საქმე №ას-1059-2023 14 დეკემბერი, 2023 წელი

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ეკატერინე გასიტაშვილი, მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – გ.მ–ვი (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ა.მ–ვი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 11 ივლისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის უარყოფა

დავის საგანი - ანდერძის ბათილად ცნობა, მესაკუთრედ ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. ა.მ–ვმა (შემდეგში - მოსარჩელე, მოწინააღმდეგე მხარე) სარჩელი აღძრა გ.მ–ვის (შემდეგში - მოპასუხე, აპელანტი, კასატორი) მიმართ, რომლითაც მოითხოვა ბათილად იქნეს ცნობილი 2017 წლის 01 დეკემბრის შინაურული ანდერძი და მოსარჩელე ცნობილი იქნეს მამის - ი.მ–ვის (შემდეგში - მამკვიდრებელი) დანაშთი სამკვიდრო ქონების, მდებარე: ქ. თბილისი, ქუჩა ......, N12, ს/კ:.........(შემდეგში - სამკვიდრო ქონება) მესაკუთრედ.

2. სარჩელი ეფუძნება შემდეგ გარემოებებს: მამკვიდრებელს და ი.მ–ვას რეგისტრირებული ქორწინების განმავლობაში 1991 წლის 24 მარტს შეეძინათ შვილი - მოსარჩელე. მამკვიდრებელი და ი.მ–ვა განქორწინდნენ 1995 წლის 08 ივლისს, ამის შემდგომ მოსარჩელეს ზრდიდა დედა. მამკვიდრებელი გარდაიცვალა 2017 წლის 11 დეკემბერს. მოსარჩელე არის მამკვიდრებლის ერთადერთი შვილი. მამკვიდრებელი სიცოცხლეში ყოველთვის ამბობდა, რომ კუთვნილ ქონებას უტოვებდა შვილს. შესაბამისად, მამის სურვილის აღსასრულებლად, მოსარჩელემ მიმართა ნოტარიუსს სამკვიდროს მისაღებად, მაგრამ აღმოჩნდა, რომ მამკვიდრებლის ქონებით დაინტერესებულია სხვა პირი - მამკვიდრებლის ძმის შვილი - მოპასუხე. მოპასუხემ ნოტარიუსს წარუდგინა ფორმადაუცველი ანდერძი, თითქოს მამკვიდრებელმა მთელი ქონება დაუტოვა ძმის შვილს. წარდგენილი იქნა ექსპერტიზის დასკვნაც, რომელიც ვერ იძლევა პასუხს იმის შესახებ, რომ ანდერძს ხელს აწერს მამკვიდრებელი. მოსარჩელე მიიჩნევს, რომ შინაურული ანდერძი შედგენილია კანონის დარღვევით, მოპასუხემ მოსარჩელეს დაუმალა მამის გარდაცვალების შესახებ ინფორმაცია. ანდერძის შესახებ მოსარჩელემ მხოლოდ მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდეგ შეიტყო.

3. მოპასუხემ წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და მიუთითა ანდერძის ნამდვილობაზე. მოპასუხემ განმარტა, რომ მოსარჩელე არ აქცევდა მამას ყურადღებას და გამოჩნდა მხოლოდ მამის გარდაცვალების შემდეგ. მამკვიდრებელმა ანდერძი შეადგინა მოპასუხის მიერ მის მიმართ გამოხატული ყურადღებისა და პატივისცემის ნიშნად. მოპასუხემ განმარტა, რომ მამკვიდრებელთან მას ჰქონდა კარგი ურთიერთობა, აქცევდა ყურადღებას, ეხმარებოდა მატერიალურად და ავადმყოფობის დროს უვლიდა კიდევაც. მოსარჩელე არ ეხმარებოდა მამკვიდრებელს და არ აქცევდა ყურადღებას, მხოლოდ სოციალური ქსელებით კითხულობდა მამას იშვიათად, რაღაც პერიოდის შემდეგ კი მამასთან მიმოწერაც კი შეწყვიტა (დაბლოკა). მოპასუხემ დაადასტურა, რომ მამკვიდრებლის გარდაცვალების შესახებ ინფორმაცია არ მიაწოდა მოსარჩელეს, რადგან ბრაზობდა მისი მხრიდან მამის მიმართ გამოჩენილ უყურადღებობაზე.

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 25 აგვისტოს გადაწყვეტილებაით სარჩელი დაკმაყოფილდა: ბათილად იქნა ცნობილი 2017 წლის 01 დეკემბრის ხელნაწერი / შინაურული/ რუსულენოვანი ანდერძი, რომელიც ეხება 2017 წლის 11 დეკემბერს გარდაცვლილ ი.მ–ვის სამკვიდრო ქონების მიღებას. მოსარჩელე ცნობილი იქნა მამკვიდრებლის დანაშთი სამკვიდრო ქონების მესაკუთრედ.

5. პირველი ინსტანციის სასამართლო ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილების მიღებისას დაეყრდნო მის მიერ დადგენილ, შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს:

6. მამკვიდრებელს და ი.მ–ვას რეგისტრირებულ ქორწინებაში შეეძინათ ერთი შვილი - 1991 წლის 24 მარტს დაბადებული - მოსარჩელე. მამკვიდრებელს და ი.მ–ვას შორის რეგისტრირებული ქორწინება შეწყდა 1995 წლის 8 ივლისს.

7. ი.მ–ვი გარდაიცვალა 2017 წლის 11 დეკემბერს. საჯარო რეესტრში მამკვიდრებლის სახელზე საკუთრების უფლებით ირიცხებოდა უძრავი ნივთი, მდებარე: ქ. თბილისი, ...... ქუჩა N12, დაზუსტებული ფართობი 102.00 კვ.მ.

8. 2017 წლის 27 დეკემბერს ნოტარიუს განცხადებით მიმართა მოსარჩელემ და მოითხოვა სამკვიდრო მოწმობა გარდაცვლილი ი.მ–ვის დანაშთ ქონებაზე.

9. 2018 წლის 8 მაისს ნოტარიუსს განცხადებით მიმართა მოპასუხემ, რომელმაც განმარტა, რომ არის გარდაცვლილი ი.მ–ვის ანდერძისმიერი მემკვიდრე და წარადგინა ხელნაწერი (შინაურული) ანდერძი. მისი განმარტებით, ანდერძი დაწერილია ი.მ–ვის მიერ 01.12.2017 წელს, რაზეც ჩატარდა ექსპერტიზა, ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ 24/04/2018წ. N5002401918. მოპასუხემ მიუთითა, რომ მის გარდა არსებობს პირველი რიგის მემკვიდრე-მოსარჩელე. განმცხადებელმა მოითხოვა ანდერძისმიერი სამკვიდრო მოწმობის გაცემა.

10. დადგენილი იქნა, რომ ბანკში ი.მ–ვს 14/12/2018 წლის მდგომარეობით უფიქსირდება საკრედიტო დავალიანება (კრედიტი N5385648) 3709.59 ლარი. აღნიშნული სესხის დასაფარად მოპასუხემ 2018 წლის 14 დეკემბერს 2075 ლარი ი.მ–ვის ანგარიშზე შეიტანა. 21/01/2019 წლის მდგომარეობით ი.მ–ვს ბანკის წინაშე უფიქსირდება მხოლოდ საკომისიო დავალიანება 29.27 ლარის ოდენობით.

11. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს - 24/04/2018 წლის დასკვნის თანახმად, ხელნაწერი ტექსტი, განლაგებულია ა) 2017 წლის 01 დეკემბრის თარიღით (რუსულ ენაზე) შედგენილ შინაურულ ანდერძზე და ბ) ხელნაწერები განლაგებული ფურცლის ნაგლეჯებზე, ტექსტობრივი და ციფრობრივი ჩანაწერები, განლაგებული მისალოც ბარათზე შესრულებულია ერთი და იგივე პირის მიერ. გადაწყვეტა საკითხისა, ხელმოწერა ი.მ–ვის სახელით, განლაგებული 2017 წლის 1 დეკემბრის თარიღით (რუსულ ენაზე) შედგენილი შინაურული ანდერძის ხელნაწერი ტექსტის ბოლოს, რიგით პირველი ხელმოწერა, შესრულებული არის თუ არა ი.მ–ვის მიერ, შეუძლებელია ხელმოწერის მოკლე და მარტივი აგებულებისა და ინფორმაციული ნიშნების სიმცირის გამო.

12. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს - 27/09/2019 წლის დასკვნის თანახმად, ხელმოწერა, ი.მ–ვის სახელით (რუსულ ენაზე), განლაგებული 2017 წლის 1 დეკემბრის თარიღით შედგენილ შინაურულ ანდერძზე ხელნაწერი ტექსტის ბოლოს, რიგით პირველი ხელმოწერა შესრულებულია არა ი.მ–ვის, არამედ სხვა პირის მიერ. დასკვნის გაცემა საკითხზე, ხელნაწერი ტექსტი (რუსულ ენაზე), განლაგებული 2017 წლის 1 დეკემბრის თარიღით შედგენილ შინაურულ ანდერძზე შესრულებულია თუ არა ი.მ–ვის მიერ შეუძლებელია, ვინაიდან არ იქნა წარმოდგენილი ი.მ–ვის ხელნაწერის ნიმუშები.

13. მხარეთა შუამდგომლობის საფუძველზე დაკითხული მოწმეების ჩვენებები და მოწმის განცხადება ურთიერთდაპირისპირებულია. მოწმეთა განმარტებებიდან არ დგინდება მამკვიდრებლის ნება.

14. მოპასუხის შუამდგომლობის საფუძველზე დაიკითხა მოწმე - ლ.ხ–ი - მოპასუხისა და ი.მ–ვის მეზობელი. მოწმემ განმარტა, რომ ახლო ურთიერთობა ჰქონდა ი.მ–ვთან, რადგან იყვნენ თანამშრომლები. მოწმის თქმით, ი.მ–ვს შვილთან არ ჰქონდა ურთიერთობა (არ მაღიარებს როგორც მამასო), მოპასუხეს ბიძასთან ჰქონდა კარგი ოჯახური ურთიერთობა, ხშირად აკითხავდა. როდესაც ი.მ–ვი გახდა ავად, დაუძახა და დაწერა ანდერძი. მოწმე და მისი მეუღლე ლ.ხ–ი შეესწრნენ ანდერძის დაწერას. ანდერძის შინაარსი მოწმეს არ ახსოვს. ი.მ–ვს სურდა, რომ სახლ-კარი დარჩენოდა მოპასუხეს. ანდერძის შედგენისას იყვნენ მხოლოდ სამნი და მოპასუხე იქ არ იმყოფებოდა. ანდერძის შედგენის თარიღი არ ახსოვს - „სავარაუდოდ ზაფხულის პერიოდი იყო, გარდაცვალებამდე რამდენიმე დღით ადრე“.

15. მოპასუხე მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე დაიკითხა მოწმე - ლ.ხ–ი - მოპასუხის და ი.მ–ვის მეზობელი. მოწმის მეუღლე ლ.ხ–ი და ი.მ–ვი დიდი ხნის განმავლობაში ერთად მუშობდნენ თავდაცვის სამინისტროში, შესაბამისად ჰქონდათ ახლობლური ურთიერთობა. მოწმის ინფორმაციით, ი.მ–ვი დარდობდა, რომ შვილთან არ ჰქონდა კავშირი და ურთიერთობა, არასდროს გამოუხატავს ნება ქონება დაეტოვებინა შვილისათვის. ანდერძის შედგენას მოწმე მეუღლესთან ერთად ესწრებოდა, ანდერძის ტექსტი მათ წაუკითხა ი.მ–ვმა. მოწმის განმარტებით, ი.მ–ვის გარდაცვალების შემდეგ მის ქონებას ყურადღებას აქცევდა მოპასუხე, ხოლო ანდერძის შესახებ მოპასუხეს შეატყობინეს მან და მისმა მეუღლემ ლ.ხ–მა.

16. მოსარჩელის შუამდგომლობის საფუძველზე სასამართლო სხდომაზე უნდა დაკითხულიყო რ.ტ–ი, რომელიც სასამართლო სხდომაზე ვერ გამოცხადდა, მისი განცხადება, დამოწმებული სანოტარო წესით დაერთო საქმეს. რ.ტ–ის განცხადების თანახმად: იგი 18 წლის ასაკიდან 2013 წლამდე ცხოვრობდა ი.მ–ვის სახლში, ი.მ–ვი იყო მისი დეიდის მეუღლე. რ.ტ–ის თქმით, ი.მ–ვი დიდი ტკივილით აღნიშნავდა, რომ ვერ ნახულობდა შვილს - მოსარჩელეს. ამბობდა, რომ მისი ქონება არის თავისი შვილის. ი.მ–ვი მოპასუხეზე ამბობდა, რომ „ი–ის მამამ“ მათ დაუტოვა ქონება, ხოლო თავისი სახლი, რომელიც მდებარეობს ...... ქუჩაზე, უნდოდა დარჩენოდა შვილს. განმცხადებლის განმარტებით, სასამართლო სხდომაზე ვერ ცხადდება, რადგან ეშინია მოპასუხესთან და მის ოჯახთან დაპირისპირების.

17. საქალაქო სასამართლომ არ გაიზიარა მოპასუხის პოზიცია შინაურული ანდერძის საფუძველზე მოპასუხის ანდერძისმიერ მემკვიდრედ მიჩნევის თაობაზე და მოსარჩელის, როგორც პირველი რიგის მემკვიდრის, სამკვიდროზე უფლების არ ქონის შესახებ - მამასთან ურთიერთობის არ ქონის გამო.

18. საქალაქო სასამართლომ აღნიშნა, რომ შინაურული ანდერძი შედგენილი და შენახულია არასათანადო წესით. საქმეზე წარმოდგენილი მტკიცებულებებით უტყუარად და სარწმუნოდ არ დადასტურდა მოანდერძის ნების არსებობა, ანდერძში გამოხატული ნების ნამდვილობა.

19. უპირველეს ყოვლისა, დგინდება, რომ მამკვიდრებლის სახელით 2017 წლის 1 დეკემბერს განხორციელებული ხელმოწერა ეკუთვნის არა ი.მ–ვს, არამედ სხვა პირს.

20. რაც შეეხება მოპასუხის განმარტებებს მოსარჩელისა და მამკვიდრებლის დამოკიდებულებაზე, ანდერძის არ არსებობის პირობებში ი.მ–ვის პირველი რიგის ერთადერთ მემკვიდრეს წარმოადგენს მოსარჩელე, რომელსაც გამოხატული აქვს ინტერესი და მიმართული აქვს ნოტარიუსისათვის სამკვიდროს მისაღებად. აღნიშნული გარემოებები გამორიცხავს შემდგომი რიგის მემკვიდრეობას - უფლებას სამკვიდრო ქონების მიმართ.

21. გარდა ამისა, მემკვიდრის უფლება სამკვიდროზე დაცულია კანონმდებლობით და მხოლოდ მხარის ახსნა-განმარტებები ვერ გახდება საკმარისი საფუძველი მემკვიდრეობის უფლების ჩამორთმევის. საქმის მასალებით არ დასტურდება უღირს მემკვიდრედ ცნობის სათანადო საფუძვლების არსებობა.

22. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოპასუხემ შეიტანა სააპელაციო საჩივარი, რომლითაც მოითხოვა სარჩელის უარყოფა.

23. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 11 ივლისის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა მოცემულ საქმეზე თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება.

24. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება დასაბუთებულია შემდეგ გარემოებებზე მითითებით:

25. სსკ-ის 1345-ე მუხლის თანახმად, მოანდერძე შეიძლება იყოს სრულწლოვანი, ქმედუნარიანი პირი, რომელსაც ანდერძის შედგენის მომენტში შეუძლია, გონივრულად განსაჯოს საკუთარი მოქმედება და ნათლად გამოხატოს თავისი ნება.

26. ამავე კოდექსის 1364-ე მუხლის თანახმად კი, მოანდერძეს შეუძლია, თავისი ხელით დაწეროს ანდერძი და ხელი მოაწეროს მას (შინაურული ანდერძი). მითითებული ნორმებიდან გამომდინარე, შინაურული ანდერძის ნამდვილობისათვის კანონი ადგენს მარტივი წერილობითი ფორმის დაცვის აუცილებლობას, რომელიც შედგენილი და ხელმოწერილი უნდა იყოს მოანდერძის მიერ, ხოლო ანდერძში გადმოცემული ნება ქმედუნარიანი პირის გონივრული განსჯის შედეგს უნდა წარმოადგენდეს.

27. ამდენად, კანონმდებლობით გათვალისწინებული „შინაურული ანდერძის“ ნამდვილობის წინაპირობებია - მამკვიდრებლის ნების თავისუფალი გამოვლენა და აღნიშნული ანდერძის მისივე ხელმოწერით დადასტურება.

28. ანდერძში გამოხატული მამკვიდრებლის ნების მიმართ მოქმედებს ნამდვილობის პრეზუმფცია. პრეზუმფცია, როგორც ვარაუდი ამა თუ იმ ფაქტის შესახებ, მტკიცებას არ ექვემდებარება და თუ იგი არ იქნა უარყოფილი, სასამართლომ უნდა გამოიყენოს პრეზუმირებული ფაქტი. თავის მხრივ, პრეზუმირებული ფაქტის პროცესუალური ბუნება გამოიხატება იმაში, რომ ამგვარი ვარაუდის გაქარწყლება ეკისრება პირს, რომლის წინააღმდეგაც არის ის მიმართული. ამდენად, სადავო ანდერძის ბათილობის წინაპირობების არსებობა მოსარჩელის მტკიცების საგანში შემავალ გარემოებას წარმოადგენს, რომლის დადასტურება ამ უკანასკნელს სამოქალაქო საპროცესო სამართალში არსებული მტკიცების სტანდარტის შესაბამისად (სსსკ-ის 102-ე მუხლი), სათანადო მტკიცებულებების წარდგენის გზით უნდა უზრუნველეყო (შდრ: სუსგ №ას-685-655-2014; 2 ოქტომბერი, 2015 წელი).

29. განსახილველ შემთხვევაში, იმ გარემოების დასადასტურებლად, რომ სადავო ანდერძი გარდაცვლილი მამკვიდრებლის მიერ არ არის შედგენილი, მოსარჩელემ სასამართლოს წარუდგინა სსიპ ლევან სამხარაულის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნა, რომლის თანახმადაც „გადაწყვეტა საკითხისა, ხელმოწერა ი.მ–ვის სახელით, განლაგებული 2017 წლის 1 დეკემბრის თარიღით (რუსულ ენაზე) შედგენილი შინაურული ანდერძის ხელნაწერი ტექსტის ბოლოს, რიგით პირველი ხელმოწერა, შესრულებული არის თუ არა ი.მ–ვის მიერ შეუძლებელია, ხელმოწერის მოკლე და მარტივი აგებულებისა და ინფორამციული ნიშნების სიმცირის გამო“ (იხ. ტომი I, ს.ფ. 101). სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ექსპერტიზას გამოსაკვლევად წარდგენილი ჰქონდა შინაურული ანდერძი და ე.წ. ხელწერილები. ამასთან, პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დაკმაყოფილდა მოსარჩელის შუამდგომლობა სასამართლო კალიგრაფიული ექსპერტიზის ჩატარების თაობაზე და დაინიშნა კალიგრაფიული ექსპერტიზა (იხ. ტომი I, ს.ფ. 35-39).

30. სსიპ ლევან სამხარაულის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 25.07.2019 წლის დასკვნის მიხედვით, „ხელმოწერა, ი.მ–ვის სახელით (რუსულ ენაზე), განლაგებული 2017 წლის 1 დეკემბრის თარიღით შედგენილ შინაურულ ანდერძზე, ხელნაწერი ტესტის ბოლოს, რიგით პირველი ხელმოწერა შესრულებულია არა ი.მ–ვის, არამედ სხვა პირის მიერ. დასკვნის გაცემა საკითხზე, ხელნაწერი ტესტი (რუსულ ენაზე) განლაგებული 2017 წლის 1 დეკემბრის თარიღით შედგენილ შინაურულ ანდერძზე შესრულებულია თუ არა ი.მ–ვის მიერ შეუძლებელია, ვინაიდან არ იქნა წარმოდგენილი ი.მ–ვის ხელნაწერის ნიმუშები“ (იხ. ტომი II, ს.ფ. 61).

31. ზემოაღნიშნული მტკიცებულებების შეფასების შედეგად, სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნა, რომ საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით (ექსპერტიზის დასკვნები) არ დადგინდა ფაქტი, რომ 2017 წლის 1 დეკემბრის ანდერძზე ხელმოწერა მამკვიდრებელს ეკუთვნოდა.

32. ამდენად, პალატამ მიიჩნია, რომ სადავო ანდერძზე არსებული ხელმოწერის გარდაცვლილისთვის კუთვნილების ფაქტი ვერ დადგინდა. რაც შეეხება აპელანტის პრეტენზიას, მოწმეთა ჩვენებების გაზიარების თაობაზე, პალატამ მიიჩნია, რომ მოწმეთა ჩვენებები (იხ. წინამდებარე განჩინების 5.10 პუნქტი) პირველი ინსტანციის სასამართლომ შეაფასა იმ ობიექტური თუ სუბიექტური კრიტერიუმების (მხარეებთან დამოკიდებულება, ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ მოწმის ჩვენებაზე და სხვა) გათვალისწინებით, რომელიც ამ მტკიცებულებისთვისაა დამახასიათებელი.

33. ამასთან, მხედველობაშია მისაღები ის ფაქტიც, რომ მოწმეთა ჩვენებების საწინააღმდეგოდ, ამ მტკიცებულების გასაქარწყლებლად და მამკვიდრებლის ნების ნამდვილობის გამოსარკვევად მოსარჩელემ სასამართლოს წარუდგინა ექსპერტიზის დასკვნები.

34. შესაბამისად, პალატამ მიიჩნია, რომ მოპასუხემ ანდერძზე მამკვიდრებლის მიერ ხელმოწერის შესრულების არანამდვილობის გაქარწყლება ვერ შეძლო. მოანდერძის ნების ნამდვილობის დაუდგენლობა საკმარისი საფუძველია სასარჩელო მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად.

35. მოცემულ დავაში უმთავრესი და გადამწყვეტი იყო მამკვიდრებლის ნამდვილი ნების დადგენა, რადგან ანდერძი არის წერილობითი დოკუმენტი, რომელიც ადგენს მოანდერძის ნებას. ანდერძის ბათილობას საფუძვლად შეიძლება დაედოს მხოლოდ ისეთი დარღვევა, რომელიც საეჭვოს გახდის მოანდერძის ნების ნამდვილობას. საქმეზე წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე, პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად მიიჩნია, რომ არ დადგინდა 01.12.2017 წლის ანდერძში გამოვლენილი ნების ნამდვილობა.

36. რაც შეეხება აპელანტის მიერ ახალი ფაქტობრივ გარემოებაზე მითითებას, სააპელაციო პალატამ სსსკ-ის 380-ე მუხლის (სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას შეიძლება მოყვანილ იქნეს ახალი ფაქტები და წარდგენილ იქნეს ახალი მტკიცებულებები. სააპელაციო სასამართლო არ მიიღებს ახალ ფაქტებსა და მტკიცებულებებს, რომლებიც მხარეს შეეძლო წარედგინა პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას, მაგრამ არასაპატიო მიზეზით არ წარადგინა) საფუძველზე, უარყოფო აპელანტის ეს პრეტენზია, როგორც ახალი ფაქტი და აღნიშნა, რომ აღნიშნული მოპასუხის შესაგებელია და მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებაა, თუმცა მოპასუხეს აღნიშნულ ფაქტზე არც შესაგებელში მიუთითებია და არც პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის დროს. ამასთან, აპელანტისვე განმარტებით, მითითებული მტკიცებულების თაობაზე ცნობილი იყო პირველი ინსტანციის სასამართლოში განხილვის ეტაპზეც, კერძოდ, სამოქალაქო რეესტრში ი.მ–ვის გარდაცვალების რეგისტრაციის მიზნით მამკვიდრებლის პირადობის მოწმობა თავადვე წარადგინა და შემდგომ სხვა დოკუმენტებთან ერთად სარდაფში შეინახა (იხ. 04.04.2023 წლის სხდომის ოქმის აუდიო ჩანაწერი 12:18:09 წუთიდან). განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელის მტკიცებით, მოპასუხემ ბათილი ანდერძის საფუძველზე აღირიცხა სამკვიდრო ქონება, შესაბამისად, მოსარჩელის მოთხოვნასაც სადავო სამკვიდრო ქონების მისთვის მიკუთვნება/დაბრუნება წარმოადგენს. საქმის გარემოებათა გათვალისწინებით, სადავო ნივთზე საკუთრების უფლების შედავების მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლიანობა სსკ-ის 982.1 (პირი, რომელიც ხელყოფს მეორე პირის სამართლებრივ სიკეთეს მისი თანხმობის გარეშე განკარგვის, დახარჯვის, სარგებლობის, შეერთების, შერევის, გადამუშავების ან სხვა საშუალებით, მოვალეა აუნაზღაუროს უფლებამოსილ პირს ამით მიყენებული ზიანი) და 979.1 (უკან დაბრუნების მოთხოვნა ვრცელდება შეძენილზე, მიღებულ სარგებელზე, ასევე სხვა ყველაფერზე, რაც მიმღებმა შეიძინა მიღებული საგნის განადგურების, დაზიანების ან ჩამორთმევის სანაცვლო ანაზღაურების სახით) მუხლებიდან გამომდინარეობდეს და სწორედ მითითებული ნორმების საფუძველზე განხორციელდა ხელყოფილი საკუთრების უფლების რესტიტუცია მოსარჩელის სასარგებლოდ.

37. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება აპელანტმა (მოპასუხე) გაასაჩივრა საკასაციო საჩივრით. კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის უარყოფა შემდეგი დასაბუთებით:

38. კასატორი აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს, როგორც ახალი გარემოება შუამდგომლობა, რომელიც ეხებოდა მოწმის სახით საერთო ბიძის - დ.მ–ვის გამოკითხვას, უნდა დაეკმაყოფილებინა. მის მიერ მოწოდებულ მამკვიდრებლის ხემოწერის ახალ 6 ცალ ნიმუშს, მნიშვნელობა ჰქონდა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოების დასადგენად. კასატორი აღნიშნავს, რომ მას ჰყავს ბიძა დ.მ–ვი, რომელიც საზღვარგარეთ ცხოვრობდა და მოპასუხეს (კასატორს) დაბადების შემდეგ აქამდე მასთან კონტაქტი არ ჰქონია. ბიძა თავად დაუკავშირდა მოპასუხეს და აცნობა, რომ აპირებდა დავას თავისი გარდაცვილი დედის ქონებაზე. მათი საუბრისას, კასატორისათვის ცნობილი გახდა, რომ კასატორის ბიძას ხელზე ჰქონდა მამკვიდრებლის ხელმოწერის ნიმუშები. აპელანტმა იშუამდგომლა სააპელაციო სასამართლოში ახალი - 6 ცალი ნიმუშის გამოკვლევისა და ხელმოწერის ნამდვილობის შემოწმების მიზნით ახალი ექსპერტიზის დანიშვნაზე. შუამდგომლობა ასევე ეხებოდა დ.მ–ვის გამოკითხვას. სააპელაციიო სასaმართლომ უარყო აღნიშნული შუამდგომლობები. მიზეზად დაასახელა საჯარო რეესტრის არსებობა. კასატორი აღნიშნავს, რომ ახალი ნიმუშები არსებობდა კერძო კომპანიაში და მას საერთო არაფერი ჰქონდა საჯარო რეესტრთან და ისინი არასოდეს ყოფილა რეესტრში რეგისტრირებული.

39. კასატორის მოსაზრებით, ექსპერტიზის დასკვნები ბუნდოვანია, არანაირად არ ასახავს ობიექტურობას, სადავოა და ყალბი დასკვნის გაცემისათვის მოიცავს სისხლის სამართლის დანაშულის ნიშნებსაც. კასატორი აღნიშნავს, რომ ექსპერტს, რომელსაც მოპასუხემ ნიმუშად წარუდგინა მამკვიდრებლის 16 ხელმოწერა, აღნიშნავს, რომ ის ვერ ადგენს ხელმოწერის ნამდვილობას, რადგან ხელმოწერა მოკლეა და მარტივი აგებულებისაა. რაც შეეხება მეორე ექსპერტიზას, ამ ექსპერტიზაზე წარდგენილი იქნა მხოლოდ ერთი ნიმუში, რომელიც მხარემ სასამართლო შუამდგომლობით ამოიღო საჯარო რეეტრიდან. მეორე ექსპერტიზა იძლევა დასკვნას, რომ ხელმოწერა არ ეკუთვნის მამკვიდრებელს. აღნიშნული დასკვნები ურთიერთწინააღმდეგობრივია, რადგან პირველი ექსპერტი არასაკმარისად მიიჩნევს 16 ხელმოწერის ნიმუშს დასკვნისთვის, მაშინ როდესაც მეორე ექსპერტი 1 ხელმოწერის ნიმუშით ადგენს დასკვნას.

40. კასატორი აღნიშნავს, რომ ახალი გარემოებას წარმოადგენდა ის, რომ მოპასუხის დედამ, პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის დასრულების შემდეგ, სარდაფში იპოვა მამკვიდრებლის პირადობის მოწმობის ასლი. ვინაიდან, აღნიშნულ დოკუმენტზე დატანებული იყო მამკვიდრებლის ხელმოწერა, აპელანტმა სააპელაციო სასამართლოში დააყენა შუამდგომლობა ახალი ექსპერტიზის დანიშვნის შესახებ, რაც უარყო სააპელაციო ინსტანციის სასამართლომ იმ დასაბუთებით, რომ ამ ნიმუშის მოპოვება შესაძლებელი იყო პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის ფარგლებში.

41. კასატორი შუამდგომლობს საქმის განხილვას ზეპირი მოსმენით.

42. კასატორი შუამდგომლობს საქმეს დაერთოს მამკვიდრებლის ხელმოწერის 6 ცალი ნიმუში და 1 ცალი პირადობის მოწმობის ასლი, ასევე შუამდგომლობს ახალი ექსპერტიზის დანიშვნას საქმეზე მამკვიდრებლის ხელმოწერის ნამდვილობის დასადასტურებლად (იხ., საკასაციო საჩივარი - ტ.2).

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

43. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 15 სექტემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

44. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის დისპოზიციიდან გამომდინარე (საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა), საკასაციო პალატის შეფასების საგანი იქნება კასატორის შედავებების საფუძვლიანობა.

45. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. სამართლის ნორმები დარღვეულად ითვლება, თუ სასამართლომ: არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა; გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა; არასწორად განმარტა კანონი. საპროცესო სამართლის ნორმების დარღვევა მხოლოდ მაშინ შეიძლება, გახდეს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, თუ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი.

46. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (შდრ: №ას-1172-2021, 10 ივნისი, 2022, პ.14).

46. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს.

47. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სარჩელის ინდივიდუალიზაცია სარჩელის ელემენტების მეშვეობითაა შესაძლებელი. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი ელემენტისგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი - კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). საქმის გარემოებათა ანალიზის საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის დადგენა და მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის მოძიება კი, სასამართლოს ვალდებულებაა.

48. მოთხოვნის საფუძვლის (საფუძვლების) ძიებისას, სასამართლოსათვის ამოსავალია ის კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სწორედ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები და გარემოებები განსაზღვრავენ სარჩელის მოთხოვნის შინაარსს. სასამართლომ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი.

49. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სადავო ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასება სასამართლოს ვალდებულებაა, მიუხედავად იმისა, ედავებიან თუ არა ამ შეფასებას მხარეები. ეს იმას ნიშნავს, რომ არც სააპელაციო და არც საკასაციო სასამართლო არაა შებოჭილი სააპელაციო თუ საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევებით და ისინი ამოწმებენ გადაწყვეტილებას მატერიალურსამართლებრივი ნორმების სწორად გამოყენების თვალსაზრისით. თუ ასეთი შემოწმების შედეგად სასამართლო იმ დასკვნას გამოიტანს, რომ საჩივრის მოთხოვნა გადაწყვეტილების გაუქმების ან შეცვლის შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს, მაგრამ არა საჩივარში მითითებული, არამედ მატერიალურსამართლებრივი ნორმის (კანონის) სხვა დარღვევის გამო, სასამართლომ უნდა გამოიტანოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. იმ შემთხვევაში კი, თუ არასწორი სამართლებრივი შეფასების შედეგად, ანუ კანონის (სსსკ-ის 393.2 მუხლის) დარღვევით მიღებული გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება შესაძლებელია სხვაგვარი სამართლებრივი შეფასებით, სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია, თავისი განჩინებით ძალაში დატოვოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ან ამ გადაწყვეტილების შეცვლით მიიღოს ახალი გადაწყვეტილება (სსსკ-ის 386-ე მუხლი). ასეთივე შესაძლებლობითაა აღჭურვილი საკასაციო სასამართლოც, კერძოდ, მას შუძლია, არ გააუქმოს გადაწყვეტილება და ძალაში დატოვოს იგი (სსსკ-ის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტი) ან ახალი გადაწყვეტილებით დაადგინოს სხვა სამართლებრივი შედეგი (სსსკ-ის 411-ე მუხლი).

50. სასამართლომ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შეთანხმებებიდან, ზიანის მიყენებიდან (დელიქტი), უსაფუძვლო გამდიდრებიდან თუ კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლიდან.

51. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურდა, კერძოდ, 2017 წლის 01 დეკემბრის შინაურული ანდერძის ბათილად ცნობა და მამის დანაშთი სამკვიდრო ქონების მესაკუთრედ აღიარება, სსკ-ის 1344-ე (ფიზიკურ პირს შეუძლია სიკვდილის შემთხვევისათვის თავისი ქონება ან მისი ნაწილი დაუტოვოს ერთ ან რამდენიმე პირს, როგორც მემკვიდრეთა წრიდან, ისე გარეშე პირებსაც), სსკ-ის 1357 -1 ( ანდერძი უნდა შედგეს წერილობითი ფორმით. ამასთან, დასაშვებია წერილობითი ანდერძი სანოტარო ფორმით ან მის გარეშე), სსკ-ის 1364-ე ( მოანდერძეს შეუძლია თავისი ხელით დაწეროს ანდერძი და ხელი მოაწეროს მას) და სსკ-ის 1403-1 ( ანდერძი ბათილად ჩაითვლება იმ პირობების არსებობისას, რომლებიც იწვევენ გარიგების ბათილობას საერთოდ) მუხლებიდან გამომდინარეობს.

52. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა, ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).

53. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მემკვიდრეობა წარმოადგენს საკუთრების შეძენის ერთ-ერთ საფუძველს. „მემკვიდრეობის კონსტიტუციური უფლება წარმოადგენს ძირითადი უფლების სახით რეგლამენტირებული თავისუფლების გარანტიის განუყოფელ შემადგენელ ნაწილს. მემკვიდრეობის უფლება პიროვნული თავისუფლების უზრუნველყოფის მნიშვნელოვანი ასპექტია. ამასთანავე მემკვიდრეობა საკუთრების შეძენის ან მისი განკარგვის ერთ-ერთი ფორმაა.“ ( შდრ: საქართველოს კონსტიტუციის კომენტარი, თავი მეორე, ადამიანის ძირითადი უფლებანი და თავისუფლებანი, თბ., 2013, გვ. 212.

54. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის თანახმად, საკუთრების შეძენა, მისი განკარგვა და მემკვიდრეობით მიღება კონსტიტუციის გარანტირებული უფლებაა. საკუთრების კონსტიტუციურ-სამართლებრივი გარანტია მოიცავს ისეთი საკანონმდებლო ბაზის შექმნის ვალდებულებას, რომელიც უზრუნველყოფს საკუთრების უფლების პრაქტიკულ რეალიზებას და შესაძლებელს გახდის საკუთრების შეძენის გზით ქონების დაგროვებას. ( შდრ: საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2012 წლის 26 ივნისის გადაწყვეტილება საქმეზე №3/1/512).

56. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის თანახმად, საკუთრება შეიძლება იყოს „არსებული საკუთრება“ ან აქტივები, მათ შორის მოთხოვნები, რომელთა დაკავშირებითაც მომჩივანმა შეიძლება ამტკიცოს, რომ მას, სულ მცირე, „მართლზომიერი მოლოდინი“ აქვს. მართლზომიერ მოლოდინს უნდა ჰქონდეს საკმარისი საფუძველი ეროვნულ კანონმდებლობაში ( შდრ: ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „ ფაბრისი საფრანგეთის წინააღმდეგ“ -Fabris v France, №16574/08, 07.02.2013). „მემკვიდრეობის უფლება საკუთრების უფლების ტრადიციულ და ფუძემდებლურ ასპექტს შეადგენს.“( შდრ: ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „მარქსი ბელგიის წინააღმდეგ“ – Marckx v Belgium, №6833/74, 13.06.1979).

57. მემკვიდრეობის უფლების ფუნქციას წარმოადგენს იმის უზრუნველყოფა, რომ მესაკუთრის გარდაცვალებასთან ერთად არ მოხდეს კერძო საკუთრების, როგორც საკუთარი ცხოვრების დამოუკიდებლად წარმართვის საფუძვლის დაკარგვა, არამედ ის შენარჩუნდეს სამართალმემკვიდრეობის გზით. მემკვიდრეობის უფლების გარეშე, თავად საკუთრების უფლების არსი დაიყვანება მფლობელობამდე, რომელიც ადამიანის სიცოცხლის ვადით შემოიფარგლება და რომელსაც ფაქტობრივი დასასრული აქვს და არა სამართლებრივი.( შდრ: საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2012 წლის 26 ივნისის გადაწყვეტილება საქმეზე №3/1/512).

58. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საკუთრების შეძენის უფლების მსგავსად, მემკვიდრეობის უფლებაც იცავს პირის შესაძლებლობას, გახდეს მესაკუთრე მემკვიდრეობის მიღების გზით. უფლება რეალიზებულად უნდა მივიჩნიოთ პირზე მემკვიდრეობის გზით საკუთრების გადასვლის მომენტიდან. ამის შემდგომ პიროვნების ქონება დაცულია საკუთრების თავისუფალი ფლობისა და განკარგვის კონსტიტუციური გარანტიით. „ მემკვიდრეობის უფლების გარანტია ავსებს საკუთრების უფლების გარანტიას და მასთან ერთად ქმნის კონსტიტუციით გათვალისწინებული კერძო საკუთრებითი წესრიგის საფუძველს. საკუთრება და მემკვიდრეობის უფლება ერთად ქმნიან იმ საზოგადოებრივი წყობილების არსებით, ძირითად ელემენტებს, რომლებიც თავის მხრივ ადამიანის კერძო ავტონომიის პრინციპს ემყარება.“ (იხ. ბ. ზოიძე, ქართული სანივთო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბ., 2003 წ, გვ.7.).

59. სსკ-ის 1328-ე მუხლის I ნაწილის თანახმად, სამკვიდრო (სამკვიდრო ქონება) შეიცავს მამკვიდრებლის როგორც ქონებრივი უფლებების (სამკვიდრო აქტივი), ისე მოვალეობების (სამკვიდრო პასივი) ერთობლიობას, რომელიც მას ჰქონდა სიკვდილის მომენტისათვის.

60. იმისათვის, რომ პირთა შორის წარმოიშვას სამემკვიდრეო-სამართლებრივი ურთიერთობა, სახეზე უნდა იყოს შემდეგი გარემოებები: 1. სამკვიდროს გახსნა (მამკვიდრებლის გარდაცვალება), 2. სამკვიდრო ქონება, 3. მემკვიდრედ მოწვევა (სამკვიდროს მიღების ნების გამოხატვა).

61. სსკ-ის 1306-ე მუხლის I ნაწილის შესაბამისად, გარდაცვლილი პირის (მამკვიდრებლის) ქონების გადასვლა სხვა პირებზე (მემკვიდრეებზე) ხორციელდება კანონით ან ანდერძით, ანდა ორივე საფუძვლით. იმავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად კი, კანონით მემკვიდრეობა- გარდაცვლილის ქონების გადასვლა კანონში მითითებულ პირებზე მოქმედებს, თუ მამკვიდრებელს არ დაუტოვებია ანდერძი, ან თუ ანდერძი მოიცავს სამკვიდროს ნაწილს, ან თუ ანდერძი მთლიანად ან ნაწილობრივ ბათილად იქნება ცნობილი.

62. მემკვიდრეობის თავისუფლებაში მოიაზრება ანდერძის თავისუფლება და კანონით მემკვიდრეობის უფლება. ანდერძის თავისუფლების პრინციპი გულისხმობს პირის თავისუფალი ნების განხორციელებას - თავისი შეხედულებისამებრ განკარგოს ქონებრივი ან სხვა ხასიათის უფლებები. (იხ. ნ.ძნელაძე, სავალდებულო წილის ინსტიტუტის პრობლემები მემკვიდრეობით სამართალში, ჟურნალი „სამართალი“, №7, 2000წ, გვ.64).

63. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ანდერძი თავისი სამართლებრივი ბუნებით წარმოადგენს ცალმხრივ გარიგებას, რომლისთვისაც ჩვეულებრივ, აუცილებელია ნების გამოვლენის ნამდვილობა. სამართლებრივი შედეგების დადგომა კი, უკავშირდება მოანდერძის გარდაცვალებას. „მემკვიდრეობის სამართლისათვის უმნიშვნელოვანესია ანდერძის თავისუფლების პრინციპი, რაც მოიაზრებს პირის უფლებას, გარდაცვალების შემთხვევაში პირადი შეხედულებისამებრ განკარგოს მისი ქონებრივი უფლებები.“ ( იხ. დ. ბერეკაშვილი, სავალდებულო წილი მემკვიდრეობით სამართალში, თბ., 2020 წ, გვ. 50). ანდერძი არის მამკვიდრებლის ნების გამოხატვის აქტი სიკვდილის შემთხვევაში მისი ქონებრივი აქტივისა და პასივის სხვა პირებისათვის გადაცემის შესახებ. მასში ნათლადაა გამოხატული მემკვიდრეთა თავისუფალი არჩევის შესაძლებლობა. ( იხ. რ. შენგელია/ე. შენგელია, საოჯახო და მემკვიდრეობის სამართალი, მესამე გამოცემა, თბ., 2019 წ, გვ. 340).

64. „ანდერძი არის კანონის მიერ დადგენილი ფორმით შედგენილი მამკვიდრებლის (მოანდერძის) განკარგულება გარდაცვალების შემთხვევაში, მისი ქონების ბედის შესახებ“ ( იხ. ზ. ახვლედიანი, მემკვიდრეობის სამართალი, მესამე გამოცემა, თბ., 2007 წ, გვ. 32). „ანდერძი არის მამკვიდრებლის ცალმხრივად მიღებული გადაწყვეტილება, რომლის თანახმად იგი განსაზღვრავს გარდაცვალების შემთხვევაში მისი ქონების გადასვლას მემკვიდრეებზე და ამ შემთხვევაში, ანდერძით მემკვიდრეობა ცვლის კანონით მემკვიდრეობას (სამოქალაქო კოდექსის 1306-ე, 1344-ე მუხლები)“ ( იხ: განმარტებითი იურიდიული ლექსიკონი, თბ., 2014 წ, გვ. 44). „ანდერძი გარდაცვლილი პირის ქონების სხვა პირთათვის (როგორც მემკვიდრეების, ისე გარეშე პირებისთვის) გადაცემის ერთ-ერთი ფორმაა.“( იხ. ე. ნანდოშვილი, ანდერძის საფუძველზე წარმოშობილ ურთიერთობათა სამართლებრივი რეგულირება, თბ., 2022 წ, გვ. 28).

65. „ანდერძი ყოველთვის გამოხატავს მამკვიდრებლის ნებას. ამიტომ იგი გარიგებაა“ (იხ. რ. შენგელია/ე. შენგელია, საოჯახო და მემკვიდრეობის სამართალი, მესამე გამოცემა, თბ., 2019 წ, გვ. 342; ზ. ახვლედიანი, მემკვიდრეობის სამართალი, მესამე გამოცემა, თბ., 2007 წ, გვ. 32.).

66. ანდერძი ნამდვილია მისი შედგენის მომენტიდან და მნიშვნელობა არა აქვს, მემკვიდრეები მიიღებენ ანდერძს თუ არა. აღნიშნული განმარტებიდან გამომდინარე, ანდერძი, როგორც „ცალმხრივი გარიგება“, არ ხვდება სკ 51(1) მუხლის რეგულირების სფეროში და შესაბამისად, ის არ წარმოადგენს „გარიგებას“, რომელიც დადებულია „თანხმობასავალდებულო ნების გამოვლენით“, რაც იმას ნიშნავს, რომ ის ნამდვილია ნების გამოვლენისთანავე (შედგენის მომენტიდანვე) (შდრ: ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარიმ წიგნი I, მუხლი 51, ველი 2, თბ., 2017). „ანდერძი ცალმხრივი გარიგებაა და მისი სამართლებრივი შედეგების დადგომა უკავშირდება მოანდერძის გარდაცვალებას.“ ( შდრ: სუსგ №ას-685-655-2014, 02 ოქტომბერი, 2015 წ.).

67. სსკ 1307(ბ) მუხლის მიხედვით, ანდერძით მემკვიდრეა ის, ვინც ცოცხალი იყო მამკვიდრებლის სიკვდილის მომენტისათვის, აგრეთვე ის, ვინც ჩაისახა მის სიცოცხლეში და დაიბადა მისი გარდაცვალების შემდეგ, მიუხედავად იმისა, მისი შვილები არიან ისინი თუ არა, ასევე, იურიდიული პირები.

68. სააკსაციო პალატა მიუთითებს, რომ როგორც წესი, ანდერძი დგება ერთი პირის მიერ და დაუშვებელია ორი ან მეტი პირის მიერ ერთობლივი ანდერძის შედგენა. ეს პირდაპირ გამომდინარეობს სკ 1347-ე მუხლის I წინადადების დანაწესიდან. „ანდერძში, როგორც ცალმხრივ გარიგებაში, მხოლოდ ერთი პირის ნება უნდა იყოს გამოვლენილი. მოანდერძე თავის ქონებაზე ან თავის წილზე საერთო საკუთრებაში აკეთებს შესაბამის განკარგულებას. აქედან გამომდინარე, არ დაიშვება ორი ან მეტი პირის მიერ ერთობლივი ანდერძის შედგენა.“ (იხ. რ. შენგელია/ე. შენგელია, საოჯახო და მემკვიდრეობის სამართალი, მესამე გამოცემა, თბ., 2019 წ, გვ. 345; ზ. ახვლედიანი, მემკვიდრეობის სამართალი, მესამე გამოცემა, თბ., 2007 წ, გვ. 34.).

69. „კანონმდებლობით მკაცრად არის გაწერილი ანდერძის შედგენის წესი. აღნიშნული განპირობებულია იმით, რომ ის პირი, რომლის ნებაც ანდერძშია გამოხატული იმ დროს, როცა ანდერძი ძალას იძენს, ცოცხალი აღარ არის. ეს კი ართულებს მისი ნების ნამდვილობის დადგენას.“( შდრ: სუსგ №ას-1248-1177-2012, 11 მარტი, 2013 წ.). „შედარებით აღმატებული მოთხოვნები, რომლებიც ანდერძის ფორმას წაეყენება, იმით აიხსნება, რომ პირი (მამკვიდრებელი), რომლის ნებაც ანდერძშია გამოხატული, როცა ანდერძი ძალას იძენს, უკვე ცოცხალი აღარ არის. არადა, აუცილებელია სარწმუნოდ იქნეს დადგენილი მოანდერძის „უკანასკნელი ნება“. ამის მიღწევა კი, შეიძლება კანონით გათვალისწინებული ფორმის აუცილებელი დაცვით“ (იხ. ზ. ახვლედიანი, მემკვიდრეობის სამართალი, მესამე გამოცემა, თბ., 2007 წ, გვ. 38.).

70. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ანდერძის შედგენა არსებითად ეხება არა მარტო მოანდერძის, არამედ მასთან დაკავშირებული სხვა პირების მნიშვნელოვან ინტერესებს. მოანდერძე დაინტერესებულია იმით, რომ ანდერძის აღსრულების დროს არ მოხდეს მისი ნების შეცვლა, სამკვიდრო ქონების ბედი განისაზღვროს ისე, როგორც მას სურდა. თავის მხრივ, მემკვიდრეები არა მარტო მატერიალური, არამედ ზნეობრივ-ეთიკური და თუნდაც სამართლებრივი მოსაზრებებით, დაინტერესებული უნდა იყვნენ მოანდერძის უკანასკნელი ნების მართლზომიერად განხორციელებით. სწორედ ამისთვისაა აუცილებელი სამკვიდროს დამტოვებლის ნების მკვეთრად, გასაგებად და არაორაზროვნად გამოხატვა ანდერძში. ხაზგასასმელია, რომ ანდერძთან მიმართებაში გარიგების ფორმის საკითხს ანდერძის ნამდვილობასთან ერთად, მტკიცების გაიოლების მნიშვნელობაც გააჩნია. (იხ. დამატებით: რ. შენგელია/ე. შენგელია, საოჯახო და მემკვიდრეობის სამართალი, მესამე გამოცემა, თბ., 2019 წ, გვ. 354; ).

71. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 1357-1 მუხლის თანახმად, წერილობითი ფორმის ანდერძი შეიძლება იყოს ორი სახის - სანოტარო წესით დადასტურებული ან სანოტარო დადასტურების გარეშე.

72. სსკ-ის 1345-ე მუხლის თანახმად, მოანდერძე შეიძლება იყოს სრულწლოვანი, ქმედუნარიანი პირი, რომელსაც ანდერძის შედგენის მომენტში შეუძლია, გონივრულად განსაჯოს საკუთარი მოქმედება და ნათლად გამოხატოს თავისი ნება.

73. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კანონმდებლობა ითვალისწინებს ე.წ „შინაურული ანდერძის“ შედგენის შესაძლებლობას, რა დროსაც, უმთავრეს პრინციპს ანდერძის ნამდვილობის დადგენისათვის წარმოადგენს, მამკვიდრებლის ნების თავისუფალი გამოვლენა და აღნიშნული ანდერძის მისივე ხელმოწერით დადასტურება. „საკასაციო სასამართლოს განმარტებით, სსკ-ის 1364-ე მუხლი შინაურული ანდერძის ფორმას განსაზღვრავს, რომლის თანახმად, მოანდერძეს შეუძლია თავისი ხელით დაწეროს ანდერძი და ხელი მოაწეროს მას“. ( შდრ: სუსგ №ას-639-2019, 04 ოქტომბერი, 2019 წ.). მითითებული ნორმებიდან გამომდინარე, შინაურული ანდერძის ნამდვილობისათვის კანონი ადგენს მარტივი წერილობითი ფორმის დაცვის აუცილებლობას, რომელიც შედგენილი და ხელმოწერილი უნდა იყოს მოანდერძის მიერ, ხოლო ანდერძში გადმოცემული ნება ქმედუნარიანი პირის გონივრული განსჯის შედეგს უნდა წარმოადგენდეს.

74. „შინაურული ანდერძის ნამდვილობისათვის კანონი ადგენს მარტივი წერილობითი ფორმის დაცვის აუცილებლობას... ანდერძში გადმოცემული ნება ქმედუნარიანი პირის გონივრული განსჯის შედეგს უნდა წარმოადგენდეს. განსხვავებით სამოქალაქო კოდექსის სხვა ნორმებში მოცემული ანდერძის ფორმისა, რომელთა მიმართაც კანონმდებლობით გაცილებით მეტი მოთხოვნებია დადგენილი, შინაურული ანდერძის მოანდერძის მიერ მხოლოდ დაწერა და ხელის მოწერა მას სრულ იურიდიულ ძალას აძლევს.“ (შდრ: სუსგ №ას-685-655-2014, 02 ოქტომბერი, 2015 წ.). „სამოქალაქო კოდექსის 1364-ე მუხლი არ აწესებს შინაურულ ანდერძზე მოწმეთა ხელმოწერის აუცილებლობას. შესაბამისად, ის გარემოება, რომ ანდერძზე მოწმეთა ხელმოწერა არ არსებობს ან ხელმოწერის სინამდვილე ვერ დგინდება, გავლენას ვერ მოახდენს [...] ანდერძის ნამდვილობაზე და, შესაბამისად, ვერ იქნება მიჩნეული ანდერძის ბათილად ცნობის საფუძვლად. [...] ანდერძი, რომელიც თავისი ხელით დაწერა მოანდერძემ და ხელი მოაწერა, სრული იურიდიული ძალის მქონეა, მიუხედავად იმისა, რომ ნოტარიუსის მიერ დადასტურებული არ არის.“ (შდრ: სუსგ №ას-1048-988-2015, 09 მარტი, 2016 წ.). ამასთან, სასამართლოს უნდა წარედგინოს ექსპერტის დასკვნა ხელნაწერის გარდაცვლილისადმი კუთვნილების შესახებ. სსკ-ის 1364-ე მუხლის დანაწესის ანალიზიდან გამომდინარე, შეიძლება დავასკვნათ, რომ შინაურული ანდერძი სახეზეა, როდესაც დაცულია კუმულატიურად ორი პირობა - ანდერძი არამარტო ხელმოწერილი უნდა იყოს მოანდერძის მიერ, არამედ დაწერილიც მის მიერ. დასახელებული რომელიმე პირობის დარღვევა, ანდერძის, როგორც კანონსაწინააღმდეგო გარიგების ბათილობას გამოიწვევს. ( (შდრ: სუსგ №ას-23-2020, 08 აპრილი, 2022 წ, პ.21; სუსგ№ას-639-2019, 04 ოქტომბერი, 2019 წ, პ.24; იხ. აგრეთვე: ე. ნანდოშვილი, ანდერძის საფუძველზე წარმოშობილ ურთიერთობათა სამართლებრივი რეგულირება, თბ., 2022 წ, გვ. 82).

75. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 1365-ე მუხლის თანახმად, შინაურული ანდერძი, როგორც წესი, ინახება მოანდერძესთან და მისი სამართლებრივი შედეგების დადგომა უკავშირდება მის გარდაცვალებას. მოანდერძეს შეუძლია და არ არის ვალდებული, რომ ანდერძი შესანახად გადასცეს ნოტარიუსს, რომლის მიზანია იმ საფრთხეების თავიდან აცილება, რაც უკავშირდება ანდერძის დაკარგვას, დოკუმენტის გაფუჭებას და ა.შ. (შდრ: სუსგ №ას-1048-988-2015, 09 მარტი, 2016 წ.).

76. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ანდერძის ბათილობის საფუძვლებს სსკ-ის 1403-ე მუხლი ითვალისწინებს, რომელიც, ამ კუთხით, სამ საბაზისო შემთხვევას ადგენს, კერძოდ: ა) ანდერძის ბათილობა იმ პირობების არსებობისას, რომლებიც იწვევენ გარიგების ბათილობას საერთოდ; ბ) საანდერძო განკარგულებათა ბათილობა, რომლებიც ეწინააღმდეგება კანონს ან საზოგადოებრივ ინტერესებს, აგრეთვე, ისეთი განკარგულებები, რომლებიც გაუგებარია ან ეწინააღმდეგებიან ერთმანეთს; გ) ანდერძის ბათილობა, თუ ის შედგენილია კანონით დადგენილი წესების დარღვევით, ასევე, იმ პირის მიერ, რომელსაც არ შეეძლო თავისი მოქმედების მნიშვნელობის შეგნება და მისი წარმართვა.

77. „ სსკ-ის 1403-ე მუხლიდან გამომდინარე, ანდერძის ბათილად ცნობისათვის სახეზე უნდა იყოს შემდეგი წინაპირობები: გარემოებები, რომლებიც, ზოგადად გარიგების ბათილად ცნობას იწვევენ;ანდერძი შედგენილი უნდა იყოს კანონით დადგენილი წესების დარღვევით;ანდერძის შედგენისას, მოანდერძის მდგომარეობიდან გამომდინარე, შეუძლებელი უნდა იყოს მის მიერ საკუთარი მოქმედების მნიშვნელობის შეგნება და მისი წარმართვა.“ (შდრ: სუსგ №ას-615-2022, 23 სექტემბერი, 2022 წ, პ.48).

78. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სკ 1403(3) მუხლის დანაწესი, ისევე, როგორც სკ 1403(2) მუხლის დებულება, გარკვეულწილად, მოცულია სკ 1403(1) მუხლის დანაწესით - გარიგების ბათილობის „საერთო (ანუ, ზოგადი) საფუძვლებით“. კერძოდ, სსკ-ის 1403(3) მუხლით გათვალისწინებულ ბათილობის „პირველ შემთხვევას“ (ანდერძის ბათილობა შედგენისას კანონით დადგენლი წესების დარღვევის გამო) სსკ 59(1) მუხლი აწესრიგებს, კერძოდ, ბათილია კანონით გათვალისწინებული აუცილებელი ფორმის დაუცველად დადებული გარიგება. „სსკ 59(1) მუხლის დანაწესი იმპერატიულია. ფორმის ნაკლის გამო ბათილობა არ შეიძლება მხარეთა შეთანხმებით სხვანაირად განისაზღვროს“ ( შდრ: ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბ., 2011 წ, გვ. 348).

79. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 1408-ე მუხლის მიხედვით, დაინტერესებულმა პირებმა სარჩელი ანდერძის ბათილობის მოთხოვნით, უნდა შეიტანონ „იმ გარემოებათა გამო, რომლებიც გარიგების ბათილობას იწვევს“. ამ დანაწესის ანალიზი მნიშვნელოვანია იმით, რომ „გარიგების ბათილობის გამომწვევი საერთო (ზოგადი) გარემოებების არსებობა“ ანდერძის ბათილობის ერთ-ერთი საფუძველია (გათვალისწინებული სსკ 1403(1) მუხლით), თუმცა, ამის გარდა, სკ 1403-ე მუხლი და სხვა მომდევნო მუხლები ანდერძის (ასევე, საანდერძო განკარგულებათა) ბათილობის „სხვა საფუძვლებსაც“ ითვალისწინებს.

80. ანდერძის ბათილად ცნობის იურიდიული ინტერესი მხოლოდ იმ პირს აქვს, რომელიც ანდერძის ბათილად ცნობის შემთხვევაში, სამკვიდრო ქონებას მიიღებს. ასეთს, სსკ-ის1408-ე მუხლის შესაბამისად, [ანდერძის ნამდვილობა შეიძლება სადავო გახადონ კანონით მემკვიდრეებმა და სხვა დაინტერესებულმა პირებმა იმ გარემოებათა გამო, რომლებიც გარიგების ბათილობას იწვევენ], როგორც წესი, კანონით მემკვიდრე წარმოადგენს. ( შდრ:სუსგ №ას-615-2022, 23 სექტემბერი, 2022 წ, პ.55).

81. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით გარანტირებული სამართლიანი სასამრთლოს უფლება მოიცავს ისეთ მნიშვნელოვან კომპონენტს, რომლის მიხედვითაც, სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება უნდა იყოს მხარისათვის განჭვრეტადი. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში უთითებს, რომ ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა პასუხობდეს მხარის მიერ სამართლებრივ და პროცედურულ საკითხებთან დაკავშირებით წარმოდგენილი არგუმენტების ძირითად ასპექტებს (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Ruiz Torija v. Spain, §§ 29-30). შესაბამისად, უფლება მოსმენაზე მოიცავს არა მხოლოდ სასამართლოს წინაშე არგუმენტების წარდგენის შესაძლებლობას, არამედ სასამართლოს ვალდებულებას, გადაწყვეტილების დასაბუთებაში მიუთითოს მიზეზები, რომელთა საფუძველზეც გაიზიარა ან უარყო შესაბამისი არგუმენტები. სასამართლომ შეიძლება აუცილებლად არ მიიჩნიოს იმგვარ არგუმენტებზე პასუხის გაცემა, რომლებიც აშკარად არარელევანტური, დაუსაბუთებელი ან სხვაგვარად დაუშვებელია მსგავსი არგუმენტების მიმართ არსებული სამართლებრივი დებულებების ან მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე, თუმცა, ყველა გადაწყვეტილება უნდა იყოს ნათელი და საქმეში მონაწილე მხარეებს შესაძლებლობას უნდა აძლევდეს გაიგონ, თუ რატომ გაითვალისწინა სასამართლომ მხოლოდ კონკრეტული გარემოებები და მტკიცებულებები (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Seryavin and Others v. Ukraine §§ 55-62). სასამართლოს აქვს ვალდებულება, სათანადოდ იმსჯელოს მხარეთა მიერ წარდგენილ დოკუმენტებზე, არგუმენტებსა და მტკიცებულებებზე (იხ. Kraska v. Switzerland, § 30; Van de Hurk v. the Netherlands, § 59; Perez v. France, § 80). ამასთან, მხარეებს უნდა ჰქონდეთ არა მხოლოდ იმის შესაძლებლობა, რომ იცოდნენ იმ მტკიცებულებათა შესახებ, რომლებიც მათ სჭირდებათ თავიანთი სარჩელის წარმატებისათვის, არამედ ჰქონდეთ კომენტარის გაკეთების საშუალება ყველა იმ მტკიცებულებასთან და მოსაზრებასთან დაკავშირებით, რომლებიც წარდგენილია სასამართლოს აზრის ფორმირებაზე ზეგავლენის მოხდენის მიზნით (იხ. Milatova and others v. The Czech republic §59; Niderost-huber v. Switzerland, § 24; K.S. v. finland § 21; ). „კანონმდებლს აკისრია ვალდებულება, რომ მოსამართლე უზრუნველყოს სახელმძღვანელო მიმართულებებით, რომლებიც განჭვრეტადს ხდიან მის მიერ კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღების აუცილებლობას, გარდაუვალობას, იმავდროულად, მოქალაქეს უქმნიან წარმოდგენას, თუ რა ზომები იქნება მის მიმართ გატარებული“ (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე N1/2/384).

82. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ყოველი კონკრეტული სამოქალაქო საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში, დაკავშირებულია გარკვეული ფაქტების დადგენასთან. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლო იხილავს და წყვეტს მხარეთა შორის წარმოშობილ დავებს, რომლებიც სამართლით რეგულირებული ურთიერთობებიდან წარმოიშობიან. სამართლებრივი ურთიერთობა კი, როგორც ეს ცნობილია, შეიძლება აღმოცენდეს, განვითარდეს ან შეწყდეს მხოლოდ იურიდიული ფაქტების საფუძველზე. სწორედ მტკიცების ტვირთსა და მის სწორ განაწილებაზეა დამოკიდებული დასაბუთებული და კანონიერი გადაწყვეტილების მიღება.

83. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

84. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კონცენტრირებულად შეჯიბრებითობის პრიციპი გამოხატულია სსსკ-ის 102–ე მუხლში, რომლის თანახმად თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა სასამართლოს მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებენ ამ ფაქტებს.

85. ფაქტების დამტკიცების პროცესი საკმაოდ დეტალურად რეგულირდება სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით, კერძოდ, განსაზღვრულია მტკიცების საშუალებათა (მტკიცებულებათა) წრე, რომლებიც შეიძლება გამოიყენოს სასამართლომ ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად, ამ მტკიცებულებათა დასაშვებობა და განკუთვნადობა, მტკიცების ტვირთის (მოვალეობის) განაწილება მხარეთა შორის, ანუ რომელმა მხარემ რა გარემოება უნდა დაამტკიცოს, მტკიცებულებათა გამოკვლევის წესი, მტკიცებულებათა შეფასების ზოგადი წესები და ა.შ.

86. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან თუ რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არა, ესაა – სარჩელის საგანი (მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი), მოპასუხის შესაგებელი და შესაბამისი მატერიალურსამართლებრივი ნორმა (შდრ: სუსგ Nას-1152-2021, 31 იანვარი, 2022წ). შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც მოთხოვნის შეჩერების ან გაქარწყლების საფუძველია (იხ. დამატებით: ჰაინ ბიოლინგი, ლადო ჭანტურია, „სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა", თბილისი, 2003, გვ. 67).

87. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო პროცესში დადგენილი უნდა იქნეს სამი სხვადასხვა ხასიათის, შინაარსისა და შედეგების მიხედვით ისეთი ფაქტები, როგორიცაა: 1) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ პროცესუალურ სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის მიღება წარმოებაში, ან ასეთ მიღებაზე უარის თქმა); 2) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მატერიალურ სამართლებრივი შედეგი, ანუ მთავარი საძიებელი ფაქტები (სარჩელის დაკმაყოფილება, ან მის დაკმაყოფილებაზე უარისთქმა); 3) მტკიცებულებითი ფაქტები, რომელთა მეშვეობით ხორციელდება მთავარი, ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცება – დადასტურება შესაბამისად, სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანია მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობის ფაქტები, რომლებზეც მიუთითებენ მხარეები თავიანთი მოთხოვნების (შესაგებლის) დასაბუთება–გამართლების მიზნით (იხ. დამატებით: თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბილისი, 2005 წ., გვ.215.).

88. მოსარჩელისათვის სასურველი შედეგის დადგომა, მისი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება შესაძლებელია მხოლოდ გარკვეული ფაქტების საფუძველზე, რომლებსაც კანონი უკავშირებს მოსარჩელის მატერიალურ სამართლებრივი მოთხოვნის დაკმაყოფილებას. ზუსტად იგივე უნდა განსაზღვროს იმ ფაქტების წრე, რომლებსაც უკავშირდება მხარეთა მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივი დასაბუთებულობა. მიუთითონ ფაქტებზე, რომლებიც ასაბუთებენ მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს, არის თვითონ მხარეთა მოვალეობა. საკასაციო სასამართლოს მიერ არაერთ გადაწყვეტილებაშია მითითებული, რომ სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემოწმებისას სასამართლო იკვლევს, რამდენად ვლინდება სამართლებრივი და ფაქტობრივი გარემოებების ის ერთობლიობა, რომლებიც სასარჩელო მოთხოვნის, ან მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებლის წარმატებას განაპირობებს. სასამართლო ვალდებულია, განსაზღვროს მოთხოვნის ფარგლები (ისე რომ არ გასცდეს მას), მოძებნოს დავის მომწესრიგებელი შესატყვისი სამართლის ნორმა (სპეციალური ან ზოგადი წესი) და დაადგინოს იმ გარემოებათა არსებობა/არარსებობა (ფაქტობრივი გარემოებები), რომლებიც ამ ნორმის გამოყენებისთვის აუცილებელ წინაპირობებს წარმოადგენენ.

89. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მხარეთა შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპების გათვალისწინებით წარმოდგენილ არცერთ მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა. სასამართლო გადაწყვეტილებას იღებს საქმეში არსებული მტკიცებულებების ერთობლიობაში შეფასებაზე დაყრდნობით.

90. სსსკ-ის მე-4 (1) მუხლი ადგენს სამართალწარმოების ისეთ ფუნდამენტურ პრინციპს, როგორიცაა შეჯიბრებითობა და განსაზღვრავს, რომ სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. ამ წესისაგან გამონაკლისი (ნორმის მე-2 ნაწილი) გამართლებულია, თუ ეს შესაბამისი საპროცესო მოქმედების მარეგულირებელი ნორმითაა გათვალისწინებული, ასევე, მხარეთა თანასწორობის საყოველთაო უფლების დაცვის მიზანს ემსახურება. შეჯიბრებითობა, როგორც სამართლიანი სასამართლოს ქვაკუთხედი, არაერთ საპროცესო ნორმაშია გადმოცემული და იგი, ბუნებრივია, მათ შორის მტკიცების ტვირთზე ახდენს გავლენას. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილით აღიარებულია რა ფაქტზე მიმთითებული მხარის ვალდებულება, წარადგინოს ამ ფაქტის დამადასტურებელი განკუთვნადი მტკიცებულებები, სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, ჩაერთოს ამ პროცესში, რამეთუ აქსიომატურია, რომ მტკიცებულებებს სასამართლოს წარუდგენენ მხარეები (იხ. სსსკ-ის 83-ე, ასევე, 102-ე მუხლები).

91. „სამართლებრივი დავისას სამოქალაქო საქმის განმხილველ მოსამართლეს ორი ამოცანა აქვს დასაძლევი: პირველ რიგში, მან უნდა გამოარკვიოს, თუ რა მოხდა სინამდვილეში. მეორე რიგში კი, მოსამართლემ სამართლებრივად უნდა შეაფასოს ფაქტობრივი გარემოებები და დაადგინოს, არსებობს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებს სასარჩელო მოთხოვნას. თუ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ვერ აკმაყოფილებს აღნიშნულ მოთხოვნას, მაშინ სარჩელი უკვე ამ საფუძველზევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ასეთ შემთხვევაში მოსამართლეს არა აქვს უფლება, საკუთარი ინიციატივით მოიძიოს სასარჩელო მოთხოვნის დამადასტურებელი გარემოებები და შეაგროვოს მტკიცებულებები. თუ მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულია ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებენ მოთხოვნის არსებობას, მაშინ უკვე მოპასუხეზეა დამოკიდებული, ამ გარემოებების არსებობის უარყოფა“ (იხ. თომას ჰერმანი, მტკიცებულებითი სამართალი, GIZ, თბილისი, 2016 წ., გვ.3-4).

92. „მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოსარჩელემ, მეორე ნაწილი კი – მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის განაწილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს“ (იხ. ჰაინ. ბოელინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბილისი, 2004 წ., გვ.64).

93. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა ნამდვილი შეჯიბრება რეალურად შეუძლებელი იქნებოდა, რომ არ იყვნენ ამ შეჯიბრებაში მონაწილე მხარეები თანასწორნი. სასამართლო, ვერ გამოიტანს გადაწყვეტილებას, თუ მან არ მოუსმინა ორივე დაპირისპირებულ მხარეს ან არ მისცა მათ შესაძლებლობა გამოიყენონ საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული ყველა უფლება და მექანიზმი თავიანთი პოზიციის გასამართლებლად, თავიანთი უფლებების დასაცავად.

94. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე, ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან.

95. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ შესაგებლის ზოგადი კლასიფიკაცია შემდეგია: მატერიალური და საპროცესო შესაგებელი; აბსტრაქტული (ზოგადი) და კონკრეტული შესაგებელი; მარტივი და კვალიფიციური (არსებითი) შესაგებელი. რა ტიპის შესაგებელს წარადგენს მოპასუხე, სრულად თავსდება ამ უკანაკნელის ნების ავტონომის ფარგლებში. კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან (ივარაუდება, რომ შედავებული უნდა იყოს დავის გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანი ფაქტები და არა სამართლებრივი მოსაზრებები, ე.ი. ისეთი ფაქტები, რომელთა არსებობა წარმოშობენ მოთხოვნას), წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები, დამტკიცებულად ითვლება. მოსამართლემ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს პირველ რიგში საპროცესო შესაგებელს, ხოლო ამის შემდეგ მატერიალურ შესაგებელს. მატერიალური შედავება მიმართულია სარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგის მიღწევის წინააღმდეგ, რაც გულისხმობს მოპასუხის მხრიდან ისეთ ფაქტებზე (წინაპირობებზე) მითითებას, რომლებიც გამორიცხავენ, წყვეტენ ან აფერხებენ (განუხორციელებელს ხდიან) სარჩელით მოთხოვნილი შედეგის დადგომას.

96. საკასაციო პალატამ ერთ-ერთ საქმეზე აღნიშნა, რომ სსსკ-ის 201-ე მუხლის მეოთხე და მეხუთე ნაწილების თანახმად, „პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს. მოპასუხე ვალდებულია, პასუხს დაურთოს მასში მითითებული ყველა მტკიცებულება. თუ მოპასუხეს საპატიო მიზეზით არ შეუძლია პასუხთან ერთად მტკიცებულებათა წარდგენა, იგი ვალდებულია, ამის შესახებ მიუთითოს პასუხში. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოპასუხეს ერთმევა უფლება, შემდგომში წარადგინოს მტკიცებულებები). სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანი, რომელიც წარმოადგენს სადავო მატერიალურ-სამართლებრივ ფაქტებს, რომელზეც მიუთითებენ მოსარჩელე და მოპასუხე, მოთხოვნის თუ შესაგებლის დასაბუთების ან გაქარწყლებისათვის, შეუძლებელია წარმოვიდგინოთ მტკიცებითი საქმიანობის გარეშე. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილი ნათელი დადასტურებაა იმისა, რომ მოპასუხე ვალდებულია, საქმის მომზადების მიზნით აქტიურად იმოქმედოს, რაც, უპირველესად, სასამართლოსათვის სარჩელზე მისი წერილობითი მოსაზრებების წარდგენაში გამოიხატება. მოპასუხის მიერ ამ უფლების განუხორციელებლობა, სსსკ-ის 206-ე მუხლის შესაბამისად, ართმევს მას უფლებას, შეასრულოს ასეთი მოქმედება ამ საქმის არსებითად განხილვის დროს (ანუ, სასამართლოს სხდომაზე მხარისაგან მტკიცებულების მიღება აღარ ხდება). ამ შემთხვევისათვის სხვა რაიმე სპეციალურ შედეგს კანონი არ ადგენს“ (შდრ. სუსგ დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017, პ.201).

97. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“ (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.). კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები.

98. მას შემდეგ, რაც მოსამართლე მოიძიებს მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმას, განსაზღვრავს ნორმის ფაქტობრივ ელემენტებს (წინაპირობებს), ამ წინაპირობებს მიუსადაგებს მოსარჩელის მიერ მოხსენებულ ფაქტებს და თითოეულ წინაპირობაზე გასცემს დადებით პასუხს, იგი ამოწმებს რომელ ფაქტებს ხდის მოპასუხე სადავოდ (მოპასუხის სტადია). თუ მოპასუხეს არ აქვს წარდგენილი კვალიფიციური (არსებითი) შედავება, არამედ მხოლოდ სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ფაქტების უარყოფით შემოიფარგლება, მოსამართლე გადადის მტკიცების სტადიაზე, რაც ნიშნავს სადავოდ გამხდარი ფაქტების დადგენის პროცესს. მოპასუხის მხრიდან არსებითი ხასიათის შედავების შემთხვევაში, მოსამართლემ ასევე უნდა მოიძიოს სამართლებრივი ნორმა, რომელიც გამორიცხავს, წყვეტს ან აფერხებს მოთხოვნის განხორციელებას, ხოლო ნორმის წინაპირობების შემოწმება იმავე წესით ხორციელდება. აქაც მნიშვნელოვანია რას პასუხობს მოსარჩელე მოპასუხის არსებით შედავებას, არ არის გამორიცხული მოსარჩელემაც კვალიფიციური პასუხი გასცეს მოპასუხის ამგვარ განმარტებას. ამდენად მოსამართლე ასე უწყვეტად გადადის მოსარჩელის სტადიიდან მოპასუხის სტადიაზე და პირიქით, ვიდრე არ დასრულდება მხარეთა განმარტებების ურთიერთგაცვლის პროცესი, რომლის შედეგადაც უნდა გაირკვეს უდავო და სადავო (მტკიცების საგანში შემავალი) ფაქტები.

99. მტკიცებულებების შემოწმების მიზანია მტკიცებასავალდებულო სადავო გარემოებების დადგენა (იხ. დამატებით: შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, GIZ, 2013, გვ.22,23). შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი ეკისრება მოპასუხეს. მოსამართლეს დავის გადასაწყვეტად სჭირდება რელევანტური ფაქტები, რომელთა წარდგენაზე სრული პასუხისმგებლობა ეკისრება მხარეებს (შდრ: სუსგ №ას-354-2021, 25.06.2021წ., პ.102; №ას-935-2020, 13 ივნისი, 2023 წ).

100. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოპასუხის შესაგებელი უნდა გადმოსცემდეს მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი გამართული/დასაბუთებული სასარჩელო განცხადებისა და მასში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებისაგან განსხვავებულ სურათს იმისათვის, რომ მიჩნეულ იქნეს არსებითად. შესაბამისად, მოპასუხის განსხვავებული განმარტებები უნდა შეფასდეს სარჩელთან და მასში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით. სწორედ, აქედან გამომდინარე, მოპასუხის სტადიაზე განსახორციელებელი შემოწმება არ მოიცავს შესაგებლის (თავის თავში, განყენებულად) გამართულობას და დასაბუთებულობას (მოსარჩელის სტადიის მსგავსად), არამედ მიმართულია შესაგებლის არსებითობის გამოკვლევაზე (აღნიშნული მოიაზრებს მოპასუხის მითითებებისა და განმარტებების არსებითობას სასარჩელო განცხადებაში მითითებული გარემოებების მიმართ) (იხ. დამატებით: შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, GIZ, 2013, გვ.15,16). შესაგებელი იმდენად უნდა იყოს კონკრეტული, რამდენად კონკრეტულიცაა სარჩელი, მასში მითითებული გარემოებები (შდრ. იქვე, გვ.17,18).

101. იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის მიერ მითითებულ (არსებით) გარემოებებზე შედავებას საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთების გარეშე, მაშინ ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილება უკვე მტკიცების სტადიაზე მიიღება იმისდა მიხედვით, (მტკიცების ტვირთის განაწილების გათვალისწინებით) დამტკიცდება თუ არა ეს სადავო გარემოებები; თუ მოპასუხე ვერ ახერხებს საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთებას და ვერც მოსარჩელის მიერ მითითებული და მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების სათანადო შედავებას, სასამართლოს შეუძლია მოსარჩელის სასარგებლოდ დააკმაყოფილოს სარჩელი; თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს სამართლებრივი შესაგებლის დასაბუთებას და თუ მოსარჩელე არ ხდის სადავოს მის შესაგებელს, მაშინ სასამართლო მიდის დასკვნამდე, რომ უარი უნდა ეთქვას სარჩელს საპირისპირო (მოთხოვნის გამომრიცხავი) ნორმის არსებობის გამო; თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის არსებითი გარემოებების შედავებას და ასევე, საპირისპირო ნორმის წინაპირობების საკმარისად დასაბუთებას, მაშინ მტკიცების სტადიაზე უნდა გაირკვეს, მტკიცდება თუ არა სადავო გარემოებები (მტკიცების ტვირთის გადანაწილების შესაბამისად). შემდეგ ეტაპზე, უნდა შემოწმდეს, ახერხებს თუ არა მოსარჩელე თავისი მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების იმგვარ დასაბუთებას, რომელიც, ასევე, აქარწყლებს მოპასუხის მიერ დასაბუთებულ საპირისპირო მითითებებს (ნორმებს).

102. განსახილველ საქმეზე დადგენილია, რომ მოპასუხემ წარადგინა მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებელი

103. ანდერძის ნამდვილობა შედავებულია მოსარჩელის მიერ, კერძოდ, სარჩელში მოსარჩელე მიუთითებს, რომ ანდერძი არ არის ხელმოწერილი მამკვიდრებლის მიერ, შესაბამისად, არ წარმოშობს იურიდიულ შედეგებს და ბათილად უნდა იქნეს ცნობილი (იხ., სარჩელი -ტ.1. ს.ფ. 7). სადავო ანდერძის ბათილობის წინაპირობების არსებობა მოსარჩელის მტკიცების საგანში შემავალ გარემოებას წარმოადგენდა, რომლის დადასტურება ამ უკანასკნელს სამოქალაქო საპროცესო სამართალში არსებული მტკიცების სტანდარტის შესაბამისად (სსსკ-ის 102-ე მუხლი), სათანადო მტკიცებულებების წარდგენის გზით უნდა უზრუნველეყო (იხ., სუსგ №ას-615-2022, 23 სექტემბერი, 2022წ.).

104. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ იურიდიულ ლიტერატურაში გავრცელებულია შეხედულება, რომ „დამტკიცებას არ საჭიროებენ ე.წ.პრეზუმირებული ანუ ნავარაუდევი ფაქტები. პრეზუმცია წარმოადგენს ვარაუდს ამა თუ იმ ფაქტის არსებობის შესახებ („Prezumptio“ -ვარაუდზე დმყარებული მოსაზრება; რაიმე ფაქტის აღიარება სარწმუნოდ, სანამ არ დამტკიცდება მისი მცადრობა). პრეზუმფციების მეშვეობით კანონმდებელი წინასწარ განსაზღვრავს თუ მატერიალურსამართლებრივი ურთიერთობის რომელი მხარისთვის იქნება უფრო მოსახერხებელი სადავო ფაქტის დადასტურება. შესაბამისად, პრეზუმფციების მეშვეობით ნაწილდება მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთი. ამ ინსტრუმენტით კანონმდებელი იცავს მხარეს მტკიცების გადაულახავი ტვირთის დაკისრებისაგან. თავის მხრივ, მტკიცების ტვირთის სწორად განაწილება იმას გულისხმობს, რომ განისაზღვროს პროცესის მონაწილე რომელმა მხარემ, რომელი სადავო ფაქტი დაადასტუროს და აქედან გამომდინარე, რა ფაქტების დამტკიცების ვალდებულებისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მოდავე მხარე. მაშასადამე, პრეზუმირებული ფაქტის პროცესუალური თავისებურება ისაა, რომ მისი გაქარწყლება ევალება მხარეს, რომლის წინააღმდეგაც მოქმედებს თავად ეს ფაქტი. თავის მხრივ, ამ პროცესუალური კომპონენეტის სწორად განსაზღვრა წარმოადგენს სამართალინი სასამართლო უფლების შემადგენელ ნაწილს (იხ., ი.გაგუა ილონა, „მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე.“ თბ., 2020წ, გვ.234, 236, 237).

105. მტკიცების ტვირთის სწორად განაწილებისას მხედველობაშია მისაღები ანდერძის ნამდვილობის პრეზუმფცია. დასახელებული პრეზუმფცია, როგორც ვარაუდი ამა თუ იმ ფაქტის შესახებ, მტკიცებას არ ექვემდებარება და თუ იგი არ იქნა უარყოფილი, სასამართლომ უნდა გამოიყენოს პრეზუმირებული ფაქტი. თავის მხრივ, პრეზუმირებული ფაქტის პროცესუალური ბუნება ვლინდება იმაში, რომ ამგვარი ვარაუდის გაქარწყლება ეკისრება პირს, რომლის წინააღმდეგაცაა მიმართული იგი. ამდენად, ის გარემოება, რომ ანდერძი არ წარმოადგენს ნამდვილს, მოსარჩელის სამტკიცებელი გარემოებაა“ ( შდრ: სუსგ. №ას-685-655-2014, 02 ოქტომბერი, 2015 წ.).

106. საკასაციო პალატა სრულად იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს განმარტებას სადავო ანდერძში გამოხატული მამკვიდრებლის ნების ნამდვილობის პრეზუმფციასთან დაკავშირებით და აღნიშნავს, რომ პრეზუმფცია, როგორც ვარაუდი ამა თუ იმ ფაქტის შესახებ, მტკიცებას არ ექვემდებარება და თუ იგი არ იქნა უარყოფილი, სასამართლომ უნდა გამოიყენოს პრეზუმირებული ფაქტი. თავის მხრივ, პრეზუმირებული ფაქტის პროცესუალური ბუნება გამოიხატება იმაში, რომ ამგვარი ვარაუდის გაქარწყლება ეკისრება პირს, რომლის წინააღმდეგაც არის ის მიმართული. (შდრ: სუსგ №ას-615-2022, 23 სექტემბერი, 2022წ.,პ. 49.; №ას-23-2020,08 აპრილი, 2020 წ, პ.22).

107. ამდენად, სადავო ანდერძის ბათილობის წინაპირობების არსებობა მოსარჩელის მტკიცების საგანში შემავალ გარემოებას წარმოადგენდა, რომლის დადასტურება ამ უკანასკნელს სამოქალაქო საპროცესო სამართალში არსებული მტკიცების სტანდარტის შესაბამისად (სსსკ-ის 102-ე მუხლი), სათანადო მტკიცებულებების წარდგენის გზით უნდა უზრუნველეყო.

108. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილების მიხედვით, სასამართლოსათვის არავითარ მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა, არამედ, სასამართლო დასაშვებად ცნობილ მტკიცებულებებს აფასებს ყოველმხრივ, სრულად და ობიექტურად, რა დროსაც ხდება მათი როგორც ინდივიდუალურად, ისე ერთობლიობაში შესწავლა. სწორედ ამ გზით არკვევს სასამართლო კონკრეტული მტკიცებულების დამაჯერებლობასა და მის იურიდიულ სარწმუნოობას. რაიმე გამონაკლისი ამა თუ იმ მტკიცებულების, მათ შორის, მოწმეთა ჩვენების ან/და ექსპერტიზის დასკვნის მიმართ, დადგენილი არ არის.

109. საკასაციო პალატა მიუთითებს მოცემულ საქმეზე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე, რომლებიც ასახულია ამ განჩინების პპ: 11, 12-ში და რომლის მიხედვით დადგენილია, რომ სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს - 24/04/2018 წლის დასკვნის თანახმად, ხელნაწერი ტექსტი, განლაგებულია ა) 2017 წლის 01 დეკემბრის თარიღით (რუსულ ენაზე) შედგენილ შინაურულ ანდერძზე და ბ) ხელნაწერები განლაგებული ფურცლის ნაგლეჯებზე, ტექსტობრივი და ციფრობრივი ჩანაწერები, განლაგებული მისალოც ბარათზე შესრულებულია ერთიდაიგივე პირის მიერ. გადაწყვეტა საკითხისა, ხელმოწერა ი.მ–ვის სახელით, განლაგებული 2017 წლის 1 დეკემბრის თარიღით (რუსულ ენაზე) შედგენილი შინაურული ანდერძის ხელნაწერი ტექსტის ბოლოს, რიგით პირველი ხელმოწერა, შესრულებული არის თუ არა ი.მ–ვის მიერ შეუძლებელია, ხელმოწერის მოკლე და მარტივი აგებულებისა და ინფორმაციული ნიშნების სიმცირის გამო.

110. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს - 27/09/2019 წლის დასკვნის თანახმად, ხელმოწერა, ი.მ–ვის სახელით (რუსულ ენაზე), განლაგებული 2017 წლის 1 დეკემბრის თარიღით შედგენილ შინაურულ ანდერძზე ხელნაწერი ტექსტის ბოლოს, რიგით პირველი ხელმოწერა შესრულებულია არა ი.მ–ვის, არამედ სხვა პირის მიერ. დასკვნის გაცემა საკითხზე, ხელნაწერი ტექსტი (რუსულ ენაზე), განლაგებული 2017 წლის 1 დეკემბრის თარიღით შედგენილ შინაურულ ანდერძზე შესრულებულია თუ არა ი.მ–ვის მიერ შეუძლებელია, ვინაიდან არ იქნა წარმოდგენილი ი.მ–ვის ხელნაწერის ნიმუშები.

111. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ანდერძის ბათილობის შესახებ დავების განხილვისას მნიშვნელოვან მტკიცებულებას წარმოადგენს ექსპერტის დასკვნა. (შდრ: სუსგ №ას-615-2022, 23 სექტემბერი, 2022წ.,პ. 52.)

112. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ექსპერტიზის დასკვნა მტკიცებულების ერთ-ერთი სახეა, რომელიც შესაძლებელია გამოყენებული იქნეს საქმის გარემოებათა დასადგენად. სსსკ-ის 162-ე მუხლის ნორმატიული გაგებით, მტკიცების ამ საშუალებით შესაძლებელია საქმისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტის დადგენა, ხოლო ამგვარი მტკიცებულების გარეშე, ზოგერთ შემთხვევაში, საქმეზე გადაწყვეტილების გამოტანა შეუძლებელია. ამასთან, ექსპერტი პროცესის მონაწილე სუბიექტია, რომელიც ფლობს სპეციალურ ცოდნას მეცნიერების, ტექნიკის, მედიცინის, ხელოვნების ან ხელობის დარგში. მის მიერ შედგენილ დასკვნაში გადმოცემულია გამოკვლევის შინაარსი, შედეგები და პასუხი მის წინაშე დასმულ კითხვებზე. საბოლოოდ, როგორც სხვა მტკიცებულებების, ასევე, ექსპერტის დასკვნის იურიდიული ძალას აფასებს სასამართლო. ექსპერტის დასკვნის შეფასება ხდება ზოგადად მტკიცებულებების შეფასებისათვის დადგენილი ყოველმხრივი სრული და ობიექტური განხილვის კრიტერიუმებით, რის შედეგადაც, სასამართლოს გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ. (იხ. დამატებით: ილონა გაგუა, „მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე“, 2020 წელი, გვ: 97-122. ).

113. განსახილველ შემთხვევაში, ორი ექსპერტიზის დასკვნიდან არ დადგინდა ფაქტი, რომ 2017 წლის 1 დეკემბრის ანდერძზე ხელმოწერა მამკვიდრებელს ეკუთვნოდა. საქმეზე აგრეთვე დადგენილია, რომ მხარეთა შუამდგომლობის საფუძველზე დაკითხულია მოწმეები და მოწმის განცხადებები ურთიერთდაპირისპირებულია. მოწმეთა განმარტებებიდან არ დგინდება მამკვიდრებლის ნება (იხ., ამ განჩინების პპ: 13-16).

114. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ რადგან ანდერძი არის წერილობითი დოკუმენტი, რომელიც ადგენს მოანდერძის ნებას. ანდერძის ბათილობას საფუძვლად შეიძლება დაედოს მხოლოდ ისეთი დარღვევა, რომელიც საეჭვოს გახდის მოანდერძის ნების ნამდვილობას. სწორედ ამ ფაქტობრივი გარემოების - საკუთარი ქონების განკარგვასთან დაკავშირებით გარდაცვლილის ნების დადგენა წარმოადგენდა მოცემული დავის მთავარ გამოსაკვლევ ფაქტს (შდრ: სუსგ №ას-23-2020 8 აპრილი, 2022 წელი, პ.27). განსახილველ შემთხვევაში, ქვემდომი ინსტანციის ინსტანციის სასამართლოებმა სწორად მიიჩნიეს, რომ საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით ( ექსპერტიზის დასკვნები), არ დგინდება ფაქტი, რომ 2017 წლის 01 დეკემბრის შინაურულ ანდერძზე ხელმოწერა მამკვიდრებელს ეკუთვნოდა ( იხ. წინამდებარე განჩინების პ.29-31).

115. „სანოტარო მოქმედებათა შესრულების წესის შესახებ“ ინსტრუქციის 86-ე მუხლის დანაწესის თანახმადაც, შინაურული ანდერძის საფუძველზე სამკვიდრო მოწმობა ვერ გაიცემა გარდაცვლილისადმი ხელნაწერის კუთვნილების დამადასტურებელი საექსპერტო დასკვნის ნოტარიუსისათვის წარდგენის გარეშე. (იხ. ე. ნანდოშვილი, ანდერძის საფუძველზე წარმოშობილ ურთიერთობათა სამართლებრივი რეგულირება, სადისერტაციო ნაშრომი, გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი, 2022 წ, გვ.74.).

116. საკასაციო პალატა დაუსაბუთებლობის გამო არ იზიარებს კასატორის პრეტენზიას, სააპელაციო სასამართლოს მიერ მოსარჩელის მხრიდან წარდგენილი ექსპერტიზის დასკვნის გაზიარების თაობაზე შემდეგ გარემოებათა გამო: მოსარჩელის მიერ მტკიცების საპროცესო ვალდებულების შესრულების პირობებში, საქმეში წარდგენილი ექსპერტიზის დასკვნების საწინააღმდეგო მტკიცების საპროცესო საშუალების წარმოდგენის ვალდებულებამ, მოპასუხის მხარეზე გადაინაცვლა. შესაბამისად, დავის საერთო სასარჩელო წესით განხილვისას, მოპასუხეს შეეძლო, საპირისპირო გარემოების დასადასტურებლად და მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნების გასაქარწყლებლად თავადაც წარმოედგინა რელევანტური მტკიცებულება (სხვა საექსპერტო დასკვნა). თუმცა, მან ხსენებული საპროცესო მოქმედება არ შეასრულა, ხოლო საქმეში წარდგენილი ექსპერტიზის დასკვნებით კი დგინდება, რომ სადავო ანდერძზე შესრულებული ხელმოწერა მამკვიდრებელს არ ეკუთვნის.

117. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლო საქართველოში სასამართლო სისტემის მნიშვნელოვანი რგოლია, რომელიც განიხილავს მხარეთა მიერ სადავოდ მიჩნეული პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების კანონიერებასა და დასაბუთებულობას. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი განსაზღვრავს სააპელაციო წარმოების წესსა და ფარგლებს, ამავე დროს, იმპერატიულად ადგენს, რომ სააპელაციო სასამართლო უფლებამოსილია, სააპელაციო საჩივრის დასაბუთება შეამოწმოს მხოლოდ იმ ფაქტობრივი გარემოებების მიხედვით და იმ მტკიცებულებებით, რომლებიც წარდგენილი იყო და შემოწმდა პირველი ინსტანციის სასამართლოში. ახალი ფაქტებისა და მტკიცებულებების წარდგენა სააპელაციო სასამართლოში მხოლოდ კანონით გათვალისწინებულ გამონაკლის შემთხვევებშია დასაშვები (არასრული (შეზღუდული) აპელაცია) (შდრ: სუს-ს დიდი პალატის 2016 წლის 17 მარტის განჩინება საქმეზე №ას-121-117-2016).

118. საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს 2004 წლის 24 ნოემბერს, სტრასბურგში, ევროპის მოსამართლეთა საკონსულტაციო საბჭოს (CCJE) მიერ შემუშავებული N6 დასკვნის 98-ე და 135-ე პარაგრაფებზე, რომლის თანახმად, „უნდა არსებობდეს გარკვეული შეზღუდვები ყოველი მხარისათვის წარმოადგინოს ახალი მტკიცებულება ან ახალი ფაქტობრივი გარემოებები სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას. აპელაცია არუნდა იყოს და განიხილებოდეს, როგორც შეუზღუდავი შესაძლებლობა შესწორებების შეტანისა ფაქტობრივ და სამართლებრივ საკითხებში, რომელთა წარდგენაც მხარეს შეეძლო და უნდა წარედგინა პირველი ინსტანციიის სასამართლოში. შეუზღუდავი აპელაცია აკნინებს პირველი ინსტანციის მოსამართლის როლს და ამ ფაქტმა შეიძლება პოტენციურად გამოიწვიოს პირველი ინსტანციიის მოსამართლის მიერ საქმის მართვისა მიზანშეწონილობის დღის წესრიგში დაყენება. მხარეები უფლებამოსილნი არიან მათი მოთხოვნისა თუ დაცვის „სამართლიან სასამართლო მოსმენაზე, რომელიც უნდა დასრულდეს გონივრულ მისაღებ ვადაში“ და არა განუსაზღვრელ შესაძლებლობებზე. ეს განსაკუთრებით ეხება მეორე ინსტანციის სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას“.

119. ამდენად, ერთმნიშვნელოვნად შეიძლება ითქვას, რომ მხარეთა აქტიურობა უფლებებისა და ინტერესების დასაცავად უზრუნველყოფილი და ეფექტურია საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში განხილვის დროს, ხოლო სააპელაციო სასამართლოში მხარეთა აქტიურობა შეზღუდულია თვით სააპელაციო სამართალწარმოების შეზღუდვის გამო.

120. დასაშვებ და დასაბუთებულ საკასაციო პრეტენზიად ვერ შეფასდება კასატორის მითითება ვერც იმ ნაწილში, რომ სააპელაციო პალატამ არასწორად არ მიიღო მოპასუხის მიერ სააპელაციო ინსტანციაში წარდგენილი მტკიცებულებანი. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოქმედი სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს მხარეთა მიერ მათი მოთხოვნების დასასაბუთებლად და მითითებული ფაქტების დასამტკიცებლად საჭირო მტკიცებულებების წარდგენის საკმაოდ მკაცრად გაწერილ პროცედურას, რომლის შესაბამისად მხარეებს მტკიცებულებათა წარდგენა შეუძლიათ პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას შესაბამისი წესების დაცვით. გამონაკლის შემთხვევაში, კანონით დადგენილი წინაპირობების არსებობისას, დასაშვებია ახალი მტკიცებულების წარდგენა სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოშიც (სსკ-ის 380-ე მუხლი), თუმცა აღნიშნულისათვის მხარემ სსსკ-ის 102-ე მუხლის დაცვით უნდა დაასაბუთოს, რომ საპატიო მიზეზით ვერ წარადგინა მტკიცებულება პირველი ინსტანციის სასამართლოში. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში მოპასუხემ ვერ დაასაბუთა ასეთი პატივსადები მიზეზის არსებობა.

121. რაც შეეხება კასატორის შუამდგომლობებს მამკვიდრებლის ხელმოწერის 6 ცალი ნიმუშის და 1 ცალი პირადობის მოწმობის ასლის დართვის და ახალი ექსპერტიზის დანიშვნას საქმეზე მამკვიდრებლის ხელმოწერის ნამდვილობის დასადასტურებლად (იხ., საკასაციო საჩივარში შუამდგომლობები - ტ.2. ს.ფ. 417). აღნიშნულს საკასაციო პალატა არ იზიარებს და განმარტავს, რომ სსსკ-ის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილი ადგენს უზენაესი სასამართლოს მხრიდან დავის ფაქტობრივი ნაწილის შეფასების ფარგლებს, კერძოდ, საკასაციო სასამართლო მსჯელობს საპროცესო წესების დაცვით მოპოვებული მტკიცებულებებისა და მხარეთა მიერ მიცემული ახსნა-განმარტებების შეფასების კანონიერებაზე იმგვარად, რომ თავად ვერც ახალ ფაქტებს დაადგენს და ვერც ახალ განმარტებებს მიიღებს მხარეებისგან. ( შდრ: სუსგ №ას-23-2020 8 აპრილი, 2022 წელი, პ.28).

122. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საპროცესო კოდექსით დადგენილი მოწესრიგება, რომელიც იმპერატიულად ადგენს ფორმალურ წესებსა და ვადებს, სავალდებულოა არა მხოლოდ მხარეებისათვის, არამედ სასამართლოსათვისაც და ამ რეგულაციების შეცვლა ან განსხვავებული ინტერპრეტაცია მხარეთა ნებაზე დამოკიდებული ვერ იქნება. შესაბამისად, არ არსებობს აღნიშნული შუამდგომლობის დაკმაყოფილების საფუძველი (შდრ: სუსგ-ები: №ას-684-2022, 16 სექტემბერი, 2022 წელი; №ას-331-2021, 15 თებერვალი, 2022 წელი; №ას-48-2020, 17 სექტემბერი, 2020წ.).

123. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ არ უნდა დაკმაყოფილდეს კასატორის შუამდგომლობა საკასაციო საჩივრის ზეპირი მოსმენით განხილვის შესახებ შემდეგ გარემოებათა გამო:

124. საკასაციო პლატა მიუთითებს, რომ სსსკ-ის 408-ე მუხლის მესამე ნაწილის შესაბამისად (საკასაციო სასამართლოს შეუძლია გადაწყვეტილება გამოიტანოს საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე. სასამართლომ საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვის შესახებ წინასწარ უნდა აცნობოს მხარეებს), საქმის განხილვის ფორმის განსაზღვრა სასამართლოს პრეროგატივაა. აღნიშნული ემყარება საკასაციო სამართალწარმოების ბუნებას, კერძოდ, საკასაციო სასამართლო არ წარმოადგენს ფაქტების დამდგენ სასამართლოს, არამედ მისი მსჯელობის საგანი საქმეში არსებული ფაქტობრივი გარემოებების სწორი სამართლებრივი შეფასებაა. ამასთან, სსსკ-ის 407-ე მუხლით განსაზღვრულია შემოწმების ფაქტობრივი საფუძველი. საკასაციო პალატა აქვე მიუთითებს, რომ სსკ-ის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის კონსტიტუციასთან შესაბამისობის საკითხზე იმსჯელა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ და მიიჩნია, რომ საკასაციო საჩივრის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვა არ ზღუდავს ადამიანის სასამართლოში მიმართვის კონსტიტუციურ უფლებას (N2/6/205,232, 03.07.2003წ. გადაწყვეტილება) (სუსგ. №ას-807-2020, 12 ნოემბერი, 2020წ., სუსგ №ას-1150-2020, 29 ნოემბერი, 2021წ.). ამდენად, საკასაციო პალატა არ ამოწმებს საქმის ფაქტობრივ მხარეს, გადაწყვეტილების ფაქტობრივ საფუძველს, რის გამოც მხარეთა მონაწილეობის გარეშე, უფლებამოსილია გააკეთოს შეფასება და მიიღოს გადაწყვეტილება. ამ შემთხვევაში, არსებითია არ დაირღვეს პრინციპი, რომელსაც ემყარება სამოქალაქო საქმის წარმოება, კერძოდ კი, იგივე შეჯიბრებითობის პრინციპი. მით უფრო, რომ როცა მხარეები მიმართავენ საკასაციო ინსტანციის სასამართლოს, მათთვის წინასწარვეა ცნობილი, რომ საქმის განხილვა შეიძლება ზეპირი მოსმენის გარეშეც მოხდეს. (შდრ: სუსგ-ები: №ას-1098-2023, 04 დეკემბერი, 2023 წ; №ა-1915-ბ-8-2015 , 22 ივლისი, 2015წ.; №ას-1150-2020, 29 ნოემბერი, 2021წ.). საქმეში „ჰერმი იტალიის წინააღმდეგ“ (დიდი პალატის 18.10.2006 წლის გადაწყვეტილება) ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ ზეპირი მოსმენის აუცილებლობა დამოკიდებულია შესაბამისი სამართალწარმოების კონკრეტულ მახასიათებლებზე. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ, საფრანგეთის მართლმსაჯულების სისტემაში საკასაციო სასამართლოს განსაკუთრებული როლის გათვალისწინებით, რომელიც შემოიფარგლებოდა იმის შეფასებით, სწორად იქნა გამოყენებული კანონი თუ არა, დასაშვებად მიიჩნია საკასაციო სასამართლოებში დამკვიდრებული საჩივრის განხილვის ფორმალური პროცედურა (ECtHR, ლევაგესანგარიის მომსახურება საფრანგეთის წინააღმდეგ, № 21920/93, 1996 წლის 23 ნოემბრის გადაწყვეტილება, პარ. 48) (იხ. სუსგ №ას-806-2021, 22 თებერვალი, 2022 წ, პ.8).

125. საკასაციო პალატას მიუთითებს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელემ სამოქალაქო საპროცესო სამართალში მოქმედი სადავო გარემოებების მტკიცების სტანდარტის დაცვით, უზრუნველყო მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოების - ანდერძის ბათილობის დადასტურება, ხოლო მოპასუხემ კი ვერ შეძლო სასარჩელო მოთხოვნის განხორციელების გამორიცხვა, შესაბამისად, კასატორმა (მოპასუხე) ვერ დარწმუნა საკასაციო პალატა, მისი საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძვლების არსებობაში.

126. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არ იკვეთება საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილით გათვალისწინებული რომელიმე საფუძვლის არსებობა, ვინაიდან ნორმის დანაწესით საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. როგორც საქმის მასალებით ირკვევა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან, არც დასაბუთებული პოზიციაა წარმოდგენილი ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციათან ანდა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობის საფუძვლით.

127. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისითაც. მსგავს საკითხებზე არსებობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა, რომელსაც გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება.

128. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. გ.მ–ვის საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო;

2. კასატორის შუამდგომლობები მამკვიდრებლის ხელმოწერის 6 ცალი ნიმუშის და 1 ცალი პირადობის მოწმობის ასლის დართვის და ახალი ექსპერტიზის დანიშვნის შესახებ არ დაკმაყოფილდეს.

3. გ.მ–ვს (პ/ნ .........) (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით ქრისტინე მანსვეტოვას მიერ 31/08/2023-ში N2304 საგადასახადო დავალებით გადახდილი 510 ლარის 70% – 357 ლარი;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ეკატერინე გასიტაშვილი

მირანდა ერემაძე