიღებულ საკომლო წიგნში ოჯახის უფროსად ჩაწერილია პირველი მოპასუხე, მისი ოჯახის წევრთა სიაში ირიცხებიან მოსარჩელე და დანარჩენი მოპასუხეები; 1997-2000 წლებით დათარიღებულ საკომლო წიგნში ჩაწერილები არიან იგივე პირები, მაგრამ მოსარჩელის ჩანაწერზე ხაზია გადასმული და მითითებულია ც.ო. 1999წ.; მითითებულია კომლის სახელზე რიცხული აქტივი (ტ.1, ს.ფ.161,162));

7.2. 01.10.1995 წლის მიღება-ჩაბარების აქტით პირველ მოპასუხეს გადაეცა სულ 0,75 ჰა მიწის ნაკვეთი (ტ.1, ს.ფ.23, 139).

7.3. 08.02.2007 წელს მოპასუხეები ზემოხსენებული მიღება-ჩაბარების აქტისა და მცხეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ........ ტერიტორიული ორგანოს 05.02.2007 წლის ცნობის საფუძველზე, საჯარო რეესტრში დარეგისტრირდნენ სადავო უძრავი ნივთის თანამესაკუთრეებად (ტ.1, ს.ფ.169).

8. სსსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად (საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა სსსკ-ის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა), საკასაციო სასამართლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონიერებას სწორედ საკასაციო საჩივარში გამოთქმული პრეტენზიების შესაბამისად შეამოწმებს. კასატორის მოსაზრებით. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ემყარება კანონდარღვევას, მან გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა, გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა პროცესუალური ნორმების დარღვევით, კერძოდ, იმსჯელა გარემოებაზე, რომელიც შესაგებელში არ ჰქონდათ მითითებული მოპასუხეებს (სააპელაციო სასამართლოს მიერ საკუთარი ინიციატივით სადავო კომლის სტატუსის კვლევაზე, როცა შესაგებლით არ არის სადავოდ გამხდარი ქონების საკოლმეურნეო კომლისადმი კუთვნილება, იხ: სუსგ №ას-516-2021, 30.11.2021წ, პ.69-72). კასატორი განმარტავს, რომ: სადავო უძრავი ნივთი თავად მოპასუხეების განცხადების საფუძველზე დარეგისტრირდა საჯარო რეესტრში, როგორც კომლის თანასაკუთრება და წინამდებარე დავაში სადავოა მოსარჩელის წილი ამ თანასაკუთრებაში; მოპასუხეები შესაგებლით აპელირებდნენ მხოლოდ იმაზე, რომ ცალკე არსებობს პირველი მოპასუხის კომლი, ცალკე - მოსარჩელის კომლი და მიუთითებდნენ საკომლო წიგნის ჩანაწერზე 1999 წელს მოსარჩელის ცალკე კომლად გასვლასთან დაკავშირებით (იხ. საკასაციო საჩივარი).

9. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის (შემდეგში „კონვენცია“) მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია, მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვანი ფაქტორია ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის (სუსგ Nას-639-2022, 07.09.2022წ., პ. 31). სსსკ ითვალისწინებს მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპს. შეჯიბრებითობის პრინციპი, მხარეთა თანასწორობის პრინციპთან ერთად, წარმოადგენს კონვენციის მე-6 მუხლით, აგრეთვე - სსსკ-ის მე-4 და მე-5 მუხლებით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლო უფლების მნიშვნელოვან კომპონენტს.

10. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. ამავე კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილების მიხედვით, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ამ გარემოებათა დამტკიცება შეიძლება თვით მხარეთა (მესამე პირთა) ახსნა-განმარტებით, მოწმეთა ჩვენებით, ფაქტების კონსტატაციის მასალებით, წერილობითი თუ ნივთიერი მტკიცებულებებითა და ექსპერტთა დასკვნებით. დასახელებული ნორმების თანახმად, სამოქალაქო პროცესში მხარეები ვალდებული არიან, სათანადო მტკიცებულებების წარდგენის გზით დაადასტურონ თავიანთი პოზიციის გასამყარებლად მითითებული გარემოებების არსებობა. კანონით გათვალისწინებული შემთხვევების გარდა, რომელიც ადგენს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების სპეციფიკურ წესს, მოსარჩელეს ევალება სასარჩელო განცხადებაში ასახული ფაქტების მტკიცება, ხოლო მოპასუხე მოვალეა, სარჩელისაგან თავდაცვის მიზნით, ქმედითად უარყოს მოსარჩელის არგუმენტები, წარადგინოს იმგვარი მტკიცებულებები, რომლებიც გააქარწყლებს მოსარჩელის მიერ დასახელებულ ფაქტებს (სუსგ №ას-1465-2020, 18.03.2021წ., პ.48).

11. მხარეთა მიერ დაშვებულ შეცდომას სასამართლო ვერ გამოასწორებს: სასამართლო ვერ „გაამდიდრებს“, ვერ შეავსებს მხარეთა მიერ მითითებულ ფაქტებს, რადგან მხოლოდ მხარეებს შეუძლიათ განსაზღვრონ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებსა თუ შესაგებელს (სსსკ-ის მე–4 მუხლი), (იხ. თ. ლილუაშვილი, სამოქალაქო პროცესუალური სამართალი, თბილისი, 2005, გვ. 214). მტკიცების ტვირთისაგან უნდა გავმიჯნოთ ფაქტების მითითების ტვირთი, როგორც მხარის ფაკულტატიური მოვალეობა. მხარეები, სსკ-ის მე-4 მუხლის თანახმად, სრულიად თავისუფალი არიან, მიუთითონ ნებისმიერ ფაქტზე. ეს მათი უფლებაა, მაგრამ მათ მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასება, ე.ი. იმის დადგენა და გარკვევა, თუ რამდენად ასაბუთებს ეს ფაქტები იურიდიულად მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს – ეს უკვე სასამართლოს უფლებამოსილებაა. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან თუ რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არა, ესაა – სარჩელის საგანი (მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი), მოპასუხის შესაგებელი და შესაბამისი მატერიალურსამართლებრივი ნორმა (სუსგ Nას-1152-2021, 31.01.2022წ). შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც მოთხოვნის შეჩერების ან გაქარწყლების საფუძველია (ჰაინ ბიოლინგი, ლადო ჭანტურია, „სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა", თბილისი, 2003, გვ. 67).

12. პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია, მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში, მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს (სსსკ-ის 201.4. მუხლი). საკასაციო სასამართლომ არაერთ გადაწყვეტილებაში განმარტა, რომ საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილია მოპასუხის მიერ კონკრეტული (კვალიფიციური) შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება, კერძოდ, სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან გამომდინარე, დგინდება, რომ მოპასუხე უნდა შეედავოს მოსარჩელის გამართულ, დასაბუთებულ მოთხოვნას, ანუ დავის გადაწყვეტისათვის სამართლებრივად მნიშვნელოვან ფაქტობრივ გარემოებებს, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები (და არა მისი სამართლებრივი შეხედულებები) დამტკიცებულად მიიჩნევა (იხ. სუსგ №ას-201-2019,08.05.2019წ.). 13. შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი, გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი მოდის მოპასუხეზე. იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის მიერ მითითებულ (არსებით) გარემოებებზე შედავებას საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთების გარეშე, მაშინ ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილება უკვე მტკიცების სტადიაზე მიიღება იმისდა მიხედვით (მტკიცების ტვირთის განაწილების გათვალისწინებით), დამტკიცდება თუ არა ეს სადავო გარემოებები; თუ მოპასუხე ვერ ახერხებს საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთებას და ვერც მოსარჩელის მიერ მითითებული და მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების სათანადო შედავებას, სასამართლოს შეუძლია, მოსარჩელის სასარგებლოდ დააკმაყოფილოს სარჩელი; განსხვავებით მტკიცების ტვირთისაგან, რომელსაც მოსამართლე აქტიურად ხელმძღვანელობს და კარნახობს მხარეებს, თუ ვინ უნდა ამტკიცოს მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტი, იგი პასიურია ფაქტების მითითებისას, რაც იმას ნიშნავს, რომ მოსამართლე ვერ დაეხმარება მხარეს სარჩელის/შესაგებლის ფაქტობრივი დასაბუთების შედგენაში. მოსამართლეს დავის გადასაწყვეტად სჭირდება რელევანტური ფაქტები, რომელთა წარდგენაზე სრული პასუხისმგებლობა ეკისრება მხარეებს (სუსგ №ას-354-2021, 25.06.2021წ., პ.102).

14. პალატა განმარტავს, რომ მოპასუხის შესაგებელი უნდა გადმოსცემდეს მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი გამართული/დასაბუთებული სასარჩელო განცხადებისა და მასში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებისაგან განსხვავებულ სურათს იმისათვის, რომ მიჩნეულ იქნეს არსებითად. შესაბამისად, მოპასუხის განსხვავებული განმარტებები უნდა შეფასდეს სარჩელთან და მასში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით. სწორედ, აქედან გამომდინარე, მოპასუხის სტადიაზე განსახორციელებელი შემოწმება არ მოიცავს შესაგებლის (თავის თავში, განყენებულად) გამართულობას და დასაბუთებულობას (მოსარჩელის სტადიის მსგავსად), არამედ მიმართულია შესაგებლის არსებითობის გამოკვლევაზე (აღნიშნული მოიაზრებს მოპასუხის მითითებებისა და განმარტებების არსებითობას სასარჩელო განცხადებაში მითითებული გარემოებების მიმართ) (შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, GIZ, 2013, გვ.15,16). შესაგებელი იმდენად უნდა იყოს კონკრეტული, რამდენად კონკრეტულიცაა სარჩელი, მასში მითითებული გარემოებები (შდრ. იქვე, გვ.17,18).

15. იმის გათვალისწინებით, რომ სააპელაციო სასამართლოს განსახილველ საქმეზე სრულად არ გამოუკვლევია და შეუფასებია საქმის მასალები, მხარეთა მიერ შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპების გათვალისწინებით წარმოდგენილი მტკიცებულებები, საკასაციო პალატა, სსსკ-ის 412-ე მუხლის თანახმად, მოკლებულია სამართლებრივ შესაძლებლობას, თვითონ მიიღოს საქმეზე გადაწყვეტილება. შესაბამისად, უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სააპელაციო სასამართლოს.

16. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს... სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები (იხ: საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 2017 წლის 2 მარტის გადაწყვეტილება, საქმეზე Nას-664-635-2016, პ.187).

17. განსახილველ შემთხვევაში, სადავო უძრავ ნივთზე მოსარჩელის თანამესაკუთრედ ცნობის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია 1964 წლის რედაქციის სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 122-ე და 125-ე მუხლები, ასევე „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობებისა და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“, საქართველოს მთავრობის 22.09.1992 წლის №949 დადგენილება და სახელმწიფო საბჭოს 21.10.1992 წლის №29 დეკრეტი.

18. როგორც საკასაციო პალატამ არაერთხელ განმარტა, საქართველოში საკოლმეურნეო კომლი 1993 წლამდე არსებობდა. საკოლმეურნეო კომლის ერთ-ერთი და ძირითადი დამახასიათებელი ნიშანი იყო კომლის ყველა შრომისუნარიანი და სრულწლოვანი წევრის კოლმეურნეობის წევრობა, პირადი შრომით-საკოლმეურნეო წარმოებაში და კომლის დამხმარე მეურნეობაში მონაწილეობის სავალდებულო ხასიათი. საკოლმეურნეო კომლის წევრები დამხმარე მეურნეობას კომლისათვის განკუთვნილ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთზე საერთო ძალებით აწარმოებდნენ და ამ კომლის ქონების თანამესაკუთრეებად გვევლინებოდნენ. თუ ოჯახში კოლმეურნეობის არცერთი წევრი არ რჩებოდა, საკოლმეურნეო კომლი ისპობოდა და მუშა-მოსამსახურის ოჯახი იქმნებოდა, ხოლო დამხმარე მეურნეობის ადგილს მუშა-მოსამსახურის მეურნეობა იკავებდა. საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის) 122-ე მუხლის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის ქონება კომლის წევრებს თანასაკუთრების უფლებით ეკუთვნოდა, 125-ე მუხლით კი, კომლის ყველა წევრს, მათ შორის - არასრულწლოვანსა და შრომისუუნაროსაც, თანაბარი წილი ეკუთვნოდა. „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ მთავრობის 22.09.1992 წლის №949 დადგენილების, სახელმწიფო საბჭოს 21.10.1993 წლის №29 დეკრეტის საფუძველზე, 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ-სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. კოლმეურნეობების გაუქმებით საკოლმეურნეო კომლის არსებობას სამართლებრივი საფუძველი გამოეცალა და მან არსებობა შეწყვიტა. შესაბამისად, ქონება, რომელიც კომლის ქონება და ამავე დროს, კომლის წევრთა საერთო საკუთრება იყო, აღარ წარმოადგენს კომლის ქონებას და არის კომლის წევრების საერთო საკუთრება თანაბარი წილით. აღნიშნულ ქონებაზე ვრცელდება სსკ-ით გათვალისწინებული საკუთრების საერთო რეჟიმი (შდრ. იხ. სუსგ: №ას-1063-983-2017, 17.10.2017წ; №ას-1430-1350-2017, 30.04.2018წ.; სუსგ №ას-7-2019, 11.06.2020წ.). ამდენად, ის ფაქტი, რომ პირი საკოლმეურნეო კომლის გაუქმების მომენტისათვის იყო კომლის წევრი, წარმოადგენდა დანარჩენი წევრების თანაბრად კომლის ქონებაზე მისი მესაკუთრედ ცნობის საფუძველს.

19. ამდენად, 1993 წლამდე სასოფლო-სამეურნეო ურთიერთობებს ახასიათებდა კომლის წევრის შრომითი მონაწილეობა საკოლმეურნეო წარმოებაში/სახელმწიფო მეურნეობაში და ასევე - დამხმარე მეურნეობაში, რომელსაც აწარმოებდა კომლად არსებული ოჯახი, რაც შემოსავლის დამატებით წყარო იყო. საკოლმეურნეო კომლის ქონება წარმოადგენდა მისი წევრების თანასაკუთრებას და რეგულირდებოდა სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის რედაქციით) 122-ე მუხლით. უნდა აღინიშნოს, რომ საკოლმეურნეო კომლის მოსპობის შემდეგ იქმნებოდა მუშა-მოსამსახურის ოჯახი და მათ მიერ საკოლმეურნეო კომლის ქონება გაიყო სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის რედაქციით) 129-ე მუხლის საფუძველზე. საკოლმეურნეო კომლის მოსპობის მომენტიდან დამხმარე მეურნეობაში მომუშავე მუშა-მოსამსახურის ოჯახს შორის ურთიერთობები წესრიგდებოდა საოჯახო კანონმდებლობით, ხოლო დამხმარე მეურნეობის სხვა მონაწილეთა შორის ურთიერთობები საერთო საკუთრების მომწესრიგებელი ნორმებით რეგულირდებოდა (საქმე №ას-1687-2019, 12.01.2023წ.).

20. საკასაციო პალატა აქვე განმარტავს, რომ „ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მფლობელობაში (სარგებლობაში) არსებულ მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების წესისა და საკუთრების უფლების მოწმობის ფორმის დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის 28.07.2016 წლის N376 დადგენილების მე-2 მუხლის „გ“ ქვეპუნქტში მიწის მართლზომიერი მფლობელობის (სარგებლობის) დამადასტურებელი დოკუმენტების ჩამონათვალში მითითებულია ამონაწერი საკომლო წიგნიდან (საქართველოს მთავრობის 28.07.2016 წლის N376 დადგენილება ამოქმედდა 31.07.2016 წლიდან; მანამდე აღნიშნული საკითხი რეგულირდებოდა საქართველოს პრეზიდენტის 15.09.2007 წლის N525 ბრძანებულებით, რომელიც 31.07.2016 წლიდან გამოცხადდა ძალადაკარგულად). საკანონმდებლო მოწესრიგების საფუძველზე მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით, საკომლო ცნობა მართლზომიერი მფლობელობის დამადასტურებელ დოკუმენტს წარმოადგენს იმ შემთხვევაში, თუ იგი ასახავს კომლის წევრთა ვინაობას და კომლზე რიცხულ ქონებას 01.01.1992 წლის მდგომარეობით (სუსგ Nას-516-2021, 30.11.2021წ.; სუსგ Nას- 464-2022, 6.12.2022წ.).

21. რაც შეეხება კასატორის პრეტენზიას, მოპასუხეები შესაგებელს მართლაც მხოლოდ 1999 წელს მოსარჩელის კომლიდან გასვლას აფუძნებდნენ (იხ. შესაგებელი, ტ.1, ს.ფ.46-54). პირველი ინსტანციის სასამართლომ იხელძღვანელა 1964 წლის რედაქციის სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 122-ე და 125-ე მუხლებით, ანუ სადავო უძრავი ნივთი მიიჩნია საკოლმეურნეო კომლის საკუთრებად და მოსარჩელეს მიაკუთვნა ¼ წილი. სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ ქონება ეკუთვნოდა მუშა-მოსამსახურის ოჯახს და სარჩელს უარი უთხრა დაკმაყოფილებაზე. პალატა აქვე განმარტავს, რომ ერთ-ერთ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ საკუთარი ინიციატივით იმის კვლევა, კომლი საკოლმეურნეო იყო თუ მუშა-მოსამსახურეთა კატეგორიის, საკასაციო სასამართლომ მიიიჩნია სსსკ-ის მე-2, მე-4, მე-5, 102-ე, 377-ე, 384-ე და 389-ე მუხლების დარღვევად (იხ.: სუსგ №ას-516-2021, 30.11.2021წ., პ.69-72). ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ წინამდებარე საქმე მოსამზადელ ეტაპზე იყო ხანგრძლივად ორი სხვადასხვა მოსამართლის წარმოებაში, შესაბამისად, საკითხი - შესაგებლის წარდგენის შემდეგ, მაგრამ მოსამზადებელ ეტაპზე, ხომ არ გაუხდიათ მოპასუხეებს სადავოდ გარემოება, რომ დავა უკავშირდებოდა საკოლმეურნეო კომლის წევრობას, უნდა გაირკვეს მოსამზადებელ სხდომებზე მხარეთა მიერ დაზუსტებული პოზიციების, მითითებული ფაქტების გათვალისწინებით. პალატა აქვე განმარტავს, რომ ცალკეული ვითარების შეფასება მხოლოდ სასამართლოს პრეროგატივა და ამოცანაა. შესაბამისად, გასათვალისწინებელია არა ამა თუ იმ გარემოების მხარის მხრიდან შეფასება, არამედ მითითება ფაქტებზე (შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, GIZ, 2013, გვ.10-12). კომლის კატეგორიის გასარკვევად ასეთ ფაქტები შეიძლება იყოს კოლმეურნეობის არსებობა, კომლის შრომისუნარიანი და სრულწლოვანი წევრების კოლმეურნეობის წევრობა და ა.შ. მნიშვნელოვანია, განისაზღვროს, რამდენად არის ესა თუ ის გარემოება მხარეთა შორის სადავო. მტკიცებულებების შემოწმების მიზანია მტკიცებასავალდებულო სადავო გარემოებების დადგენა (შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, GIZ, 2013, გვ.22,23).

22. ასევე, საქმეში არსებული მტკიცებულებების კვლევის საფუძველზე უნდა განისაზღვროს, რით განსხვავდებოდა მეორე და მესამე მოპასუხეების უფლებრივი მდგომარეობა მოსარჩელისაგან სადავო უძრავი ნივთზე თანასაკუთრების მოპოვებისას(შდრ სუსგ №ას-516-2021, 30.11.2021წ., პ.71).

23. სადავო გარემოების დადგენის მიზნით ასევე გამოკვლეულ უნდა იქნეს, პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოპასუხეთა მიერ წარდგენილ სააპელაციო საჩივარში მითითებული გარემოება, რომ მოსარჩელე აღარ არის კომლის წევრი (აპელანტები აღნიშნავდნენ, რომ 1964 წლის სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 122-ე მუხლი ეხება საკოლმეურნეო კომლის წევრებს „და არა პირებს, რომლებიც აღარ არიან კომლის წევრები“ (ტ.2, ს.ფ.16)), კერძოდ, როდემდე მიიჩნევდნენ მოპასუხეები მოსარჩელეს საკოლმეურნეო კომლის წევრად. იმ შემთხვევაში, თუ დადგინდება მოსარჩელის შესაბამისი სტატუსი, გამოკვლეულ უნდა იქნეს საქმის მასალები, რათა დადგინდეს, გავიდა თუ არა იგი კომლიდან და დაკარგა თუ არა კომლის ქონების წილის საკუთრებაზე უფლება (კომლის ქონებაზე თანასაკუთრების უფლება) (შდრ სუსგ №ას-937-887-2015, 04.12.2015წ; №ას-592-560-2015, 06.05.2016წ.; №ას-27-27-2016, 01.03.2016წ.). პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს განმარტოს, რომ „საქართველოს რესპუბლიკაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის რეფორმის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 18.01.1992 წლის #48 დადგენილებით საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებზე კანონით დადგენილი ნორმის ფარგლებში რიცხული საკარმიდამო, საბარე და სააგარაკო მიწები უსასყიდლოდ გადადიოდა მათ კერძო საკუთრებაში. საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 06.02.1992 წლის #128 დადგენილების მეორე პუნქტით კი, დადგინდა, რომ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთები უნდა გაცემულიყო 01.01.1992 წლის მდგომარეობით რიცხული კომლების მიხედვით (შდრ: სუსგ №ას-211-203-2013, 03.06.2013წ.; სუსგ Nას-516-2021, 30.11.2021წ.). ამ მიმართებით არსებითი მნიშვნელობა ენიჭებოდა იმ ფაქტს, რომ ნორმატიული აქტით დადგენილი პერიოდისათვის, კერძოდ, 01.01.1992 წლის მდგომარეობით, პირი კომლის ოჯახის წევრად უნდა ყოფილიყო რეგისტრირებული (აღრიცხული) (სუსგ №ას-464-2022, 06.12.2022წ.). ამავე ნორმატიული ბაზიდან გამომდინარე, აღნიშნულ ფაქტს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა, რადგან დამოუკიდებელ ოჯახად გასულ და რეგისტრირებულ ოჯახს უფლება წარმოეშობოდა, სხვა ადგილას მიეღო ასევე ქონება მიღება-ჩაბარების აქტით. შესაბამისად, ზემოაღნიშნული ნორმატიული წყაროს მიზანი იყო ოჯახების მფლობელობასა და სარგებლობაში არსებული მიწების დაკანონება, ამდენად, აღნიშნული პერიოდისათვის ოჯახის ერთ-ერთი სრულწლოვანი წევრის სახელზე მიღება-ჩაბარების აქტით გადაცემულ ქონებაზე საკუთრების უფლებას იძენდა ამავე ოჯახის ყველა ის წევრი, რომელსაც სხვა მიწის ნაკვეთის მიღებაზე უფლება არ გააჩნდა, მიუხედავად იმისა, აპირებდა თუ არა იგი აღნიშნული უფლების რეალიზებას (სუსგ Nას- 516-2021, 30.11.2021წ., პ.106).

24. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის 394-ე მუხლის „ე“ პუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, რაც მისი გაუქმების საფუძველია, თუ გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული, ხოლო სსსკ-ის 411-ე მუხლის შესაბამისად კი, საკასაციო სასამართლო მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები.

25. იმის გათვალისწინებით, რომ სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოს განსახილველ საქმეზე სრულად არ გამოუკვლევია და შეუფასებია საქმის მასალები, მხარეთა მიერ შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპების გათვალისწინებით წარმოდგენილი მტკიცებულებები, საკასაციო პალატა, სსსკ-ის 412-ე მუხლის თანახმად, მოკლებულია სამართლებრივ შესაძლებლობას, თვითონ მიიღოს საქმეზე გადაწყვეტილება.

26. შესაბამისად, უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სააპელაციო სასამართლოს, რომელმაც საკასაციო პალატის წინამდებარე განჩინებაში მოცემული მსჯელობების შესაბამისად, უნდა შეამოწმოს მოსარჩელის მოთხოვნების წინაპირობები და საქმეში არსებული მტკიცებულებების ყოველმხრივი კვლევის შედეგად, განსაზღვროს უფლების საკითხი.

27. სსსკ-ის 53-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით. ვინაიდან მოცემული საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა ქვემდგომ სასამართლოს, პროცესის ხარჯების საკითხი უნდა გადაწყდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სსსკ-ის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. კ. უ–ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ.

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 21.07.2020 წლის გადაწყვეტილება და საქმე დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: თამარ ზამბახიძე

მოსამართლეები: ზურაბ ძლიერიშვილი

მირანდა ერემაძე