საქმე №ას-1062-2019 5 ივლისი, 2021 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორები – ე.ჭ–ძე, თ.კ–ვა (მოსარჩელეები)

მოწინააღმდეგე მხარეები – გ.უ–ი, ო.ნ–ვი, გ.ჭ–ძე (მოპასუხეები)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 16 ოქტომბრის განჩინება

კასატორების მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – იპოთეკის ხელშეკრულების და სააღსრულებო ფურცლის ნაწილობრივ ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. 2016 წლის 27 ივლისს გაცემული მინდობილობის საფუძველზე, დ.ჭ–ძე (შემდგომში - „პირველი მოსარჩელე“ ან „მარწმუნებელი“) - „მინდობილობის გამცემი“ გ.ჭ–ძეს (შემდგომში - „პირველი მოპასუხე“ ან „რწმუნებული“) -„მინდობილობის მიმღებს“ ანიჭებს უფლებამოსილებას, მართოს, განკარგოს, გაასხვისოს (გაყიდოს, გადაიფორმოს საკუთარ სახელზე, გააჩუქოს, გაცვალოს, იპოთეკით დატვირთოს, გააქირაოს, გასცეს იჯარით და ა.შ.) „მინდობილობის გამცემის“ კუთვნილი ნებისმიერი უძრავი ქონება. აღნიშნულის განსახორციელებლად „მინდობილობის მიმღები“ უფლებამოსილია, ყოველგვარი შეზღუდვის გარეშე, ნებისმიერ ფიზიკურ და იურიდიულ პირთან დადოს ნებისმიერი გარიგება, შეთანხმება, ხელშეკრულება უძრავ-მოძრავი ქონების მართვასთან დაკავშირებით.

2. პირველ მოპასუხეს, გ.უ–ს (შემდგომში - „მეორე მოპასუხე“) და ო.ნ–ვს (შემდგომში - „მესამე მოპასუხე“) შორის 2016 წლის 29 ივლისს დაიდო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა პირველი მოსარჩელის კუთვნილი უძრავი ქონება, მდებარე: ქ. თბილისი, ........., ს.კ. ....... (შემდგომში - „სადავო უძრავი ქონება“).

3. პირველი მოსარჩელის მიმართვის საფუძველზე, 2016 წლის 01 აგვისტოს გაუქმდა 2016 წლის 27 ივლისს შედგენილი ზემოაღნიშნული მინდობილობა.

4. დადგენილია, რომ სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრე 2016 წლის 02 აგვისტოს ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზე, გახდა თ.კ–ვა (შემდგომში - „მეორე მოსარჩელე“).

5. მეორე მოპასუხის განცხადების საფუძველზე, 2016 წლის 07 ოქტომბერს ნოტარიუსის მიერ გაიცა N161162482 სააღსრულებო ფურცელი, რომლის თანახმად, 2016 წლის 29 ივლისს პირველ (მოვალე) და მეორე (კრედიტორი) მოპასუხეებს შორის დადებული იპოთეკის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო, სარეალიზაციოდ მიექცა მეორე მოსარჩელის კუთვნილი სადავო უძრავი ქონება.

6. მესამე მოპასუხის განცხადების საფუძველზე, 2016 წლის 07 ოქტომბერს ნოტარიუსის მიერ გაიცა N161162506 სააღსრულებო ფურცელი, რომლის თანახმად, 2016 წლის 29 ივლისს პირველ (მოვალე) და მესამე (კრედიტორი) მოპასუხეებს შორის დადებული იპოთეკის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო, სარეალიზაციოდ მიექცა მეორე მოსარჩელის კუთვნილი სადავო უძრავი ქონება.

7. დადგენილია, რომ პირველ მოპასუხეს 2016 წლის 18 ოქტომბერს მიეცა წინადადება გადაწყვეტილების შესრულების თაობაზე.

8. მოსარჩელეებმა სარჩელი აღძრეს სასამართლოში მოპასუხეთა მიმართ და მოითხოვეს: პირველი მოსარჩელის სახელით პირველი მოპასუხის მიერ მეორე და მესამე მოპასუხეებთან 2016 წლის 29 ივლისს დადებული იპოთეკის ხელშეკრულების (სანოტარო მოქმედების რეგისტრაციის N160842833) ბათილად ცნობა სადავო უძრავი ქონების იპოთეკით დატვირთვის ნაწილში და აღნიშნული უძრავი ქონების იპოთეკისაგან გათავისუფლება; ასევე, აღნიშნული იპოთეკის ხელშეკრულების აღსრულების მიზნით იმავე ნოტარიუსის მიერ 2016 წლის 07 ოქტომბერს გაცემული N161162482 და N161162506 სააღსრულებო ფურცლების ბათილად ცნობა, სადავო უძრავი ქონების სარეალიზაციოდ მიქცევის ნაწილში.

9. მოსარჩელეთა განმარტებით, 2016 წლის 27 ივლისს გაცემული მინდობილობით პირველმა მოსარჩელემ თავის შვილიშვილს, პირველ მოპასუხეს დაავალა უძრავი ქონების მართვა და განკარგვა იმ ფარგლებში, რომ ამ უკანასკნელს, როგორც რწმუნებულს, უნდა ემოქმედა პირველი მოსარჩელის სახელითა და მისი ინტერესების შესაბამისად. მინდობილობა არ ითვალისწინებდა იმგვარ უფლებამოსილებას, რომელიც რწმუნებულს საკუთარი ინტერესებისათვის მოქმედების შესაძლებლობას მისცემდა. აღნიშნულის საწინააღმდეგოდ, პირველმა მოპასუხემ 2016 წლის 29 ივლისს მეორე და მესამე მოპასუხეებისაგან პირადად ისესხა თანხა და აღნიშნული სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დატვირთა პირველი მოსარჩელის კუთვნილი სადავო უძრავი ქონება, რისი უფლებაც მას არ გააჩნდა. იპოთეკის ხელშეკრულება დაიდო პირველი მოსარჩელის თანხმობის გარეშე, რაც გარიგების ბათილობის საფუძველია.

10. პირველ მოპასუხეს შესაგებელი არ წარუდგენია, ხოლო მეორე და მესამე მოპასუხეებმა წარადგინეს მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებელი, რომლითაც სარჩელი არ ცნეს. მათი განმარტებით, სადავო იპოთეკის ხელშეკრულება დაიდო პირველი მოსარჩელის ნების გამოვლენის საფუძველზე. მან მინდობილობით უფლება მიანიჭა წარმომადგენელს, ემართა, განეკარგა, გაესხვისებინა და, მათ შორის, იპოთეკით დაეტვირთა მის საკუთრებაში რიცხული ქონება. იპოთეკარები არიან კეთილსინდისიერი სუბიექტები, რადგან მათ კანონის საფუძველზე გააფორმეს სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება.

11. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 02 ოქტომბრის საოქმო განჩინებით პირველი მოსარჩელის გარდაცვალების გამო, წინამდებარე სამოქალაქო საქმეში მის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა ე.ჭ–ძე (შემდგომში - „პირველი მოსარჩელის უფლებამონაცვლე“).

12. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 25 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

13. მოსარჩელეებმა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე წარადგინეს სააპელაციო საჩივარი, რომლითაც მისი გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვეს.

14. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 16 ოქტომბრის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად.

15. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია წინამდებარე განჩინების 1-7 პუნქტებში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები.

16. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, სააპელაციო საჩივრის შინაარსიდან გამომდინარე, აპელანტები სადავოდ ხდიან პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებასა და სამართლებრივ დასკვნას იმის თაობაზე, რომ პირველ მოპასუხეს 2016 წლის 27 ივლისის მინდობილობის საფუძველზე გააჩნდა პირველი მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთის მისი პირადი სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დატვირთვის უფლებამოსილება. აპელანტების მითითებით, 27.07.2016წ. სანოტარო აქტის (რწმუნებულების) ფარგლებში პირველ მოპასუხეს პირველი მოსარჩელის სახელით სესხის აღების უფლებამოსილება არ გააჩნდა, შესაბამისად, მისი სახელით არ შეიძლება დადებულად იქნეს მიჩნეული აქცესორული უფლების წარმომშობი გარიგება.

17. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობის დადგენისა და, შესაბამისად, მხარეთა შორის დავის სწორად გადაწყვეტისათვის, განმსაზღვრელია 2016 წლის 27 ივლისს შედგენილი სანოტარო აქტის - რწმუნებულების შინაარსის გათვალისწინებით, შეფასდეს პირველი მოსარჩელის, როგორც მარწმუნებლის მიერ გამოვლენილი ნება, შესაბამისად, მინდობილი პირის, პირველი მოპასუხის უფლებამოსილების ფარგლები და ამ უფლებამოსილების გათვალისწინებით, 2016 წლის 29 ივლისის სესხისა და იპოთეკის ხელშკერულების დადების, კონკრეტულად კი, პირველი მოსარჩელის კუთვნილი უძრავი ქონების იპოთეკით დატვირთვის კანონიერება.

18. სააპელაციო სასამართლომ ზემოაღნიშნულ სადავო საკითხთან დაკავშირებით ყურადღება რამდენიმე ასპექტზე გაამახვილა:

- სააპელაციო სასამართლომ, უპირველეს ყოვლისა, ყურადღება მიაქცია 2016 წლის 27 ივლისის სანოტარო აქტის ფორმასა და შინაარსს და აღნიშნა, რომ მიუხედავად ამ მინდობილობის ტექსტში გამოყენებული ტერმინისა: „მინდობილი საკუთრება“, იგი ვერ იქნება განხილული საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებად. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 727-ე მუხლის დანაწესიდან გამომდინარე, საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება წარმოადგენს წერილობითი სახის ფორმასავალდებულო ხელშეკრულებას, რაც იმავე კოდექსის 68–ე მუხლის მიხედვით, ნიშნავს, რომ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის აუცილებელია წერილობითი ფორმის დაცვა, შესაბამისად, ორივე მხარის, როგორც საკუთრების მიმნდობის, ასევე მინდობილი მესაკუთრის მიერ აღნიშნული ხელშეკრულების დადების შესახებ გამოვლენილი ნების წერილობით დაფიქსირება და შესაბამისი ხელმოწერით დადასტურება, რასაც განსახილველ შემთხვევაში ადგილი არ ჰქონია. უდავოა, რომ 2016 წლის 27 ივლისის სანოტარო აქტით გაფორმებულ გარიგებაზე ხელს აწერს მხოლოდ პირველი მოსარჩელე, მასზე არ არის დაფიქსირებული პირველი მოპასუხის ხელმოწერა, რითაც დადასტურდებოდა მის მიერ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების დადების შესახებ ნების გამოვლენა. სააპელაციო სასამართლომ ზემოაღნიშნული სამართლებრივი ნორმების, ასევე, სამოქალაქო კოდექსის 327-ე მუხლის პირველი ნაწილის ანალიზის საფუძველზე აღნიშნა, რომ წერილობითი სახის ფორმასავალდებულო ხელშეკრულების დადებისა და მისგან გამომდინარე სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობისათვის (განსახვავებით ცალმხრივი გარიგებისაგან, მინდობილობისაგან) არ არის საკმარისი მეორე მხარის მიერ თუნდაც კონკლუდენტურად კონტრაჰენტის მიერ გამოვლენილი ნების მიღების დადასტურება. შესაბამისად, პირველი მოპასუხის მიერ 2016 წლის 27 ივლისის სანოტარო აქტით პირველი მოსარჩელის მხრიდან გამოვლენილი ნების მიღება კონკლუდენტურად არ ახდენს საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების აქცეპტირებასა და მისი დადების დადასტურებას.

- სააპელაციო სასამართლომ ასევე ყურადღება გაამახვილა დასახელებული სანოტარო აქტით გაფორმებული გარიგების შინაარსზეც და აღნიშნა, რომ რამდენიმე პუნქტში, სადაც მინდობილი პირის უფლება-მოვალეობებია გაწერილი, რამდენჯერმე მეორდება დათქმა იმასთან დაკავშირებით, რომ მინდობილი პირი, პირველი მოპასუხე უფლებამოსილია, მინდობილობის გამცემის სახელით დადოს ხელშეკრულებები და მინდობილობის გამცემის სახელით მიიღოს ნასყიდობის ფასი, რაც ცალსახად ეწინააღმდეგება საკუთრების მინდობის ურთიერთობისათვის დამახასიათებელ იმ თვისებას, რომ საკუთრების მინდობის ურთიერთობიდან გამომდინარე, მინდობილი მესაკუთრე მესამე პირებთან ურთიერთობაში გამოდის თავისი სახელით (განსხვავებით წარმომადგენლობითი ურთიერთობისაგან, მინდობილობისაგან). აღნიშნული კი, ცალსახად წინააღმდეგობაშია სამოქალაქო კოდექსის 725-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესთან.

- სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა 2016 წლის 29 ივლისის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების შინაარსზეც და ხაზგასმით აღნიშნა ის ფაქტობრივი მოცემულობა, რომ აღნიშნული ხელშეკრულების გაფორმება სესხის ნაწილში განხორციელდა უშუალოდ პირველი მოპასუხის მიერ და იგი წარმოადგენს ამ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე პირად მოვალეს, ხოლო იპოთეკის ნაწილში პირველმა მოპასუხემ, როგორც პირველი მოსარჩელის მინდობილმა (წარმომადგენელმა) პირმა და არა როგორც მინდობილმა მესაკუთრემ, იპოთეკით დატვირთა პირველი მოსარჩელის კუთვნილი უძრავი ნივთი.

19. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 103-ე, 107-ე, 724-ე მუხლებით და ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე დაასკვნა, რომ 2016 წლის 27 ივლისის სანოტარო აქტით გაფორმებული სამართლებრივი ურთიერთობა, თავისი სამართლებრივი ბუნებით წარმოადგენს არა საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებას, არამედ - რწმუნებულებას.

20. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, იმ პირობებში, როდესაც მესაკუთრემ წარმომადგენელი აღჭურვა ქონების საკუთარ თავზე გადაფორმების, ასევე გაჩუქების, გაყიდვის, იპოთეკით დატვირთვის უფლებებით, იგულისხმება და პრეზუმირებულია მარწმუნებლის ნება - პირადი სესხის შემთხვევაშიც რწმუნებულის მიერ იპოთეკის გამოყენების უფლებამოსილების მინიჭების თაობაზე.

21. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ პირველი მოპასუხე მის მიმართ 2016 წლის 27 ივლისს გაფორმებული მინდობილობის საფუძველზე უფლებამოსილი იყო გაეფორმებინა სადავო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. შესაბამისად, არ არსებობს იპოთეკის ნაწილში აღნიშნული ხელშეკრულებისა და მის საფუძველზე გაცემული სააღსრულებო ფურცლების ბათილად ცნობის ფაქტობრივ-სამართლებრივი საფუძვლები.

22. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოსარჩელეებმა წარადგინეს საკასაციო საჩივარი, რომლითაც მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვეს.

23. კასატორებმა საკასაციო საჩივარში მიუთითეს სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

23.1. სასამართლომ არ გამოიყენა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე, 59.3 მუხლები, ხოლო იმავე კოდექსის 709-ე, 716-ე, 724-ე და 729-ე მუხლები, მართალია, გამოიყენა, მაგრამ არასწორად განმარტა. ამასთან, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად შეაფასა საქმისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე ფაქტობრივი გარემოებები და მტკიცებულებები, რის შედეგადაც წინამდებარე საქმეზე განსახილველი სადავო საკითხი პრინციპულად არასწორად და კანონის სრული იგნორირებით გადაწყდა;

23.2. სააპელაციო სასამართლომ არამართებულად შეაფასა მინდობილობის არსი და ამ მიმართებით არასწორად განმარტა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 709-ე და 716-ე მუხლებით დადგენილი საკანონმდებლო დანაწესები, რომელთა მიხედვით, რწმუნებულების (მინდობილობის) არსებით და უმთავრეს პირობას მარწმუნებლის სახელითა და მისი ინტერესებისათვის მოქმედება წარმოადგენს, რაც იმას გულისხმობს, რომ ნებისმიერ გარიგებაში, რომელსაც მარწმუნებლის მიერ გაცემული რწმუნებულებით (მინდობილობით) წარმომადგენელი აფორმებს, ხელშეკრულების მხარედ (კონტრაჰენტად) თავად მარწმუნებელი უნდა გვევლინებოდეს, თუმცა წინამდებარე საქმის ფაქტობრივი გარემოებები ცხადყოფს, რომ მოცემულ შემთხვევაში სადავო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ფარგლებში მსესხებელს არა პირველი მოსარჩელე, არამედ პირველი მოპასუხე წარმოადგენს, რაც პრინციპულად სცილდება მის მიმართ გაცემული მინდობილობის ფარგლებს. ფაქტია, რომ სადავო გარიგება - სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება არა პირველი მოსარჩელის, არამედ პირველი მოპასუხის ქონებრივი ინტერესის დასაკმაყოფილებლად დაიდო, რადგან გაცემული სესხი პირადად მან მიიღო, როგორც მსესხებელმა და არა წარმოდგენილმა პირმა, რაც არსობრივად და პრინციპულად ეწინააღმდეგება დავალების (საკუთრების მინდობის) ხელშეკრულების უმთავრეს - მარწმუნებლის ინტერესებისთვის მოქმედების პრინციპს;

23.3. ქვემდგომმა სასამართლოებმა არამართებულად იმსჯელეს მინდობილობის არსზე იმ მიმართებით, რომ იგი დავალების ხელშეკრულებისგან მოწყვეტილად შეიძლება იქნეს განხილული. აღნიშნული მოსაზრება პრინციპულად არასწორია, რადგან მინდობილობისთვის დამახასიათებელ მთავარ კომპონენტს მარწმუნებლის სახელით მოქმედება წარმოადგენს, რომელიც მოცემულ შემთხვევაში სესხის ნაწილში სახეზე არ გვაქვს;

23.4. ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებმა ასევე არამართებულად იმსჯელეს სესხთან მიმართებით იპოთეკის, როგორც აქცესორული უფლების საკითხზე და არ გაამახვილეს ყურადღება იმ არსებითად მნიშვნელოვან სამართლებრივ ასპექტზე, რომ მოცემულ შემთხვევაში სადავო გარიგების ფარგლებში სწორედ სესხი წარმოადგენდა ძირითად უფლებას (ვალდებულებას), რომლის მხარედაც თავად პირველი მოსარჩელე არ ფიგურირებს;

23.5. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 709-ე მუხლის თანახმად, დავალების ხელშეკრულებით რწმუნებული ვალდებულია შეასრულოს მისთვის დავალებული (მინდობილი) ერთი ან რამდენიმე მოქმედება მარწმუნებლის სახელითა და ხარჯზე. იმავე კოდექსის 724-ე მუხლის თანახმად, საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებით საკუთრების მიმნდობი გადასცემს ქონებას მინდობილ მესაკუთრეს, რომელიც იღებს და მართავს მას საკუთრების მიმნდობის ინტერესების შესაბამისად. ხსენებული ნორმის სამართლებრივი ანალიზი (729-ე მუხლთან ერთობლიობაში) ცხადყოფს, რომ იმ გარიგების ფარგლებში, რომლის დადებასაც რწმუნებული მინდობილობის ფარგლებში ახორციელებს, მხარეს (კონტრაჰენტს) მარწმუნებელი უნდა წარმოადგენდეს და არა თავად რწმუნებული. აღნიშნული სამართლებრივი ასპექტი გამოკვეთილია სამოქალაქო კოდექსის 716-ე მუხლშიც;

23.6. შესაბამისად, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 709-ე, 716-ე და 724-ე მუხლებით დადგენილი დანაწესისა და იმ უმთავრესი პრინციპის მიხედვით, რომ დავალება (საკუთრების მინდობა, მინდობილობა) ყველა შემთხვევაში მარწმუნებლის ინტერესებს ემსახურება, პირველი მოპასუხის მიერ პირადად დადებული სესხის ხელშეკრულება ვერ იქნება მიჩნეული პირველი მოსარჩელის მიერ გაცემული მინდობილობის საფუძველზე და მის ფარგლებში დადებულ გარიგებად, რადგან უშუალოდ სესხის ხელშეკრულების ფარგლებში გარიგების მონაწილე მხარეს (კონტრაჰენტს) პირველი მოსარჩელე არ წარმოადგენდა;

23.7. აქცესორული უფლების (მოცემულ შემთხვევაში იპოთეკა) წარმომშობი გარიგება მინდობილობის ფარგლებში დადებულად რომ მივიჩნიოთ, ძირითადი უფლების (ვალდებულების) წარმომშობი გარიგებაც ასეთი სტატუსით უნდა იყოს დადებული, რაც მოცემულ შემთხვევაში სახეზე არ არის;

23.8. შესაბამისად, გარდა იმისა, რომ სადავო ხელშეკრულება იპოთეკის ნაწილში წარმოადგენს მართლსაწინააღმდეგო გარიგებას, იმავდროულად იგი დადებულია არაუფლებამოსილი პირის მიერ, რაც მისი ბათილად ცნობის საფუძველს წარმოადგენს.

24. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 23 აპრილის განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

25. საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობა, საქმის მასალები, შეამოწმა გასაჩივრებული განჩინების სამართლებრივი დასაბუთება და მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

26. წინამდებარე საქმეში დავის საგანს წარმოადგენს მარწმუნებლის მიერ რწმუნებულისათვის მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლები. კერძოდ, საკასაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანია ჰქონდა თუ არა პირველ მოპასუხეს, როგორც რწმუნებულს უფლებამოსილება, მისი პირადი სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაეტვირთა პირველი მოსარჩელის/ მარწმუნებლის კუთვნილი უძრავი ქონება.

27. საკასაციო სასამართლო თავდაპირველად მიუთითებს, რომ იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს შეფასებას პირველი მოსარჩელის მიერ 2016 წლის 27 ივლისს გაფორმებულ სანოტარო აქტთან დაკავშირებით და მიიჩნევს, რომ აღნიშნული დოკუმენტი თავისი სამართლებრივი ბუნებით არის „რწმუნებულება“ და არა საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება, რომელიც განსხვავებულ სამართლებრივ ურთიერთობას წარმოადგენს. სასამართლო აღნიშნავს, რომ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების „მინდობილობისაგან“ (დავალების სახელშეკრულებო ურთიერთობა) გამიჯვნის შესახებ არსებობს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა, რომლის თანახმად: „სსკ-ის 727-ე მუხლის დანაწესით საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება წარმოადგენს წერილობითი სახის ფორმასავალდებულო ხელშეკრულებას, რაც სსკ-ის 68-ე მუხლის მიხედვით, ნიშნავს იმას, რომ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის აუცილებელია წერილობითი ფორმის დაცვა. სანოტარო წესით გაფორმებული აქტის საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებად კვალიფიკაციისათვის უნდა არსებობდეს ორივე მხარის ნების წერილობითი ფორმით გამოვლენა - ხელმოწერა და არა გარიგების მონაწილის მხოლოდ ცალმხრივი ნება“ (იხ. სუსგ საქმე Nას-411-388-2014, 22 აპრილი, 2015 წელი). გარდა ამისა, წარმომადგენლისგან (რწმუნებული) განსხვავებით, რომელიც სხვისი სახელით მოქმედებს, მინდობილი მესაკუთრე მესამე პირებთან ურთიერთობაში მხოლოდ თავისი სახელით გამოდის (სსკ-ის 725.1 მუხლი).

28. კონკრეტულ შემთხვევაში, 2016 წლის 27 ივლისს გაფორმებულ სანოტარო აქტში, „რწმუნებულებაში“, გამოვლენილია მხოლოდ პირველი მოსარჩელის ცალმხრივი ნება, რის გამოც აღნიშნული გარიგება თავისი ფორმით საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებად ვერ შეფასდება. გარდა ამისა, ფორმის დაუცველობასთან ერთად, რაც სრულიად საკმარისი საფუძველი იქნებოდა საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების არარსებობის ფაქტობრივი გარემოების დასადგენად, აღნიშნული ცალმხრივი გარიგების შინაარსი არ პასუხობს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 725-ე მუხლის მოთხოვნებს. მინდობილობაში რამდენჯერმე მეორდება დათქმა იმასთან დაკავშირებით, რომ „მინდობილი პირი“, პირველი მოპასუხე უფლებამოსილია, მისთვის მინდობილი მოქმედებები მინდობილობის გამცემის სახელით განახორციელოს (მინდობილობის ტექსტში აღნიშნულია შემდეგი: „მინდობილობის მიმღები“ უფლებამოსილია [....] „მინდობილობის გამცემის“ სახელით მიიღოს „მინდობილობის გამცემის“ კუთვნილი უძრავი ქონების გასხვისებისას ნასყიდობის ფასი; „მინდობილობის გამცემის“ სახელით დადოს და ხელი მოაწეროს ზ/აღნიშნულთან დაკავშირებულ ხელშეკრულებას...) (იხ. 27.07.2016წ. მინდობილობა, ტ. 1, ს.ფ. 20-21).

29. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 103-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების მიხედვით, გარიგება შეიძლება დაიდოს წარმომადგენლის მეშვეობითაც. წარმომადგენლობის ინსტიტუტს საფუძვლად უდევს კონკრეტული პირის (ან პირთა) უფლება სამართლებრივ ურთიერთობებში წარმოადგინოს სხვა პირი (ან პირები) - წარმომადგენლობის უფლებამოსილება. იმავე მუხლის პირველი ნაწილის მე-2 წინადადების თანახმად, წარმომადგენლობის უფლებამოსილება ან კანონიდან გამომდინარეობს ანდა წარმოიშობა მინდობილობის საფუძველზე.

30. წარმომადგენელსა და წარმოდგენილ პირს შორის წარმოშობილი ურთიერთობის საფუძველს წარმოადგენს გარიგება - მინდობილობის გაცემა. მინდობილობა არის გარეგნული ფორმა, რომელშიც გამოიხატება კონკრეტული პირისათვის წარმომადგენლობის უფლებამოსილების - რწმუნებულების მინიჭება. მინდობილობის შინაარსი იმაზეა დამოკიდებული, თუ რა სახის ურთიერთობა უდევს ამ უფლებამოსილებას საფუძვლად: დავალება, შრომის ხელშეკრულება, სამეწარმეო საზოგადოების წესდება და სხვა. შესაბამისად, მინდობილობა შეიძლება განიმარტოს, როგორც გარიგების საფუძველზე მინიჭებული წარმომადგენლობის უფლებამოსილება - რწმუნებულება, რითიც განსხვავდება იგი კანონით წარმომადგენლობისგან (იხ. ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი, 2011, გვ. 425-426; ასევე, ბესარიონ ზოიძე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი პირველი, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი, 2002, გვ. 277).

31. გარიგებისმიერი წარმომადგენლობა ნებაყოფლობითი წარმომადგენლობაა, რადგან ასეთ დროს პირი თავად იღებს გადაწყვეტილებას თავისი ინტერესების რეალიზებისთვის უფლებამოსილების სხვისთვის გადაცემის თაობაზე. წარმომადგენლობის ამგვარი სახის ყველაზე გავრცელებული შემთხვევა მინდობილობაა, სადაც უმეტესად დეტალურად განისაზღვრება უფლებამოსილების ფარგლები (იხ. სერგი ჯორბენაძე, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, ვალდებულებითი სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბილისი, 2019, გვ. 593).

32. წარმომადგენელი არის პირი, რომელიც მოქმედებს სხვისი სახელით. წარმომადგენელი თავად უნდა მოქმედებდეს გარიგების დადების მიზნით. იგი თავად ავლენს ნებას გარიგების დადებისას, რომელიც წარმოდგენილის ნებას უნდა შეესაბამებოდეს. ამასთან, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 104-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, იმ გარიგებით, რომელსაც წარმომადგენელი დებს თავისი უფლებამოსილების ფარგლებში და იმ პირის სახელით, რომელსაც იგი წარმოადგენს, უფლებები და მოვალეობები წარმოეშობა მხოლოდ წარმოდგენილ პირს.

33. ამდენად, წარმომადგენლის მეშვეობით გარიგების დადებისას მნიშვნელოვანია მხედველობაში იქნეს მიღებული შემდეგი ფაქტორები: ა) წარმომადგენელი გამოხატავს საკუთარ ნებას, ბ) ამას იგი აკეთებს სხვისი სახელით, გ) უფლებები და მოვალეობები წარმოეშობა წარმოდგენილ პირს. ჩამოთვლილი კრიტერიუმები კუმულატიური ხასიათისაა და მათი ერთობლიობა ქმნის შესაბამის სამართლებრივ შედეგს (იხ. სერგი ჯორბენაძე, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, ვალდებულებითი სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბილისი, 2019, გვ. 591-592).

34. წინამდებარე საქმეში დადგენილია, რომ 2016 წლის 27 ივლისს პირველმა მოსარჩელემ პირველი მოპასუხის მიმართ გასცა სანოტარო წესით შედგენილი მინდობილობა, რომლითაც განისაზღვრა რწმუნებულის უფლებამოსილების ფარგლები. კერძოდ, მინდობილობის თანახმად, „მინდობილობის გამცემმა“ „მინდობილობის მიმღებს“ მიანიჭა შემდეგი უფლებამოსილებები: მართოს, განკარგოს, გაასხვისოს (გაყიდოს, გადაიფორმოს საკუთარ სახელზე, გააჩუქოს, გაცვალოს, იპოთეკით დატვირთოს, გააქირაოს, გასცეს იჯარით და ა.შ.), ნებისმიერ ფიზიკურ და იურიდიულ პირზე ნებისმიერ ფასად გაყიდოს და სხვა ნებისმიერი ფორმით გაასხვისოს „მინდობილობის გამცემის“ კუთვნილი ნებისმიერი უძრავი ქონება. აღნიშნულის განსახორციელებლად „მინდობილობის მიმღები“ უფლებამოსილია, ყოველგვარი შეზღუდვის გარეშე, ნებისმიერ ფიზიკურ და იურიდიულ პირთან დადოს ნებისმიერი გარიგება, შეთანხმება, ხელშეკრულება უძრავი და მოძრავი ქონების მართვასთან დაკავშირებით. მინდობილობაში აღნიშნულია, რომ პირველმა მოსარჩელემ მოიწონა წინამდებარე მინდობილობა და ნოტარიუსის თანდასწრებით მოაწერა მას ხელი (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 20-21).

35. კასატორი დავობს, რომ პირველი მოპასუხე/რწმუნებული არ იყო უფლებამოსილი მისი პირადი სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაეტვირთა პირველი მოსარჩელის კუთვნილი უძრავი ქონება, ვინაიდან რწმუნებულების არსებით პირობას წარმოადგენს მარწმუნებლის სახელითა და მისი ინტერესებისათვის მოქმედება, რაც იმას გულისხმობს, რომ ნებისმიერ გარიგებაში, რომელსაც წარმომადგენელი აფორმებს, ხელშეკრულების მხარედ (კონტრაჰენტად) თავად მარწმუნებელი უნდა გვევლინებოდეს.

36. საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორის ზემოაღნიშნულ პრეტენზიას, რადგან 2016 წლის 27 ივლისის მინდობილობით რწმუნებულისათვის მინიჭებული უფლებამოსილებების ანალიზიდან ირკვევა, რომ მარწმუნებელმა რწმუნებულს მიანიჭა მისი კუთვნილი უძრავი ქონების მართვისა და განკარგვის სრული, ფაქტობრივად, შეუზღუდავი უფლებამოსილება, მათ შორის, მარწმუნებლის კუთვნილი ნებისმიერი უძრავი ქონების საკუთარ სახელზე გადაფორმების, გაჩუქებისა და იპოთეკით დატვირთვის უფლებამოსილებები. მარწმუნებლის კუთვნილი ქონების განკარგვის უფლებამოსილების ფარგლების შეუზღუდაობაზე განსაკუთრებით მიუთითებს მარწმუნებლის მიერ გამოვლენილი ნება, რომლის თანახმად, პირველი მოპასუხე აღიჭურვა პირველი მოსარჩელის კუთვნილი ქონების საკუთარ თავზე გადაფორმების უფლებით. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ვინაიდან რწმუნებულების ფარგლების განსაზღვრა მარწმუნებლის ნებას დაქვემდებარებული საკითხია, სწორედ ეს უკანასკნელი განსაზღვრავს რწმუნებულისათვის მინდობილი ესა თუ ის მოქმედება რამდენად შეესაბამება მის ინტერესებს.

37. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას და მიიჩნევს, რომ იმ პირობებში, როდესაც მარწმუნებელმა რწმუნებული აღჭურვა მისი კუთვნილი უძრავი ქონების საკუთარ თავზე გადაფორმების, ასევე, გაჩუქებისა და იპოთეკით დატვირთვის უფლებამოსილებებით, იგულისხმება და პრეზუმირებულია მარწმუნებლის ნება - რწმუნებულის პირადი სესხის შემთხვევაშიც მისთვის უძრავი ქონების იპოთეკით დატვირთვის უფლებამოსილების მინიჭების თაობაზე.

38. მოცემულ ვითარებაში, თუკი მინდობილობა მარწმუნებლის ქონების განკარგვის თვალსაზრისით რაიმე ქმედების განხორციელების (მაგ., მარწმუნებლის ქონების რწმუნებლის პირადი სესხის უზრუნველყოფის საშუალებად გამოყენება) უფლებას არ იძლეოდა, აღნიშნულის თაობაზე მასში პირდაპირ უნდა ყოფილიყო მითითებული.

39. საკასაციო სასამართლო დამატებით აღნიშნავს, რომ მართალია, იპოთეკა აქცესორული უფლებაა და სამოქალაქო კოდექსის 153-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, იგი არ წარმოიშობა და არც შეიძლება არსებობდეს ძირითადი უფლების გარეშე, თუმცა უძრავი ნივთის მესაკუთრე იმავდროულად შეიძლება არ იყოს იპოთეკით უზრუნველყოფილი მოთხოვნის პირადი მოვალე. სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებები, მიუხედავად მათი ამგვარი კავშირისა, სხვადასხვა ხელშეკრულებებს წარმოადგენს და იმ შემთხვევაში, თუკი უძრავი ნივთის მესაკუთრე იმავდროულად უზრუნველყოფილი მოთხოვნის პირად მოვალეს არ წარმოადგენს, იპოთეკის ხელშეკრულება იდება მხოლოდ იპოთეკარსა და იპოთეკის საგნის მესაკუთრეს შორის. შესაბამისად, ის გარემოება, რომ სადავო მინდობილობით რწმუნებულს მარწმუნებლის სახელით სესხის აღების უფლებამოსილება არ ჰქონდა მინიჭებული, არ გამორიცხავს მისი სახელით იპოთეკის ხელშეკრულების გაფორმების უფლებამოსილებას.

40. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას, რომ პირველი მოპასუხე, როგორც რწმუნებული უფლებამოსილი იყო პირველი მოსარჩელის მიერ 2016 წლის 27 ივლის გაცემული მინდობილობის საფუძველზე, მისი პირადი სესხის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაეტვირთა მარწმუნებლის კუთვნილი უძრავი ქონება. შესაბამისად, არ არსებობს იპოთეკის ნაწილში 2016 წლის 29 ივლისის სადავო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის, ასევე სადავო სააღსრულებო ფურცლების გაუქმების წინაპირობები.

41. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო არ დააკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, თუ: ა) კანონის მითითებულ დარღვევას არა აქვს ადგილი; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა; გ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არსებითად სწორია, მიუხედავად იმისა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილი არ შეიცავს შესაბამის დასაბუთებას.

42. ამრიგად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება სწორია, რაც მისი ძალაში დატოვებისა და საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველია.

43. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. იმავე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, ამ მუხლში აღნიშნული წესები შეეხება აგრეთვე სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გასწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას.

44. ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, არ არსებობს კასატორების მიერ გაღებული ხარჯის მხარეთა შორის განაწილების წინაპირობები. შესაბამისად, აღნიშნული ხარჯი უნდა დარჩეს სახელმწიფო ბიუჯეტში.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. ე.ჭ–ძისა და თ.კ–ვას საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 16 ოქტომბრის განჩინება დარჩეს უცვლელი;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ე. გასიტაშვილი