საქმე №ას-1024-2023 16 ნოემბერი, 2023 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ეკატერინე გასიტაშვილი, მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორები – ე.ლ–ი და ნ.შ–ძე ( მოპასუხეები)

მოწინააღმდეგე მხარე – ლ.ფ–ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 იანვრის გადაწყვეტილება და 2023 წლის 10 აპრილის დამატებითი გადაწყვეტილება

კასატორების მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილებების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – ფულადი ვალდებულების შესრულება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. ლ.ფ–მა (შემდგომ – მოსარჩელე, პირველი აპელანტი) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ე.ლ–ის (შემდგომ – პირველი მოპასუხე, პირველი კასატორი) და ნ.შ–ძის (შემდგომ – მეორე მოპასუხე, მეორე აპელანტი, მეორე კასატორი) მიმართ და მოითხოვა პირველი მოპასუხისათვის სესხის ძირი თანხის – 1800 აშშ დოლარიდან დარჩენილი 1400 აშშ დოლარისა და პროცენტის – 1230 აშშ დოლარის, ხოლო მეორე მოპასუხისათვის სესხის ძირი თანხის – 2500 აშშ დოლარისა და პროცენტის – 1870 აშშ დოლარის გადახდის დაკისრება.

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელის განმარტებით, 2016 წლის მარტში პირველმა მოპასუხემ მოსარჩელისაგან ისესხა 1800 აშშ დოლარი, თვეში 10%-იანი სარგებლის დარიცხვით. პირველ მოპასუხეს დარჩენილი აქვს ძირი თანხა – 1400 აშშ დოლარი და სარგებელი – 1230 აშშ დოლარი. ხელშეკრულების მოქმედების ვადა იყო 2017 წლის აგვისტომდე.

3. 2016 წლის აპრილში მეორე მოპასუხემ მოსარჩელისაგან ისესხა 2500 აშშ დოლარი, თვეში 10%-იანი სარგებლის დარიცხვით. მოპასუხეს გადასახდელი აქვს 2500 აშშ დოლარი და სარგებელი – 1870 აშშ დოლარი. ხელშეკრულების მოქმედების ვადა იყო 2017 წლის აგვისტომდე. მეორე მოპასუხეს გადახდილი აქვს 8 თვის პროცენტი.

4. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ მოპასუხეებთან სესხის ხელშეკრულება წერილობით არ დადებულა. სისხლის სამართლის საქმეზე №031031017001 ე.ლ–მა აღიარა ვალის არსებობა დარჩენილი თანხის 1400 აშშ დოლარის ოდენობით. ამ საქმეზე მოწმის სახით დაკითხულმა ნ.შ–მაც აღიარა, რომ მის შვილს ე.ლ–ს გადასახდელი აქვს მოსარჩელისათვის ძირი თანხა 1400 აშშ დოლარის და პროცენტის სახით 1200 აშშ დოლარის ოდენობით.

5. მოწმეების ი.ფ–ის, ი.ჯ–ძისა და ლ.ჯ–ძის სანოტარო წესით დამოწმებული ხელწერილებით დასტურდება, მოპასუხეების მხრიდან მოსაარჩელის მიმართ ვალის არსებობის ფაქტი. (იხ. სარჩელი, ტ.1.ს.ფ. 2-7).

მოპასუხის პოზიცია:

6. მოპასუხეებმა შესაგებლით სარჩელი არ ცნეს და მიუთითეს, რომ სრულად აქვთ გადახდილი როგორც ძირი თანხა, აგრეთვე პროცენტი. მოპასუხე ე.ლ–მა ასევე მიუთითა, რომ სასარჩელო მოთხოვნა ხანდაზმულია, რადგან მოსარჩელის განმარტებით, პირველ მოპასუხესთან დადებული სესხის ხელშეკრულების მოქმედების ვადა იყო 2017 წლის აგვისტომდე, თუმცა მოვალეს 2016 წლის ნოემბრიდან თანხა აღარ გადაუხდია. ამდენად, მოსარჩელეს მის მიმართ მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა 2016 წლის ნოემბრიდან, რისი რეალიზაციაც შეეძლო 2019 წლის ნოემბრამდე. მოსარჩელემ სარჩელი პირველად აღძრა 2019 წლის 19 დეკემბერს. ( იხ. შესაგებელი, ტ.1.ს.ფ. 45-48; აგრეთვე ბოლნისის რაიონული სასამართლოს 2020 წლის 21 დეკემბრის სასამართლოს მოსამზადებელი სხდომის ოქმი, ტ.1.ს.ფ. 75-77).

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

7. ბოლნისის რაიონული სასამართლოს 2022 წლის 26 იანვრის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მეორე მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 1300 აშშ დოლარის გადახდა, რაც ამ უკანასკნელმა გაასაჩივრა სააპელაციო წესით. სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში გადაწყვეტილებაზე სააპელაციო საჩივარი შეიტანა მოსარჩელემაც.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

8. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 იანვრის გადაწყვეტილებით პირველი აპელანტის (მოსარჩელის) სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ნაწილობრივ გაუქმდა და სარჩელი პირველი მოპასუხის მიმართ ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკირა 536 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარის გადახდა, ხოლო მეორე აპელანტის (მეორე მოპასუხის) სააპელაციო საჩივარს ეთქვა უარი შემდეგ გარემოებათა გამო:

9. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სარჩელი პირველი მოპასუხის მიმართ ხანდაზმული არ არის, ამასთან, სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა პროცენტის ნაწილში გარიგების ამორალურობასთან მიმართებით და აღნიშნულის გათვალისწინებით განმარტა, რომ პირველი მოპასუხის მიერ გადასახდელი თანხის ოდენობა შეადგენს 536 აშშ დოლარს.

10. სააპელაციო პალატამ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომ - სსკ) 129-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, 138-ე მუხლზე და აღნიშნა, რომ საქმეში წარმოდგენილია 2017 წლის 03 ოქტომბრით დათარიღებული დაზარალებულის/მოწმის გამოკითხვის ოქმი, სადაც პირველი მოპასუხე განმარტავდა, რომ გადასახდელი თანხა შეადგენს 1400 აშშ დოლარს.

11. საქმეში წარმოდგენილია ბოლნისის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 2 დეკემბრის, 2019 წლის 24 დეკემბრისა და 2020 წლის 9 იანვრის განჩინებები სარჩელის განსახილველად მიღებაზე უარის თქმის შესახებ.

12. საბოლოოდ სარჩელი, რომელიც განიხილა ბოლნისის რაიონულმა სასამართლომ, წარდგენილია 2020 წლის 24 თებერვალს.

13. სააპელაციო პალატამ მიუთითა სსკ-ის 141-ე მუხლზე და ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებებზე, რომ მოსარჩელემ განცხადებით მიმართა პროკურატურას, პირველმა მოპასუხემ აღიარა სესხის არსებობა, ამასთან, სარჩელი პირველად მხარემ წარადგინა 2019 წლის 28 ნოემბერს, რა დროსაც მიღებაზე ეთქვა უარი და აღნიშნულის შემდგომ განსახილველი სარჩელი წარდგენილია 2020 წლის 24 თებერვალს, შესაბამისად, სასარჩელო მოთხოვნა არ არის ხანდაზმული.

14. მითითებული მუხლი ადგენს ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტას იმ შემთხვევაში, როდესაც მხარე საკუთარი მოთხოვნის დაცვის ნებას ავლენს და გარკვეულ ღონისძიებებს მიმართავს დარღვეული უფლების აღსადგენად, ამასთან, აღნიშნული ნორმის საფუძველზე ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტისათვის აუცილებელია, რომ მხარის მიერ არჩეული საშუალება ვარგისი იყოს შესაბამისი შედეგის მისაღწევად. ხანდაზმულობის ვადის დენას უფლებამოსილი პირის მხოლოდ ისეთი სარჩელი (განცხადება) წყვეტს, რომელსაც სასამართლო წარმოებაში მიიღებს. სხვა სახელმწიფო ორგანოსათვის მიმართვისას აუცილებელია, რომ აღნიშნული ორგანო კომპეტენტური იყოს, ანუ სადავო სამართლებრივი ურთიერთობის მოწესრიგება ამ ორგანოსადმი მიმართვის გზით უნდა შეიძლებოდეს. თითოეულმა მხარემ თავად უნდა შეარჩიოს საკუთარი მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად სწორი და ეფექტური საშუალება, ამ პირობის დარღვევით გამოწვეული შედეგები კი, თავად მხარის რისკია.

15. ამ გარემოების გათვალისწინებით, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელემ უფლებამოსილ ორგანოს მიმართა. სარჩელი თბილისის საქალაქო სასამართლოში წარდგენილია 2020 წლის 24 თებერვალს, მოსარჩელეს ამ დრომდე მიმართული ჰქონდა უფლებამოსილი ორგანოსათვის, შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადა დაცულია.

16. რაც შეეხება დასაკისრებელი თანხის ოდენობას, მხარეთა შორის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საპროცენტო განაკვეთის ამორალურობის გათვალისწინებით, პირველ მოპასუხეს უნდა დაეკისროს 536 აშშ დოლარის გადახდა:

17. სსკ-ის 623-ე მუხლის თანახმად, სესხის ხელშეკრულებით გამსესხებელი საკუთრებაში გადასცემს მსესხებელს ფულს ან სხვა გვაროვნულ ნივთს, ხოლო მსესხებელი კისრულობს დააბრუნოს იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის ნივთი, თანმიმდევრობით განხორციელებული უნდა იყოს მოთხოვნის საფუძვლის განმაპირობებელი შემდეგი წინაპირობები: მსესხებელს გადაცემული უნდა ჰქონდეს განსაზღვრული (სადავო) თანხა საკუთრებაში და მსესხებელი განსაზღვრულ ვადაში, გადაცემული თანხის უკან დაბრუნების ვალდებულებას უნდა კისრულობდეს.

18. ერთ-ერთ სამოქალაქო საქმეში, რომელშიც სადავო იყო მხარეთა შორის სესხის ხელშეკრულების სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის საკითხი, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ, დადგენილი პრაქტიკის შესაბამისად, განმარტა, რომ სსკ-ის 623-ე მუხლის დანაწესიდან გამომდინარე დასკვნის თანახმად, სესხი რეალურ ხელშეკრულებათა რიგს განეკუთვნება, რაც იმას ნიშნავს, რომ სახელშეკრულებო ურთიერთობა არა მხოლოდ მის არსებით პირობებზე მხარეთა შეთანხმებით, არამედ ხელშეკრულების საგნის - გვაროვნული ნივთის მსესხებლისათვის გადაცემის მომენტიდან წარმოიშობა, შესაბამისად, მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებაც, უპირველესად, ხელშეკრულების საგნის გადაცემაა.

19. ამავე კოდექსის 54-ე მუხლის თანახმად, ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს.

20. საკასაციო სასამართლო არაერთ განჩინებაში განმარტავს, რომ სამართლებრივ სახელმწიფოში მართლწესრიგის არსებობას უზრუნველყოფს, როგორც კანონი, ასევე, მორალური ქცევის სტანდარტი. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ კერძო-სამართლებრივ ურთიერთობებში კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპი მოქმედებს, გარიგება რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და ბათილობის სამართლებრივ შედეგებს უკავშირდება. სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საკანონმდებლო დანაწესის მიზანს სწორედ იმგვარი გარიგებების თავიდან აცილება წარმოადგენს, რომლებიც ფორმალურად კანონსაწინააღმდეგო არ არის, თუმცა, თავისი არსით, საზოგადოებრივ მართლწესრიგს არღვევს და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა თანაცხოვრებას აუარესებს, რაც შედეგობრივად სამოქალაქო ბრუნვას აფერხებს.

21. ზოგადად, ყველა მართლწესრიგი სამართლის სუბიექტთა ქცევის წესს კეთილსინდისიერების პრინციპზე აფუძნებს და ამ პრინციპს ნორმატიულ კონცეფციად განიხილავს. კეთილსინდისიერების პრინციპი დიდწილად დაკავშირებულია მორალურ სტანდარტებთან. კეთილსინდისიერება ნიშნავს გულწრფელობას, მიუკერძოებლობას, ობიექტურობას, სამართლიანობასა და სხვ. კეთილსინდისიერების ინსტიტუტი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამოქალაქო სამართლისათვის და იგი მთლიანად კერძო სამართლის უმთავრეს პრინციპს წარმოადგენს. გარიგების მართლსაწინააღმდეგობისა და ამორალურობის დროს გადამწყვეტი მნიშვნელობა მხარეთა ნებას ენიჭება, თუმცა, აუცილებელი არ არის მხარეთა ნება თანმხვედრი იყოს, ანუ გარიგების დადების ამორალური და მართლსაწინააღმდეგო მოტივი და მიზანი ორივე მხარეს ამოძრავდეს. გარიგების ამორალურად და მართლსაწინააღმდეგოდ მიჩნევის მიჩნევის მიზნებისათვის საკმარისია გარიგების ერთ-ერთი მხარის არამართლზომიერი, ამორალური განზრახვა (იხ. მაგ. სუსგ .№ას-15-5-2016, 01 მარტი, 2016 წელი, №ას-1184-1145-2016, 17 თებერვალი, 2017 წელი).

22. დამკვიდრებული შეხედულების თანახმად, გარიგება ეწინააღმდეგება ზნეობის ნორმებს, როდესაც იგი არსებითად არღვევს ერთ-ერთი მხარის ინტერესებს და არათანაბარ პირობებში აყენებს მას. ზნეობის შესაბამისი გარიგება არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს სოციალური სამართლიანობის პრინციპს, ხელშეკრულების მხარეს არ უნდა აყენებდეს შეუსაბამოდ რთულ მდგომარეობაში. ამ საკითხის კვლევისას შემოწმების საგანი არის არა გარიგების მონაწილეთა ქცევა ზნეობასთან მიმართებაში, არამედ გარიგების შინაარსის მიმართება ზნეობასთან (იხ. საქმე №ას-625-584-2017, 07 ივლისი, 2017 წელი).

23. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა, რომ მოსარჩელის მოთხოვნა თვეში 10 %-იანი (წლიური 120 %) სარგებლის დარიცხვის თაობაზე არის ამორალური გარიგება და სამართლიანია მისი შემცირება 4%-მდე (წლიური 48 %).

24. სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ პირველი მოპასუხისათვის გადაცემული სესხის ოდენობა შეადგენს 1800 აშშ დოლარს, მხარეთა შორის გათვალისწინებული საპროცენტო განაკვეთით (10 %), ყოველთვიურად გადასახდელი პროცენტი შეადგენდა 180 აშშ დოლარს. პირველი მოპასუხის მიერ სრულად გადახდილია რვა თვის პროცენტი, რაც საერთო ჯამში შეადგენს 1440 აშშ დოლარს, ხოლო ძირი თანხა შემცირდა 1400 აშშ დოლარამდე.

25. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული 10%-ის 4%-მდე შემცირების შედეგად პირველი მოპასუხის გადასახდელი პროცენტის ოდენობა ყოველთვიურად განისაზღვრებოდა 72 აშშ დოლარით, რაც რვა თვის მანძილზე შეადგენს 576 აშშ დოლარს.

26. აღნიშნულის გათვალისწინებით, სააპელაციო პალატამ ჩათვალა, რომ პირველი მოპასუხის მიერ პროცენტის სახით ზედმეტად გადახდილი თანხის ოდენობა შეადგენს 864 აშშ დოლარს (1440-576=864). აღნიშნული თანხა უნდა ჩაითვალოს სესხის ძირ თანხაში გადახდილად და გამოაკლდეს სესხის ძირი თანხის სახით დარჩენილ დავალიანებას - 1400 აშშ დოლარს და მოპასუხის დავალიანება განისაზღვროს 536 აშშ დოლარით (1440-864=536).

27. რაც შეეხება მეორე მოპასუხეს, იგი თავად ადასტურებს სადავო თანხის მიღებას, თუმცა, მისი განმარტებით, ვალდებულება სრულად აქვს შესრულებული. ამ მიმართებით სააპელაციო პალატამ ყურადღება მიაპყრო სესხის სახელშეკრულებო ურთიერთობის მომწესრიგებელი ნორმით გათვალისწინებულ მტკიცების ტვირთის განაწილების ზოგად წესს. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომ - სსსკ) 102-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თანხის გადაცემის მტკიცების ტვირთი გამსესხებელს ეკისრება ანუ, გამსესხებლის ვალდებულება შემოიფარგლება თანხის გადაცემისა და გადაცემული თანხის ოდენობის მტკიცებით, ხოლო მსესხებლის მტკიცების ტვირთი შემოიფარგლება სესხის თანხის დაფარვით ან თანხის სხვა სამართლებრივ საფუძველზე მიღებით.

28. საქმეზე წარმოდგენილ მტკიცებულებათა შეფასების დროს სასამართლო ხელმძღვანელობს თავისი შინაგანი რწმენით. შინაგანი რწმენა საქმეზე შეკრებილი მტკიცებულებების ყოველმხრივი, სრული და ობიექტური განხილვის შედეგად ყალიბდება. მტკიცებულებათა შეფასება არა სპონტანური და ინტუიციური, არამედ სათანადოდ მოტივირებული და დამაჯერებელი უნდა იყოს. მტკიცებულებათა შეფასების სტანდარტი მიუთითებს სასამართლოსათვის არა სუბიექტურ მოსაზრებებზე დაყრდნობით მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებების დადგენილად მიჩნევაზე, არამედ, მოსამართლის შინაგან რწმენაზე, რომელიც შეჯიბრებითობის ფარგლებში მხარეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ შეფასებაზეა დაფუძნებული.

29. სსკ-ის 624-ე მუხლის დანაწესის თანახმად, ზეპირი სესხის ხელშეკრულების დროს მისი ნამდვილობა არ შეიძლება დადასტურდეს მხოლოდ მოწმეთა ჩვენებებით, მიუთითებს სწორედ იმაზე, მოცემული ნორმით არ არის გათვალისწინებული ფაქტობრივი გარემოებების დადგენის კონკრეტული სამართლებრივი მექანიზმი და დასადგენი გარემოებების თავისებურების გათვალისწინებით, შეიძლება გამოყენებულ იქნეს სხვადასხვა პროცესუალური მტკიცებულებების სახე.

30. განსახილველ შემთხვევაში მეორე მოპასუხემ განაცხადა, რომ თანხა მიღებული აქვს, თუმცა ვალდებულება სრულად შეასრულა, მაგრამ როდის და რა ფორმით, ვერ ადასტურებს.

31. აღნიშნულთან მიმართებით სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ სსსკ-ის 102-ე მუხლიდან გამომდინარე, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. საქმის გარემოებები, რომლებიც კანონის თანახმად უნდა დადასტურდეს გარკვეული სახის მტკიცებულებებით, არ შეიძლება დადასტურდეს სხვა სახის მტკიცებულებებით. საგულისხმოა, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დადგენილი ერთგვაროვანი პრაქტიკის მიხედვით, ვალდებულების შესრულების თაობაზე დავის წარმოშობის შემთხვევაში, სამოქალაქო კოდექსის 429-ე მუხლის გათვალისწინებით, „მტკიცების ტვირთი მოვალეს აკისრია. მან უნდა დაამტკიცოს, რომ ვალდებულება შეასრულა და ამით ვალდებულება შეწყდა. მოვალეს ესაჭიროება სათანადო მტკიცებულება, რომ შეწყვეტის მიზნით ვალდებულების შესრულების ფაქტი დაამტკიცოს. კრედიტორი ასეთი დოკუმენტის გაცემით ადასტურებს, რომ მან შესრულება მიიღო, ვალდებულება შესრულდა და შეწყვეტილია. პრაქტიკაში ვალდებულების შესრულების ან/და მიღების დამადასტურებელი დოკუმენტის სხვადასხვა სახე არსებობს, როგორიცაა: ქვითარი, მიღება-ჩაბარების აქტი, ხელწერილი, საბანკო გადარიცხვის ამონაწერი და სხვა“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 14 ივლისის №ას-346-2021 განჩინება).

32. ამდენად, მეორე მოპასუხის მხოლოდ ზეპირი განმარტება, რომ ვალდებულება შესრულებული აქვს, სააპელაციო პალატამ სასესხო ვალდებულების შესრულების დამადასტურებელ რელევანტურ მტკიცებულებად არ შეაფასა, მით უფრო იმ პირობებში, როდესაც მოსარჩელე აღნიშნულს სადავოდ ხდის, სათანადო მტკიცებულების წარმოდგენა კი მოპასუხემ ვერ უზრუნველყო.

სააპელაციო სასამართლოს დამატებითი გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

33. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 10 აპრილის დამატებითი გადაწყვეტილებით პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ ასევე დაეკისრა 192,96 აშშ დოლარის გადახდა შემდეგ გარემოებათა გამო:

34. სსსკ-ის 261-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ მოსარჩელის სააპელაციო მოთხოვნას წარმოადგენდა პირველი მოპასუხისათვის სესხის თანხის დაკისრება 2016 წლის მარტიდან 2017 წლის აგვისტომდე და განმარტავდა, რომ პირველი მოპასუხე სესხის პროცენტს, თვეში 180 აშშ დოლარის ოდენობით, იხდიდა 2016 წლის მარტიდან 2016 წლის ოქტომბრის ჩათვლით, ოქტომბრის თვეშივე გადაიხადა ძირი თანხის - 1800 აშშ დოლარიდან 400 აშშ დოლარი და ძირი შემცირდა 1400 აშშ დოლარამდე, ხოლო 2016 წლის ნოემბრიდან 2017 წლის აგვისტომდე პირველ მოპასუხეს არ გადაუხდია არც პროცენტი და არც ძირი თანხა.

35. სააპელაციო სასამართლოს არ გამოუტანია გადაწყვეტილება 2016 წლის ნოემბრიდან 2017 წლის აგვისტომდე მოთხოვნის ნაწილში, რაზეც მხარეებმა წარადგინეს მტკიცებულებანი და მისცეს ახსნა-განმარტებანი, ამიტომ დამატებითი გადაწყვეტილება მოიცავს მხოლოდ ზემოაღნიშნულ პერიოდს.

36. 2016 წლის მარტიდან 2016 წლის ოქტომბრის ჩათვლით პირველი მოპასუხე ყოველთვე იხდიდა 1800 აშშ დოლარის 10%-ს - 180 აშშ დოლარს, რამაც რვა თვის განმავლობაში შეადგინა 1440 აშშ დოლარი. ვინაიდან სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ თვეში 10% წარმოადგენდა ამორალურ გარიგებას, იგი შეამცირა თვეში 4%-მდე, შესაბამისად ოთხი პროცენტის გადახდის შემთხვევაში პირველ მოპასუხეს ყოველთვიურად უნდა ეხადა თვეში 72 აშშ დოლარი, რაც რვა თვის განმავლობაში იქნებოდა 576 აშშ დოლარი (1800-ის 4% თვეში = 72, ხოლო 72X 8=576). 10 პროცენტის ფარგლებში გადახდილი პროცენტის თანხიდან - 1440 აშშ დოლარიდან პალატამ საპროცენტო თანხაში ჩათვალა 576 აშშ დოლარი, როგორც რვა თვის 4 პროცენტის თანხა და დარჩენილი 864 აშშ დოლარი გამოაკლდა 1800 აშშ დოლარს, როგორც ძირი თანხა (1440-576=864 ეს არის ძირი თანხა 4%-ის ფარგლებში გადახდილი, 1800-864=936). შესაბამისად, პირველმა მოპასუხემ თვეში 4%-ის გადახდით 2016 წლის მარტიდან 2016 წლის ოქტომბრის ჩათვლით 8 თვის განმავლობაში გადაიხადა 1800 აშშ დოლარის პროცენტი - 576 აშშ დოლარი, დარჩენილი თანხა გამოაკლდა თავდაპირველ ძირ თანხას და დარჩა 936 აშშ დოლარი ძირი თანხა. უდავოდ იქნა დადგენილი, რომ 2016 წლის ოქტომბერში პირველმა მოპასუხემ პროცენტის გარდა ასევე გადაიხადა ძირი თანხა - 400 აშშ დოლარი, რომელიც ასევე გამოაკლდა ამ დროისათვის დარჩენილ ძირ თანხას - 936 აშშ დოლარს (და არა 1800 აშშ დოლარს, როგორც მხარე მიუთითებს) და მოსარჩელისათვის გადასახდელმა ძირმა თანხამ 2016 წლის ნოემბრიდან 2017 წლის აგვისტომდე შეადგინა 536 აშშ დოლარი, რაც ძირითადი გადაწყვეტილებით დაეკისრა კიდევაც პირველი მოპასუხის გადასახდელად.

37. რაც შეეხება 2016 წლის ნოემბრიდან 2017 წლის აგვისტომდე პერიოდს, ამ მოცემულობაში სახეზეა 536 აშშ დოლარი გადაუხდელი ძირი თანხა და მასზე დასარიცხი 4% ყოველთვიურად (და არა 1800 ან 1400 ძირ თანხაზე დასარიცხი პროცენტი, როგორც ამას მიუთითებს მხარე), რაც ერთიანობაში მოიცავს 9 თვეს. შესაბამისად, 536 აშშ დოლარის 4% თვეში შეადგენს 21,44 აშშ დოლარს, რომელიც 9 თვის გათვალისწინებით იქნება 21,44X 9=192,96 აშშ დოლარი. ეს ზუსტად დროის ის პერიოდი და ის თანხაა (2016 წლის ნოემბრიდან 2017 წლის აგვისტომდე), რომელზეც მხარეებმა წარადგინეს მტკიცებულებანი და მისცეს ახსნა-განმარტებანი, მაგრამ გადაწყვეტილება არ გამოტანილა. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ დამატებითი გადაწყვეტილების ფარგლებში პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს 2016 წლის ნოემბრიდან 2017 წლის აგვისტომდე 536 აშშ დოლარის 4% თვეში ცხრა თვის განმავლობაში, რაც შეადგენს 192,96 აშშ დოლარს.

პირველი კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

38. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებასა და დამატებით გადაწყვეტილებაზე პირველმა კასატორმა (პირველმა მოპასუხემ) შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი საფუძვლებით:

39. პირველმა კასატორმა მიიჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად არ გაითვალისწინა პოზიცია მისი მხრიდან ვალის აღიარების არარსებობასთან დაკავშირებით. საქმეში წარმოდგენილი დოკუმენტით დასტურდება, რომ ვალი სრულად არის დაფარული.

40. მხარის მოსაზრებით, სააპელაციო პალატამ მართებულად იხელმძღვანელა სსკ-ის 129-ე, 138-ე და 141-ე მუხლებით, თუმცა არასწორად განმარტა ისინი. მოსარჩელეს პირველი მოპასუხის მიმართ მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა 2016 წლის ნოემბრის დასაწყისში, როდესაც მოვალემ კრედიტორს განუცხადა, რომ ვალი აღარ ჰქონდა და მეტ თანხას არ გადაუხდიდა. შესაბამისად, მოსარჩელემ ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა დაარღვია. მოსარჩელემ არასწორად მიუთითა, რომ საკუთარი ინტერესების დასაცავად მიმართა პოლიციას. ფაქტობრივად, სამართალდამცავ ორგანოს მიმართა პირველმა მოპასუხემ, მის მიმართ განხორციელებული ძალადობის ფაქტზე.

41. პირველმა კასატორმა აღნიშნა, რომ გასაჩივრებული განჩინებით არასწორად განიმარტა სსკ-ის 54-ე მუხლიც.

42. მხარის მითითებით, სააპელაციო პალატამ დამატებით გადაწყვეტილებაში დაუსაბუთებლად ჩათვალა, რომ პირველ მოპასუხეს უნდა გადაეხადა მოსარჩელისათვის სესხის პროცენტი 2017 წლის აგვისტომდე მაშინ, როდესაც მხარეები აღნიშნულთან დაკავშირებით არ შეთანხმებულან. სააპელაციო სასამართლომ ასევე არასწორად მიიჩნია, რომ პირველმა მოპასუხემ მოსარჩელეს პროცენტის სახით გადაუხადა მხოლოდ 1440 აშშ დოლარი და არ გაითვალისწინა სასამართლოს სხდომის ოქმში დაფიქსირებული პირველი მოპასუხის პოზიცია პროცენტის - 2160 აშშ დოლარისა და ძირი თანხის - 400 აშშ დოლარის გადახდის შესახებ.

მეორე კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

43. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი წარადგინა მეორე კასატორმაც (მეორე მოპასუხემაც), რომელმაც მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი საფუძვლებით:

44. მეორე კასატორმა მიიჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლომ მართებულად გამოიყენა, თუმცა არასწორად განმარტა სსკ-ის 624-ე მუხლი. სესხის ხელშეკრულების არსებობის არანაირი მტკიცებულება საქმეში არ წარდგენილა, შესაბამისად, მას უკანონოდ დაეკისრა მოსარჩელის სასარგებლოდ თანხის გადახდა. სააპელაციო პალატამ ასევე არასწორად განმარტა 54-ე მუხლი, როდესაც სადავო ამორალური გარიგება არ ცნო ბათილად.

45. მეორე კასატორის მითითებით, რეალობას არ შეესაბამება გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით დადგენილი გარემოება, რომ მეორე მოპასუხემ ვალის არსებობა აღიარა. ასევე არასწორია სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტი, რომ მოსარჩელისათვის მას გადახდილი ჰქონდა მხოლოდ 2000 აშშ დოლარი, რეალურად კი მან დაფარა მთლიანი თანხა.

46. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 05 სექტემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივრები მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

47. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ ისინი დაუშვებლად უნდა იქნენ მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

48. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ, კასატორებმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტების საწინააღმდეგოდ დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია ვერ წარმოადგინეს, შესაბამისად, სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილად უნდა ჩაითვალოს შემდეგი გარემოებანი:

49. პირველი მოპასუხისათვის გადაცემული სესხის ოდენობა შეადგენს 1800 აშშ დოლარს, მხარეთა შორის გათვალისწინებული საპროცენტო განაკვეთით (10 %), ყოველთვიურად გადასახდელი პროცენტი შეადგენდა 180 აშშ დოლარს. მოპასუხის მიერ სრულად გადახდილია რვა თვის პროცენტი, რაც საერთო ჯამში შეადგენს 1440 აშშ დოლარს, ხოლო ძირი თანხა შემცირდა 1400 აშშ დოლარამდე.

50. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული 10%-ის 4%-მდე შემცირების შედეგად პირველი მოპასუხის გადასახდელი პროცენტის ოდენობა ყოველთვიურად განისაზღვრებოდა 72 აშშ დოლარით, რაც რვა თვის მანძილზე, შეადგენს 576 აშშ დოლარს.

51. პირველი მოპასუხის მიერ პროცენტის სახით ზედმეტად გადახდილი თანხის ოდენობა შეადგენს 864 აშშ დოლარს (1440-576=864). აღნიშნული თანხა უნდა ჩაითვალოს სესხის ძირ თანხაში გადახდილად და გამოაკლდეს სესხის ძირი თანხის სახით დარჩენილ დავალიანებას - 1400 აშშ დოლარს და მოპასუხის დავალიანება განისაზღვროს 536 აშშ დოლარით (1440-864=536).

52. რაც შეეხება მეორე მოპასუხეს, იგი თავად ადასტურებს სადავო თანხის მიღებას, თუმცა, მისი განმარტებით, ვალდებულება სრულად აქვს შესრულებული.

53. საქმეში წარმოდგენილია 2017 წლის 3 ოქტომბრით დათარიღებული დაზარალებულის/მოწმის გამოკითხვის ოქმი, სადაც პირველი მოპასუხე განმარტავდა, რომ გადასახდელი თანხა შეადგენს 1400 აშშ დოლარს.

54. საქმეში წარმოდგენილია ბოლნისის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 2 დეკემბრის, 2019 წლის 24 დეკემბრის და 2020 წლის 9 იანვრის განჩინებები სარჩელის განსახილველად მიღებაზე უარის თქმის შესახებ.

55. საბოლოოდ სარჩელი, რომელიც განიხილა ბოლნისის რაიონულმა სასამართლომ, წარდგენილია 2020 წლის 24 თებერვალს.

56. ამავდროულად, დამატებითი გადაწყვეტილებით დადგენილია, რომ 2016 წლის ნოემბრიდან 2017 წლის აგვისტომდე პერიოდში გადაუხდელი ძირი თანხა - 536 აშშ დოლარი და მასზე დასარიცხი 4% ყოველთვიურად (და არა 1800 ან 1400 ლარზე - ძირ თანხაზე დასარიცხი პროცენტი, როგორც ამას მიუთითებს მხარე) ერთიანობაში მოიცავს 9 თვეს. შესაბამისად, 536 აშშ დოლარის 4% თვეში შეადგენს 21,44 აშშ დოლარს, რომელიც 9 თვის გათვალისწინებით იქნება 21,44X 9=192,96 აშშ დოლარი.

57. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.

58. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს კერძოდ, თანხის დაბრუნების მოთხოვნა, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ-ის) 623-ე მუხლიდან [სესხის ხელშეკრულებით გამსესხებელი საკუთრებაში გადასცემს მსესხებელს ფულს ან სხვა გვაროვნულ ნივთს, ხოლო მსესხებელი კისრულობს დააბრუნოს იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის ნივთი], გამომდინარეობს.

59. განსახილველი დავის ფარგლებში საკასაციო სასამართლოს მიერ შეფასების საგანს წარმოადგენს სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მოთხოვნის წინაპირობების არსებობა. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა, ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).

60. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სარჩელის ინდივიდუალიზაცია სარჩელის ელემენტების მეშვეობითაა შესაძლებელი. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი ელემენტისგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი - კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). საქმის გარემოებათა ანალიზის საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის დადგენა და მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის მოძიება კი, სასამართლოს ვალდებულებაა. სადავო ურთიერთობის შეფასებისას, ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო არაა შებოჭილი ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს სამართლებრივი შეფასებებით, შესაბამისად, თუ ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო გამოარკვევს, რომ ქვემდგომი სასამართლოს სამართლებრივი შეფასება არ გამომდინარეობს საქმის ფაქტობრივი გარემოებებიდან, იგი ვალდებულია, ეს გარემოებები თავად შეაფასოს სამართლებრივად სწორად და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება.

61. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს, სესხის (ძირი თანხა) დაბრუნების მოთხოვნა, თანმიმდევრობით განხორციელებული უნდა იყოს მოთხოვნის საფუძვლის განმაპირობებელი შემდეგი წინაპირობები: მსესხებელს გადაცემული უნდა ჰქონდეს განსაზღვრული (სადავო) თანხა საკუთრებაში და უნდა კისრულობდეს გადაცემული თანხის უკან დაბრუნების ვალდებულებას.

62. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სესხის ხელშეკრულება ხასიათდება შემდეგი თავისებურებებით: 1) სესხის ხელშეკრულება არის ქონების საკუთრებაში გადაცემის ტიპის ხელშეკრულება, თუმცა, იგი განსხვავდება ქონების საკუთრებაში გადაცემის ტიპის ისეთი ხელშეკრულებებისაგან, როგორიცაა ნასყიდობა, გაცვლა, ჩუქება, სამისდღეშიო რჩენა. 2) სესხის ხელშეკრულება არის ცალმხრივი ხელშეკრულება. ხელშეკრულებათა კლასიფიკაცია ცალმხრივ და ორმხრივ ხელშეკრულებებად დამოკიდებულია არა იმაზე, თუ რამდენი პირის ნებაა გამოვლენილი (რამეთუ ხელშეკრულება ზოგადად გულისხმობს ორი ან მეტი პირის ნების გამოვლენას), არამედ იმაზე, თუ როგორაა განაწილებული უფლება-მოვალეობები ხელშეკრულების მხარეებს შორის. სესხის ხელშეკრულებით გამსესხებელი უფლებამოსილია მოითხოვოს სესხად გადაცემულის დაბრუნება, ხოლო მსესხებელი კი, ვალდებულია დააბრუნოს უკან სესხად მიღებული იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის ნივთი. 3) სესხის ხელშეკრულება არის რეალური ხელშეკრულება. შესაბამისად, სესხის ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, როცა გამსესხებელი საკუთრებაში გადასცემს მსესხებელს ხელშეკრულების საგანს (იხ. დამატებით: ზ.ძლიერიშვილი, ქონების საკუთრებაში გადაცემის ხელშეკრულებათა სამართლებრივი ბუნება, თბილისი, 2010 წ, გვ. 345).

63. ერთ-ერთ საქმეში, რომელშიც სადავო იყო მხარეთა შორის სესხის ხელშეკრულების სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის საკითხი, საკასაციო პალატამ შემდეგი განმარტება გააკეთა: „სსკ-ის 623-ე მუხლის დანაწესიდან გამომდინარეობს დასკვნა, რომ სესხი რეალურ ხელშეკრულებათა რიგს განეკუთვნება, რაც იმას ნიშნავს, რომ სახელშეკრულებო ურთიერთობა არა მხოლოდ მის არსებით პირობებზე მხარეთა შეთანხებით, არამედ ხელშეკრულების საგნის - გვაროვნული ნივთის მსესხებლისათვის გადაცემის მომენტიდან წარმოიშობა, შესაბამისად, მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებაც, უპირველესად, ხელშეკრულების საგნის გადაცემაა (ხელშეკრულების დადება)“ (შდრ: სუსგ №ას-1245-1168-2015, 20 მ–სი, 2016 წელი). სხვა საქმეშიც საკასაციო პალატამ განმარტა, რომ სესხის ხელშეკრულება წარმოადგენს ცალმხრივ და რეალურ ხელშეკრულებას ანუ, იგი დადებულად ითვლება და მხარეს დაბრუნების ვალდებულება წარმოეშობა გამსესხებლის მხრიდან ხელშეკრულების საგნის მსესხებლის საკუთრებაში გადაცემის შემდეგ (შდრ: სუსგ №ას-71-2023, 24 ივლისი, 2023 წ; №ას -662-2022, 11 ნოემბერი, 2022 წ; №ას-301-2021, 25 ივნისი, 2021 წ. პ.48; №ას-361-343-2015, 14 დეკემბერი, 2015 წელი).

64. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მარტოოდენ სესხის შესახებ შეთანხმება ხელშეკრულების საგნის გადაცემის გარეშე, არ ნიშნავს სესხის ხელშეკრულების დადებას. რადგან სესხის ხელშეკრულების ნამდვილობისა და სამართლებრივი ძალის აუცილებელი პირობაა გამსესხებლის მიერ მსესხებლისათვის ფულის ან სხვა გვაროვნული ნივთის მსესხებლის საკუთრებაში რეალურად გადაცემა, სადავოობის შემთხვევაში, მოსარჩელემ (გამსესხებელმა) უნდა ამტკიცოს არა მხოლოდ სესხზე შეთანხმების არსებობა, არამედ სესხის საგნის რეალურად გადაცემის შესახებაც ფაქტობრივი გარემოებაც (იხ. თამარ ზამბახიძე, სამოქალაქო კოდექსის ონლაინ კომენტარი, მუხლი 623, ველი 3, www.gccc.ge; თამარ შოთაძე, სესხის ხელშეკრულების მოდერნიზაციის აუცილებლობა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში, საიუბილეო კრებული: რომან შენგელია 70, თბილისი, 2012, გვ.361).

65. სსკ-ის 624-ე მუხლის თანახმად, სესხი ფორმასავალდებულო გარიგებას არ წარმოადგენს, მხარეები თავისუფალი არიან ხელშეკრულების ფორმის არჩევაში (სსკ-ის 68-ე მუხლი), თუმცა, უდავოა, რომ ფორმის არჩევის საკითხი მტკიცების ტვირთზე პირდაპირ და უშუალო გავლენას ახდენს იმ შემთხვევაში, თუ წერილობითი ხელშეკრულება პირდაპირ შეიცავს დათქმას თანხის მსესხებლისათვის გადაცემის თაობაზე. მოხმობილი ნორმიდან გამომდინარე შეიძლება ითქვას ისიც, რომ სესხის ხელშეკრულების დადების ფაქტი, სსსკ-ის 102-ე მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული ნებისმიერი დასაშვები მტკიცებულებით, მათ შორის, მოწმის ჩვენებით შეიძლება დადასტურდეს, თუმცა, ზეპირი სესხის დროს ნივთის გადაცემის დამტკიცების თვალსაზრისით, მხოლოდ ეს უკანასკნელი, კანონის თანახმად, არასაკმარისადაა მიჩნეული და საკასაციო პალატა გასესხებული თანხის გადაცემის ფაქტობრივი გარემოების დამადასტურებელ დასაშვებ და საკმარის მტკიცებულებად მიიჩნევს წერილობით საბუთს, მაგალითად, სავალო საბუთი, გადარიცხვის ქვითარი, სალაროს შემოსავლის ორდერი (შდრ: სუსგ №ას-398-371-2017, 06 ივნისი, 2017 წ; №ას-71-2023, 24 ივლისი, 2023 წ.).

66. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

67. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო პროცესში დადგენილი უნდა იქნეს სამი სხვადასხვა ხასიათის, შინაარსისა და შედეგების მიხედვით ისეთი ფაქტები, როგორიცაა: 1) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ პროცესუალურ სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის მიღება წარმოებაში, ან ასეთ მიღებაზე უარის თქმა); 2) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მატერიალურ სამართლებრივი შედეგი, ანუ მთავარი საძიებელი ფაქტები (სარჩელის დაკმაყოფილება, ან მის დაკმაყოფილებაზე უარისთქმა); 3) მტკიცებულებითი ფაქტები, რომელთა მეშვეობით ხორციელდება მთავარი, ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცება – დადასტურება.

68. მოსარჩელისათვის სასურველი შედეგის დადგომა, მისი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება შესაძლებელია მხოლოდ გარკვეული ფაქტების საფუძველზე, რომლებსაც კანონი უკავშირებს მოსარჩელის მატერიალურ სამართლებრივი მოთხოვნის დაკმაყოფილებას. ზუსტად იგივე უნდა განსაზღვროს იმ ფაქტების წრე, რომლებსაც უკავშირდება მხარეთა მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივი დასაბუთებულობა. მიუთითონ ფაქტებზე, რომლებიც ასაბუთებენ მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს, არის თვითონ მხარეთა მოვალეობა.

69. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ გამსესხებლის ვალდებულება შემოიფარგლება სესხის თანხის გადაცემისა და გადაცემული თანხის ოდენობის მტკიცებით, ხოლო მსესხებლის მტკიცების ტვირთი კი შემოიფარგლება სესხის თანხის დაბრუნებით.

70. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ვალდებულებითი სამართლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ინსტიტუტს წარმოადგენს ვალდებულების შეწყვეტა. შეწყვეტის შემდეგ ვალდებულება აღარ არსებობს. მის მონაწილეებს ერთმანეთთან აღარ აკავშირებთ უფლებები და მოვალეობები. ვალდებულების შეწყვეტას იწვევს განსაზღვრული გარემოებები, რომლებსაც ვალდებულების შეწყვეტის საფუძვლებს უწოდებენ. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებულია ვალდებულების შეწყვეტის სხვადასხვა საფუძვლები. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ვალდებულებით სამართლებრივი ურთიერთობის მიზანი არის ვალდებულებით გათვალისწინებული შესრულების მიღება მხარეების მიერ, ე.ი. შესრულებით მიიღწევა ის მიზანი, რასაც ვალდებულების მონაწილეები ისახავდნენ. ამის შემდეგ უკვე აღარ არსებობს ამ ურთიერთობის გაგრძელებისათვის სამართლებრივი საფუძველი. ვალდებულების შესრულება წარმოადგენს ვალდებულების შეწყვეტის ყველაზე გავრცელებულ საფუძველს. სსკ-ის 427-ემუხლის თანახმად, ვალდებულებითი ურთიერთობა წყდება კრედიტორის სასარგებლოდ ვალდებულების შესრულებით (შესრულება).

71. სსკ-ის 427-ე მუხლის მიზნებისათვის ვალდებულების შეწყვეტის ქვეშ იგულისხმება, რომ ვალდებულებითი ურთიერთობა ვიწრო ან/და ფართო გაგებით დასრულებულია, შეწყვეტილია და აღარ არსებობს (იხ.დამატებით: გიორგი სვანაძე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ონლაინ კომენტარი, მუხლი 427, ველი 5, www.gccc.ge).

72. საკასაციო პალატა განმარტავს, იმისათვის, რომ სსკ-ის 427-ე მუხლის საფუძველზე, ვალდებულება კრედიტორის სასარგებლოდ შესრულებით შეწყდეს, სახეზე უნდა იყოს შესრულების მიზნით განხორციელებული ქმედება, რომელიც განხორციელებულია : ა) ჯეროვნად, ბ) კეთილსინდისიერად, გ) დათქმულ დროსა და ადგილას, დ) უფლებამოსილი პირის მიმართ. ჩამოთვლილი წინაპირობები კუმულატიურად უნდა იყოს დაკმაყოფილებული. ასეთი შესრულება ვალდებულების შეწყვეტას ნიშნავს და ასეთ შემთხვევაში, კრედიტორს არა აქვს უფლება, ხელმეორედ მოითხოვოს შესრულება (შდრ. სუსგ №ას-736-704-2016, 25 ნოემბერი, 2016 წელი).

73. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსკ-ის 429-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, კრედიტორმა მოვალის მოთხოვნით შესრულების მთლიანად ან ნაწილობრივ მიღების შესახებ უნდა გასცეს ამის დამადასტურებელი დოკუმენტი. ვალდებულების შესრულების თაობაზე დავის წარმოშობის შემთხვევაში, მტკიცების ტვირთი მოვალეს აკისრია. მან უნდა დაამტკიცოს, რომ ვალდებულება შეასრულა და ამით ვალდებულება შეწყდა. მოვალეს ესჭიროება სათანადო მტკიცებულება, რომ შეწყვეტის მიზნით ვალდებულების შესრულების ფაქტი დაამტკიცოს. კრედიტორი ასეთი დოკუმენტის გაცემით ადასტურებს, რომ მან შესრულება მიიღო, ვალდებულება შესრულდა და შეწყვეტილია.პრაქტიკაში ვალდებულების შესრულების ან/და მიღების დამადასტურებელი დოკუმენტის სხვადასხვა სახე არსებობს, როგორიცაა: ქვითარი, მიღება-ჩაბარების აქტი, ხელწერილი, საბანკო გადარიცხვის ამონაწერი და სხვა.

74. ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ „სასარჩელო მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმებს სამოქალაქო კოდექსის 623-ე, 625-ე მუხლები წარმოადგენდა, რომლის ფარგლებშიც მოსარჩელე ვალდებულია სარჩელში მიუთითოს: ა) მხარეთა შორის სესხის სახელშეკრულებო ურთიერთობის წარმოშობა (თანხის მოვალისათვის გადაცემა); ბ) მხარეთა შეთანხმება სარგებელზე; გ) შესრულების ვადის დადგომა; დ) მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევა (მითითების ტვირთი), იმის მიხედვით კი, თუ რომელ გარემოებებს შეედავება დადგენილი წესით მოპასუხე (სსსკ-ის 201-ე და 219-ე მუხლები), სასამართლო განსაზღვრავს მტკიცების საგანს და გარდა უკანასკნელი ფაქტობრივი გარემოებისა, ყველა ზემოხსენებულის მტკიცება ეკისრება მოსარჩელეს (სსსკ-ის მე-4 და 102-ე მუხლები), რაც შეეხება ვალდებულების შესრულების მტკიცების ტვირთს, როგორც საპროცესო, ისე მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით იგი მოვალის ვალდებულებას წარმოადგენს (სსსკ-ის 102-ე მუხლი, ასევე, სკ-ის 429-ე მუხლი).მხარეთა შორის უდავოა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 429-ე მუხლის შესაბამისად, მსესხებელმა ვალდებულების შესრულების ფაქტი ვერ დაამტკიცა. შესაბამისად, კრედიტორის მოთხოვნა სესხისა დაკირების მოთხოვნის ნაწილში, წარმატებულია“ (შდრ. სუსგ-ები: №ას-250-2022, 28 აპრილი, 2023 წ. პ.20-23; №ას-346-2021, 14 ივლისი, 2021 წ; №ას-488-2021, 29 სექტემბერი, 2021 წ; №ას- 1755-2018, 22 თებერვალი, 2019 წ; №ას-481-481-2018, 19 თებერვალი, 2019 წელი).

75. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ შესრულების დამადასტურებელი დოკუმენტი წერილობითი ფორმით უნდა იქნეს შედგენილი, რათა დავის შემთხვევაში, გამოყენებული იქნეს მოვალის მიერ, როგორც ვალდებულების შეწყვეტის დამადასტურებელი მტკიცებულება. ფორმა, ნების გამოვლენის განცხადების საშუალებაა. კრედიტორი და მოვალე შეიძლება შეთანხმდნენ ვალდებულების შესრულების დამადასტურებელი დოკუმენტის ელექტრონულ ფორმაზეც (ასეთ შემთხვევაში, შესაძლებელია ელექტრონული ხელმოწერის გამოყენებაც). მოვალეს შეუძლია მოითხოვოს არა მხოლოდ ვალდებულების მთლიანად შესრულების დამადასტურებელი, არამედ მისი ნაწილობრივ შესრულების/მიღების დამადასტურებელი დოკუმენტიც.

76. ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მსესხებელმა ვერ წარადგინა სადავო თანხის გადახდის დამადასტურებელი სათანადო, ზემოაღნიშნული ნორმით გათვალისწინებული მტკიცებულება.(შდრ. სუსგ №ას-1755-2018, 22 თებერვალი, 2019 წელი). სხვა საქმეებშიც დადგენილი იქნა, რომ მხარეთა შორის წარმოშობილია სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულებით სამართლებრივი ურთიერთობა. საკასაციო პრეტენზია შეეხებოდა სესხის სამართლებრივი ურთიერთობიდან წარმოშობილი ვალდებულების შეუსრულებლობას. საკასაციო პალატამ სრულად გაიზიარა სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოება, რომ მოწინააღმდეგე მხარისათვის სადავო თანხის გადახდის დამადასტურებელი სათანადო მტკიცებულება მსესხებლის მიერ წარმოდგენილი არაა [სსსკ-ის 102-ე მუხლი]. სსკ-ის 429-ე მუხლი ადგენს ვალდებულების შესრულების მიღების წესს,რაც იმაში მდგომარეობს, რომ შესრულების დამადასტურებელი დოკუმენტის ფლობა აუცილებლობას წარმოადგენს მოვალისათვის, რადგან საპროცესო-სამართლებრივი თვალსაზრისით, ფულადი ვალდებულების შესრულების მტკიცების ტვირთი სწორედ მას ეკისრება. მან ვერ წარმოადგინა საკმარისი და სარწმუნო მტკიცებულება სადავოდ ქცეული თანხის ფარგლებში ფულადი ვალდებულების შესრულების შესახებ. [სსსკ-ის 105-ე მუხლი].“ (შდრ. სუსგ №ას-474-474-2018, 13 ივლისი, 2018 წელი;№ას-1425-1345-2017, 30 აპრილი, 2018 წელი; №ას-1452-1372-2017, 26 იანვარი, 2018 წელი).

77. ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო პალატამ აღნიშნა, რომ „სასესხო ვალდებულების შესრულების ნამდვილობისათვის არ არის საკმარისი მხოლოდ მოწმეთა ჩვენებები. მოწმეთა ჩვენებებთან ერთად აუცილებელია ისეთი მტკიცებულების არსებობა, რაც ერთობლივად მაღალი ალბათობით დაადასტურებდნენ სადავო ფაქტს (მაგალითად, უშუალოდ კრედიტორის წერილი, თუნდაც, მესამე პირისადმი მიმართული, რომელშიც მითითებული ინფორმაცია ვალდებულების შესრულების თაობაზე, ან/და კრედიტორის მოქმედებები, რომლებიც მიუთითებენ ვალდებულების მიღებაზე და სხვა). ამდენად, სასესხო ვალდებულებების შესრულების თაობაზე წერილობითი მტკიცებულებების არარსებობის პირობებში (საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 429-ე მუხლი) მოწმეების ჩვენება დასაშვებია მხოლოდ სხვა მტკიცებულებებთან ერთად.“ (შდრ. სუსგ №ას-855-799-2017, 22 სექტემბერი, 2018 წელი;).

78. მოსარჩელის (გამსესხებლის) მიერ სესხის ხელშეკრულების ნამდვილობის დადასტურების შემთხვევაში და ვალდებულების შეუსრულებლობის თაობაზე მისი მითითების პირობებში მოქმედებს პრეზუმფცია, რომ მოპასუხეს (მსესხებელს) ვალდებულება (სესხის დაბრუნება) შესრულებული არ აქვს. ამდენად, სესხის ხელშეკრულების ნამდვილობის დადასტურების ტვირთი აკისრია მოსარჩელეს (გამსესხებელს). მხოლოდ ამ შემთხვევაში მოქმედებს პრეზუმფცია მსესხებლის (მოპასუხეს) მიერ ვალდებულების შეუსრულებლობის თაობაზე. ამ პრეზუმფციის გაქარწყლების ტვირთი (ვალდებულების შესრულების ტვირთი) აკისრია მსესხებელს (მოპასუხეს). ამ შემთხვევაში მნიშვნელობა ენიჭება არა მხოლოდ იმას, რომ მოვალემ შეასრულა ნაკისრი ვალდებულება, არამედ იმას, ეს შესრულება რამდენად ითვლება კრედიტორის მიერ მიღებულად. (შდრ: სუსგ №ას-872-830-2013, 17 ოქტომბერი, 2014 წელი).

79. საქმეზე დადგენილად ცნობილი გარემოებებისა და მტკიცებულებების საფუძველზე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, გასაზიარებელია სააპელაციო სასამართლოს დასკვნა, რომ მეორე კასატორმა ( მეორე მოპასუხე) ვერ წარმოადგინა 1300 აშშ დოლარის ოდენობით სესხის დაბრუნების (მოთხოვნის შეწყვეტა) დამადასტურებელი რელევანტური მტკიცებულება, შესაბამისად, სახეზე არაა სსკ-ის 427-ე მუხლით გათვალისწინებული ვალდებულების შეწყვეტის საფუძველი. ( იხ. წინამდებარე განჩინების პ.29, 31-32).

80. პირველი კასატორის საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველი ვერ გახდება ის არგუმენტი, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად აითვალა ხანდაზმულობის ვადა, შემდეგ გარემოებათა გამო:

81. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს იმ გარემოებაზეც, რომ პირველმა მოპასუხემ წარადგინა არა მხოლოდ მოთხოვნის შემწყვეტი, არამედ მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელიც (ხანდაზმულობა) და მიუთითა, რომ სსკ-ის 144.1 მუხლის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ ვალდებული პირი უფლებამოსილია უარი თქვას მოქმედების შესრულებაზე. მხარის მოსაზრებით, სააპელაციო პალატამ მართებულად იხელმძღვანელა სსკ-ის 129-ე, 138-ე და 141-ე მუხლებით, თუმცა არასწორად განმარტა ისინი. მოსარჩელეს პირველი მოპასუხის მიმართ მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა 2016 წლის ნოემბრის დასაწყისში, როდესაც მოვალემ კრედიტორს განუცხადა, რომ ვალი აღარ ჰქონდა და მეტ თანხას არ გადაუხდიდა. შესაბამისად, მოსარჩელემ ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა დაარღვია. მოსარჩელემ არასწორად მიუთითა, რომ საკუთარი ინტერესების დასაცავად მიმართა პოლიციას. ფაქტობრივად, სამართალდამცავ ორგანოს მიმართა პირველმა მოპასუხემ, მის მიმართ განხორციელებული ძალადობის ფაქტზე. ( იხ. პირველი მოპასუხის საკსაციო საჩივარი).

82. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელის წარდგენისას, მოპასუხე შესაძლოა ეთანხმებოდეს სარჩელში გაჟღერებულ მხარეთა შორის წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობას (სადავოდ არ ხდიდეს სარჩელში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს), ასევე, ეთანხმებოდეს ვალდებულების არსებობას და აღიარებდეს მისი მხრიდან ვალდებულების შეუსრულებლობას, თუმცა, უარს აცხადებდეს მის შესრულებაზე, რადგან მოთხოვნა ხანდაზმულად მიაჩნდეს (სსკ-ის 144-ე მუხლი).

83. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობა იმ სამართლებრივი მნიშვნელობის მატარებელია, რომ რაღაც ურთიერთობას ადგილი ჰქონდა იმდენად დიდი ხნის წინ, რომ ხანგრძლვი დროის გასვლა პირდაპირ გავლენას ახდენს პირთა უფლებებზე (იხ. დამატებით: თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბილისი, 2005 წ., გვ. 133; ბესარიონ ზოიძე, ქართული სამოქალაქო კოდექსის შექმნის ისტორიიდან, ჟურნალი „ქართული სამართლის მიმოხილვა“, თბილისი, 2003 წ. გვ. 110.).

84. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა გულისხმობს დროის გარკვეულ მონაკვეთს, რომლის განმავლობაშიც პირს, რომლის უფლებაც დაირღვა, შესაძლებლობა აქვს, მოითხოვოს საკუთარი უფლებების სამართლებრივი გზით (იძულებით) განხორციელება ან დაცვა, ანუ კრედიტორს შეუძლია დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა სასამართლოსათვის მიმართვის გზით. ხანდაზმულობის ვადის გასვლა მოთხოვნას არ აუქმებს (წყვეტს), არამედ მოვალეს შესაძლებლობას ანიჭებს, უარი თქვას მოთხოვნის შესრულებაზე. ანუ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა იგი განუხორციელებელია (შდრ: გიორგი სვანაძე, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 144-ე, ველი 1. თბილისი, 2017 წელი; შდრ: ასევე სუსგ №ას-1437-1357-2018, 11 მ–სი, 2018 წელი).

85. აღსანიშნავია, რომ ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა სასამართლოს ან სხვა ორგანოს მეშვეობით პირის მოთხოვნის იძულებით განხორციელების შესაძლებლობა, მაგრამ არა სასამართლოსათვის ან სხვა ორგანოსათვის მიმართვის უფლება. ხანდაზმულობის ვადა სპობს უფლების იძულებით განხორციელების შესაძლებლობას მატერიალური და არა პროცესუალური თვალსაზრისით. საკსაციო პალატამ არერთ საქმეზე განმარტა, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი წარმოადგენს უფლების დაცვის მატერიალურ-სამართლებრივ საშუალებას, რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნა მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსზრისით არსებობს, თუმცა სასამართლო წესით ამ მოთხოვნის იძულებითი განხორციელება კონკრეტული წინაპირობის არსებობისას, არ ხდება (შდრ. სუსგ №ას-1428-2018, 27 დეკემბერი, 2018; №ას-369-350-2015, 30 ივლისი, 2015).

86. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სახელშეკრულებო მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე მითითების შედეგად წარმოშობილი საწინააღმდეგო უფლება მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობით შესაგებელია, რომელიც მოთხოვნის განხორციელებას ხანგრძლივად ან დროებით აფერხებს. „სახელშეკრულებო მოთხოვნის ხანდაზმულობის მიზანია მოვალის დაცვა იმ პროცესის ნაწილად გახდომისაგან, რომელშიც პოზიციის დაცვა რთული ან შეუძლებელია მოთხოვნის სიძველის გამო“. (შდრ: სუსგ №ას-898-860-2014, 09 ოქტომბერი, 2015 წელი). ხანდაზმულობის ვადების გათვალისწინება სასამართლოს მიერ ხორციელდება არა საკუთარი ინიციატივით, არამედ მხოლოდ საქმის განხილვაში მონაწილე მხარეების (მხარის) მიერ აღნიშნულზე მითითების შემთხვევაში. მაგალითად, მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებლების შემოწმება მიმდინარეობს მოპასუხის შედავების შემოწმების ეტაპზე (იხ. დამატებით: ჰაინ ბოელინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, გვ.170; მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში მოკლე შესავალი რელაციის მეთოდში სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით შემუშავებული პრაქტიკული მაგალითებით, შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, GIZ, 2013, გვ.20).

87. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სარჩელი აერთიანებს ორ ნაწილს: სარჩელის აღძვრისა და სარჩელის დაკმაყოფილების უფლებას. რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობა არის დარღვეული უფლების იძულებითი განხორციელების ვადა, ის უკავშირდება სწორედ სარჩელის დაკმაყოფილების უფლებას. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა უფლების იძულებითი განხორციელების შესაძლებლობა მატერიალური და არა საპროცესო-სამართლებრივი თვალსაზრისით. შესაბამისად, სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი მიჩნეული უნდა იქნეს მატერიალური სამართლის კუთვნილებად კანონმდებლობაში მისი ადგილისა და სამართლებრივი შედეგების გათვალისწინებით.

88. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობა არ არის აბსტრაქტული სამართლებრივი კატეგორია. კანონმდებლობა ითვალისწინებს მისი დაწყებისა და დასრულების მომენტს. მოთხოვნის შემოწმებისას აუცილებელია განისაზღვროს ხანდაზმულობის კონკრეტული ვადის გამოყენებისა და მისი ათვლის საკითხი. ერთმანეთისაგან განასხვავებენ ხანდაზმულობის ვადის ათვლის ობიექტურ და სუბიექტურ მომენტებს. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყება დაკავშირებულია სუბიექტურ ფაქტორთან ანუ იმ მომენტთან, როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო თავისი უფლების დარღვევის შესახებ. საწინააღმდეგოს მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს აწევს. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყების საფუძველია უფლების დარღვევა, რომელიც შესაძლოა კანონიდან გამომდინარეობდეს ან ხელშეკრულების საფუძველზე წარმოიშვას (შდრ: ნ.კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 2. თბილისი, 2017 წელი; ლ. ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბილისი, 2011 წელი, გვერდი 123).

89. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის სწორი გამოთვლისათვის არსებითია, ზუსტად დადგინდეს მოთხოვნის წარმოშობის დრო. სსკ-ის 130-ე მუხლი ხანდაზმულობის დაწყებას მოთხოვნის წარმოშობის მომენტს უკავშირებს, ხოლო მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად მიიჩნევა დრო, როდესაც პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. (შდრ: სუსგ-ები: №ას-1937-2018, 15 მარტი, 2019 წელი, პ-16; №ას-1343-1263-2017, 20 დეკემბერი, 2017 წელი; №ას-934-899-2016, 14.02.17წ.; №ას-68-68-2018, 03.04.2018წ.; №ას-382-2019, 14 მ–სი, 2019 წელი.).

90. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 130-ე მუხლის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის დენის დასაწყისი დაკავშირებულია ობიექტურ მომენტთან - უფლების დარღვევის ფაქტთან და სუბიექტურ მომენტთან - დრო, როდესაც უფლებამოსილი პირისათვის უფლების დარღვევის შესახებ გახდა ცნობილი ან გარემოებათა გათვალისწინებით უფლების დარღვევის ფაქტი უნდა შეეტყო.

91. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ როგორც წესი, ივარაუდება, რომ პირი უფლების დარღვევის ფაქტს მისი დადგომისთანავე შეიტყობს ან საშუალო გულისხმიერების გამოჩენის შემთხვევაში შეეძლო შეეტყო ამ ფაქტის თაობაზე. აღნიშნულის საწინაარმდეგოს, ანუ უფლების დარღვევის დაგვიანებით შეტყობის მტკიცების ტვირთი კი უფლებადარღვეულ პირს ეკისრება. თუ დადგინდება, რომ პირმა თავისი დაუდევრობის გამო ვერ გაიგო უფლების დარღვევის შესახებ, მაშინ ხანდაზმულობისვადის დენა დაიწყება იმ მომენტიდან, როცა საქმის გარემოებების მიხედვით, პირს უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ (შდრ: ნ.კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 5. თბილისი, 2017 წელი).

92. ვინაიდან სასამართლო მოთხოვნის ხანდაზმულობას მხოლოდ მოპასუხის მითითების საფუძველზე იკვლევს, მოთხოვნის ვადაში წარდგენა მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენს. „თუ ხანდაზმულობის წარმოშობის მომენტის დადგენა ობიექტურად შეუძლებელია, ყურადღება უნდა მიექცეს სუბიექტურ მომენტს. ამასთან, იგულისხმება, რომ ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტები თანმხვედრია, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ მოსარჩელე არ ეთანხმება ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტების თანხვედრას, მაშინ მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს ეკისრება იმის გასარკვევად, თუ როდიდან უნდა დაიწყოს ხანდაზმულობის ვადის დენა“ (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, თბილისი, 2007 წელი, გვერდი 64; იხ. დამატებით: ზურაბ ახვლედიანი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი კომენტარი, წიგნი პირველი, თბილისი, 1999 წელი, მუხლი 130, გვერდი 320.).

93. პირველი კასატორის პრეტენზიის ფარგლებში საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს სსკ-ის 138-ე მუხლის დანაწესზე, კერძოდ, ხანდაზმულობის ვადის დენა წყდება, თუ უფლებამოსილი პირი შეიტანს სარჩელს მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად ან მის დასადგენად, ანდა შეეცდება დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა სხვა საშუალებით, როგორიცაა სახელმწიფო ორგანოსათვის ან სასამართლოში განცხადებით მიმართვა მოთხოვნის არსებობის შესახებ, ანდა აღმასრულებელი მოქმედების განხორციელება. შესაბამისად გამოიყენება სსკ-ის 139-ე და 140-ე მუხლები) (იხ.დამატებით: გიორგი სვანაძე, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, ჭანტურია ( რედ.), თბილისი, 2017, მუხლი 138, ველი1.).

94. „სსკ-ის 138-ე მუხლი ადგენს ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტას იმ შემთხვევაში, როდესაც მხარე საკუთარი მოთხოვნის დაცვის ნებას ავლენს და გარკვეულ ღონისძიებებს მიმართავს დარღვეული უფლების აღსადგენად, ამასთან, აღნიშნული ნორმის საფუძველზე, ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტისათვის აუცილებელია, რომ მხარის მიერ არჩეული საშუალება ვარგისი იყოს შესაბამისი შედეგის მისაღწევად. ხანდაზმულობის ვადის დენას უფლებამოსილი პირის მხოლოდ ისეთი სარჩელი (განცხადება) წყვეტს, რომელსაც სასამართლო წარმოებაში მიიღებს. სხვა სახელმწიფო ორგანოსათვის მიმართვისას აუცილებელია, რომ აღნიშნული ორგანო კომპეტენტური იყოს, ანუ სადავო სამართლებრივი ურთიერთობა ამ ორგანოსადმი მიმართვის გზით უნდა წესრიგდებოდეს. თითოეულმა მხარემ თავად უნდა შეარჩიოს საკუთარი მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად სწორი და ეფექტური საშუალება, ამ პირობის დარღვევით გამოწვეული შედეგები კი, თავად მხარის რისკია. (იხ. სუსგ-ები: №ას-1586-1489-2012, 22 აპრილი, 2013 წ; №ას-960-909-2015, 04 დეკემბერი, 2015 წ; №ას-1345-2018, 15 მარტი, 2019 წ; №ას-192-2022, 28 აპრილი, 2022 წ.).

95. „საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდმა პალატამ მიუთითა, რომ არ იზიარებს კასატორების პრეტენზიას მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით, ვინაიდან მოსარჩელემ თავისი დარღვეული უფლების დასაცავად მიმართა იმ სახელმწიფო ორგანოს (პროკურატურას), რომელსაც ხელეწიფებოდა ამ უფლების აღდგენა (სსკ-ის 138-ე მუხლის მესამე წინადადება). საქართველოს პროკურატურისადმი მიმართული საჩივრით განმცხადებელი კუთვნილი ქონების დასაბრუნებლად, როგორც დაზარალებულად, ასევე მოსარჩელედ ცნობასაც ითხოვდა. იმ დროს მოქმედი საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 30-ე მუხლის რედაქცია ამის შესაძლებლობას იძლეოდა. ამ ნორმის თანახმად: „პირს, რომელსაც უშუალოდ დანაშაულის შედეგად მიადგა ქონებრივი, ფიზიკური ან მორალური ზიანი, უფლება აქვს სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება და ამ მიზნით წარადგინოს სამოქალაქო სარჩელი“. იმავე კოდექსის 31-ე მუხლის თანახმად კი, სამოქალაქო სარჩელი წარედგინებოდა იმ მომკვლევს, გამომძიებელს ან პროკურორს, რომლის წარმოებაშიც იყო სისხლის სამართლის საქმე“ (იხ: უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 2017 წლის 02 მარტის №ას-664-635-2016 გადაწყვეტილება, პ.214.).

96. ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო პალატამ მიუთითა, რომ „ გამოძიებისათვის მიმართვა ხანდაზმულობის ვადის დენას წყვეტდა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში ცვლილებების განხორციელებამდე, ვიდრე დასაშვები იყო სამოქალაქო სარჩელის განხილვა ზიანის ანაზღაურების თაობაზე (ადრე მოქმედი რედაქციის სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 30-ე და 31-ე მუხლების თანახმად, პირს, რომელსაც უშუალოდ დანაშაულის შედეგად მიადგა ქონებრივი, ფიზიკური ან მორალური ზიანი, უფლება აქვს, სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება და ამ მიზნით წარადგინოს სამოქალაქო სარჩელი“. სამოქალაქო სარჩელი წარედგინებოდა იმ მომკვლევს, გამომძიებელს ან პროკურორს, რომლის წარმოებაშიც იყო სისხლის სამართლის საქმე). შესაბამისად, საკასაციო პალატამ უარყო კასატორთა პრეტენზიები და მიიჩნია, რომ ქვემდგომი სასამართლოს დასკვნები მოთხოვნის ხანდაზმულობის თაობაზე, შეესაბამება კანონის მოთხოვნებს“ (შდრ: სუსგ №ას-491-491-2018, 25 იანვარი, 2019 წ, პ.1.4.; სუსგ №ას-1544-1464-2017, 03 ივლისი, 2019 წ. პ.34-36; სუსგ №ას-192-2022, 28 აპრილი, 2022 წ, პ.25.3).

97. „კასატორი განმარტავდა, რომ სსკ-ის 138-ე მუხლის თანახმად ხანდაზმულობის ვადის დენა შეწყვეტილი იყო, რადგან მან, დარღვეული უფლების აღსადგენად, სახელმწიფო ორგანოებს მიმართა. საკასაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აღნიშნული, რადგან მოსარჩელემ საქართველოს მთავარ პროკურატურას მიმართა, სადაც მას განემარტა, რომ მესაკუთრის მოთხოვნა სამოქალაქო დავის საგანი იყო და პროკურატურის კომპეტენციის ფარგლებს სცილდებოდა. საკასაციო პალატამ მიუთითა, რომ მხარის მიერ არჩეული საშუალება ვარგისი უნდა იყოს შესაბამისი შედეგის მისაღწევად.“ (შდრ: სუსგ №ას-1259-1179-2017, 22 დეკემბერი, 2017 წ. პ.15.; №ას-591-2019, 15 მ–სი, 2020 წ, პ.1.3.7.).

98. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-17 მუხლის მე-5 ნაწილის საფუძველზე უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის სამართლებრივი შეფასება (ნორმის განმარტება) სავალდებულოა ყველა ინსტანციის სასამართლოსათვის. ( შდრ: სუსგ №ას-193-2023, 20 სექტემბერი, 2023 წ. პ.88).

99. ყოველივე ზემოაღნიშნულის საფუძველზე, საკასაციო პალატა არ იზიარებს სააპელაციო პალატის დასკვნას, რომ განსახილველ საქმეზე სამართალდამცავი ორგანოებისათვის დაზარალებულის მიერ მიმართვით შეწყდა ხანდაზმულობის ვადის დინება და განახლდა 2020 წლის 24 თებერვალს ბოლნისის რაიონულ სასამართლოში სარჩელის წარდგენით. (იხ. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, პ.5.1, ს.ფ.126-128).).

100. თუმცა აღნიშნულის მიუხედავად, საკასაციო პალატა არ იზიარებს პირველი კასატორის პრეტენზიას სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით, შემდეგ გარემოებათა გამო:

101. საქმის მასალებში განთავსებულია 2017 წლის 03 ოქტომბრის დაზარალებულის/მოწმის გამოკითხვის ოქმი, სადაც პირველი მოპასუხე აღნიშნავს, რომ „2015 წელს, ზუსტი რიცხვი არ მახსოვს, ჩემთან სახლში, სოფელ ..... მოვიდა ჩემი ახლობელი მ.ლ–ძე და მთხოვა დავხმარებოდი მას ვინმესგან ვალის აღებაში. მე ვიცოდი, რომ ჩემს თანასოფლელს ლ.ფ–ს ჰქონდა თანხა და მივედი მასთან და ვუთხარი, რომ ჩემს ახლობელს სჭირდებოდა ფულადი თანხა 1800 აშშ დოლარი. ლ–ამ მითხრა, რომ მისცემდა ვალად მ–ას აღნიშნულ თანხას იმ პირობით, თუ მე დავუდგებოდი თავდებში და ასევე მ–ას პროცენტის სახით უნდა ეხადა 1800 აშშ დოლარის 10 პროცენტი, ანუ თვეში 180 აშშ დოლარი, ხოლო თუ მ–ა არ გადაიხდიდა აღნიშნულ თანხას, მე მის მაგივრად გადავიხდიდი. მე და მ–ა შევთანხმდით აღნიშნულ პირიობებზე და ლ–ამ იმავე დღეს საღამოს მე მომცა 1800 აშშ დოლარი. აღნიშნული თანხა მე იმავე დღეს გადავეცი მ.ლ–ძეს. მ–ა რამდენიმე თვის განმავლობაში ლ–ას უხდიდა 180 აშშ დოლარს, მაგრამ სამი თვის შემდეგ მ–ა ავად გაახდა და ვერ გადაიხადა პროცენტის ფული. მე იძულებული გავხდი მ–ას მაგივრად მეხადა პროცენტები ლ.ფ–ისათვის. მე სულ გადავიხადე 12 თვის პროცენტი ანუ 2160 აშშ დოლარი და ასევე 2017 წლის მ–სის თვეში გადავიხადე 400 აშშ დოლარი. სულ გადასახდელი დარჩა 1400 აშშ დოლარი. აღნიშნული შეთანხმება იყო ზეპირსიტყვიერი და არავითარი წერილობითი ხელშეკრულება არ გაგვიფორმებია“ ( იხ. ტ.1.ს.ფ.30-31).

102. საკასაციო პალატა მიუთითებს მყარად დადგენილ სასამართლო პრაქტიკაზე, რომ საგამოძებო ორგანოთა წინაშე განხორციელებული ახსნა-განმარტება წარმოადგენს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 134-ე მუხლით გათვალისწინებულ წერილობით მტკიცებულებას, ამდენად, მას აქვს იგივე მტკიცებულებითი ძალა, როგორიც უშუალოდ სასამართლო სხდომაზე მიცემულ ახსნა-განმარტებას. (იხ. სუსგ-ები: №ას-542-514-2015; №ას-1024-2023, 16 ნოემბერი, 2023 წ, პ.43.2).

103. საკასაციო პალატას საქმეზე დადგენილი გარემოებების და საქმეში არსებული მტკიცებულებების საფუძველზე დადგენილად მიაჩნია, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადის დენა დაიწყო 2017 წლის 04 ოქტომბრიდან (პირველ მოპასუხის სამართალდამცავ ორგანოში გამოკითხვის მომდევნო დღიდან, როდესაც მოსარჩელემ შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ). დადგენილია, რომ სარჩელი სასამართლოში წარდგენილი იქნა 2020 წლის 24 თებერვალს, ამიტომაც დაცულია სსკ-ით სესხის ხელშეკრულებისათვის დადგენილი ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა. შესაბამისად, საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო პალატის შეფასებას, რომ სარჩელი არ არის ხანდაზმული. ( შდრ: სუსგ №ას-193-2023, 20 სექტემბერი, 2023 წ. პ.91-92).

104. საკასაციო პალატა დამატებით ყურადღებას მიაქცევს იმ გარემოებას, რომ საქმეში განთავსებული 2017 წლის 03 ოქტომბრის დაზარალებულის/მოწმის გამოკითხვის ოქმში თვითონ პირველი კასატორი მიუთითებს, რომ მან მოსარჩელეს 2017 წლის მ–სის თვეში გადაუხადა 400 აშშ დოლარი“. იმ დაშვების შემთხვევაშიც კი, რომ მოსარჩელეს მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა 2017 წლის მ–სიდან, სარჩელი მ–ნც არ არის ხანდაზმული, რადგან აღძრულია 2020 წლის 24 თებერვალს.

105. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა არ იზიარებს პირველი კასატორის პრეტენზიას, მოსარჩელის მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით.

106.საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ პირველმა კასატორმა გაასაჩივრა ასევე სააპელაციო სასამართლოს 2023 წლის 10 აპრილის დამატებითი გადაწყვეტილება, რომლითაც პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ ასევე დაეკისრა 192.96 აშშ დოლარის გადახდა. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ პირველ კასატორს არ წარმოუდგენია დასაბუთებული და დასაშვები საკასაციო პრეტენზია, თუ რაში მდგომარეობს დამატებითი გადაწყვეტილების უსწორობა.

107. კასატორების ერთ-ერთი პრეტენზია უკავშირდება იმას, რომ სააპელაციო პალატამ ასევე არასწორად განმარტა 54-ე მუხლი, როდესაც სადავო ამორალური გარიგება არ ცნო ბათილად.

108. საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორების აღნიშნულ პრეტენზიას შემდეგ გარემოებათა გამო:

109.საქმეზე დადგენილია, რომ სააპელაციო სასამართლომ მხარეთა მიერ განსაზღვრული წლიური 120 პროცენტი ( ყოველთვიურად 10 პროცენტი) მიიჩნია ამორალურად და შეამცირა წლიურ 48 პროცენტამდე ( ყოველთვიურად 4 პროცენტი).

110.საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ვალდებულებით-სამართლებრივ ურთიერთობაში, მისგან გამომდინარე მოთხოვნების შეფასებისას, განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა მხარეთა კეთილსინდისიერებას, ვინაიდან, მართლწესრიგი სამართლის სუბიექტთა ქცევის წესს კეთილსინდისიერების პრინციპზეა დაფუძნებული. სსკ-ის 8.3-ე და 115-ე მუხლები საფუძველზე ნებისმიერი ურთიერთობის სამართლებრივი თვალსაზრისით შეფასებისას, მხედველობაში მიიღება სამოქალაქო უფლებათა გონივრული, სამართლიანი, თანაზომიერი განხორციელება. კეთილსინდისიერების პრინციპს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს არა მარტო მხარეთა უფლებებისა და მოვალეობის დადგენის (წარმოშობის) დროს, არამედ უფლებებისა და მოვალეობის განხორციელების დროსაც. კერძოსამართლებრივ ურთიერთობათა კეთილსინდისიერად წარმართვის ვალდებულებას სამოქალაქო კოდექსის არაერთი ნორმა ზოგჯერ პირდაპირ ადგენს, ხოლო ნორმათა უმრავლესობა, მართალია, პირდაპირ არ უთითებს მასზე, მაგრამ უპირობოდ მ–ნც მას ეფუძნება. არაერთ საქმეშია განმარტებული, რომ კეთილსინდისიერების პრინციპის ძირითადი ფუნქცია ურთიერთობის მონაწილეთა ინტერესების არა დაპირისპირება, არამედ მათი სოლიდარობაა, რაც ნორმალური სამოქალაქო ბრუნვის საფუძველია. კეთილსინდისიერება არა მარტო უფლების არსებობის, არამედ მოვალეობის შესრულების ვარაუდიცაა (შდრ: სუსგ-ები №ას-226-2019, 24 აპრილი, 2020წ; №ას-1338-1376-2014, 29 ივნისი, 2015წ ). „უფლებათა ბოროტად გამოყენებისაგან სხვათა თავისუფლებას იცავს სამოქალაქო კანონის იმპერატიული ნორმები“ (სსკ-ის 10-ე მუხლის მესამე ნაწილი). შესაბამისად, მხარეთა უფლება თავისუფლად დადონ ხელშეკრულება და ასევე თავისუფლად განსაზღვრონ მისი შინაარსი, აბსოლუტური არ არის. სახელშეკრულებო დებულებების განსაზღვრის დროს ისინი ვალდებულნი არიან გაითვალისწინონ ზემოაღნიშნული. კეთილსინდისიერი მხარის დამცავი ერთ-ერთი ნორმაა სსკ-ის 54-ე მუხლის დანაწესი, კერძოდ, „ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს.“ ამ ნორმის მიზანია, სასამართლომ ბათილად ცნოს შეთანხმება, რომელიც უარყოფს სამართლებრივ ფასეულობას, ან ამგვარი ურთიერთობა დაფუძნებულია ნდობის ბოროტად გამოყენებაზე, მოტყუებაზე, ბაზარზე გაბატონებულ მდგომარეობაზე, ხელშემკვრელი მხარის გამოუცდელობაზე, უფლებებით ბოროტად სარგებლობაზე და ა.შ. აღსანიშნავია, რომ სსკ-ის 54-ე მუხლით გარანტირებულია ამგვარ გარიგებათა უცილოდ ბათილი ხასიათი, რაც ნიშნავს, რომ იგი სასამართლომ ბათილად უნდა ცნოს მაშინაც კი, თუ მხარეები ამაზე არ მიუთითებენ, ანუ სხვაგვარად რომ ვთქვათ, იგი სასამართლოს კუთვნილი შესაგებელია. ( შდრ: სუსგ №ას-91-2021, 22 აპრილი, 2021 წელი).

111.ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო პალატის განმარტება შეეხებოდა ხელშეკრულების მხარეთა შორის არსებული სესხის იმ პირობის სამართლიანობას, რომელიც სესხისთვის არაგონივრულ სარგებელს ითვალისწინებდა და ამით არღვევდა კრედიტორის ქცევის კეთილსინდისიერების სტანდარტს („.... თუ ვალდებულების შესრულების პირობები უნდა განისაზღვროს ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარის ან მესამე პირის მიერ, მაშინ საეჭვოობისას ივარაუდება, რომ ამგვარი განსაზღვრა უნდა მოხდეს სამართლიანობის საფუძველზე. ამ შემთხვევაში, შესრულებასა და საპირისპირო შესრულებას შორის აშკარა შეუსაბამობა იკვეთებოდა და სარგებლის მიმღები მოქმედებდა არაკეთილსინდისიერად: მის მიერ არ იქნა გათვალისწინებული ბაზარზე არსებული საპროცენტო განაკვეთი და მოსალოდნელი რისკები და მან ბოროტად გამოიყენა საბაზრო ძალაუფლება. ყველა კეთილსინდისიერი და საღად მოაზროვნე ადამიანი სესხის წლიური სარგებლის 72%-ით განსაზღვრას საზოგადოებაში დამკვიდრებული ზნეობრივი პრინციპების საწინააღმდეგო მოქმედებად შეაფასებდა“). ამ გადაწყვეტილებით საბოლოოდ, ხელშეკრულებით განსაზღვრული სარგებელი შემცირდა წლიურ 48%-მდე. (შდრ: სუსგ №ას-663-629-2015, 28 ივლისი, 2015 წელი).

112. საკასაციო პალტამ ერთ-ერთ საქმეში იხელმძღვანელა სსკ-ის 623-ე , 625-ე მუხლებით და აღნიშნა, რომ „კერძო ავტონომიის ფარგლებში დადებული გარიგებების არსებობის პირობებში დაცული უნდა იქნეს ხელშეკრულების მონაწილე სუსტი მხარის ინტერესი. სწორედ აღნიშნული სულისკვეთება დაედო საფუძვლად 2016 წელს სამოქალაქო კოდექსის 625-ე მუხლში განხორციელებულ ცვლილებებს, როდესაც სესხის წლიური ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მაქსიმალურ ზღვრად 100% განისაზღვრა (აღნიშნული ცვლილებები 2017 წლის 15 იანვარს შევიდა ძალაში), 2018 წლის 21 ივლისს ამავე მუხლში შესული ცვლილებით კი საპროცენტო სარგებლის მაქსიმალურ წლიურ ოდენობად 50% დაწესდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ამ ოდენობის დაბლა მხარეთა მიერ შეთანხმებული ნებისმიერი საპროცენტო განაკვეთი კანონშესაბამისია. (შდრ: სუსგ №ას-444-2020, 17 მარტი, 2021 წელი).

113. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს მოქმედება პროცენტის შემცირების ნაწილში, სრულად შეესაბამება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ პრაქტიკას.

114. საკასაციო პალატას მიუთითებს, მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელემ სამოქალაქო საპროცესო სამართალში მოქმედი სადავო გარემოებების მტკიცების სტანდარტის დაცვით, უზრუნველყო მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოების დადასტურება, მოპასუხეებმა კი ვერ შეძლეს სასარჩელო მოთხოვნის სრულად განხორციელების გამორიცხვა, შესაბამისად, კასატორებმა ვერ დარწმუნეს საკასაციო პალატა, მათი საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საფუძვლების არსებობაში.

115. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორები მიუთითებენ რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

116. კასატორებმა ვერ დაასაბუთეს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობაში მოდის.

117. ამასთან, საკასაციო საჩივრების განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრების განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

118. ამავდროულად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან.

119. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარები, რის გამოც მათ უარი უნდა ეთქვათ განხილვაზე.

120. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. ამდენად, საკასაციო პალატა თვლის, რომ პირველ კასატორს უნდა დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით მის მიერ 2023 წლის 31 ივლისს №31129508 საგადახდო დავალებით გადახდილი 300 ლარის 70% – 210 ლარი, ხოლო მეორე კასატორს უნდა დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით მის მიერ 2023 წლის 31 ივლისს №31129158 საგადახდო დავალებით გადახდილი 300 ლარის 70% – 210 ლარი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ე.ლ–ის და ნ.შ–ძის საკასაციო საჩივრები დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. კასატორ ე.ლ–ს (პირადი №....) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით მის მიერ 2023 წლის 31 ივლისს №31129508 საგადახდო დავალებით გადახდილი 300 ლარის 70% – 210 ლარი, ხოლო კასატორ ნ.შ–ძეს (პირადი №....) დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით მის მიერ 2023 წლის 31 ივლისს №31129158 საგადახდო დავალებით გადახდილი 300 ლარის 70% – 210 ლარი.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ეკატერინე გასიტაშვილი

მირანდა ერემაძე