საქმე №ას-400-2023 20 ოქტომბერი, 2023 წელი,
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
მოსამართლეები:ზურაბ ძლიერიშვილი,
ნინო ბაქაქური
საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე
კასატორი – საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება - საგანგებო სიტუაციების მართვის სააგენტო (მოპასუხე, შეგებებული სარჩელით მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარე – ნ.ა.ს.ე.კ.ფ–ი (მოსარჩელე, შეგებებული სარჩელით მოპასუხე)
გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 იანვრის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით შეგებებული სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება
დავის საგანი – ზიანის ანაზღაურება, დარიცხული პირგასამტეხლოს გაუქმება
საკითხი რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის ნაწილობრივ დაკმაყოფილება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 18 მარტის გადაწყვეტილებით ნ.ა.ს.ე.კ.ფ–ის (ს.ნ. .....; შემდეგში: თავდაპირველი მოსარჩელე, შეგებებული სარჩელის მოპასუხე, მიმწოდებელი/შემსრულებელი/მენარდე, პირველი აპელანტი) სარჩელი საქართველოს შს სამინისტროს მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება - საგანგებო სიტუაციების მართვის სააგენტოს (შემდეგში: მოპასუხე, შეგებებული სარჩელის წარმდგენი, სააგენტო, შემსყიდველი/შემკვეთი, მეორე აპელანტი ან კასატორი) მიმართ, თანხის დაკისრებისა და პირგასამტეხლოს გაუქმების შესახებ, დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ;
1.1. ამავე გადაწყვეტილებით ასევე ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა მოპასუხე სააგენტოს (ს/ნ .......) შეგებებული სარჩელი თავდაპირველი მოსარჩელე საწარმოს წინააღმდეგ;
1.3. სასამართლოს გადაწყვეტილებით გაუქმდა მოპასუხე სააგენტოს 2017 წლის 22 ნოემბრის აქტით დაკისრებული პირგასამტეხლო - 176 400 ლარის და ჯარიმა - 20 000 ლარის ნაწილში;
1.4. შეგებებული სარჩელის წარმდგენი სააგენტოს სასარგებლოდ შეგებებული სარჩელის მოპასუხე საწარმოს (თავდაპირველ მოსარჩელეს) დაეკისრა ჯარიმის თანხის - 20 000 ლარის გადახდა; შეგებებული სარჩელის მოპასუხეს დაეკისრა სახელმწიფო ბაჟის - 5000 ლარის გადახდა სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ.
2. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე სააპელაციო საჩივრები წარადგინეს როგორც თავდაპირველმა მოსარჩელე საწარმომ, ისე - შეგებებული სარჩელის წარმდგენმა სააგენტომ.
2.1. თავდაპირველმა მოსარჩელემ (პირველმა აპელანტმა) მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, ძირითადი სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება, ხოლო სააგენტოს შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა;
2.2. შეგებებული სარჩელის წარმდგენმა (მეორე აპელანტმა) მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება, საწარმოს ძირითადი სარჩელის უარყოფა.
3. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 იანვრის განჩინებით მხარეთა სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა, შესაბამისად, უცვლელად დარჩა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.
4. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები და დასკვნები და იმსჯელა მხარეთა შორის სადავო და უდავო გარემოებებზე.
4.1. საქმის მასალებით დადგენილია და უდავო გარემოებებს განეკუთვნება, რომ ძირითადი მოსარჩელე საწარმოს ფილიალსა (ს/ნ ......, თბილისი, .......) და სსიპ „საგანგებო სიტუაციების მართვის სააგენტოს“ შორის 2017 წლის 6 ივლისს გაფორმდა N187 სახელმწიფო შესყიდვის შესახებ ხელშეკრულება SPA170005363, ელექტრონული ტენდერის საშუალებით (იხ. ტ.1, ს.ფ. 30-35).
4.2. ბენეფიციარს (შემსყიდველ სააგენტოს) 2017 წლის 31 აგვისტოს ეცნობა დაუძლეველი ძალის შესახებ, რამაც გამოიწვია პროდუქციის დამზადების შეფერხება. კერძოდ, ჩინეთის მთავრობამ ჰაერის დაბინძურების პრევენციის პროგრამის ფარგლებში პეკინი-ტიანჯინი-ჰებეის რეგიონში დროებით დახურა სხვადასხვა მწარმოებელი ქარხნები, მათ შორის ის ქარხანა, სადაც ხელშეკრულების საგანი იყო შეკვეთილი. აღნიშნული ფაქტი დადასტურებულია საექსპერტო კომპანია SGS-ს მიერ. მითითებული წერილით ხელშეკრულების მხარეს ეთხოვა, მიღებულიყო ცნობა ხელშეკრულებაში გათვალისწინებული მე-13 მუხლის მიზნებისთვის, რომელიც წარმოადგენდა მიმწოდებლის/შემსრულებლის მიერ ვალდებულების შესრულების დაბრკოლებას, რაც გამოწვეული იყო შემსრულებლისაგან დამოუკიდებელი დაუძლეველი ძალის შედეგად (იხ. საექსპერტო კომპანია SGS-ის დასკვნა, ტ.1, ს.ფ.47-71).
4.3. მიმწოდებელმა 2017 წლის 2 ოქტომბერს განმეორებითი შეტყობინებით მიმართა შემსყიდველს და შესთავაზა პრობლემის მოგვარების ალტერნატიული გზა. კერძოდ, მოძიებულ იქნა ქარხანა, რომელსაც შეეძლო 3,200 წყვილი ფეხსაცმლის მათთვის მიყიდვა.
4.4. შემსყიდველმა 2017 წლის 13 ოქტომბრის წერილით მოითხოვა მიმწოდებელს წარედგინა ფეხსაცმლის დამზადების და ტრანსპორტირების დამადასტურებელი დოკუმენტაციის მიწოდება. ამ ინფორმაციის წარმოუდგენლობის შემთხვევაში მათზე გავრცელდებოდა ხელშეკრულების მე-11 პუნქტით გათვალისწინებული სანქციები.
4.5. შემსყიდველმა 2017 წლის 22 ნოემბერს მიმწოდებელს აცნობა ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტისა და პირგასამტეხლოს 216,400 ლარის დაკისრების შესახებ.
4.6. ხელშეკრულების მიზნებისათვის სადაზღვევო კომპანია „უ–ის“ მიერ 2017 წლის 3 ივლისს გაიცა N071967 საბანკო გარანტია 20 000 ლარის უზრუნველყოფით. 2017 წლის 29 ნოემბერს აღნიშნული საბანკო გარანტიის გამოთხოვის მიზნით მოპასუხე სააგენტომ მიმართა სადაზღვევო კომპანიას და მიუთითა, რომ მიმწოდებელმა (ძირითადმა მოსარჩელემ) ვერ შეასრულა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოები. ვალდებულების დარღვევის გამო ხელშეკრულების მხარეს ეკისრება პირგასამტეხლო და ხელშეკრულების ცალმხრივად მოშლა. შესაბამისად, მოითხოვა ხელშეკრულების უზრუნველყოფის საბანკო გარანტიის გადახდა.
4.7. მხარეთა შორის სადავოა ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ მიმწოდებელს/შემსრულებელს საქონლის მწარმოებლისათვის გადახდილი აქვს ავანსის სახით 31 000 აშშ დოლარი. სააპელაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება, რომ ძირითადმა მოსარჩელემ (შემსრულებელმა) ვერ დაადასტურა მწარმოებლისათვის ავანსის სახით 31 000 აშშ დოლარის გადახდა. ამასთან, მხარეს არ წარუდგენია იმის დამადასტურებელი მტკიცებულება, რომლითაც დადგინდებოდა, რომ მოსარჩელის მიერ გაღებულ იქნა ნიმუშის შესაბამისობის დადგენისა და ლაბორატორიული კვლევებისათვის მნიშვნელოვანი ხარჯები, რაც აუცილებელი იყო სატენდერო პირობებიდან გამომდინარე.
4.8. სააპელაციო სასამართლო დაეთანხმა საქალაქო სასამართლოს განმარტებას, რომ მოპასუხეს კონკრეტული შედავება არ განუხორციელებია თანხის გადარიცხვის თაობაზე, მხარემ ისარგებლა ზოგადი ხასიათის შედავებით. აქედან გამომდინარე, 31 000 აშშ დოლარის გადარიცხვისა და ხარჯების გაწევის ფაქტი არც სასამართლომ დააყენა ეჭვქვეშ, თუმცა როგორც გადარიცხვის, ასევე ხარჯების გაწევის დანიშნულება არ არის შესაბამისი მტკიცებულებებით გამყარებული.
4.9. სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები (საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის /შემდეგში - სსსკ/ 4.1-ე მუხლი). თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს (სსსკ-ის მუხლი 102.1) სასამართლოსათვის არავითარ მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა (სსსკ-ის 105.1-ე მუხლი). სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ (სსსკ-ის 105.2-ე მუხლი). განსახილველ შემთხვევაში, საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებების განხილვის შედეგად, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ ერთ შემთხვევაში, არსებული მიმოწერებით არ დგინდება, თუ რაზე შეთანხმდნენ მიმწოდებელი და მოსარჩელე, ან საერთოდ შეთანხმდნენ თუ არა. მეორე, თანხის გადარიცხვის ქვითარზე მითითებული პირი და მიმოწერების ადრესატი არ ემთხვევა ერთმანეთს. მესამე, წარმოდგენილი გადახდის დოკუმენტით არ დასტურდება, რომ გადარიცხული თანხა სწორედ საწარმოსა და სააგენტოს შორის დადებული ხელშეკრულების შესრულებას ემსახურება და არა სხვა სახის ვალდებულებას. გარდა მითითებულისა, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებითაც კიდევ ერთი მეტად მნიშვნელოვანი გარემოება იკვეთება, კერძოდ, საკითხავია რამდენად შეიძლება საერთოდ წარმოდგენილი ქვითარი მტკიცებულებად იქნეს მიჩნეული, როდესაც დადგენილია, რომ საწარმოსა და სააგენტოს შორის ხელშეკრულება დადებულია 2017 წლის 6 ივლისს, ხოლო წარდგენილ ქვითარზე, რომლითაც 31 000 აშშ დოლარის გადარიცხვა ფიქსირდება, მითითებულია 2017 წლის 19 ივნისი. ანუ ჯერ თანხის გადარიცხვა მოხდა და მერე დაიდო მხარეებს შორის შეთანხმება, რაც გულისხმობს, რომ გადარიცხული თანხა არა სააგენტოს მიმართ ნაკისრი ვალდებულების შესრულებას, არამედ შეიძლება სხვა ნებისმიერი მიზეზით გადარიცხვას ემსახურებოდეს;
4.10. რაც შეეხება 6,548 აშშ დოლარის, როგორც გაწეული ხარჯის, ანაზღაურების საკითხს, სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს მსჯელობა, რომ სარჩელის ფაქტობრივი გარემოებების გრაფაში მითითებულია, მოსარჩელის მიერ გაღებულ იქნა ნიმუშის შესაბამისობის დადგენისათვის და ლაბორატორიული კვლევებისათვის მნიშვნელოვანი ხარჯები. მტკიცებულების სახით წარდგენილია 2,577.35 და 3,971.22 აშშ დოლარის გადარიცხვის ქვითრები, რომელთაგან ერთ-ერთის თარიღი არის 2017 წლის 3 იანვარი, ხოლო მეორე ქვითრის თარიღად მითითებულია 2018 წლის 28 თებერვალი. ლოგიკურად ჩნდება კითხვა, რომელი ლაბორატორიული კვლევებისათვის ან რა შესაბამისობის დადგენისთვის არის გაწეული ხარჯები, როდესაც 2017 წლის 22 ნოემბერს შემსყიდველმა აცნობა მიმწოდებელს ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტის თაობაზე. მითითებული გარემოებების გაანალიზებით ირკვევა, რომ ძირითადმა მოსარჩელემ (შემსრულებელმა) ხელშეკრულების მოშლის შემდგომ გადაიხადა ლაბორატორიული კვლევებისათვის თუ ნიმუშის შესაბამისობის დადგენისათვის, რაც ლეგიტიმურ კითხვებს ბადებს.
4.11. განჩინების სამართლებრივი დასაბუთებისას, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ პირველ რიგში, შეფასების საგანს წარმოადგენს ძირითადი მოსარჩელისათვის (შემსრულებელი საწარმოსათვის) მიყენებული ზიანის - 31 000 აშშ დოლარისა და 6 548 აშშ დოლარის, როგორც გაწეული ხარჯის, ანაზღაურების წინაპირობების არსებობა.
4.11.1. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს სამართლებრივი შეფასება, რომ მხარეთა შორის დადებული შეთანხმება, იურიდიული ბუნებით, წარმოადგენს ნარდობის ხელშეკრულებას და წესრიგდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ) 629-ე და მომდევნო მუხლების საფუძველზე (შდრ. სუსგ-ას Nას-1633-2019, 09.03.2020). ნარდობის ხელშეკრულებით მენარდე კისრულობს შეასრულოს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაო, ხოლო შემკვეთი ვალდებულია გადაუხადოს მენარდეს შეთანხმებული საზღაური (სსკ-ის 629.1-ე მუხლი). შემკვეთს უფლება აქვს სამუშაოს დასრულებამდე ნებისმიერ დროს თქვას უარი ხელშეკრულებაზე, მაგრამ მან უნდა აუნაზღაუროს მენარდეს შესრულებული სამუშაო და ხელშეკრულების მოშლით მიყენებული ზიანი (სსკ-ის 636-ე მუხლი);
4.11.2. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ მოსარჩელეს და სააგენტოს შორის 2017 წლის 6 ივლისს გაფორმდა სახელმწიფო შესყიდვის შესახებ ხელშეკრულება NSPA170005363, რომლის თანახმად, საწარმომ იკისრა გარკვეული პროდუქციის მიწოდების, ხოლო სააგენტომ - შესაბამისი ღირებულების გადახდის ვალდებულება. ამასთან, მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ, რომ ჩინეთის მთავრობამ დახურა სხვადასხვა მწარმოებელი ქარხნები, მათ შორის ის ქარხანა, სადაც ხელშეკრულების საგანი იყო შეკვეთილი. აქედან გამომდინარე, შემსრულებელმა საწარმომ მოიძია ალტერნატიული ქარხანა, რომელსაც, მისივე განმარტებით, შეეძლო 3200 წყვილი ფეხსაცმლის დამზადება. წარმოდგენილ სარჩელში ასევე მითითებულია, რომ შემსრულებელმა საწარმომ მწარმოებლის ანგარიშზე ავანსის სახით 31 000 აშშ დოლარი გადარიცხა. ასევე მხარემ მიუთითა, რომ მან გასწია ხარჯი 6 548 აშშ დოლარის ოდენობით, რის დასამტკიცებლადაც სასამართლოს წარუდგინა ელექტრონული მიმოწერები და ქვითარი;
4.12. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს დასკვნა, რომ მოსარჩელემ ვერ დაძლია მასზე დაკისრებული მტკიცების სტანდარტი, რადგან ვერ დაადასტურა შესაბამისი მტკიცებულებებით თანხის გადარიცხვის დანიშნულება. საქმეზე თანდართული მტკიცებულებების თუნდაც ერთობოლივად განხილვის შედეგად არ დასტურდება, რომ 31 000 აშშ დოლარის გადარიცხვა და 6 548 აშშ დოლარის ოდენობით ხარჯის გაწევა შემსრულებელ საწარმოსა და შემსყუდველ სააგენტოს შორის დადებული ხელშეკრულების შესრულებას ემსახურებოდა. შესაბამისად, ძირითადი მოსარჩელის მოთხოვნა, როგორც წარუმატებელი, მართებულად არ დაკმაყოფილდა.
4.13. შემსრულებელის საწარმო სარჩელით ასევე მოითხოვს, ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტის გამო, მიუღებელი შემოსავლის სახით ხელშეკრულების ღირებულების 31 8160 ლარის გადახდის დაკისრებას მოპასუხე სააგანტესათვის, რაც გამოთვლილია მთლიან ღირებულებას გამოკლებული ავანსის 31 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტით ეროვნულ ვალუტაში. მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილი ზიანის ანაზღაურების საფუძვლიანობა ასევე უნდა შემოწმდეს სსკ-ის 636-ე მუხლთან მიმართებით. მიუხედავად იმისა, რომ მითითებული ნორმა სამართლიანი ბალანსის შენარჩუნებას ემსახურება, მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივ წინაპირობებს არ აწესებს. თუმცა, თუნდაც ასე არ იყოს და იქიდან გამომდინარე, რომ თავად მოსარჩელე მიუღებელი შემოსავლის მოთხოვნას ზოგადვალდებულებით ნორმებს უკავშირებს, სასამართლომ ამ მიმართებითაც იმსჯელა. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს განმარტება, რომ ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისათვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო (სსკ-ის 411-ე მუხლი) „411-ე მუხლის გამოყენებისათვის აუცილებელია 394-ე მუხლის შესაბამისად, არსებობდეს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა. თავის მხრივ, მოთხოვნის არსებობისათვის საჭიროა, სახეზე გვქონდეს სახელშეკრულებო ან კანონისმიერი ვალდებულების დარღვევა“. იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება (სსკ-ის 408-ე მუხლი). „408.1-ე მუხლის მიხედვით, რესტიტუციის ვალდებულება ორ მიზანს ისახავს: პირველი რიგში, ეს არის არსებული ქონების შემცირებით მიყენებული (პოზიტიური) ზიანის (damnum emergens) ანაზღაურება, თუმცა რესტიტუციის ვალდებულება ვრცელდება ასევე ზიანზე, რომელიც გამოწვეულია იმით, რომ დაზარალებულის ქონება არ გაიზარდა დამზიანებლის ქმედების გამო, რაც მიუღებელ შემოსავლად(lucrum cessans) მოიხსენიება. ზიანის ორივე ტიპი მოცულია 408.1-ე მუხლით გათვალისწინებული ანაზღაურების ვალდებულებით, რის გამოც 411-ე მუხლი მხოლოდ ამ ფაქტის ნათელყოფას ემსახურება და მოთხოვნის საფუძვლად ორივე მუხლის ციტირებაა აუცილებელი“. „სამოქალაქო კოდექსის ამ კარს შემდეგი შინაგანი სისტემატიკა ახასიათებს: 408-ე, 409-ე და 413-ე მუხლები წარმოადგენენ უშუალო საფუძველს ზიანის ანაზღაურებისათვის და განსაზღვრავენ მისი ანაზღაურების ხერხს... ხოლო 410-ე და 415- ე მუხლები აწესრიგებენ შემთხვევებს, როდესაც ზიანის ანაზღაურება გამორიცხულია, ან ეს ზიანი მხოლოდ შეზღუდული ოდენობით ანაზღაურდება“. „სამოქალაქო კოდექსის 408-ე-415-ე მუხლებში მოწესრიგებულია ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნათა შინაარსი, რის გამოც მათ სხვაგვარად ასევე ზიანის ანაზღაურების სამართალს ან ანაზღაურებადი ზიანის მოცულობის განმსაზღვრავ დანაწესებსაც უწოდებენ. ამ მოთხოვნათა წინაპირობები მოცემულია სხვა ნორმებში. ვალდებულებითი სამართლის ზოგად ნაწილში ესენია 394-ე და მომდევნო მუხლები...“. თუ ზიანის წარმოშობას ხელი შეუწყო დაზარალებულის მოქმედებამაც, მაშინ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება და ამ ანაზღაურების მოცულობა დამოკიდებულია იმაზე, თუ უფრო მეტად რომელი მხარის ბრალით არის ზიანი გამოწვეული (სსკ, მუხლი 415.1). მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ეს წესი არ მოქმედებს მაშინ, როცა მოვალეს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის (სსკ-ის 394.1-ე მუხლი ). „ვალდებულების დარღვევა შეიძლება გამოიხატოს ვადის გადაცილებაში, არაჯეროვან შესრულებაში (ნივთობრივი ან უფლებრივი ნაკლი), გულისხმიერების და კეთილსინდისიერი შესრულების ქვევალდებულებათა დარღვევაში ან ვალდებულების საბოლოო შეუსრულებლობაში. ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში თავისათავად სახეზეა მართლწინააღმდეგობა, რადგან პირი, რომელიც არ ასრულებს იმ ვალდებულებას, რომლის შესრულების ვალდებულებაც მას ხელშეკრულებით ან კანონით ეკისრება, მოქმედებს მართლსაწინააღმდეგოდ. იმისათვის, რომ ვალდებულების დარღვევა მოვალეს შეერაცხოს, მას უნდა ეკისრებოდეს პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის“ (იხ. სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, ლ.ჭანტურიას რედაქტორობით, თბილისი, 2019, გვ. 587-588). მოვალეს პასუხისმგებლობა დაეკისრება მხოლოდ განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიყენებული ზიანისათვის, თუ სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული და ვალდებულების არსიდანაც სხვა რამ არ გამომდინარეობს (სსკ-ის 395.1-ე მუხლი). „იმისათვის, რათა მოვალეს ვალდებულების დარღვევისათვის ზიანის ანაზღაურება მოეთხოვოს, არ არის საკმარისი, რომ მან ვალდებულება დაარღვიოს. მოვალეს იმავდორულად პასუხისმგებლობაც უნდა ეკისრებოდეს ვალდებულების დარღვევისათვის“ (იხ. სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, ლ.ჭანტურიას რედაქტორობით, თბილისი, 2019, გვ. 598).
4.13.1. მოცემული ნორმების ანალიზი ცხადყოფს, რომ ქონებრივი ზიანის ანაზღაურების თაობაზე ვალდებულების წარმოშობისათვის საჭიროა გარკვეული კუმულაციური წინაპირობების არსებობა: მართლწინააღმდეგობა, ბრალეულობა, კავშირი დამდგარ ზიანსა და ქმედებას (უმოქმედობას) შორის. სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ საქალაქო სასამართლომ, მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპის საფუძველზე, მართებულად განმარტა, რომ საწარმოსა და სააგენტოს შორის 2017 წლის 6 ივლისს გაფორმებული სახელმწიფო შესყიდვის შესახებ ხელშეკრულებით NSPA170005363, სააგენტომ იკისრა დათქმულ ვადაში, შეთანხმებული საქონლის მიწოდების შემთხვევაში, თანხის გადახდის ვალდებულება. ამასთან, მოსარჩელე მხარე სხვა სახის შეთანხმებაზე არ მიუთითებდა, ანუ მხარეებს შორის, გარდა ზემოხსენებული ხელშეკრულებისა, სხვა გარიგება არ დადებულა. შესაბამისად, მოსარჩელე საწარმოს მიერ მოთხოვნილი ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივ საფუძველს შესაძლებელია წარმოადგენდეს NSPA170005363 ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების დარღვევა. მითითებული ხელშეკრულებით სააგენტომ იკისრა ერთადერთი ვალდებულება - თანხის გადახდა შესაბამისი პროდუქციის მიწოდების შემთხვევაში. თუმცა, იქიდან გამომდინარე, რომ შემსრულებელმა საწარმომ ვერ შეასრულა ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება და შემსყიდველი სააგენტოსთვის დათქმულ ვადაში არ მიუწოდებია შესაბამისი პროდუქცია, გარკვეული დაბრკოლებებიდან გამომდინარე, ძირითადი სარჩელის მოპასუხე სააგენტოს არ წარმოეშვა ღირებულების გადახდის ვალდებულება. ამასთან, სააგენტომ ისარგებლა მისთვის მინიჭებული ხელშეკრულების მოშლის (სსკ-ის 636-ე მუხლი) უფლებით და ამგვარად გავიდა სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან.
4.13.2. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, მოსარჩელე მხარე არა თუ ადასტურებს ზიანის ანაზღაურების იმ ერთობლივი შემადგენლობის არსებობას, რაზედაც სასამართლომ მიუთითა (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 4.13. ქვეპუნქტი) არამედ, ზოგადად ვალდებულების დარღვევის თაობაზეც კი არ მიუთითებს. მხოლოდ ხელშეკრულების მოშლა ვერ მიიჩნევა მხარის მხრიდან ნაკისრი ვალდებულების დარღვევად, ხელშეკრულების მოშლის საფუძველი კანონმდებელმა პირდაპირ მიანიჭა სამართლიანი ბალანსის დაცვის პირობით. შესაბამისად, მოპასუხეს არ წარმოეშობა მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება.
4.14. თავდაპირველი სარჩელის (მენარდე საწარმოს) მორიგ მოთხოვნას წარმოადგენს 2017 წლის 22 ნოემბრის აქტით დაკისრებული პირგასამტეხლოს 216 400 ლარის გაუქმება, ხოლო შეგებებული სარჩელით (შემკვეთის მიერ) მოთხოვნილია პირგასამტეხლოს დაკისრება ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე ხელშეკრულების ჯამური ღირებულების 0.15%-ის ოდენობით, რაც 176 400 ლარია. შემკვეთის შეგებებული სარჩელით ასევე მოთხოვნილია ჯარიმის დაკისრება ხელშეკრულების საერთო ღირებულების 10% ოდენობით, რაც 40 000 ლარს შეადგენს. აქედან გამომდინარე სასამართლოს განხილვისა და შეფასების საგანია, არსებობს თუ არა პირგასამტეხლოს დაკისრების სამართლებრივი წინამძღვრები.
4.14.1. პირგასამტეხლო არის მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრული ფულადი თანხა, რომელიც მოვალემ უნდა გადაიხადოს ვალდებულების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვნად შესრულებისათვის (სსკ-ის 417-ე მუხლი). ხელშეკრულების მხარეებს შეუძლიათ თავისუფლად განსაზღვრონ პირგასამტეხლო, რომელიც შეიძლება აღემატებოდეს შესაძლო ზიანს. შეთანხმება პირგასამტეხლოს შესახებ მოითხოვს წერილობით ფორმას (სსკ-ის 418-ე მუხლი). მხარეებს შორის დადებული ხელშეკრულების მე-11 მუხლი შეეხება ხელშეკრულების პირობების შეუსრულებლობას, რომლის 11.4-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, თუ მიმწოდებელი ხელშეკრულებით გათვალისწინებული შესყიდვის ობიექტის მიწოდების პირობებს ვერ შეასრულებს (შესრულების ვადა, ხარისხი) ან/და დაარღვევს კეთილსინდისიერების პრინციპს, შემსყიდველი უფლებამოსილია: ხელშეკრულების N 1 დანართით განსაზღვრული შესყიდვის ობიექტის მიწოდების, ხარვეზის აღმოფხვრის ან/და ნაკლის გამოსწორებისათვის განსაზღვრული ვადის გადაცილების შემთხვევაში, მიმწოდებელს ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე დააკისროს პირგასამტეხლო ხელშეკრულების ღირებულების 0.9 %-ის ოდენობით. ხელშეკრულების 11.5-ე მუხლის შესაბამისად კი, მხარეები შეთანხმდნენ, რომ ხელშეკრულების შეწყვეტის შემთხვევაში მიმწოდებელს დაეკისრება ჯარიმა - ხელშეკრულების საერთო ღირებულების 10%-ის ოდენობით;
4.14.2. როგორც წარმოდგენილი ხელშეკრულებიდან დგინდება, მხარეები შეთანხმდნენ ორი ტიპის პირგასამტეხლოს გადახდაზე. ერთი მოქმედებს, როდესაც კონტრაჰენტი არაჯეროვნად ასრულებს ვალდებულებას, მაგრამ, მიუხედავად ამისა მხარე რჩება სახელშეკრულებო ურთიერთობაში. ასეთი დათქმა, ერთგვარ ფსიქოლოგიურ ზეწოლად განიხილება, რათა დროულად შესრულდეს ნაკისრი ვალდებულება. ასეთი პირგასამტეხლო თეორიაში ცნობილია როგორც საურავი. მეორე დათქმა ეხება ისეთ შემთხვევას, როდესაც კონტრაჰენტს აღარ სურს დარჩეს სახელშეკრულებო ურთიერთობაში და იტოვებეს უფლებას, ხელშეკრულებიდან გასვლის შემთხვევაში, მარტივად და დროულად აინაზღაუროს გარკვეული დანაკლისები (ჯარიმა). „პირგასამტეხლოს ორი ძირითადი ფუნქცია აქვს. იგი, ერთი მხრივ, მოვალის (კონტრაჰენტის) წახალისების საშუალებაა, რათა მან ნაკისრი ვალდებულებები ჯეროვნად, ხელშეკრულებით განსაზღვრული პირობების შესაბამისად (პრევენციული ფუნქცია) შეასრულოს, ხოლო, მეორე მხრივ, მისი ფუნქცია კონტრაჰენტის მიერ ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში, შესაბამისი სანქციის დაკისრებაში გამოიხატება, რათა ამით მიყენებული ზიანი სწრაფად ანაზღაურდეს (რესტიტუციული ფუნქცია, რომელიც არ უნდა ატარებდეს სიმბოლურ ხასიათს)“ (იხ. სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, ლ.ჭანტურიას რედაქტორობით, თბილისი, 2019, გვ. 781-782).
4.14.3. განსახილველ შემთხვევაში, მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ, რომ 2017 წლის 22 ნოემბერს შემსყიდველმა მიმწოდებელს აცნობა ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტისა და პირგასამტეხლოს 216,400 ლარის დაკისრების შესახებ. წარმოდგენილი შეგებებული სარჩელით სააგენტომ (შემკვეთმა) მოითხოვა როგორც საურავის სახით შეთანხმებული პირგასამტეხლოს, ისე ჯარიმის სახით შეთანხმებული თანხის დაკისრება. 216,400 ლარიდან 176,400 ლარი წარმოადგენს საურავის სახით შეთანხმებულ თანხას, რაც სწორად არ იქნა საქალაქო სასამართლოს მიერ დაკმაყოფილებული, ვინაიდან მხარემ მოშალა ხელშეკრულება, რამაც ავტომატურად დაუკარგა უფლება საურავის სახით შეთანხმებული თანხის მოთხოვნაზე. აქვე უნდა ითქვას, რომ სააგენტოს მხრიდან დაცულია სსკ-ის 352-405 მუხლებით დადგენილი წესები, მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ, რომ მოსარჩელემ მიიღო ხელშეკრულების შეწყვეტის თაობაზე წერილობითი შეტყობინება. გამომდინარე აქედან, სააგენტომ უარი განაცხადა სახელშეკრულებო ურთიერთობაში დარჩენაზე, ამიტომ აღარ არსებობს იმ ფსიქოლოგიური ზემოქმედების განხორცილების წინაპირობები, რაც კანონმდებელმა, ნაკისრი ვალდებულების შესასრულებლად დააწესა, რასაც ვერ ვიტყვით ჯარიმის შემთხვევაზე, რომელიც 40 000 ლარს შეადგენს. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით მენარდე საწარმოს მოთხოვნა 2017 წლის 22 ნოემბრის აქტით დაკისრებული პირგასამტეხლოს 216,400 ლარიდან 176,400 ლარის ნაწილში გაუქმების თაობაზე საქალაქო სასამართლომ მართებულად დააკმაყოფილა, ხოლო შემკვეთის შეგებებული სასარჩელო მოთხოვნა 176,400 ლარის მოთხოვნის ნაწილში, როგორც უსაფუძვლო, უარყოფილი იქნა.
4.15. ვალდებულების ძალით კრედიტორი უფლებამოსილია მოსთხოვოს მოვალეს რაიმე მოქმედების შესრულება. შესრულება შეიძლება გამოიხატოს მოქმედებისაგან თავისშეკავებაშიც (სსკ-ის 316.1-ე მუხლი). ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია მონაწილეთა შორის ხელშეკრულება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ვალდებულება წარმოიშობა ზიანის მიყენების (დელიქტის), უსაფუძვლო გამდიდრების ან კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლებიდან (სსკ-ის 317.1-ე მუხლი). ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას (სსკ-ის 361.2 მუხლი). კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას (სსკ-ის 319.1-ე მუხლი). ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები მის ყველა არსებით პირობაზე შეთანხმდნენ საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით (სსკ-ის 327.1-ე მუხლი);
4.16. „სამოქალაქო კოდექსი აღიარებს და ეფუძნება “pacta sunt servanda-ს” (ხელშეკრულება უნდა შესრულდეს) პრინციპს, რომლის თანახმად ხელშეკრულების მხარემ, რომელმაც იკისრა ვალდებულება, უნდა შეასრულოს ხელშეკრულებით მისივე ნებით შეთანხმებული უფლება-მოვალეობები. სსკ-ის 361-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას. ამ მოთხოვნათა შეუსრულებლობა ვალდებულების დარღვევაა“ (იხ. სუსგ Nას-1633-2019, 09.03.2020);
4.17. განსახილველ შემთხვევაში, მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ, რომ მათ შორის დაიდო სახელმწიფო შესყიდვის შესახებ ხელშეკრულება, რომლის 11.5 მუხლის შესაბამისად მხარეები შეთანხმდნენ, ხელშეკრულების შეწყვეტის შემთხვევაში, მიმწოდებელს დაეკისრება ჯარიმა ხელშეკრულების საერთო ღირებულების 10%-ის ოდენობით. ამასთან, დადგენილია, რომ მოპასუხე მხარემ (შემსყიდველმა სააგენტომ) მოშალა მათ შორის დადებული ხელშეკრულება. შესაბამისად, სააგენტოს შეგებებული სასარჩელო მოთხოვნა 40 000 ლარის ნაწილში უნდა დაკმაყოფილდეს, თუმცა სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სწორად შემცირდა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირგასამტეხლო, ვინაიდან იგი შეუსაბამოდ მაღალი იყო. სსკ-ის 420-ე მუხლის საფუძველზე სასამართლოს შეუძლია საქმის გარემოებათა გათვალისწინებით შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო. მართალია, მხარეები თავისუფალი არიან პირგასამტეხლოს ოდენობის განსაზღვრაში, მაგრამ ეს პროცესი მაინც ექვემდებარება სასამართლო კონტროლს. 420-ე მუხლის თანახმად სასამართლოს შეუძლია საქმის გარემოებათა გათვალისწინებით შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო.
4.17.1. საქმეზე თანდართული დოკუმენტაციით დასტურდება, რომ შემსრულებელი საწარმო მძიმე ფინანსურ მდგომარეობაში იმყოფება. მოსარჩელეს არ გააჩნდა სარჩელის აღძვრისათვის გათვალისწინებული სახელმწიფო ბაჟის სახით გადასახდელი თანხა, რის საფუძველზეც თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 5 აპრილის განჩინებით, საქმის დასრულებამდე გადაუვადდა გადასახდელი თანხა. ასევე წარმოდგენილია საბანკო ამონაწერები, რომლითაც დგინდება, რომ საწარმოს არ ერიცხება თანხა არც ერთ ვალუტაში. აგრეთვე, წარმოდგენილი განკარგულების საფუძველზე დასტურდება, რომ საწარმო რეგისტრირებულია შავ სიაში. საწარმოს მთელ ქონებაზე რეგისტრირებულია საგადასახადო გირავნობა/იპოთეკა. შესაბამისად, საქალაქო სასამართლომ მართებულად განმარტა, რომ ჯარიმის სახით შეთანხმებული პირგასამტეხლო უნდა განახევრდეს და შეგებებული სარჩელის მოპასუხე საწარმოს ხელშეკრულების საერთო ღირებულების 10%-ის ნაცვლად უნდა დაეკისროს 5%, რაც შეადგენს 20,000 ლარს, რადგან მხარეთა შორის ხელშეკრულებით შეთანხმებული პირგასამტეხლო შეუსაბამოდ მაღალი ოდენობისაა.
5. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი
5.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 იანვრის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა შეგებებული სარჩელის წარმდგენმა სააგენტომ (შემსყიდველმა). შემსრულებელი საწარმოს (ძირითადი მოსარჩელის) მიერ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი განუხილველი დარჩა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 13 აპრილის განჩინებით.
5.2. კასატორი (შემსყიდველი) მოითხოვს გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებას იმ ნაწილში, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა შეგებებული სარჩელის მოთხოვნა სრულად და ამ ნაწილში სარჩელის დაკმაყოფილებას.
5.3. კასატორს მიაჩნია, რომ საქმეზე დადგენილია უდავო გარემოება იმის თაობაზე, რომ შემსრულებელმა არ შეასრულა ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება, რის გამოც შემსყიდველმა ცალმხრივად შეწყვიტა ხელშეკრულება;
5.4. კასატორს მიაჩნია, რომ მცდარია სასამართლოს მსჯელობა და დასკვნა იმის თაობაზე, რომ კრედიტორის მიერ ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტა მას უკარგავს პირგასამტეხლოს მოთხოვნის უფლებას, გამონაკლისი შეიძლება იყოს მხარეთა შეთანხმება;
5.5. დაუსაბუთებელია ასევე გასაჩივრებული განჩინების მსჯელობა, პირგასამტეხლოს შეუსაბამოდ მაღალ ოდენობასა და მის შემცირებაზე სსკ-ის 420-ე მუხლის საფუძველზე. იმ პირობებში, როდესაც ხელშეკრულების საერთო ღირებულება 400 000 (ოთხასი ათასი) ლარს წარმოადგენს სრულიად არარეალურია პირგასამტეხლოს სახით 20 000 ლარის დაკისრება, რომელიც პირგასამტეხლოს პრევენციულ ფუნქციას, ვალდებულების შესრულების მასტიმულირებელ მექანიზმს აცლის. გასაჩივრებული განჩინებით დადგა შედეგი, რომლის მიხედვით ვალდებულების დამრღვევმა მხარემ იცის, რომ ხელშეკრულების დარღვევის მიუხედავად მას მხოლოდ მინიმალური ზიანის ანაზღაურება მოუწევს, შესაბამისად, მხარე არასდროს იქნება ორიენტირებული შესრულებაზე;
5.6.ზემოხსნებული არგუმენტების საფუძველზე კასატორმა მოითხოვა შეგებებული სარჩელის მოპასუხე საწარმოს (შემსრულებელს) დაეკისროს პირგასამტეხლო ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე, რაც ხელშკრულების ჯამური ღირებულების 0,15%-ია და 176 400 ლარს შეადგენს და პირგასამტეხლო (ჯარიმა), რაც ხელშეკრულების საერთო ღირებულების 10 % -ს შეადგენს და თანხის სახით 40 000 ლარია.
5.7. საკასაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 25 მაისის განჩინებით შემსყიდველი სააგენტოს საკასაციო საჩივარი დასაშვებად იქნა ცნობილი და მიღებულ იქნა არსებითად განსახილველად სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის საფუძვლები, შეამოწმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთებულობა და დაასკვნა, რომ შემსყიდველი სააგენტოს საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დასაბუთებულია, შესაბამისად, გასაჩივრებული განჩინება ნაწილობრივ უნდა გაუქმდეს და, ამ ნაწილში მიღებული ახალი გადაწყვეტილებით, შემსყიდველის შეგებებული სარჩელი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:
6. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორმა წარმოადგინა ნაწილობრივ დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).
7. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ქვემდგომი ინსტაცნიის სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები სავსებით საკმარისია შემაჯამებელი გადაწყვეტილების მისაღებად და ასევე მართებულად არის განსაზღვრული სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, რომელიც ნარდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარეობს და სსკ-ის 629.1-ე (ნარდობის ხელშეკრულებით მენარდე კისრულობს შეასრულოს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაო, ხოლო შემკვეთი ვალდებულია, გადაუხადოს მენარდეს შეთანხმებული საზღაური) მუხლით წესრიგდება, ასევე მხარეები შთანხმდნენ პირგასამტეხლოზე, რაც სსკ-ის 417-ე-418-ე (პირგასამტეხლო – მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრული ფულადი თანხა – მოვალემ უნდა გადაიხადოს ვალდებულების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვნად შესრულებისათვის) მუხლებს ემყარება;
8. საკასაციო საჩივრის ფარგლებში საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს შეგებებული სარჩელის მოპასუხე საწარმოსათვის (შემსრულებელი/მენარდე) დაკისრებული პირგასამტეხლოს ოდენობაზე. საქმეზე დადგენილია უდავო და სადავო ფაქრობრივი გარემოებები (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 4.1-4.11.2 ქვქპუნქტები). სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ ხელშეკრულებით მხარეები შეთანხმდნენ ორი ტიპის პირგასამტეხლოს გადახდაზე. ერთი მოქმედებს, როდესაც კონტრაჰენტი არაჯეროვნად ასრულებს ვალდებულებას, მაგრამ, მიუხედავად ამისა მხარე რჩება სახელშეკრულებო ურთიერთობაში. ასეთი დათქმა, ერთგვარ ფსიქოლოგიურ ზეწოლად განიხილება, რათა დროულად შესრულდეს ნაკისრი ვალდებულება. ასეთი პირგასამტეხლო თეორიაში ცნობილია როგორც საურავი. მეორე დათქმა ეხება ისეთ შემთხვევას, როდესაც კონტრაჰენტს აღარ სურს დარჩეს სახელშეკრულებო ურთიერთობაში და იტოვებეს უფლებას, ხელშეკრულებიდან გასვლის შემთხვევაში, მარტივად და დროულად აინაზღაუროს გარკვეული დანაკლისები (ჯარიმა). „პირგასამტეხლოს ორი ძირითადი ფუნქცია აქვს. იგი, ერთი მხრივ, მოვალის (კონტრაჰენტის) წახალისების საშუალებაა, რათა მან ნაკისრი ვალდებულებები ჯეროვნად, ხელშეკრულებით განსაზღვრული პირობების შესაბამისად (პრევენციული ფუნქცია) შეასრულოს, ხოლო, მეორე მხრივ, მისი ფუნქცია კონტრაჰენტის მიერ ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში, შესაბამისი სანქციის დაკისრებაში გამოიხატება, რათა ამით მიყენებული ზიანი სწრაფად ანაზღაურდეს (რესტიტუციული ფუნქცია, რომელიც არ უნდა ატარებდეს სიმბოლურ ხასიათს)“ (იხ. სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, ლ.ჭანტურიას რედაქტორობით, თბილისი, 2019, გვ. 781-782).
9. დადგენილია და მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ, რომ შემსრულებელს ვალდებულება არ შეუსრულებია, რის გამოც 2017 წლის 22 ნოემბერს შემსყიდველმა მიმწოდებელს აცნობა ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტისა (სსკ-ის 636-ე მუხლის საფუძველზე) და პირგასამტეხლოს - 216,400 ლარის დაკისრების შესახებ, ასევე შემკვეთის შეგებებული სარჩელით მოთხოვნილია ჯარიმის დაკისრება, რაც ხელშეკრულების საერთო ღირებულების 10%-ია და 40 000 ლარს შეადგენს. აქედან გამომდინარე სასამართლოს განხილვისა და შეფასების საგანია, გასაჩივრებული განჩინების დასაბუთებულობა პირგასამტეხლოს შემცირების ფაქტობრივ-სამართლებრივი წანამძღვრებთან მიმართებით.
10. სსკ-ის 420-ე მუხლის შესაბამისად, სასამართლოს, მხარის მოთხოვნის საფუძველზე უფლება აქვს, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების დარღვევის აშკარად შეუსაბამო პირგასამტეხლო საქმის გარემოებათა გათვალისწინებით დაიყვანოს თანაზომიერების ფარგლებამდე. პირგასამტეხლო უნდა იყოს ვალდებულების დარღვევის თანაზომიერი, საპირწონე და გონივრული, თუმცა ნორმით გათვალისწინებული სასამართლოს დისკრეციული უფლებამოსილება უკავშირდება მხოლოდ პირგასამტეხლოს შემცირებას, მხარეთა მიერ ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ოდენობაზე ნაკლების დაკისრებას. ეს უფლებამოსილება არის ის იშვიათი გამონაკლისი, როდესაც სასამართლოს უფლება აქვს შესაბამისი წინაპირობების არსებობისას, ჩაერიოს მხარეთა ხელშეკრულების თავისუფლებაში და მიღწეული შეთანხმების მიუხედავად, პირგასამტეხლო შეამციროს. ამდენად, სახელშეკრულებო თანასწორობისა და სამართლიანობის პრინციპის დაცვით პირგასამტეხლოს გონივრული ოდენობის განსაზღვრა მხოლოდ მის შემცირებას შეეხება.
11. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო სავსებით იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს სამართლებრივ შეფასებას შეგებებული მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისათვის 176 400 ლარის დაკისრებაზე უარის თქმის ნაწილში (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 4.14.3-4.14.4 ქვეპუნქტები). საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტავს, რომ მართალია, პირგასამტეხლოს ოდენობის განსაზღვრა მხარეთა უფლებაა და აღნიშნული კუთხით მოქმედებს სახელშეკრულებო ურთიერთობებში დამკვიდრებული მხარეთა ნების ავტონომიის პრინციპი, თუმცა სსკ-ის 420-ე მუხლი შესაძლებლობას აძლევს სასამართლოს, საქმის გარემოებების გათვალისწინებით, შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნების მიუხედავად. გასათვალისწინებელია, რომ აღნიშნულ საკითხზე არსებობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ერთგვაროვანი პრაქტიკა, კერძოდ: „მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობით პირგასამტეხლო მხარეთა მიერ ნების თავისუფალი გამოვლენის გზით მიღწეული შეთანხმებაა, იგი არ წარმოადგენს მხარეთა აბსოლუტურ უფლებას და კვალიფიციური შედავების პირობებში, სასამართლო უფლებამოსილია, შეაფასოს კრედიტორის მიერ მოთხოვნილი პირგასამტეხლოს თანაზომიერება ვალდებულების დარღვევასთან მიმართებით. სასამართლოს მხრიდან მხარეთა თავისუფალი ნების გამოვლენით მიღწეულ შეთანხმებაში ჩარევის კანონისმიერ საფუძველს წარმოადგენს სასამართლოსათვის დაკისრებული ერთგვარი საჯარო წესრიგის უზრუნველმყოფი ვალდებულება (იხ. სუსგ-ები: N ას-626-2023, 7.07.2023წ; N ას-941-2022, 31.10.2022წ; N ას-51-2022, 22.07.2022წ; Nას-708-678-2016, 27.01. 2017 წ; N ას-1199-1127-2015, 13.04.2016 წ; N ას-1158-1104-2014, 6.05.2015წ.).
12. პირგასამტეხლოს შეუსაბამობის კრიტერიუმად, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, შეიძლება, ჩაითვალოს ისეთი გარემოებები, როგორიცაა: ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირგასამტეხლოს შეუსაბამოდ მაღალი პროცენტი, პირგასამტეხლოს თანხის მნიშვნელოვანი გადაჭარბება ვალდებულების შეუსრულებლობით გამოწვეულ შესაძლო ზიანზე, ვალდებულების შეუსრულებლობის ხანგრძლივობა და სხვა (იხ. სუსგ საქმეზე Nას-1511-2018, 26.03.2019 წ.). საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ქართულ კანონმდებლობაში პირგასამტეხლოს ორმაგი ფუნქცია აქვს: ერთი მხრივ, მას ვალდებულების ჯეროვანი შესრულების უზრუნველსაყოფად პრევენციული დატვირთვა აქვს, ანუ პირგასამტეხლოს დაკისრების რისკი ფსიქოლოგიურად ზემოქმედებს ვალდებულ პირზე და „აიძულებს“ ვალდებულება ჯეროვნად შეასრულოს. პირგასამტეხლოს ფსიქოლოგიური ზემოქმედების ეფექტი სწორედ იმაში ვლინდება, რომ ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში, ვალდებულ პირს იძულებითი ხასიათის სანქცია ეკისრება. პირგასამტეხლოს მეორე ფუნქცია განცდილი ზიანის მარტივად და სწრაფად ანაზღაურებაში მდგომარეობს. იგი ერთგვარ სანქციასაც წარმოადგენს. ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში, სანქციად ქცეული პირგასამტეხლო ვალდებულ პირს უპირობოდ ეკისრება, მიუხედავად იმისა, განიცადა თუ არა კრედიტორმა ზიანი ამ დარღვევის შედეგად (იხ. სუსგ N ას-428-428-2018, 13.07.2018 წ.). რაც შეეხება პირგასამტეხლოს ოდენობას, მისი განსაზღვრისას ყურადღება ექცევა რამდენიმე გარემოებას. მათ შორის: ა) პირგასამტეხლოს, როგორც სანქციის ხასიათის მქონე ინსტრუმენტის ფუნქციას, თავიდან აიცილოს დამატებით ვალდებულების დამრღვევი მოქმედებები; ბ)დარღვევის სიმძიმესა და მოცულობას და კრედიტორისათვის წარმოქმნილი საფრთხის ხარისხს; გ) ვალდებულების დამრღვევი პირის ბრალეულობის ხარისხს; დ) პირგასამტეხლოს ფუნქციას, მოიცვას თავის თავში ზიანის ანაზღაურება“ (იხ. სუსგ-ები: N ას-816-767-2015, 19.11.2015წ; Nას-186-2021, 25.03.2021 წ; N ას-626-2023, 7.07.2023წ.).
13. „პირგასამტეხლო, როგორც უპირველესად კრედიტორის სახელშეკრულებო ინტერესის უზრუნველმყოფი მექანიზმი, ძალმოსილი შეიძლება იყოს მხოლოდ მაშინ, თუ ის ამავდროულად უზრუნველყოფს მოვალის გონივრული ფარგლებით დაცვას“ (ჩიტაშვილი ნათია; პირგასამტეხლოსა და ზიანის მოთხოვნათა სახელშეკრულებო ინტერესის უზრუნველმყოფი ფუნქცია. შედარებითი სამართლის ჟურნალი 2/2020, გვ.7, http://lawjournal.ge/wp-content/uploads/2020/04/Shedarebiti-Samartali-2-2020-14-31.pdf). სსკ-ის 420-ე მუხლის (სასამართლოს შეუძლია საქმის გარემოებათა გათვალისწინებით შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო) მიხედვით, პირგასამტეხლოს შემცირების უფლება სასამართლოს აქვს მინიჭებული. მართალია, პირგასამტეხლოს განსაზღვრა მხარეთა უფლებაა და აღნიშნული კუთხით მოქმედებს სახელშეკრულებო ურთიერთობებში დამკვიდრებული მხარეთა ნების ავტონომიის პრინციპი, თუმცა, დასახელებული დანაწესი შესაძლებლობას აძლევს სასამართლოს, მხარის მოთხოვნის საფუძველზე იმსჯელოს და შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნების მიუხედავად.
14. აღსანიშნავია, რომ პირგასამტეხლოს ოდენობის განსაზღვრა სასამართლოს მიერ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, გარემოებათა ერთობლივად შეფასების შედეგად დგინდება და რაიმე განსხვავებული სტანდარტი, რომელიც განაზოგადებს პირგასამტეხლოს მათემატიკურ მაჩვენებელს სასამართლო პრაქტიკით არ არის დადგენილი. სასამართლომ უნდა დაიცვას ის სამართლიანი ბალანსი, რომელიც სამოქალაქო-სამართლებრივი ვალდებულების დარღვევას მოჰყვა. საკასაციო სასამართლო მისსავე პრაქტიკას მოიხმობს, სადაც განმარტებულია, რომ როგორც ვალდებულების დარღვევის მნიშვნელობა, სახელშეკრულებო ინტერესის შინაარსისა და ფარგლების შეფასება და დადგენილ პირგასამტეხლოს ოდენობასთან მისი ადეკვატურობა (კრედიტორის მტკიცების ტვირთი), ისე ვალდებულების დარღვევის ხარისხის შეუსაბამოობა პირგასამტეხლოს ოდენობასთან (მოვალის მტკიცების ტვირთი) არის უმნიშვნელოვანესი შეფასებითი კატეგორიები, რომელზეც თავად მხარეებმა უნდა შეუქმნან მოსამართლეს დასაბუთებული წარმოდგენა და მისცენ მას მხარეთა ნების განმარტების შესაძლებლობა... თუ პირგასამტეხლოს ოდენობის შემცირების მოთხოვნა კვალიფიციური შედავების ფორმით არ მოხდება, მაშინ სასამართლოს ხელთ აქვს მხოლოდ კრედიტორსა და მოვალეს შორის შეთანხმებით, სახელშეკრულებო თავისუფლებით გამყარებული ნება - მოთხოვნილი პირგასამტეხლოს სახით და კრედიტორის მიერ დასაბუთებული დარღვევა, როგორც პირგასამტეხლოს დაკისრების წინაპირობა (ჩიტაშვილი ნათია; პირგასამტეხლოსა და ზიანის მოთხოვნათა სახელშეკრულებო ინტერესის უზრუნველმყოფი ფუნქცია. შედარებითი სამართლის ჟურნალი 2/2020, გვ.17, http://lawjournal.ge/wp-content/uploads/2020/04/Shedarebiti-Samartali-2-2020-14-31.pdf; ასევე შეად. სუსგ-ებს: N ას-827-2021, 03.12.2021წ; N ას-384-2020, 28.03.2022წ; N ას-51-2021, 01.04.2022წ; N ას-1098-2021, 26.07.2022წ; N ას-626-2023, 7.07.2023წ.).
15. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული ერთგვაროვანი პრაქტიკის მიხედვით განმარტებულია, რომ ვალდებულების ნაწილის შესრულების ვადის გადაცილებისთვის პირგასამტეხლოს ხელშეკრულების საერთო ღირებულებიდან დაანგარიშება ეწინააღმდეგება სამოქალაქო ბრუნვის უსაფრთხოებისა და კეთილსინდისიერების მინიმალურ სტანდარტს, რადგან პირგასამტეხლოს ასეთი ოდენობით დაკისრება, მართალია, იცავს კრედიტორის ქონებრივ ინტერესს, მაგრამ არღვევს სახელშეკრულებო წონასწორობას და ვერ ასრულებს ვალდებულების დარღვევის პრევენციის ნორმატიულ დანიშნულებას. დაუშვებელია, პირგასამტეხლო მხარეს ეკისრებოდეს იმ ვალდებულების პროპორციული ღირებულებიდანაც, რომელიც მან ჯეროვნად შეასრულა. პირგასამტეხლო უნდა დაანგარიშდეს არა ხელშეკრულების საერთო ღირებულებიდან, არამედ მხარის მიერ ფაქტობრივად შეუსრულებელი ან არაჯეროვნად შესრულებული ვალდებულების მოცულობიდან (იხ. სუსგები: N ას-971-2019, 28.10.2019; N ას-581-2019, 31.07.2019; N ას-164-160-2016, 28.07.2016). საკასაციო სასამართლოს განსჯით, კასატორის პრეტენზიას პირგასამტეხლოს - 40 000 ლარის არამართლზომიერად შემცირების ნაწილში, გააჩნია სამართლებრივად ვარგისი საფუძველი, რადგან დადგენილია, რომ ხელშეკრულების საერთო ღირებულების 10 %-ით განისაზღვრა პირგასამტეხლო, მოცემულ შემთხვევაში კი დადგენილია, რომ ხელშეკრულება არათუ ნაწილობრივ ან არაჯეროვნად შესრულდა, არამედ საერთოდ არ შესრულდა. ამასთან, კასატორის სასარგებლოდ ნაწილობრივ დაკმაყოფილებული სასარჩელო მოთხოვნა არ ეწინააღმდეგება არც იმ სასამართლო პრაქტიკას, რომელიზც ზემოთ არის მითითებული.
16. სსსკ-ის 411-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო თავად მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ, განსახილველ შემთხვევაში, არ არსებობს საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველი, ვინაიდან საჭირო არაა მტკიცებულებათა დამატებით გამოკვლევა, შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო უფლებამოსილია, თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება საქმეზე. საკასაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ კასატორის მოთხოვნა ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს და მისი შეგებებული სარჩელი 40 000 ლარის მოთხოვნის ნაწილში უნდა დაკმაყოფილდეს, დანარჩენ ნაწილში კი უცვლელად უნდა დარჩეს სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება.
17. სსსკ-ის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფოს ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. თუ სარჩელი დაკმაყოფილებულია ნაწილობრივ, მაშინ მოსარჩელეს ამ მუხლში აღნიშნული თანხა მიეკუთვნება სარჩელის იმ მოთხოვნის პროპორციულად, რაც სასამართლოს გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა, ხოლო მოპასუხეს – სარჩელის მოთხოვნათა იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელზედაც მოსარჩელეს უარი ეთქვა. ამავე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილების თანახმად, აღნიშნული წესები შეეხება, აგრეთვე, სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გაწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას. თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც.
18. მხარეთა შორის სახელმწიფო ბაჟის განაწილების საკითხი იხილეთ გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-8, 399-ე, 257.1-ე, 264.3-ე და 411-ე მუხლებით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:
1. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება - საგანგებო სიტუაციების მართვის სააგენტოს (ს/ნ 205.....) საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;
2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 იანვრის განჩინება იმ ნაწილში, რომლითაც უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 18 მარტის გადაწყვეტილება ნ.ა.ს.კ.ფ–ის (ს/ნ .......) სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების ნაწილში, კერძოდ, პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-3 პუნქტის ის ნაწილი, სადაც მითითებულია 20 000 ლარი და მე-4 პუნქტი, შესაბამისად- სახელმწიფო ბაჟის გადანაწილების თაობაზე მე-5 პუნქტი;
3. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება - საგანგებო სიტუაციების მართვის სააგენტოს (ს/ნ .....) შეგებებული სარჩელი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;
4. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება - საგანგებო სიტუაციების მართვის სააგენტოს (ს/ნ .....) სასარგებლოდ ნ.ა.ს.კ.ფ–ს (ს/ნ ......) დაეკისროს 40 000 (ორმოცი ათასი) ლარის გადახდა.
5. დანარჩენ ნაწილში უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 იანვრის განჩინება;
6. ნ.ა.ს.კ.ფ–ს (ს/ნ .........) სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ დაეკისროს სახელმწიფო ბაჟის 7000 ლარის გადახდა.
7. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე: ე. გასიტაშვილი
მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი
ნ. ბაქაქური
