საქმე №ას-1257-2019 12 თებერვალი, 2021 წელი ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნ. ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი განხილვის გარეშე

I საკასაციო საჩივრის ავტორი – საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო (მოპასუხე)

II საკასაციო საჩივრის ავტორი – საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარეები – ნ. გ–ი, ც. გ–ი, დ. გ–ი (მოსარჩელეები)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 25 ივლისის განჩინება

კასატორების მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა (შემდგომში - „პირველი მოპასუხე“ ან „პირველი კასატორი“) და ც. გ–ს (შემდგომში - „პირველი მოსარჩელე“) შორის 2011 წლის 16 თებერვალს გაფორმდა ჩუქების ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, მჩუქებელმა - პირველმა მოსარჩელემ, დასაჩუქრებულს - პირველ მოპასუხეს საკუთრებაში გადასცა 83 ერთეული კომპიუტერული ტექნიკა (შენიშვნა: დასაჩუქრებულის რეკვიზიტის ქვეშ პირველი მოპასუხე მოხსენიებულია, როგორც სახელმწიფო) (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 112-113).

2. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა (შემდგომში - „მეორე მოპასუხე“ ან „მეორე კასატორი“) და ნ. გ–ს (შემდგომში - „მეორე მოსარჩელე“) შორის 2011 წლის 16 თებერვალს გაფორმდა ჩუქების ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, მეორე მოსარჩელემ მეორე მოპასუხეს უსასყიდლოდ, ჩუქების ფორმით საკუთრებაში გადასცა 89 352 ლარის ღირებულების მოძრავი ქონება, კერძოდ, კომპიუტერული ტექნიკა (შენიშვნა: დასაჩუქრებულის რეკვიზიტის ქვეშ მეორე მოპასუხე მოხსენიებულია, როგორც სახელმწიფო) (იხ. ტ. 1, ს. ფ. 115-116).

3. ზემოთ მითითებული ჩუქების ხელშეკრულებების გაფორმებას წინ უძღოდა შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

3.1. 2010 წლის 02 ნოემბერს დააკავეს დ. გ–ი (შემდგომში - „მესამე მოსარჩელე“), რომელსაც წარედგინა ბრალი სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის და თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 04 ნოემბრის განჩინებით აღკვეთი ღონისძიების სახით შეეფარდა პატიმრობა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 33-37, 67).

3.2. პირველი მოსარჩელე არის მესამე მოსარჩელის დედა, ხოლო მეორე მოსარჩელე და.

3.3. პირველ მოსარჩელესა და შპს „X კ–ს“ შორის 2010 წლის 31 დეკემბერს გაფორმებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებით პირველმა მოსარჩელემ სესხის სახით მიიღო 40 000 აშშ დოლარი (დაახლოებით 70 880 ლარი. იმ პერიოდის ოფიციალური გაცვლითი კურსი 1 აშშ დოლარი -1,772 ლარი), წლიური 48%, ვადა 03 თვე. აღნიშნული ვალდებულების უზრუნველყოფის მიზნით, იპოთეკით დაიტვირთა პირველი მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთი, მდებარე: ქ. თბილისი, ......... ქ. N22 (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 39-45).

3.4. პირველ მოსარჩელესა და შპს „ა–ას“ შორის 2011 წლის 21 იანვარს გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, პირველმა მოსარჩელემ შეიძინა 89 972 ლარის ღირებულების კომპიუტერული ტექნიკა. ნასყიდობის ღირებულება მოსარჩელემ 2011 წლის 22 იანვარს გადარიცხა შპს „ა–ას“ ანგარიშზე (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 51-54).

3.5. მეორე მოსარჩელემ 2010 წლის 30 დეკემბერს სს „ლ.ბ–ის“ მეშვეობით თბილისის სააღსრულებო ბიუროს ანგარიშზე გადარიცხა 2 000 ლარი. გადარიცხვის დანიშნულებაში მითითებულია: „საპროცესო (ჯარიმა)“ (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 38).

3.6. მეორე მოსარჩელესა და შპს „ი–ის“ შორის 2011 წლის 20 იანვარს გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, მეორე მოსარჩელემ შეიძინა 89 352 ლარის ღირებულების კომპიუტერული ტექნიკა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 47-50, 55-56).

3.7. 2011 წლის 17 თებერვალს დამტკიცდა საპროცესო შეთანხმება სახელმწიფოსა და მესამე მოსარჩელეს შორის და ბრალდებული სასამართლო დარბაზიდან განთავისუფლდა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 57-63).

4. მესამე მოსარჩელემ 2012 წლის 29 ნოემბერს მიმართა საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვის კომიტეტს მისი და მისი ოჯახის წევრების მიმართ განხორციელებული უკანონო ქმედებების შესწავლის მიზნით. აღნიშნულ განცხადებაში მოსარჩელე დეტალურად აღწერდა სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას მის მიმართ მიმდინარე ზეწოლას, ასევე, უთითებდა პროცესის მწარმოებელი ცალკეული პირების მაიდენტიფიცირებელ ნიშნებს.

5. განცხადებაში მითითებულია შემდეგი: „...ჩემი დაკავებიდან ქ. თბილისის პროკურატურამ ზეწოლა დაიწყო ოჯახზე. ეს პიროვნება იყო პროკურორის მოადგილე ვინმე კ–ა. მან არ გაიკარა ადვოკატი, პირადად ჩემს დას ეკონტაკტებოდა, მასზე ახდენდა ზეწოლას და მოითხოვდა 100 კომპიუტერის შეძენას ჩემი განთავისუფლების სანაცვლოდ...." (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 64-66).

6. საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ 2013 წლის 07 მარტს დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე ცალკეული საჯარო მოხელეების მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე.

7. მოსარჩელეებმა სარჩელი აღძრეს სასამართლოში მოპასუხეების მიმართ და მოითხოვეს:

- ბათილად იქნეს ცნობილი 2011 წლის 16 თებერვალს პირველ მოსარჩელესა და პირველ მოპასუხეს შორის დადებული ჩუქების ხელშეკრულება და პირველ მოპასუხეს პირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს 89 972 ლარის გადახდა;

- ბათილად იქნეს ცნობილი 2011 წლის 16 თებერვალს მეორე მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის დადებული ჩუქების ხელშეკრულება და მეორე მოპასუხეს მეორე მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს 89 352 ლარის გადახდა;

- პირველ მოპასუხეს პირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების სახით, დაეკისროს 5 598,56 ლარის გადახდა;

- მეორე მოპასუხეს პირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების სახით, დაეკისროს 5 598,56 ლარის გადახდა;

- პირველ მოპასუხეს მესამე მოსარჩელის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების სახით, დაეკისროს 10 533,5 აშშ დოლარის გადახდა;

- მეორე მოპასუხეს მესამე მოსარჩელის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების სახით, დაეკისროს 10 533,5 აშშ დოლარის გადახდა;

- პირველ მოპასუხეს პირველი და მეორე მოსარჩელეების სასარგებლოდ დაეკისროთ მიუღებელი შემოსავლის სახით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მიზნით, 45 819,5 ლარის გადახდა;

- მეორე მოპასუხეს პირველი და მეორე მოსარჩელეების სასარგებლოდ დაეკისროთ მიუღებელი შემოსავლის სახით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მიზნით, 45 819,5 ლარის გადახდა;

- პირველ მოპასუხეს მესამე მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს მიუღებელი შემოსავლის სახით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მიზნით, 3 390,5 აშშ დოლარის გადახდა;

- მეორე მოპასუხეს მესამე მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს მიუღებელი შემოსავლის სახით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მიზნით, 3 390,5 აშშ დოლარის გადახდა.

8. სარჩელის თანახმად:

8.1. მოსარჩელეები ერთი ოჯახის წევრები არიან. პირველი მოსარჩელე არის მეორე და მესამე მოსარჩელეების დედა;

8.2. 2010 წლის 02 ნოემბერს დააკავეს მესამე მოსარჩელე სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენის ბრალდებით (ნარკოტიკული საშუალების შეძენა-შენახვა დიდი ოდენობით). 04 ნოემბერს მას აღკვეთის ღონისძიების სახით წინასწარი პატიმრობა შეეფარდა;

8.3. მესამე მოსარჩელე მოთავსებულ იქნა თბილისის მე-8 საპყრობილეში, სადაც პატიმრები იმყოფებოდნენ წამების, არაადამიანური მოპყრობისა და განსაკუთრებული სისასტიკის პირობებში. მსგავს ფაქტებს ჰქონდა სისტემური ხასიათი. აღნიშნული დაფიქსირებულია ამნისტიის შესახებ 2012 წლის კანონის, საქართველოს სახალხო დამცველის, ამერიკის სახელმწიფო დეპარტამენტის, გაეროს, ევროსაბჭოსა და ადგილობრივი უფლებადამცველი ორგანიზაციების დასკვნებში;

8.4. მოსარჩელეებზე სამართალდამცავი ორგანოების მხრიდან ადგილი ჰქონდა ზეწოლას და იძულებას, რის გამოც ისინი იძულებულნი გახდნენ აეღოთ ვალი და ქონება სახელმწიფო ორგანოებისათვის ეჩუქებინათ, ხოლო სანაცვლოდ მესამე მოსარჩელე პატიმრობიდან გაეთავისუფლებინათ;

8.5. მესამე მოსარჩელის პატიმრობის პერიოდში, 2010 წლის 31 დეკემბერს პირველმა მოსარჩელემ შპს „.. კ–თან“ გააფორმა სესხის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, მან სესხად აიღო 40 000 აშშ დოლარი წლიური 48%-ის გადახდის პირობით. ანუ, თვეში მას მხოლოდ პროცენტის სახით უნდა გადაეხადა მთლიანი სესხის 4% - 1 600 აშშ დოლარი. ჯამში პირველ მოსარჩელეს პროცენტის სახით გადახდილი აქვს 11 197,12 ლარი, რაც პროპორციულად უნდა დაეკისროთ მოპასუხეებს (5 598,56 - 5 598,56 ლარი);

8.6. პირველ მოსარჩელესა და შპს „.. კ–ს“ შორის 2010 წლის 31 დეკემბერს დადებული იპოთეკის ხელშეკრულებით ზემოაღნიშნული სესხის უზრუნველყოფა მოხდა პირველი მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონებით, მდებარე: ქ. თბილისი, ......... ქუჩა N22, ფართი 87,91 კვ.მ, მანსარდა 50,85 კვ.მ, ს.კ. N..........;

8.7. პატიმრობაში მყოფმა მესამე მოსარჩელემ 2011 წლის 13 იანვარს მეორე მოსარჩელეზე გასცა მინდობილობა მის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების მართვა-განკარგვის მიზნით. მინდობილობაში კონკრეტულად არის მითითებული მესამე მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული ბინა, მდებარე: თბილისი, ......... ქუჩა N22, ს.კ. N...... აღნიშნული მინდობილობის გაფორმების საჭიროება განპირობებული იყო იმით, რომ 2010 წლის 31 დეკემბერს პირველი მოსარჩელის მიერ სესხად აღებული 40 000 აშშ დოლარი არ იყო საკმარისი პროკურატურის მიერ მოთხოვნილი კომპიუტერული ტექნიკის შესყიდვისათვის;

8.8. მესამე მოსარჩელის პატიმრობის პერიოდში, 2011 წლის 21 იანვარს პირველ მოსარჩელესა და შპს „ა–ას“ შორის დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, პირველმა მოსარჩელემ შეიძინა 89 972 ლარის ღირებულების კომპიუტერული ტექნიკა. აღნიშნული ტექნიკა მიტანილ იქნა პროკურატურის ოფიციალურ მისამართზე: თბილისი, ........;

8.9. მესამე მოსარჩელის პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში, 2011 წლის 20 იანვარს შპს „ი–ისა“ და მეორე მოსარჩელეს შორის დაიდო კომპიუტერული ტექნიკის ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, მეორე მოსარჩელემ შეიძინა 89 352 ლარის კომპიუტერული ტექნიკა;

8.10. კომპიუტერული ტექნიკის გადაცემის შემდგომ, 2011 წლის 17 თებერვალს შედგა ოქმი საპროცესო შეთანხმების შესახებ და იმავე დღეს თბილისის საქალაქო სასამართლომ გამოსცა განაჩენი, რომლითაც დამტკიცდა მესამე მოსარჩელესა და პროკურატურას შორის დადებული საპროცესო შეთანხმება და ეს უკანასკნელი სხდომის დარბაზიდან გათავისუფლდა;

8.11. მესამე მოპასუხეს საპროცესო შეთანხმების შედეგად სასჯელის სახედ შეეფარდა პირობითი პატიმრობა 6 წლის ვადით და 2 000 ლარი ჯარიმა, ანუ გაცილებით მსუბუქი სასჯელი, ვიდრე ამას მის მიმართ წაყენებული მუხლი (სსკ-ის 260-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი) ითვალისწინებდა. ამასთან, საპროცესო შეთანხმებაში საერთოდ არ არის მითითებული თუ რა იყო პროკურატურის მხრიდან ასეთი ლიბერალური მიდგომის მიზეზი, ვინაიდან პროკურატურა ოფიციალურად ვერ მიუთითებდა ამ „ჰუმანურობის“ რეალურ მიზეზს - იძულების შედეგად პატიმრის ოჯახის წევრების მხრიდან სახელმწიფოს ჩუქებით გადაეცა 179 324 ლარის ღირებულების კომპიუტერული ტექნიკა;

8.12. ზემოაღნიშნული საკ–ო ვალდებულებები მძიმე ტვირთად დააწვათ მოსარჩელეებს და ვინაიდან სესხის გადახდას ვეღარ ახერხებდნენ, იძულებულები გახდნენ, ბანკიდან აეღოთ შედარებით დაბალპროცენტიანი ვალი, რომლითაც კომპიუტერული ტექნიკის შესაძენად აღებულ ვალებს გადაფარავდნენ. ამ მიზნით, 2011 წლის 29 აპრილს მესამე მოსარჩელესა და სს „თ.ბ–ს“ შორის გაფორმდა სესხის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, ბანკისგან ისესხეს 70 000 აშშ დოლარი. აღნიშნული სესხის ხელშეკრულების 2.16 პუნქტში პირდაპირ მიეთითა, რომ სესხის მიზანს შპს „.. კ–ის“ სესხის გადახდა წარმოადგენდა. მესამე მოსარჩელემ ჯამში აღნიშნულ სესხზე 91 067,01 აშშ დოლარი, ანუ სესხზე დამატებით 21 067,01 აშშ დოლარი გადაიხადა, რაც პროპორციულად უნდა დაეკისროთ მოპასუხეებს (10 533,5-10 533,5 აშშ დოლარი);

8.13. სამართალდამცავთა მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების შედეგად მოსარჩელეებს ასევე მიადგათ მორალური ზიანი, რომელიც გავლენას ახდენდა და დღემდე ახდენს მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე;

8.14. მესამე მოსარჩელემ 2012 წლის 29 ნოემბერს წერილობითი განცხადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას, სადაც დეტალურად აღწერა თუ რა სახის დანაშაულებრივ ქმედებებს ჰქონდა ადგილი სამართალდამცავთა მხრიდან მისი და მისი ოჯახის წევრების მიმართ. მოსარჩელეები 2012 წელს ხელისუფლების ცვლილების შემდგომ სამართლებრივი გზებით ცდილობენ მათ წინააღმდეგ ჩადენილ კანონდარღვევებს სახელმწიფომ სწორი სამართლებრივი შეფასება მისცეს და მოხდეს მათზე მიყენებული მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება, თუმცა უშედეგოდ.

9. მოპასუხეებმა წარდგენილი შესაგებლებით სარჩელი არ ცნეს. ამასთან, მათ სხვა გარემოებებთან ერთად სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე, ასევე, სამოქალაქო კოდექსის 89-ე მუხლით დადგენილი შეცილების ვადის გაშვებაზე მიუთითეს.

10. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 19 დეკემბრის გადაწყვეტილებით:

- პირველი მოსარჩელის სარჩელი პირველი მოპასუხის მიმართ დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; ბათილად იქნა ცნობილი პირველ მოსარჩელესა და პირველ მოპასუხეს შორის 2011 წლის 16 თებერვალს დადებული ჩუქების ხელშეკრულება და პირველ მოპასუხეს პირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 89 972 ლარის გადახდა;

- მეორე მოსარჩელის სარჩელი მეორე მოპასუხის მიმართ დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; ბათილად იქნა ცნობილი მეორე მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის 2011 წლის 16 თებერვალს დადებული ჩუქების ხელშეკრულება და მეორე მოპასუხეს მეორე მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 89 352 ლარის გადახდა;

- პირველ მოპასუხეს პირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 5 598,56 ლარის გადახდა;

- პირველი მოსარჩელის სარჩელი მეორე მოპასუხის მიმართ ზიანის ანაზღაურების ნაწილში არ დაკმაყოფილდა;

- მესამე მოსარჩელის სარჩელი მოპასუხეთა მიმართ არ დაკმაყოფილდა;

- სარჩელი მიუღებელი შემოსავლის ნაწილში არ დაკმაყოფილდა.

11. მოპასუხეებმა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე წარადგინეს სააპელაციო საჩივრები, რომლებითაც გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვეს.

12. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 25 ივლისის განჩინებით სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა; გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად.

13. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია წინამდებარე გადაწყვეტილების 1-6 პუნქტებში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები.

14. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, აპელანტები გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას სადავოდ ხდიან სამართლებრივი შეფასების კუთხით და მიუთითებენ, რომ მოცემულ დავასთან მიმართებით არ არსებობდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის გამოყენების საფუძველი, არამედ სასამართლოს უნდა ემსჯელა მოსარჩელეთა მიერ მითითებულ იძულებისა და მუქარის ფაქტებზე და სამართლებრივი შეფასება მოეხდინა სამოქალაქო კოდექსის 85-87-ე მუხლების საფუძველზე;

15. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტების ზემოაღნიშნული მითითება და განმარტა, რომ სამართლებრივი შეფასება სასამართლოს პრეროგატივას წარმოადგენს და იგი მხარეთა სამართლებრივი შეფასებით შებოჭილი არ არის. ამასთან, დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების ურთიერთშეჯერების შედეგად, სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში სახეზე იყო სამოქალაქო კოდექსის 54-ე და 992-ე მუხლებით კვალიფიკაციის წინაპირობები.

16. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლით და ყურადღება გაამახვილა საქმის ფაქტობრივ გარემოებებში ასახული მოვლენების განვითარების ქრონოლოგიაზე, საიდანაც ირკვევა, რომ სადავო გარიგებები მოსარჩელეების, პირველი მოსარჩელის - შვილისა და მეორე მოსარჩელის ძმის - მესამე მოსარჩელის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემის შემდგომ დაიდო, ხოლო სადავო გარიგებების დადების შემდგომ, 2011 წლის 17 თებერვალს დამტკიცდა საპროცესო შეთანხმება და მესამე მოპასუხე სასამართლო დარბაზიდან განთავისუფლდა. მითითებული ფაქტების ანალიზიდან გამომდინარე, სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება, რომ სადავო ჩუქების ხელშეკრულებებით დაირღვა როგორც კანონით დადგენილი წესები და აკრძალვები, ასევე საჯარო წესრიგი, ვინაიდან გარიგებები თავისუფალი ნების პირობებში არ დადებულა.

17. სააპელაციო პალატის განმარტებით, გარიგების მართლსაწინააღმდეგობისა და ამორალურობის დროს გადამწყვეტი მნიშვნელობა მხარეთა ნებას ენიჭება, თუმცა აუცილებელი არ არის მხარეთა ნება თანმხვედრი იყოს, ანუ გარიგების დადების ამორალური და მართლსაწინააღმდეგო მოტივი და მიზანი ორივე მხარეს ამოძრავებდეს. გარიგების ამორალურად და მართლსაწინააღმდეგოდ მიჩნევის მიზნებისათვის საკმარისია გარიგების ერთ-ერთი მხარის არამართლზომიერი, ამორალური განზრახვა. გარიგების ამორალურად და მართლსაწინააღმდეგოდ კვალიფიკაციისათვის მნიშვნელოვანია გარიგების ნეგატიური, კანონსაწინააღმდეგო ან ამორალური შედეგის დადგომა.

18. სააპელაციო სასამართლომ ასევე განმარტა, რომ სამართალურთიერთობის საფუძველი მორალურად ყოველთვის გამართლებული უნდა იყოს. აღნიშნული პრინციპი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი სამართალურთიერთობის არსებობისას, როდესაც ამავე ურთიერთობის მხარეებს შორის ნდობისა და კეთილსინდისიერების სტანდარტი მაღალია. სასამართლომ აღნიშნა, რომ ყველა იმ სამართალურთიერთობაში, რომელშიც სახელმწიფო მონაწილეობს, ნდობისა და კეთილსინდისიერების ხარისხი განსაკუთრებულად მაღალია, უფრო მეტიც, მიუხედავად სამართალურთიერთობის კერძოსამართლებრივი ბუნებისა, კერძო სამართლის სუბიექტების მხრიდან კონტრაჰენტი ძლიერი მხარის, სახელმწიფოს ქმედებების მიმართ კანონიერი ნდობის პრინციპი მოქმედებს. შესაბამისად, სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული გარიგებების მიმართ კანონსშესაბამისობისა და მორალური სტანდარტების დაცვის პრეზუმფცია არსებობს, აღნიშნული პრეზუმფცია კი შეცილებისთანავე ქარწყლდება და მტკიცების ტვირთი ბრუნდება. სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული კერძოსამართლებრივი გარიგებების შეცილების შედეგად მტკიცების ტვირთი სახელმწიფოზე გადადის. სწორედ სახელმწიფომ უნდა ამტკიცოს კერძო პირთან დადებული გარიგების ნამდვილობა, მისი კანონისა და ზნეობის ნორმებთან შესაბამისობა.

19. სააპელაციო სასამართლომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 50-ე მუხლზე დაყრდნობით აღნიშნა, რომ გარიგება უპირველეს ყოვლისა ნების გამოვლენაა. ამასთან, შინაგანი ნების გარეგანი გამოხატულებით გარიგების მონაწილეები აფიქსირებენ იმ მიზანს, რომლის მიღწევაც სურთ, რისთვისაც კანონით განსაზღვრულ სამართლებრივ საშუალებებს იყენებენ. ისეთ შემთხვევებში, როდესაც გარეგნულად გამოვლენილი ნება არ ემთხვევა მისი გამომვლენის ნამდვილ შინაგან ნებას და გარიგება ნების გარეგნული გამოვლენის შედეგად დაიდო, ნების ნაკლთან გვაქვს საქმე. გარდა ამისა, გარეგნულად გამოხატული ნება შინაგანი ნების გამოძახილი რომც იყოს, აუცილებელია ასეთი ნება იყოს ნამდვილი, რაც გულისხმობს ნების კანონმდებლობის მოთხოვნებთან შესაბამისობას. განსახილველ შემთხვევაში, ცალსახად დგინდება, რომ 2011 წლის 16 თებერვლის ჩუქების ხელშეკრულებების დადებისას პირველი და მეორე მოსარჩელეები არ მოქმედებდნენ თავისუფალი ნების ფარგლებში, რაც აღნიშნული გარიგებების ბათილად ცნობის საფუძველია.

20. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლით და განმარტა, რომ ვინაიდან სადავო გარიგებები არ ყოფილა განხორციელებული ნების თავისუფალი ფორმირების პირობებში და ისინი სახელმწიფოს მართსაწინააღმდეგო ჩარევის შედეგია, აღნიშნული სსკ-ის 992-ე მუხლის საფუძველზე ზიანის ანაზღაურების წინაპირობას წარმოადგენს. განსახილველ შემთხვევაში, ზიანის მოცულობა უნდა განისაზღვროს საკ–ო თანხების მოცულობით - ერთ შემთხვევაში - 89 352 ლარის, ხოლო, მეორე შემთხვევაში - 89 972 ლარის ოდენობით. გარდა ამისა, პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად მიიჩნია საპროცენტო განაკვეთის დაკისრების ნაწილში მოთხოვნა დასაბუთებულად და საბოლოოდ მოპასუხეებს სწორად დააკისრა მოსარჩელეთა სასარგებლოდ მითითებული თანხების ანაზღაურების ვალდებულება.

21. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე პირველმა მოპასუხემ წარადგინა საკასაციო საჩივარი, რომლითაც მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

22. პირველმა კასატორმა საკასაციო საჩივარში მიუთითა სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

22.1. მიუხედავად იმისა, რომ მოსარჩელე სადავო გარიგებების ბათილად ცნობის საფუძვლად იძულებას მიუთითებდა, სასამართლომ ისინი ამორალურ გარიგებებად დააკვალიფიცირა. აღნიშნულით სასამართლომ არამარტო გაანთავისუფლა მოსარჩელეები მტკიცების ტვირთისგან, არამედ ასევე მოახდინა ხანდაზმული მოთხოვნის გაცოცხლება;

22.2. სააპელაციო სასამართლომ დაუსაბუთებლად არ გაიზიარა პირველი მოპასუხის პოზიცია, რომ არ დასტურდებოდა სადავო ჩუქების ხელშეკრულებების დადების მიზნით მოსარჩელეებზე იძულების განხორციელების ფაქტი;

22.3. იძულება შეიძლება გამოიხატებოდეს როგორც ფიზიკური, ისე ფსიქოლოგიური ზემოქმედებით. მოტყუების მსგავსად, იძულებაც შეიძლება მესამე პირის მიერ განხორციელდეს. თუმცა, გარიგების ბათილობას განაპირობებს მხოლოდ ისეთი იძულება, რომელსაც თავისი ხასიათით შეუძლია გავლენა მოახდინოს პირზე და აფიქრებინოს, რომ მის პიროვნებას ან ქონებას რეალური საფრთხე ემუქრება. იძულების ხასიათის შეფასებისას მხედველობაში მიიღება პირთა ასაკი, სქესი და ცხოვრებისეული გარემოებანი. პირველი მოსარჩელის შვილთან გაფორმებული საპროცესო შეთანხმება მოსარჩელეზე იძულების განხორციელების ფაქტს ვერ ადასტურებს, ვინაიდან, ერთი მხრივ, საპროცესო შეთანხმების გაფორმება წარმოადგენდა საქართველოს პროკურატურისათვის კანონით მინიჭებულ დისკრეციულ უფლებას, ხოლო, მეორე მხრივ, საპროცესო შეთანხმების გაფორმება შეეძლო მხოლოდ პროკურატურას და არა პირველ მოპასუხეს. შესაბამისად, ეს უკანასკნელი, საპროცესო შეთანხმების დადების მიზნით მოსარჩელეზე იძულებას ვერ განახორციელებდა. ამასთან, ე.წ. მუქარის შინაარსი, რომლის თანახმად, საპროცესო შეთანხმების გაფორმებაზე უარის თქმის შემთხვევაში მესამე მოპასუხეს მკაცრი სანქცია დაეკისრებოდა, სამართლებრივად ვერ შექმის იძულების შემადგენლობას, ვინაიდან სასჯელის ოდენობის განსაზღვრა სასამართლოს უფლებამოსილებაა და არა პროკურატურის ან სხვა სამართალდამცავი დაწესებულების. სასჯელის როგორც მინიმალური, ასევე მაქსიმალური ოდენობა იმპერატიულად არის კანონით განსაზღვრული. კანონმდებელი ნათლად განმარტავს, რომ აუცილებელია იძულების ფაქტი საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებებით იყოს დადასტურებული, რაც მოიცავს როგორც ფიზიკურ, ასევე ფსიქოლოგიურ იძულებასაც;

22.4. მიუხედავად იმისა, რომ იძულებას თან ახლავს პირის ნების თავისუფლების შეზღუდვა, ის მაინც შეიძლება იყოს მართლზომიერი, თუ პირი მართლზომიერი შედეგის მისაღწევად შესაბამის მართლზომიერ საშუალებას გამოიყენებს. კერძოდ, იძულებად არ მიიჩნევა ისეთი მოქმედებები, რომლებიც არ ხორციელდება არც მართლსაწინააღმდეგო მიზნით და არც მართლსაწინააღმდეგო საშუალებათა გამოყენებით, გარდა იმ შემთხვევებისა, თუ საშუალება და მიზანი ერთმანეთს არ შეესაბამება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელისათვის პროკურატურის მითითება (მოსარჩელის განმარტებით), რომ იგი საპროცესო შეთანხმებას არ გააფორმებდა, ვერ შექმნიდა იძულების შემადგენლობას, ვინაიდან საპროცესო შეთახმების გაფორმება-არგაფორმების საკითხი პროკურატურის დისკრეციულ უფლებამოსილებას წარმოადგენს;

22.5. იძულებას, თავისი არსით, ადგილი აქვს მაშინ, როდესაც იგი პიროვნებაში იწვევს შიშს, შეშფოთებას და შეუძლია მისი დამცირება, დაკნინება და, სავარაუდოდ, მისი ფიზიკური თუ სულიერი წინააღმდეგობის გატეხვა ან როდესაც მიზნად ისახავს პირის იძულებას, თავისი სურვილის ან შეგნების წინააღმდეგ იმოქმედოს. თუმცა, კონკრეტულმა ღონისძიებამ ადამიანში ეს შიში, შეშფოთება რომ გამოიწვიოს, აუცილებელია, სისასტიკის კონკრეტული მინიმუმი იყოს გადალახული. მოსარჩელის ლოგიკას რომ მივყვეთ, რომელიც მხარდაჭერილია ორი ინსტანციის სასამართლოების მიერ, ნათელია, რომ მასში შიში და დაუცველობის განცდა გამოიწვია მის მიმართ მკაცრი სასჯელის გამოყენების შესაძლებლობამ. აღნიშნული გარემოება ვერ გახდიდა იძულებას, მუქარას რეალურს, ვინადინ პირი, რომელიც სარგებლობს პროცესუალური უფლებებით, დაცულია ყოველგვარი არასათანადო მოპყრობისაგან. ინდივიდის უფლებებში ჩარევა ნებადართულია მხოლოდ სამართლიანი პროცესის ჩატარებით. მნიშვნელოვანია, რომ სისხლის სამართლის პროცესის დროს ფართო საპროცესო უფლებები უზრუნველყოფს პიროვნების დაცულობას ყოველგვარი ზემოქმედებისაგან. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, სამართლიანი სასამართლოს უფლება არა მხოლოდ სასამართლოსადმი მიმართვის (სარჩელის შეტანის) შესაძლებლობას გულისხმობს, არამედ უზრუნველყოფს ადამიანის სრულყოფილ სამართლებრივ დაცვას. სამართლიანი სასამართლოს უფლება, პირველ რიგში, ნიშნავს სახელმწიფო ხელისუფლების ყველა იმ გადაწყვეტილების (ქმედების) სასამართლოში გასაჩივრებას და სამართლებრივ შეფასებას, რომელიც ადამიანის უფლებებს არღვევს. შესაბამისად, მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები, დადასტურების შემთხვევაშიც, ვერ ქმნის იძულების შემადგენლობისათვის აუცილებელ ერთობლიობას;

22.6. კანონმდებელი იძულებით დადებული გარიგების შეცილების უფლებას განსაზღვრულ ჩარჩოებში აქცევს, კერძოდ, სსკ-ის 89-ე მუხლის შესაბამისად, იძულებით დადებული გარიგება შეიძლება სადავო გახდეს ერთი წლის განმავლობაში იძულების დამთავრების მომენტიდან. აქედან გამომდინარე, მოსარჩელის მოთხოვნა ხანდაზმულია, რაც მის დაკმაყოფილებას გამორიცხავდა;

22.7. დაუსაბუთებელია პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწვეტილებაში განვითარებული მსჯელობა, რომელიც მხარდაჭერილია სააპელაციო სასამართლოს მიერ, რომ მოპასუხეებმა ვერ წარადგინეს ხელშეკრულებების გაფორმებისათვის აუცილებელი პროცედურების თაობაზე ინფორმაცია. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 24-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეული სამოქალაქო-სამართლებრივ ურთიერთობებში მონაწილეობენ ისევე, როგორც კერძო სამართლის იურიდიული პირები. სახელმწიფოს ან ადგილობრივი თვითმმართველობის უფლებამოსილებებს ამ დროს ახორციელებენ მისი ორგანოები (უწყებები, დაწესებულებები და ა. შ.) ისე, რომ ისინი არ არიან იურიდიული პირები. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ნათელია, რომ მოპასუხეებს არ გააჩნიათ ვალდებულება სამოქალაქო ხელშეკრულების გაფორმების უფლებამოსილება, პროცედურები გაწერონ ნორმატიული სახით. შესაბამისად, დაუსაბუთებელია სასამართლოს განმარტება, მოპასუხის მიერ შესაბამისი მტკიცებულებების წარუდგენლობის შესახებ;

22.8. სასამართლოებმა დაუსაბუთებლად გაიზიარეს მოსარჩელის მითითება, რომ სადავო ხელშეკრულების დასადებად მოსარჩელემ გამოიტანა სესხი და იპოთეკით დატვირთა უძრავი ქონება. ამასთან, მოსარჩელის განმარტებით, მის მიერ ყოვეთვიურად ხორციელდებოდა სესხის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული თანხების, მათ შორის პროცენტების გადახდა. კასატორის მოსაზრებით, სესხის ხელშეკრულების გაფორმება არ არის იმის დამადასტურებელი საკმარისი მტკიცებულება, რომ სესხის ხელშეკრულებით მიღებული თანხა უპირობოდ სადავო ხელშეკრულებით განსაზღვული ქონების შეძენას მოხმარდა.

23. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მეორე მოპასუხემ წარადგინა საკასაციო საჩივარი, რომლითაც მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

24. მეორე კასატორმა საკასაციო საჩივარში მიუთითა სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

24.1. მეორე მოსარჩელემ განცხადებით მიმართა მეორე მოპასუხეს და თავად გამოთქვა სურვილი კომპიუტერული ტექნიკის სახელმწიფოსათვის ჩუქების თაობაზე. ჩუქების მოტივის მითითება და კვლევა არ წარმოადგენდა დასაჩუქრებული პირის ვალდებულებას. მეორე მოპასუხე, მისი ფუნქციიდან გამომდინარე, ვალდებულიც იყო ქონება მიეღო სახელმწიფო საკუთრებაში, მაშინ როდესაც არანაირი იძულების ან ძალადობის საფუძვლები წარმოდგენილი არ იყო ხელშეკრულების დადების დროს. ჩუქების ხელშეკრულების უსასყიდლო ხასიათი მის ძირითად მაკვალიფიცირებელ წინაპირობას წარმოადგენს, ამიტომ იგი შესაძლებელია, სხვადასხვა მოტივებით იყოს განპირობებული. კანონმდებელი დასაშვებად მიიჩნევს, მხარეებმა ჩუქების ხელშეკრულება დაუკავშირონ ამა თუ იმ პირობების შესრულებას, აღნიშნული ასევე შეიძლება განპირობებული იყოს საზოგადოებრივი კეთილდღეობით ან საერთო-სასარგებლო მიზნით ან/და შესაძლოა გამჩუქებლისათვის პრინციპულად მნიშვნელოვანი იყოს აღნიშნული გარიგების დადება;

24.2. საქმეში წარდგენილ საპროცესო შეთანხმებაში მითითებულია, რომ საპროცესო შეთანხმება დადებულია ძალადობის, დაშინების, მოტყუების ან რაიმე სხვა უკანონო დაპირების გარეშე, ნებაყოფლობით. აღნიშნული დოკუმენტი ძალაშია და არ არსებობს საწინააღმდეგო მტკიცებულებები, რომლებიც სახელმწიფო მოხელეთა მხრიდან კანონსაწინააღმდეგო ქმედების ჩადენაზე მიუთითებდა;

24.3. სასამართლომ 2011 წლის 16 თებერვლის ხელშეკრულება მართლსაწინააღმდეგო და ამორალურ გარიგებად მიიჩნია და, შესაბამისად, ბათილად ცნო. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი არის ყველაზე ზოგადი და, თავისი არსიდან გამომდინარე, ყველაზე იშვიათად გამოყენებადი უნდა იყოს, რადგან თუ კერძო სამართალში არსებობს სპეციალური ნორმა, უპირატესობა სპეციალურ ნორმას ენიჭება. სწორედ სპეციალური ნორმის საფუძველზე დგება სამართლებრივი შედეგი. თუ სპეციალური ნორმა ბათილობას ვერ დაადგენს, ამ შემთხვევაში 54-ე მუხლიდან გამომდინარე, ხელშეკრულება ბათილი ვერ გახდება. შესაბამისად, სარჩელი ამ კუთხითაც უსაფუძვლოა (იხ. საქმე Nას-664-635-2016);

24.4. კასატორმა მოიხმო სამოქალაქო კოდექსის 85-ე, 86-ე, 88-ე მუხლები და განმარტა, რომ მოცემულ შემთხვევაში მოწინააღმდეგე მხარის მიმართ რაიმე სახის ზეწოლის განხორციელების ფაქტი არ დასტურდება. იმ შემთხვევაშიც კი, თუ მოსარჩელეები მუქარად მიიჩნევენ პატიმრობაში ყოფნისა და სისხლისსამართლებრივი მსჯავრდების/მკაცრი სასჯელის გამოყენების შესაძლებლობას, დაპატიმრებასა და სასჯელის დანიშვნას გააჩნია კანონით მკაცრად დადგენილი სავალდებულო წინაპირობები და პროცედურები. შესაბამისად, ჩუქების ხელშეკრულებაზე უარის თქმის შემთხვევაშიც, გამოირიცხებოდა მესამე მოსარჩელის უფლებების არალეგიტიმური ხელყოფა, რადგან მისთვის წარდგენილი ბრალის შეფასება მართლმსაჯულების ორგანოში გაგრძელდებოდა;

24.5. სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლის თანახმად, დელიქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების ხანდაზმულობის ვადა არის სამი წელი იმ მომენტიდან, როცა დაზარალებულმა შეიტყო ზიანის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ. ამასთან, დელიქტით გამოწვეული ზიანი მხოლოდ იმ შემთხვევაში ანაზღაურდება, თუ პირი მოქმედებდა მართლსაწინააღმდეგოდ, პირის მოქმედება იყო განზრახი ან გაუფრთხილებელი (ანუ ბრალეული), უშუალოდ ამ მართლსაწინააღმდეგო, განზრახმა ან გაუფრთხილებელმა მოქმედებამ მიაყენა პირს ზიანი. სრულიად გაუგებარია, დასახელებული სამართლებრივი საფუძვლით მეორე მოპასუხისათვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, ვინაიდან სარჩელში არ არის მითითებული არცერთი ფაქტობრივი გარემოება და არც საქმეზე დართული მასალებიდან იკვეთება მეორე მოპასუხის ან სახელმწიფოს რომელიმე მოხელის მხრიდან მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების განხორციელების ფაქტი. ასევე, არ არის დასახელებული არცერთი კონკრეტული ზიანის მიმყენებელი პირი და არ არსებობს მართლსაწინააღმდეგო ქმედების ჩადენის დამადასტურებელი მტკიცებულებები;

24.6. კასატორმა მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 1005.1 მუხლზე და განმარტა, რომ სამოქალაქო კანონმდებლობის ანალიზის შედეგად შეიძლება დასკვნა, რომ მხოლოდ ზიანის მიმყენებელი პირის სტატუსი არ არის საკმარისი სახელმწიფოსათვის პასუხისმგებლობის დასაკისრებლად, აუცილებელია, მოხელის მიერ ზიანის მიმყენებელი ქმედება სხვა პირის მიმართ ჩადენილი იყოს სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელებისას. ამასთან, ამგვარი ქმედების შედეგად დაირღვეს ისეთი ვალდებულება, რომელსაც შეესაბამება სხვა, კერძო პირის უფლება და აღნიშნული იყოს შესაბამისი მტკიცებულებით დადასტურებული. ამდენად, არ არსებობდა მეორე მოპასუხის მიმართ რაიმე მოთხოვნის დაყენების სამართლებრივი საფუძველი;

24.7. სასამართლოს არ შეუფასებია ის გარემოება, რომ კომპენსაცია დასაშვებია მხოლოდ მაშინ, თუ სახეზეა გამდიდრების ფაქტი და ნივთის დაბრუნება შეუძლებელია. ამ თვალსაზრისით სასამართლომ არ შეაფასა საქმეში წარდგენილი მტკიცებულება - საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2018 წლის 09 ნოემბრის N13/85504 წერილი.

25. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

26. საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ პირველი კასატორის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, ხოლო მეორე კასატორის საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

27. განსახილველ შემთხვევაში მხარეთა შორის დავის საგანია პირველ მოსარჩელესა და პირველ მოპასუხეს, ასევე, მეორე მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის დადებული ჩუქების ხელშეკრულებების მართლზომიერება. კერძოდ, საკასაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანია დაიდო თუ არა აღნიშნული ჩუქების ხელშეკრულებები დასაჩუქრებულის, სახელმწიფოს (სახელმწიფო ორგანოების) მხრიდან მჩუქებლების ნებაზე არამართლზომიერი ზეგავლენის მოხდენის შედეგად.

28. კასატორის ძირითადი პრეტენზია კანონის არასწორ გამოყენებაში მდგომარეობს. კერძოდ, ისინი დავობენ, რომ მიუხედავად მოსარჩელის მითითებისა, რომ სადავო ჩუქების ხელშეკრულებები იძულების შედეგად დაიდო, სასამართლომ მათი მართლზომიერების შეფასებისას იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლით, ნაცვლად იძულებით დადებული გარიგების მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმებისა.

29. საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა დაადგინოს, რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს (იხ. მაგ., სუსგ საქმე Nას-1529-1443-2012, 09 დეკემბერი, 2013 წელი; დიდი პალატის გადაწყვეტილება Nას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017 წელი, §187).

30. საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე, აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზების პირობებში (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004წ., გვ. 38-39; ჰ. ბიოლინგი/ პ. ლუთრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნის საფუძვლების სისტემური ანალიზი, თბ., 2009წ., გვ. 15; ს. ჩაჩავა, მოთხოვნისა და მოთხოვნის საფუძვლების კონკურენცია კერძო სამართალში, თბ., 2010, გვ. 21).

31. წინამდებარე საქმეში მოსარჩელის მოთხოვნას წარმოადგენს მხარეთა შორის გაფორმებული ჩუქების ხელშეკრულებების ბათილად ცნობა და პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა. მოსარჩელეები მათი მოთხოვნის საფუძვლად იმ გარემოებაზე მიუთითებენ, რომ აღნიშნული ხელშეკრულებების დადებას წინ უძღოდა მესამე მოპასუხის დაპატიმრება, ხოლო შემდგომ, მისი განთავისუფლების სანაცვლოდ, ამ უკანასკნელის დედაზე, პირველ მოსარჩელეზე და დაზე, მეორე მოსარჩელეზე სამართალდამცავი ორგანოების მხრიდან განხორციელდა ზეწოლა სახელმწიფოსათვის ქონების ჩუქების მიზნით. დადგენილია, რომ პირველმა და მეორე მოსარჩელეებმა პირველ და მეორე მოპასუხეებს, რომლებიც სადავო გარიგებებში სახელმწიფოდ არიან მოხსენიებულები, ჩუქების ფორმით, უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადასცეს დიდი ოდენობით კომპიუტერული ტექნიკა, რაც, მოსარჩელეთა მტკიცებით, მოტივირებული იყო მათი ოჯახის წევრთან საპროცესო შეთანხმების გაფორმებისა და მისი პატიმრობიდან გათავისუფლების მოლოდინით.

32. ზემოთ მითითებული გარემოებების ერთობლიობაში შეფასება საკასაციო სასამართლოს აძლევს ვარაუდის საფუძველს გარიგების იმგვარ ნაკლთან მიმართებაში, რომელიც უა–ერნატივოდ იწვევს მისი იურიდიული შედეგის გაბათილებას. კონკრეტული გარიგებების ბათილად ცნობის სამართლებრივ შედეგს კი, საკასაციო სასამართლოს დადგენილი პრაქტიკის თანახმად (იხ. მაგ., სუსგ საქმე Nას-15-15-2016, 01 მარტი, 2016 წელი), შეიცავს სწორედ სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი, რომლის თანახმად ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს.

33. საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა, რომ სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული ხელშეკრულებების მიმართ იმთავითვე ნავარაუდევია კანონშესაბამისობის, ანუ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლით დადგენილი სამი დამოუკიდებელი წინაპირობის დაცვის მოლოდინი იმ მხარის მიერ, რომელიც ძლიერ მხარესთან შედის სახელშეკრულებო ბოჭვაში. მიუხედავად იმისა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლი ადგენს სახელშეკრულებო თავისუფლების პრინციპს, რაც იმას ნიშნავს, რომ კერძოსამართლებრივი გარიგების მონაწილეები კანონის ფარგლებში უფლებამოსილი არიან თავისუფლად დადონ ისეთი ხელშეკრულებები, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას, ანუ მოქმედებს პრინციპი – „ნებადართულია, რაც აკრძალული არ არის“, დასახელებული ნორმის დეფინიციის შესაბამისად, სახელშეკრულებო თავისუფლებაც კანონისმიერ ჩარჩოშია მოქცეული და, აქედან გამომდინარე, როდესაც სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მხარეა სახელმწიფო, განსაკუთრებით მაღალი სტანდარტით უნდა შემოწმდეს და შეფასდეს გარიგების „ძლიერი“ კონტრაჰენტის ქცევა/ქმედება რამდენად შეესაბამება სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის წინაპირობათაგან ისეთ სპეციფიკურ დანაწესს, როგორიცაა ზნეობის ნორმები. ასეთ ვითარებაში სასამართლოს კვლევისა და შეფასების საგანია, თუ რამდენად მორალურად შეიძლება იქნეს მიჩნეული ისეთი გარიგება, როდესაც სახელმწიფო უსასყიდლოდ იღებს გარკვეულ მომსახურებას, ქონებას საკუთრებაში და ა.შ. ანუ, პრაქტიკულად რატომ შეიძლება კერძო სამართლის პირმა „დაასაჩუქროს“ სახელმწიფო, რამდენად შეესაბამება აღნიშნული იმ ზოგად მორალურ კატეგორიას, რომ სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს ვალდებულება საკუთარი რესურსებით თითოეული პირის უფლება და ინტერესი დაიცვას, ფიზიკურმა ან იურიდიულმა პირმა აჩუქოს რაიმე ქონება (იხ. სუსგ საქმე Nას-501-475-2015, 31 მარტი, 2016 წელი; Nას-212-201-2017, 15 მაისი, 2017 წელი; Nას-1217-1137-2017, 15 ოქტომბერი, 2018 წელი).

34. სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის თაობაზე მსჯელობისას, დოქტრინაში გამოთქმული არაერთი მოსაზრებისა და სასამართლო პრაქტიკის გათვალისწინებით, უნდა აღინიშნოს, რომ დასახელებული ნორმა ზოგადდეფინიც. ხასიათისაა, ბლანკეტურია, მითითებით მოწესრიგებას წარმოადგენს და მარტოოდენ 54-ე მუხლი სხვა ნორმების მითითების გარეშე, რომლებიც მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს შეიცავენ, არ უნდა იქნეს გამოყენებული, თუმცა ზნეობის ნორმების საწინააღმდეგოდ გარიგების შინაარსის შესაფასებლად შესაძლებელია დამოუკიდებლად იქნეს გამოყენებული დასახელებული მუხლი, როდესაც გარიგების ამორალურობას უკავშირდება სადავო საკითხი. თუმცა, ასეთ ვითარებაში დამატებით, შესაძლოა, კონტრაჰენტთა ქმედებების შეფასება მოხდეს სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილით განმტკიცებული კეთილსინდისიერების მასშტაბითაც, რათა დადგინდეს არა მხარეთა სუბიექტური დამოკიდებულება გარიგებისდმი (მისი კონკრეტული პირობისადმი), არამედ ობიექტური გარემოებების შეფასების საფუძველზე, რაც გარიგების შინაარსის ზნეობის ნორმებთან შესატყვისობას ეხება, გაირკვეს ამორალურია თუ არა მხარეთა შეთანხმება. ამასთან, სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საფუძველზე გარიგების ზნეობის საწინააღმდეგოდ მიჩნევის შემთხვევაში, გარიგებით მიღებული სარგებლის დაბრუნება კ–ორმა მოვალეს შესაძლებელია მოსთხოვოს უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების საფუძველზე (იხ. სუსგ საქმე Nას-212-201-2017, 15 მაისი, 2017 წელი; Nას-1217-1137-2017, 15 ოქტომბერი, 2018 წელი).

35. საკასაციო პალატა ასევე განმარტავს, რომ სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული გარიგებების მიმართ, თუკი მოსარჩელე კონკრეტულ ფაქტებზე მითითებით აცხადებს, რომ მასზე განხორციელდა იძულება (ფიზიკური ან ფსიქოლოგიური), პრეზუმირებულია, რომ იძულება განხორციელდა და სახელმწიფოს უბრუნდება მტკიცების ტვირთი, რომ იძულებას ადგილი არ ჰქონია, მანვე უნდა დაამტკიცოს, რატომ არის შეუძლებელი ამგვარი პრეზუმფციის დაშვება, რაც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში გარიგების შინაარსის დეტალურ კვლევასა და გაანალიზებას მოითხოვს (იხ. სუსგ საქმე Nას-15-15-2016, 01 მარტი, 2016 წელი; Nას-501-475-2015, 31 მარტი, 2016 წელი; Nას-212-201-2017, 15 მაისი, 2017 წელი; Nას-1217-1137-2017, 15 ოქტომბერი, 2018 წელი).

36. ამრიგად, იმ შემთხვევაში, როდესაც გარიგების ერთ-ერთი მხარეა სახელმწიფო, სადავოობისას იმ გარემოების მტკიცების ტვირთი, რომ გარიგების დადებას წინ უძღოდა მეორე მხარის მიერ ნამდვილი ნების გამოვლენა, ეკისრება სახელმწიფოს.

37. მსგავსი მიდგომა გაზიარებულია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ. ერთ-ერთ საქმეში ევროსასამართლომ აღნიშნა, რომ „...ყველა შემთხვევა არ ხასიათდება affirmanti incumbit probatio (ამტკიცებს ფაქტის მიმთითებელი) პრინციპის განუხრელი გამოყენებით, რადგან ზოგიერთ შემთხვევაში მხოლოდ სახელმწიფოს გააჩნია ინფორმაციის მოპოვების შესაძლებლობა...“ (იხ. CASE OF FEDOTOV v. RUSSIA, Application no. 5140/02, 25.10.2005).

38. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოპასუხეებმა ვერ უზრუნველყვეს მათი წილი მტკიცების ტვირთის რეალიზება და იმ გარემოების დადასტურება, რომ სადავო ჩუქების ხელშეკრულებები დაიდო ნამდვილი ნების საფუძველზე და შეესაბამებოდა ზნეობის საყოველთაოდ აღიარებულ სტანდარტებს.

39. კერძოდ, სადავო გარიგებების მართლზომიერების შეფასების მიზნით საკასაციო სასამართლო ყურადღებას მიაქცევს საქმეზე დადგენილ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებსა და მათ ქრონოლოგიას: 2010 წლის 02 ნოემბერს დააკავეს მესამე მოსარჩელე, რომელსაც წარედგინა ბრალი სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის და თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 04 ნოემბრის განჩინებით აღკვეთი ღონისძიების სახით, შეეფარდა პატიმრობა; მესამე მოსარჩელე წარმოადგენს პირველი მოსარჩელის შვილს და მეორე მოსარჩელის ძმას; მესამე მოსარჩელის დაკავებიდან მოკლე პერიოდში, 2010 წლის 31 დეკემბერს პირველ მოსარჩელესა და შპს „.. კ–ს“ შორის დაიდო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც პირველმა მოსარჩელემ სესხის სახით მიიღო 40 000 აშშ დოლარი (დაახლოებით 70 880 ლარი); ხოლო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების გაფორმებიდან რამდენიმე დღეში, 2011 წლის 21 იანვარს შპს „ა–ასა“ და პირველ მოსარჩელეს შორის გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზე ამ უკანასკნელმა შეიძინა 89 972 ლარის ღირებულების 83 ერთეული კომპიუტერული ტექნიკა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 51-54); აღნიშნულის შემდგომ, 2011 წლის 16 თებერვალს პირველ მოპასუხესა და პირველ მოსარჩელეს შორის გაფორმდა ჩუქების ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზე, პირველმა მოსარჩელემ პირველ მოპასუხეს აჩუქა 83 ერთეული კომპიუტერული ტექნიკა. ხელშეკრულებაში მითითებულია შემდეგი: „კომპიუტერული ტექნიკა არის [პირველი მოსარჩელის] საკუთრება, რაც დასტურდება შპს „ა–ას“ სასაქონლო ზედნადებით“ (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 112-113); გარდა ამისა, მეორე მოსარჩელესა და შპს „ი-ის“ შორის 2011 წლის 20 იანვარს გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, მეორე მოსარჩელემ შეიძინა 89 352 ლარის ღირებულების კომპიუტერული ტექნიკა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 47-50); იმავე პერიოდში, 2011 წლის 16 თებერვალს მეორე მოპასუხესა და მეორე მოსარჩელეს შორის გაფორმდა ჩუქების ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზე, მეორე მოსარჩელემ მეორე მოპასუხეს აჩუქა 89 352 ლარის ღირებულების კომპიუტერული ტექნიკა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 115-116); აღსანიშნავია, რომ დასახელებული ჩუქების ხელშეკრულებების გაფორმებიდან მეორე დღეს, 2011 წლის 17 თებერვალს სახელმწიფოსა და მესამე მოსარჩელეს შორის დამტკიცდა საპროცესო შეთანხმება და ბრალდებული სასამართლო დარბაზიდან განთავისუფლდა.

40. საქმეზე დადგენილი ზემოაღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებები და მოვლენათა ამგვარი განვითარება/თანმიმდევრობა, საკასაციო სასამართლოს აძლევს დასაბუთებული ვარაუდის საფუძველს, რომ მოსარჩელის მიერ სახელმწიფოსათვის (პირველი და მეორე მოპასუხეებისათვის) ქონების უსასყიდლოდ გადაცემა არ განხორციელებულა ნების თავისუფალი გამოვლენის საფუძველზე. საკასაციო სასამართლო ასევე ყურადღებას მიაქცევს იმ გარემოებას, რომ პირველი მოსარჩელის მიერ კომპიუტერული ტექნიკა შეძენილია კ–ის დახმარებით, რაც მას დამატებით ფინანსურ ვალდებულებას აკისრებდა და, შესაბამისად, ჩუქების ხელშეკრულების ნების თავისუფალი გამოვლენის პირობებში დადებას ნაკლებ სავარაუდოს ხდის. გარდა ამისა, კითხვის ნიშნებს აჩენს მოსარჩელეთა მიერ შესყიდული ტექნიკის ოდენობაც. მოპასუხეებს არ მიუთითებიათ და, შესაბამისად, არც სასამართლოს დაუდგენია, რომ მოსარჩელეები იმგვარ საქმიანობას ეწეოდნენ, რომლის განსახორციელებლად აღნიშნული ოდენობის კომპიუტერული ტექნიკით უზრუნველყოფა იყო საჭირო.

41. საკასაციო სასამართლო ასევე განმარტავს, რომ როდესაც საკითხი ეხება ჩუქების ხელშეკრულებას, მნიშვნელოვანია, გამოიკვეთოს ჩუქების ხელშეკრულების დადებისას მხარეთა ნების განმსაზღვრელი ორი ძირითადი კრიტერიუმი: მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა და გამჩუქებლის მატერიალური მდგომარეობა. ფაქტობრივი გარემოებები უნდა დადგინდეს ამ კრიტერიუმების არსებობის შეფასების კუთხით, ხოლო დასახელებული კრიტერიუმების შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს ანალოგიურ გარემოებებში გონიერი ადამიანის ქცევის სტანდარტი.

42. ამ თვალსაზრისით, პირველ და ყველაზე მნიშვნელოვან წინაპირობას წარმოადგენს ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებამდე მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა, რაც, როგორც წესი, განაპირობებს მჩუქებლის მიერ ჩუქების ხელშეკრულების დადების მოტივის ჩამოყალიბებას. ჩუქების ხელშეკრულების უსასყიდლო ხასიათი მის ძირითად მაკვალიფიცირებელ წინაპირობას წარმოადგენს. ამიტომ, იგი შესაძლებელია, სხვადასხვა მოტივებით იყოს განპირობებული. ნებისმიერ შემთხვევაში, ჩუქების მოტივი ყოველთვის გამომდინარეობს გამჩუქებლის მხრიდან დასაჩუქრებულის მიმართ არსებული პოზიტიური დამოკიდებულებიდან. ამგვარი ურთიერთობები კი, როგორც წესი, გარკვეული დროის განმავლობაში ყალიბდება და საფუძვლად უდევს მხარეთა შორის არსებული მადლიერება, კეთილგანწყობა, ან დამკვიდრებული ჩვეულებებით დადგენილი ერთგვარი მორალური ვალდებულება (იხ. სუსგ საქმე Nას-6-6-2015, 01 ივლისი, 2015 წელი), რაც სახელმწიფოსთან ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებისას ნაკლებ სავარაუდოა.

43. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში „გუსინსკი რუსეთის წინააღმდეგ“ განმარტა, რომ სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებაში მიცემის ეტაპზე სამოქალაქოსამართლებრივი გარიგების დადება, რომელიც დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას არ ემსახურება, მაღალი ალბათობით, ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს არ წარმოადგენს, რადგან სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება გარიგების გაფორმების მაპროვოცირებელი გარემოებაა, რაც ნების გამოვლენის თავისუფლებას იმთავითვე გამორიცხავს (იხ. GUSINSKIY v. RUSSIA, Application no. 70246/01, 19.05.2004).

44. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ სადავო გარიგებების დადება განაპირობა არა პირველი და მეორე მოსარჩელეების თავისუფალი ნების გამოვლენამ, არამედ მათი შვილის/ძმის მკაცრი სასჯელისაგან თავის არიდებისა და მასთან საპროცესო შეთანხმების გაფორმების მოლოდინმა, რამაც საბოლოოდ გარიგების დადების პროვოცირება მოახდინა. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სადავო ჩუქების ხელშეკრულებები, როგორც ამორალური გარიგებები, ბათილია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საფუძველზე.

45. საკასაციო სასამართლო ნაწილობრივ იზიარებს მეორე კასატორის მითითებას სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლის გამოყენებასთან დაკავშირებით და მიიჩნევს, რომ მოსარჩელეთა სასარჩელო მოთხოვნის გათვალისწინებით, ჩუქების ხელშეკრულებების ბათილად ცნობის პირობებში, პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის, გარიგებით მიღებული სარგებლის დაბრუნების მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია არა სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლი, რომელიც დელიქტით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ზოგად წესს ადგენს, არამედ უსაფუძვლო გამდიდრების მარეგულირებელი ნორმები, კერძოდ, იმავე კოდექსის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი, რომლის თანახმად, პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კ–ორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ: ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში; ასევე, 979-ე მუხლის მე-2 ნაწილი, რომლის მიხედვით, თუ უკან დაბრუნება შეუძლებელია გადაცემული საგნის მდგომარეობის გამო ან, თუ მიმღებს რაიმე მიზეზით არ შეუძლია საგნის უკან დაბრუნება, მაშინ მან უნდა აანაზღაუროს მისი საერთო ღირებულება. ღირებულება განისაზღვრება ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების წარმოშობის დროის მიხედვით.

46. ამდენად, გარიგების (ხელშეკრულების) ბათილობისას დგება უკვე განხორციელებული შესრულების უკუქცევის საკითხი ანუ, პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა-რესტიტუცია. აღნიშნული გულისხმობს, რომ გარიგებას ეცლება ის იურიდიული ზემოქმედება, რაც მან მოახდინა. შესაბამისად, ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში, სადავო ჩუქების ხელშეკრულებები ბათილ გარიგებებად იქნა მიჩნეული, მოსარჩელეებს წარმოეშვათ მოპასუხეთა მიმართ კონდიქც. მოთხოვნის უფლება.

47. წინამდებარე საქმეში დადგენილია, რომ პირველმა მოსარჩელემ პირველ მოპასუხეს უსასყიდლოდ, ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზე, გადასცა 89 972 ლარის, ხოლო მეორე მოსარჩელემ მეორე მოპასუხეს 89 352 ლარის ღირებულების კომპიუტერული ტექნიკა. იმის გათვალისწინებით, რომ აღნიშნული კომპიუტერული ტექნიკა ცვეთად მოძრავ ქონებას წარმოადგენს, რომელიც შეძენილ იქნა კონკრეტულად მოპასუხეთათვის გადაცემის მიზნით, ხოლო მოსარჩელეებს მათი საკუთრებაში დაბრუნების ინტერესი არ გააჩნიათ, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ პირველ მოპასუხეს წარმოეშვა ვალდებულება, დაუბრუნოს პირველ მოსარჩელეს საჩუქრის მიღების დროისათვის არსებული ქონების ღირებულება - 89 972 ლარი, ხოლო მეორე მოპასუხეს წარმოეშვა ვალდებულება, დაუბრუნოს მეორე მოსარჩელეს 89 352 ლარი, რადგან, ბათილი გარიგებების შედეგად, სწორედ ამ ოდენობის კომპიუტერული ტექნიკის ღირებულება დაზოგა სახელმწიფომ.

48. ამდენად, ამ ნაწილში საკასაციო საჩივრები დაუსაბუთებელია, რაც მათ დაკმაყოფილებას გამორიცხავს.

49. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ წინამდებარე გადაწყვეტილებაში განვითარებული მსჯელობის გათვალისწინებით, კასატორების მითითება გარიგების შეცილების ვადაზე და მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე სამართლებრივად ვარგის პრეტენზიას არ წარმოდგენს, ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში, სახეზეა უცილოდ ბათილი გარიგება, მასზე შეცილების რაიმე ვადის გავრცელება სამოქალაქო კოდექსით ნაკარნახევი არ არის და მის მიმართ გამოყენებულ უნდა იქნას ხანდაზმულობის საერთო - ათწლიანი ვადა.

50. წინამდებარე საქმეში დავის საგანს ასევე წარმოადგენს შპს „.. კ–სა“ და პირველ მოსარჩელეს შორის დადებული სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, ამ უკანასკნელის მიერ გადახდილი სარგებლის - 5 598,56 ლარის პირველი მოპასუხისათვის დაკისრების მართლზომიერება. პირველი მოსარჩელის განმარტებით, მას აღნიშნულ სესხზე საპროცენტო სარგებლის სახით გადახდილი აქვს ჯამში 11 197,12 ლარი, რომლის ნახევრის დაკისრებასაც ზიანის ანაზღაურების სახით, ითხოვს პირველი მოპასუხისათვის.

51. აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობაში მოქმედებს მტკიცების ტვირთის განაწილების ზოგადი წესი, რომლის თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებები, რომლებზეც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს (სსსკ-ის 102-ე მუხლი). მოსარჩელემ უნდა ამტკიცოს ის გარემოებები, რომლებზედაც დაფუძნებულია სასარჩელო მოთხოვნა, ხოლო მოპასუხემ გარემოებები, რომლებსაც მისი შესაგებელი ემყარება. ამ გარემოებების დამტკიცება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, შეიძლება მხარეთა (მესამე პირთა) ახსნა-განმარტებით, მოწმეთა ჩვენებით, ფაქტების კონსტატაციის მასალებით, წერილობითი თუ ნივთიერი მტკიცებულებებითა და ექსპერტთა დასკვნებით.

52. მტკიცების ტვირთი - ესაა სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი - ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს (იხ. სუსგ საქმე Nას-833-833-2018, 16 ნოემბერი, 2018 წელი; Nას-867-834-2016, 22 ნოემბერი, 2018 წელი).

53. მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებებით არ დასტურდება შპს „.. კ–თან“ დადებული სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, კონკრეტულად რა ოდენობის სარგებელი აქვს პირველ მოსაჩელეს გადახდილი. მხოლოდ მისი ახსნა-განმარტება კი, ამ გარემოების დამადასტურებელ საკმარის მტკიცებულებას არ წარმოადგენს, რაც ამ ნაწილში სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველია.

54. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლის შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები. მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ არ არსებობს ამგვარი საფუძვლები, შესაბამისად, საკასაციო პალატა უფლებამოსილია თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება.

55. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მეორე კასატორის საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს; ხოლო, პირველი კასატორის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ; გასაჩივრებული განჩინება გაუქმდეს იმ ნაწილში, რომლითაც ძალაში დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 19 დეკემბრის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის 2.3 ქვეპუნქტი და მე-7 პუნქტი და ამ ნაწილში მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება; პირველი მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნა პირველი მოპასუხის მიმართ 5 598,56 ლარის გადახდის დაკისრების შესახებ არ დაკმაყოფილდეს; დანარჩენ ნაწილში გასაჩივრებული განჩინება დარჩეს ძალაში.

56. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. ამასთან, იმავე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილების თანახმად, ამ მუხლში აღნიშნული წესები შეეხება აგრეთვე სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გასწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას. თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც.

57. წინამდებარე საქმეში დავის საგნის ღირებულება ჯამში შეადგენდა 354 929,73 ლარს (სარჩელზე სახელმწიფო ბაჟის გადახდის დროს მოქმედი ვალუტის გაცვლის ოფიციალური კურსის მიხედვით).

58. საკასაციო სასამართლოში დამდგარი შედეგის გათვალისწინებით, დაკმაყოფილდა პირველი მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნის 25,35%. შესაბამისად, ვინაიდან მოსარჩელეებმა სარჩელზე სახელმწიფო ბაჟის სახით გადაიხადეს 3000 ლარი, პირველ მოპასუხეს პირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს 3000 ლარის 25,35%, რაც შეადგენს 760,5 ლარს.

59. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება მოპასუხეებმა გაასაჩივრეს სააპელაციო წესით. პირველი მოპასუხე გათავისუფლებული რომ არ ყოფილიყო სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან, სსსკ-ის 55-ე მუხლის პირველი ნაწილის [სასამართლოს მიერ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით გაწეული ხარჯები და სახელმწიფო ბაჟი, რომელთა გადახდისაგან განთავისუფლებული იყო მოსარჩელე, გადახდება მოპასუხეს ბიუჯეტის შემოსავლის სასარგებლოდ, მოთხოვნათა იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელიც დაკმაყოფილებულია] მიხედვით, მას სააპელაციო საჩივარზე სახელმწიფო ბაჟის სახით უნდა გადაეხადა 95 570,56 ლარის (89 972 + 5 598,56 = 95 570,56) 4%, რაც შეადგენს 3 822,82 ლარს.

60. საკასაციო სასამართლოში დამდგარი შედეგის გათვალისწინებით, დაკმაყოფილდა პირველი მოპასუხის სააპელაციო მოთხოვნის 5,86%. შესაბამისად, პირველ მოსარჩელეს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს პირველი მოპასუხის მიერ სააპელაციო სასამართლოში გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის 3 822,82 ლარის 5,86%, რაც შეადგენს 224,02 ლარს.

61. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხეებმა წარადგინეს საკასაციო საჩივრები. მეორე მოპასუხის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, შესაბამისად, არ არსებობს მის მიერ გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის განაწილების წინაპირობები. ხოლო, პირველი მოპასუხის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, კერძოდ, დაკმაყოფილდა მისი საკასაციო მოთხოვნის (95 570,56 ლარი) 5,86%.

62. პირველი მოპასუხე გათავისუფლებული რომ არ ყოფილიყო სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან, სსსკ-ის 55-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, მას საკასაციო საჩივარზე სახელმწიფო ბაჟის სახით უნდა გადაეხადა 95 570,56 ლარის 5%, რაც შეადგენს 4 778,53 ლარს.

63. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლოში დამდგარი შედეგის გათვალისწინებით, პირველ მოსარჩელეს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს პირველი მოპასუხის მიერ საკასაციო სასამართლოში გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის 4 778,53 ლარის 5,86%, რაც შეადგენს 280,02 ლარს.

64. ჯამში პირველ მოსარჩელეს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს 504,04 ლარის გადახდა.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე და 411-ე მუხლებით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა

1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

3. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 25 ივლისის განჩინება იმ ნაწილში, რომლითაც ძალაში დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 19 დეკემბრის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის 2.3 ქვეპუნქტი და მე-7 პუნქტი და ამ ნაწილში მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება;

4. ც. გ–ის სასარჩელო მოთხოვნა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიმართ 5 598,56 ლარის გადახდის დაკისრების შესახებ არ დაკმაყოფილდეს;

5. დანარჩენ ნაწილში გასაჩივრებული განჩინება დარჩეს ძალაში;

6. ც. გ–ს (პ/ნ: .......) სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ (ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150) დაეკისროს 504,04 (ხუთას ოთხი ლარი და ოთხი თეთრი) ლარის გადახდა;

7. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს (ს/კ: ......) ც. გ–ის (პ/ნ: .....) სასარგებლოდ დაეკისროს 760,5 (შვიდას სამოცი ლარი და ორმოცდაათი თეთრი) ლარის გადახდა სახელმწიფო ბაჟის გადასახდელად გაწეული ხარჯის ანაზღაურების სახით;

8. საკასაციო პალატის გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ე. გასიტაშვილი