საქმე №ას-511-2023 29 სექტემბერი, 2023 weli,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ზურაბ ძლიერიშვილი,

ნინო ბაქაქური

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – ტ.ბ–ი (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე - ზ.ზ–ა (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 17 იანვრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – მემკვიდრედ ცნობა, ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებულად ცნობა და საცხოვრებელი სადგომის მესაკუთრედ აღრიცხვა

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 11 ივლისის გადაწყვეტილებით ზ.ზ–ას (შემდეგში: მოსარჩელე) სარჩელი ტ.ბ–ის (შემდეგში: მოპასუხე, აპელანტი ან კასატორი) წინააღმდეგ, მემკვიდრედ ცნობის, ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებულად ცნობისა და საცხოვრებელი სადგომის მესაკუთრედ ცნობის თაობაზე, დაკმაყოფილდა; ე.ბ–ის (ქორწინებამდელი გვარი „რ–ძე“) პირველი რიგის მემკვიდრეებად ცნობილ იქნენ მოპასუხეები - ტ.ბ–ი და ც.ნ–ძე (ქორწინებამდელი გვარი „ბ–ი“); დადებულად იქნა ცნობილი 1975 წლის 4 დეკემბერს ზ.კ–სა (ქორწინების შემდგომ მიღებული გვარი „ზ–ა“) და ე. რ–ძეს (ქორწინების შემდგომ მიღებული გვარი „ბ–ი“) გაფორმებული ფორმადაუცველი ნასყიდობის ხელშეკრულება უძრავ ქონებაზე (საცხოვრებელ სადგომზე), მდებარე: ქ. თბილისი, ....... (.....) ქუჩა №1ა (ორი ოთახი, ფართით - 42 კვ.მ) და ზ.ზ–ა ცნობილ იქნა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში ე. რ–ძის სახელზე რეგისტრირებული, ქ. თბილისში, ....... (ს/კ .......) მდებარე საცხოვრებელი სადგომის მესაკუთრედ, კერძოდ: შენობა-ნაგებობა №1/1 (67.44 კვ.მ), №2/1 (6.02 კვ.მ), №3/1 (1.75 კვ.მ) (საქმეში წარმოდგენილი შპს „ტ–ი ...“-ის მიერ 12.11.2021 წლის აზომვითი ნახაზების შესაბამისად, ს.ფ. 157; 158; 159).

2. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 17 იანვრის განჩინებით მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

3. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ მოპასუხის სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში შესაფასებელია არსებობდა თუ არა აპელანტის მამკვიდრებელსა და თავდაპირველ მოსარჩელეს შორის ნასყიდობის სამართალურთიერთობა ,,საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობისას წარმოშობილი ურთიერთობების შესახებ’’ საქართველოს კანონის (შემდეგში: სპეციალური კანონი) მიზნებიდან გამომდინარე.

4. სპეციალური კანონის მიზნებიდან გამომდინარე, მოსარგებლე არის პირი, რომელიც ამ კანონის ამოქმედების მომენტისათვის კეთილსინდისიერად ფაქტობრივად ფლობს საცხოვრებელ სადგომს მესაკუთრესთან სანოტარო წესის დაუცველად დადებული წერილობითი ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, ან პირი, რომელმაც მფლობელობის უფლება მიიღო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით ან ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით. ამავე კანონის მე-5 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგება უნდა დასტურდებოდეს შემდეგი გარემოებით/გარემოებებით: სადავო საცხოვრებელ სადგომში რეგისტრაცია, კომუნალური გადასახადების გადახდა ან/და მესაკუთრისათვის გარკვეული საფასურის გადახდა. ნიშანდობლივია ისიც, რომ სპეციალური კანონი აწესრიგებს საცხოვრებელი სადგომის მესაკუთრესა და მოსარგებლეს შორის 1921 წლის 25 თებერვლიდან 1997 წლის 25 ნოემბრამდე წარმოშობილ იმ ურთიერთობებს, რომლებიც სპეციალურ სამართლებრივ მოწესრიგებას მოითხოვს.

5. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით საქმის მასალებით დგინდება, რომ ე. რ–ძესა და ზ.კ–ს შორის 1975 წლის 4 დეკემბერს დაიდო ხელშეკრულება, რომლის თანახმად ე. რ–ძემ ქ. თბილისში, ....... მდებარე, მის საკუთრებაში არსებულ ბინიდან, რომელიც შედგება სამი ოთახისგან ფართით 52 კვ.მ ორი ოთახი ფართით 42 კვ.მ, საკარმიდამო ნაკვეთი 600 კვ.მ, მუდმივ სარგებლობაში გადასცა მოქალაქე ზ.კ–ს, რომელიც ვალდებული იყო გადაეხადა ბინის და ნაკვეთის მუდმივ სარგებლობისთვის 4 900 მანეთი. იმ შემთხვევაში, თუ აღნიშნული ბინა ნაკვეთით არ იქნებოდა გაფორმებული სათანადო საბუთებით, ე. რ–ძე ვალდებული იყო ზ.კ–ისათვის დაებრუნებინა გადაცემული თანხა. მითითებული თანხის გადაცემა ხდებოდა სადავო ქონების საკუთრებაში გადაცემის სანაცვლოდ. ხელშეკრულებაში გაკეთებული დათქმა გულისხმობდა საკუთრებაში ქონების გადაცემას. ე. რ–ძემ ზ.კ–ისგან მიიღო 1000 მანეთი, ხოლო ზ.კ–ი ჩაწერისთანავე ვალდებული იყო გადაეხადა ე. რ–ძისათვის 3900 მანეთი. საქმის მასალებიდან ასევე დგინდება, რომ ხელშეკრულების სათანადო წესით დადება ვერ განხორციელდა, თანხა კი მიღებული აქვს მესაკუთრეს (ქ. თბილისის ოქტომბრის რაიონის სასამართლოს 1982 წლის 22 სექტემბრის N2/634 გადაწყვეტილება).

6. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის მტკიცება, რომ მოწინაამდეგე მხარესა და უძრავი ნივთის იმდროინდელ მესაკუთრეს შორის ქირავნობის ხელშეკრულება იყო დადებული და ზ.ზ–ას კი სურდა ფართის შეძენა, თუმცა ეს ვერ განახორციელა. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მხარეთა შორის წერილობითი ფორმით დადებული ქირავნობის ხელშეკრულება საქმეში არ არსებობს, ხოლო სადავო ფართზე მფლობელობა მოწინააღმდეგე მხარეს უვადოდ, „სამუდამოდ“ ჰქონდა გადაცემული, რაც თავდაპირველი მოსარჩელის მხრიდან დამქირავებლის სტატუსის ქონას გამორიცხავს.

7. სააპელაციო სასამართლომ დამატებით განმარტა, რომ გარიგება საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ, თავისი შინაარსით, არატიპიურ სახელშეკრულებო ურთიერთობას წარმოადგენდა და იგი საბჭოთა სინამდვილეში ფაქტობრივი ქონებრივი ურთიერთობის სახით არსებობდა. ეს სახელშეკრულებო ურთიერთობა შეიცავდა სხვადასხვა გარიგების ნიშნებს (ქირავნობა, სესხი, გირავნობა), თუმცა ამავდროულად რადიკალურად განსხვავდებოდა მათგან თავისი შინაარსით და სპეციფიკური პირობებით, კერძოდ, მისი არსებობისას: მოსარგებლე მესაკუთრეს ერთჯერადად უხდიდა გარკვეულ თანხას ფართის სარგებლობაში მიღების სანაცვლოდ, ამასთან, მესაკუთრეს ყოველთვიურად უხდიდა ბინის ქირასაც; მოსარგებლე რეგისტრირდებოდა საცხოვრებელ ფართში და იხდიდა კომუნალურ გადასახადებს; მესაკუთრის მიერ თანხის დაბრუნების შემთხვევაში მოსარგებლე ვალდებული იყო, გამოეთავისუფლებინა დაკავებული ფართი, თუმცა ხშირ შემთხვევებში, მესაკუთრე თანხას ვერ აბრუნებდა, ურთიერთობა ხანგრძლივ ხასიათს იღებდა და უფლება მემკვიდრეებზე გადადიოდა; მესაკუთრის მიერ საცხოვრებელი სადგომის მფლობელობის უფლების გადაცემა მოსარგებლეზე ფაქტობრივად ხდებოდა „სამუდამოდ“, ანუ ეს ურთიერთობა არ ატარებდა დროებით (ხანმოკლე) ხასიათს; ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მოსარგებლე იძენდა დათმობილი სარგებლობის უფლების გასხვისების შესაძლებლობასაც, რაც მოსარგებლეთა შეცვლას იწვევდა. ამ სპეციფიკური ნიშნებიდან გამომდინარე, ხელშეკრულების სუბიექტთა სამართლებრივი მდგომარეობის მოწესრიგება მსგავსი ხელშეკრულებების (ქირავნობა, სესხი, გირავნობა) ნორმებით შეუძლებელი იყო და კანონმდებელმა სპეციალური კანონით მოაწესრიგება. ამასთან, ამ კანონით რეგულირდება მხოლოდ ის ურთიერთობები, რომლებიც ზემოთ დასახელებულ ნიშნებს უტყუარად შეიცავენ, შესაძლებელია ეს ნიშნები არსებობდეს კუმულატიურადაც ან მხოლოდ ზოგიერთი მათგანის სახითაც“ (იხ. სუსგ №ას-1115-1072-2016, 17.02.2017 წ.).

8. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ თავდაპირველი მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ხელწერილი ადასტურებს მხარეთა მიერ ნების გამოვლენის ფაქტს. 1975 წლის 4 დეკემბერს ე. რ–ძესა და ზ.კ–ს (ამჟამად - ზ–ა, გვარი შეცვლილია) შორის დადებული ხელწერილი, თავისი შინაარსით, ადასტურებს მხარეთა შორის სპეციალური კანონით გათვალისწინებული ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების ფაქტს.

9. მოცემულ მსჯელობას ამყარებს ისიც, რომ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსგს ხაშურის სამოქალაქო რეესტრის სამსახურის მიერ 2018 წლის 6 სექტემბერს გაცემული საინფორმაციო ბარათის თანახმად, ზ.ზ–ა 1996 წლის 27 ივნისს რეგისტრირებულია მისამართზე - ქ. თბილისი, ........., ხოლო, საბინაო წიგნის თანახმად, კ–ი ზ–ს ჩაწერა მისამართზე: ......, განხორციელებულია 23.12.1975 წელს. საგულისხმოა, რომ ქალაქ თბილისის პრემიერის 1999 წლის №645 განკარგულების საფუძველზე ქ. თბილისში, ჩუღურეთის რაიონში არსებულ ....... ქუჩას ეწოდა პაატა ....... სახელი და შესაბამისად ზ.ზ–ას რეგისტრაცია ერთსა და იმავე სადგომზეა განხორციელებული, რაც გამორიცხავს აპელანტის მტკიცების მართებულობას, რომ თავდაპირველი მოსარჩელე მხოლოდ 1996 წელს, ე. რ–ძის გარდაცვალების შემდეგ დარეგისტრირდა მისამართზე. დადგენილია ისიც, რომ ქ. თბილისში, ....... (....... ქ.) ქუჩა №1ა-ში მდებარე უძრავი ქონების გადასახადების გადამხდელად რეგისტრირებულია ზ.ზ–ა (კობესოვა), რაც დასტურდება საქმეში წარმოდგენილი „თბილწყალკანალისა“ და სს „თელასის“ კომუნალური გადახდის ქვითრებით.

10. შესაბამისად, იმის გათვალისწინებით, რომ მოსარგებლედ მიიჩნევა პირი, რომელიც კანონის მიღების მომენტისთვის კეთილსინდისიერად ფაქტობრივად ფლობს საცხოვრებელ სადგომს მესაკუთრესთან სანოტარო ფორმის დაცვის გარეშე დადებული წერილობითი ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, ან მფლობელობის უფლება მიღებული აქვს საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით ან ადმინისტრაციული აქტით, ხოლო მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილი ხელშეკრულება შეფასდა, როგორც ფორმადაუცველი ნასყიდობის ხელშეკრულება, ზ.ზ–ა რეგისტრირებულია სადავო მისამართზე და არის კომუნალური მომსახურების აბონენტიც. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება, რომ სახეზეა გარიგება საცხოვრებელი სადგომის დათმობის შესახებ, რაც მტკიცებულებათა ერთობლივად შეფასების გზით წარმოშობს მოსარჩელის შესაბამის ფართზე ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებულად ცნობისა და საკუთრების უფლების რეგისტრაციის საფუძველს.

11. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

11.1. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრა აპელანტმა და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის უარყოფა მოითხოვა.

11.2. კასატორის განმარტებით, მოსარჩელე 1996 წლის 27 ივნისს, ე. რ–ძის გარდაცვალების შემდეგ არის ჩაწერილი მისამართზე. ამასთან, თავდაპირველ მოსარჩელეს ე. რ–ძისაგან ნაქირავები ჰქონდა ფართი, სურდა მისი შეძენა, თუმცა ვერ შეძლო თანხის გადაუხდელობის გამო. იგი მესაკუთრის ნების საწინააღმდეგოდ ფლობდა ფართს და წლების განმავლობაში ცდილობდა ქონების უკანონოდ დაუფლებას;

11.3. კასატორის განმარტებით, სასამართლო არასწორად დაეყრდნო მოწმეთა ჩვენებებს, ვინაიდან მათ ახსნა-განმარტებებს შორის არის გარკვეული შეუსაბამობები, მათ ნაწილს კონტაქტი არ ჰქონია ე. რ–ძესთან, 2014 წლის შემდეგ ცხოვრობენ სადავო მისამართზე, ხოლო ერთ-ერთ მოწმეს აქვს სმენის პრობლემა და მისთვის დასმული კითხვები და მის მიერ გაცემული პასუხები შინაარსობრივად აცდენილია ერთმანეთს.

11.4. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 17 ივლისის განჩინებით მოპასუხის საკასაციო საჩივარი წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის წინაპირობების შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზების, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის იურიდიული დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მოპასუხის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც დაუშვებელია, შემდეგი არგუმენტაციით:

12. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

13. სსსკ-ის 407.2-ე მუხლის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებიც სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილად ცნობილ ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით კასატორს ასეთი შედავება არ წარმოუდგენია.

14. სსსკ-ის მე-3 მუხლის მიხედვით, მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები.

15. მტკიცების ტვირთს აწესრიგებს სსსკ-ის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის მიხედვითაც თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. მოსარჩელემ უნდა ამტკიცოს ის გარემოებები, რომლებზედაც დაფუძნებულია სასარჩელო მოთხოვნა, ხოლო მოპასუხემ გარემოებები, რომლებსაც მისი შესაგებელი ემყარება. მტკიცების ტვირთი არის სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორედ გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა სათანადოდ არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი – ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს. მტკიცების ტვირთისაგან უნდა გაიმიჯნოს ფაქტების მითითების ტვირთი, როგორც მხარის ფაკულტატური მოვალეობა. მხარეები სსკ-ის მე-4 მუხლის თანახმად სრულიად თავისუფალი არიან მიუთითონ ნებისმიერ ფაქტზე. ეს მათი უფლებაა, მაგრამ მათ მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასება, ე.ი. იმის დადგენა და გარკვევა, თუ რამდენად ასაბუთებენ ეს ფაქტები იურიდიულად მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს – ეს უკვე სასამართლოს პრეროგატივაა. ამასთან, საკმარისი არ არის, რომ მხარემ ზოგადად გამოთქვას მოსაზრება საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებაზე, მაგალითად, განაცხადოს, რომ იგი მთლიანად უარყოფს მეორე მხარის მიერ მოხსენებულ საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს. მხარის მიერ წარმოდგენილი მოსაზრებები კონკრეტულად და დეტალურად უნდა ჩამოყალიბდეს და ეხებოდეს საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოებას. მხარეთა მიერ წარმოდგენილი ახსნა-განმარტებები უნდა იყოს დასაბუთებული და ეხებოდეს იმ გარემოებებს, რომლებსაც უშუალო კავშირი აქვს დავასთან. მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს (იხ. ჰაინ ბიოლინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2003, გვ.64) - იხ. შეად. სუსგ-ებს N ას-1298-2018; 22.03.2019წ; N ას-1329-2018, 22.02.2019წ; N ას-1610-2019, 07.02.2020წ; N ას- 1027-2020, 27.11.2020წ; N ას-634-2021, 4.11.2021წ; N ას-1363-2021, 5.04.2022წ; N ას-1183-2022, 23.12.2022წ; N ას-1572-2022, 5.05.2023წ.).

16. მოსარჩელის მოთხოვნის, კერძოდ, ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებულად ცნობის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია სპეციალური კანონის მე-3 მუხლი: „მოსარგებლე, რომელმაც მესაკუთრესთან სანოტარო წესის დაუცველად დადო წერილობითი ნასყიდობის ხელშეკრულება და რომელიც არანაკლებ 30 წლის განმავლობაში უწყვეტად ფლობს საცხოვრებელ სადგომს, უფლებამოსილია სასამართლოს მეშვეობით მოითხოვოს ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებულად ცნობა (ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებულად ცნობის შესახებ სარჩელი). ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებულად ცნობის შესახებ სასამართლო გადაწყვეტილება საჯარო რეესტრში შესაბამისი რეგისტრაციის განხორციელების საფუძველია.“

17. სპეციალური კანონის პირველი მუხლის მიხედვით, ეს კანონი აწესრიგებს საცხოვრებელი სადგომის მესაკუთრესა და მოსარგებლეს შორის 1921 წლის 25 თებერვლიდან 1997 წლის 25 ნოემბრამდე წარმოშობილ იმ ურთიერთობებს, რომლებიც სპეციალურ სამართლებრივ მოწესრიგებას მოითხოვს. ამავე კანონის მე-2 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, ამ კანონით გათვალისწინებული უფლებები და მოვალეობები თანაბრად ვრცელდება მესაკუთრესა და მოსარგებლეზე, აგრეთვე მათ უფლებამონაცვლეებზე. კანონის მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით, მოსარგებლე არის პირი, რომელიც ამ კანონის ამოქმედების მომენტისათვის კეთილსინდისიერად ფაქტობრივად ფლობს საცხოვრებელ სადგომს მესაკუთრესთან სანოტარო წესის დაუცველად დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, ან პირი, რომელმაც მფლობელობის უფლება მიიღო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით ან ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით.

18. კონკრეტულ შემთხვევაში სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ ე. რ–ძესა და ზ.კ–ს შორის 1975 წლის 4 დეკემბერს დაიდო ფორმადაუცველი ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად ე. რ–ძემ ქ. თბილისში, ....... ქუჩა №1ა-ში მდებარე, მის საკუთრებაში არსებული ბინიდან, რომელიც შედგება სამი ოთახისგან ფართით 52 კვ.მ, ორი ოთახი ფართით 42 კვ.მ, საკარმიდამო ნაკვეთი 600 კვ.მ, მუდმივ სარგებლობაში გადასცა მოქალაქე ზ.კ–ს, რომელიც ვალდებული იყო გადაეხადა ბინის და ნაკვეთის მუდმივი სარგებლობისთვის 4900 მანეთი. იმ შემთხვევაში, თუ აღნიშნული ბინა ნაკვეთით არ იქნებოდა გაფორმებული სათანადო საბუთებით, ე. რ–ძე ვალდებული იყო ზ.კ–ისათვის დაებრუნებინა გადაცემული თანხა.

19. სპეცილაური კანონის მიზანია ისეთი ფაქტობრივი ურთიერთობების მოწესრიგება, რომელთაც არ ითვალისწინებს არც საქართველოს მოქმედი სამოქალაქო კოდექსი და ისინი არც საბჭოთა სამოქალაქო კანონმდებლობით იყო სათანადოდ მოწესრიგებული. ეს ურთიერთობანი ათეულობით წლების განმავლობაში ყალიბდებოდა მოქალაქეთა შორის მოწესრიგებული სამოქალაქო ურთიერთობების გვერდით. მათ ფართოდ დამკვიდრებას ხელს უწყობდა არამარტო საბჭოთა სამართლებრივი სისტემის ნაკლოვანებანი, არამედ – სხვა სუბიექტური თუ ობიექტური გარემოებანი. სამოქალაქო უფლებათა განხორციელება კანონში მითითებულ პერიოდში ბევრად იყო დამოკიდებული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ დანაწესებზე, რაც ხელს უშლიდა თავისუფალი სამოქალაქო ბრუნვის დამკვიდრებას. ასეთ ვითარებაში მხარეები ფაქტობრივად იძულებული იყვნენ, ურთიერთობა დაემყარებინათ კანონის მიღმა. მითითებულიდან გამომდინარე, „საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობისას წარმოშობილი ურთიერთობების შესახებ“ საქართველოს კანონმა მათ მიანიჭა იურიდიული მნიშვნელობა და დაუკავშირა მას კონკრეტული სამართლებრივი შედეგი ე.ი. აღნიშნული გარიგებების საგანი აღიარებულ იქნა სამოქალაქო ბრუნვის ობიექტად. თავის მხრივ, იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ სამოქალაქო ბრუნვის ობიექტად მიიჩნევა არა მხოლოდ ნივთები, არამედ არამატერიალური ობიექტები – უფლებები და მოთხოვნები, შესაბამისად, ამ კანონით მოსარგებლეს სტატუსიდან გამომდინარე უფლება შესაძლოა იქნეს განკარგული ან/და გადავიდეს მემკვიდრეზე (იხ. სუსგ Nას-317-2022, 03.11.2022 წ.).

20. საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას მოსარჩელის სპეციალური კანონით გათვალისწინებული მოსარგებლედ მიჩნევის თაობაზე, რადგან საქმეში წარმოდგენილია ფორმადაუცველი ნასყიდობის ხელშეკრულება, მოსარჩელე რეგისტრირებულია უძრავ ქონებაში და იგი კომუნალური გადასახადების გადამხდელი პირია (იხ. ამ განჩინების 8-9 პუნქტები). სააპელაციო სასამართლოს ამ დასკვნის საწინააღმდეგოდ კასატორს სათანადო გარემოებებზე არ მიუთითებია, რაც გასაჩივრებული განჩინების უცვლელად დატოვების საფუძველია.

21. საკასაციო სასამართლო კასატორის პრეტენზიასთან დაკავშირებით, რომ მხარეთა შორის ქირავნობის ურთიერთობა არსებობდა, მიუთითებს, რომ ქირავნობის ხელშეკრულებისა და საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგების გამიჯვნისათვის მეტად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება იმ დროს არსებული სამართლებრივი აქტებისა და მათ საფუძველზე წარმოშობილი ქირავნობითი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, კერძოდ, (1964 წლის რედაქციის) საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 290-ე მუხლი არეგულირებდა საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულებას. ამავე მუხლის მე-3 აბზაცის თანახმად, საცხოვრებელი სახლის ქირავნობის ხელშეკრულება დაიდება, შეიცვლება და მოიშლება სსრ კავშირისა და საქართველოს სსრ-ის კანონმდებლობით განსაზღვრული პირობებითა და წესით. იმ დროს მოქმედი საქართველოს სსრ-ის საბინაო კოდექსის 136-ე მუხლის პირველი აბზაცის თანახმად, მოქალაქეებს, რომელთაც პირად საკუთრებაში ჰქონდათ საცხოვრებელი სახლი, უფლება გააჩნდათ, შეესახლებინათ სახლში სხვა მოქალაქენი, აგრეთვე, გაექირავებინათ იგი კანონით დადგენილი პირობებითა და წესით. აღნიშნული ქირავნობის ვადა და სხვა პირობები რეგულირდებოდა მხარეთა მიერ დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე, რა დროსაც უნდა დაცულიყო წერილობითი ფორმა. საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით საცხოვრებელი სადგომის მფლობელობის უფლება მოსარგებლეს ფაქტობრივად „სამუდამოდ“ გადაეცემოდა, რაც განასხვავებდა მას ქირავნობის ინტიტუტისაგან. ამრიგად, გარკვეული ქირის გადახდა თავისთავად არ შეიძლება მიუთითებდეს ქირავნობის ურთიერთობებზე. ქირავნობის ურთიერთობის განსაზღვრისათვის აუცილებელია, არსებობდეს ამ ინსტიტუტისათვის დამახასიათებელი ნიშნები, რომლისთვისაც დამახასიათებელია საცხოვრებელი სადგომის გარკვეული დროით გადაცემა და ამისათვის ქირის გადახდა (რომელშიც იგულისხმება ვადიანი და უვადო ხელშეკრულებები, ამ უკანასკნელ შემთხვევაში გამოიყენებოდა სსრ-ის საბინაო კოდექსის 154-ე მუხლი). სსრ-ის საბინაო კოდექსის 142-ე მუხლის მე-2 აბზაცის პირველი წინადადების თანახმად, საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულებას დამქირავებელი უდებს სახლის მესაკუთრეს წერილობით. შესაბამისად, სსსკ-ის 102-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, ქირავნობის ხელშეკრულების არსებობის ფაქტი შეიძლება დადასტურებულიყო მხოლოდ წერილობით დადებული ხელშეკრულებით (იხ. სუსგ-ები: N ას-1033-1226-08, 28.05.2009წ.; N ას-622-581-2017, 08.09.2017წ.; N ას-150-140-2015, 14.05.2015წ; N ას-164-2021წ, 21.09.2021წ.).

22. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება კანონიერია, ხოლო მოპასუხის საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობები არ არსებობს, რაც მისი არსებითად განსახილველად დაუშვებლად ცნობის სამართლებრივი საფუძველია.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408.3-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ტ.ბ–ის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ნ. ბაქაქური