ბს-568-154(გ-05) 29 ნოემბერი, 2005 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატამ

შემადგენლობა: მ. ვაჩაძე (თავმჯდომარე),

ნ. სხირტლაძე (მომხსენებელი),

ნ. ქადაგიძე

განიხილა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა და სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატებს შორის დავა შპს “გ-ის” სააპელაციო საჩივრის განსჯადობის თაობაზე

აღწერილობითი ნაწილი:

18.11.99წ. შპს “გ-მა” სარჩელი აღძრა თბილისის ვაკე-საბურთალოს რაიონულ სასამართლოში სს “ს-ისა” და ენერგეტიკის სამინისტროს წინააღმდეგ, რომლითაც მიყენებული ზიანის ანაზღაურება მოითხოვა.

მოსარჩელემ განმარტა, რომ ენერგეტიკის სამინისტროს 05.03.99წ. ¹15 ბრძანების საფუძველზე (რომელიც იუსტიციის სამინისტროს მიერ შეტანილ იქნა ნორმატიული აქტების რეესტრში ¹120-012-003494 და 11.03.99წ. გამოქვეყნდა “საკანონმდებლო მაცნეში”), სს “ს-მა” 1000 მ³ აირზე დაუდგინა შესყიდვის ფასი 198,5 ლარი ადრე არსებული ფასის _ 123,9 ლარის ნაცვლად. მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ სს “ს-ის” და ენერგეტიკის სამინისტროს ამგვარი მოქმედებით შპს “გ-ს” მიადგა მატერიალური ზიანი 112000 ლარის ოდენობით. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელემ მოითხოვა მოპასუხე სს “ს-ისათვის” 17210 ლარის, ხოლო ეკონომიკის სამინისტროსთვის 95000 ლარის დაკისრება.

17.04.2000წ. შპს “გ-მა” შეიტანა დამატებითი სარჩელი, რომელშიც მოპასუხედ მხოლოდ სს “ს-ი” დაასახელა. ამასთან, მოითხოვა სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს საქმეში მესამე პირად ჩაბმა. მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ ზიანი მას სს “ს-ის” ბრალით მიადგა, რაც გამოიხატა მის მიერ მონოპოლიური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებაში და უკანონო ბრძანებების გამოცემაში. კერძოდ, 11.034.99წ. ¹15/ო ბრძანებით სს “ს-მა” ძალაში დატოვა მის მიერვე 24.12.98წ. ¹59/ო ბრძანებით დამტკიცებული ახალი საბითუმო ფასი _ 198,25 ლარი 1000მ³ ბუნებრივ აირზე, ნაცვლად 123,9 ლარისა. მოსარჩელემ განმარტა, რომ მოპასუხის მიერ 24.12.98წ. გამოცემული ¹59/ო ბრძანება, აგრეთვე, 01.03.99წ. ¹15/ო ბრძანება გამოცემულია საქართველოს კანონმდებლობის უხეში დარღვევით. კერძოდ, აღნიშნული ბრძანების გამოცემით სს “ს-მა”, როგორც კერძო სამართლის იურიდიულმა პირმა, დაადგინა სახელმწიფოს რეგულირებადი ფასი, რითაც დაარღვია “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონი და “მონოპოლიური საქმიანობისა და კონკურენციის შესახებ” საქართველოს კანონი.

მოსარჩელემ მოითხოვა სს “ს-ის” 24.12.98წ. ¹59-ო და 12.03.99წ ¹15-ო ბრძანებების უკანონოდ ცნობა და მისთვის მიყენებული ზიანის 112000 ლარის მოპასუხისათვის დაკისრება.

პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას მოსარჩელემ გაადიდა მოთხოვნის მოცულობა და მიყენებული ზიანის სახით მოპასუხისათვის 115332 ლარის დაკისრება მოითხოვა.

ვაკე-საბურთალოს რაიონული სასამართლოს 23.04.02წ. გადაწყვეტილებით შპს “გ-ის” სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა შპს “გ-მა”.

საქმის სააპელაციო წესით განხილვისას მოსარჩელემ შუამდგომლობით მიმართა საქმის განმხილველ სასამართლოს და საქმის შეჩერება მოითხოვა. სააპელაციო სასამართლოს 10.03.03წ. განჩინებით აღნიშნული საქმის წარმოება შეჩერდა სს “ს-სა” და მოპასუხეების: კონტროლის პალატის, ეკონომიკის, მრეწველობის და ვაჭრობის სამინისტროსთან არსებული ფასების სახელმწიფო ინსპექციისა და სააქრთველოს ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტროს შორის არსებული დავის გადაწყვეტამდე. 04.12.03წ. განჩინებით დაკმაყოფილდა საქმის წარმოების განახლების თაობაზე სს “ს-ის” შუამდგომლობა.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 08.01.04წ. გადაწყვეტილებით, შპს “გ-ის” სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა თბილისის ვაკე-საბურთალოს რაიონული სასამართლოს 23.04.02წ. გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც შპს “გ-ის” სარჩელი დაკმაყოფილდა და სს “ს-ს” შპს “გ-ის” სასარგებლოდ 115332 ლარის გადახდა დაეკისრა.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 08.01.04წ გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა სს “ს-მა”.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 12.10.04წ. განჩინებით გაუქმდა გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს. საკასაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ საქმეზე შეგროვილი მტკიცებულებები სააპელაციო პალატის მიერ საქმის განხილვისას სათანადოდ გამოკვლეული არ იყო, რითაც დაირღვა სსკ-ის 105-ე მუხლის მოთხოვნები. საკასაციო პალატამ აღნიშნა, რომ “ფასებისა და ფასწარმოქმნის შესახებ” კანონის მე-7 მუხლით განსაზღვრულია ობიექტთა წრე, რომელზეც უნდა გავრცელდეს ფასების სახელმწიფო რეგულირება. ასეთ ობიექტებს ეკონომიკის სამინისტროს ბრძანებით დადგენილ ნუსხაში (ნომენკლატურაში) შემავალი საქონელი (პროდუქცია, მომსახურება) მიეკუთვნება. ამდენად, აღნიშნული ნორმა არ განსაზღვრავს სახელმწიფოს მიერ რეგულირებადი ფასების დამდგენ სუბიექტებს. იმავე კანონის მე-6 მუხლის თანახმად ფასწარმოქმნა რეგულირდება აღმასრულებელი ხელისუფლების და ადგილობრივი თვითმმართველობისა და მმართველობის ორგანოების მიერ სხვადასხვა პირდაპირი და არაპირდაპირი მეთოდების გამოყენებით, მათ შორის, როგორც ცალკეული სახეობის საქონელზე რეგულირებადი ფასებისა და ტარიფების დაწესებით, ასევე ბაზარზე მონოპოლიურად მაღალი (დაბალი) ფასების თავიდან აცილების მიზნით მონოპოლისტი მეწარმისათვის რენტაბელობის ზღვრული დონის ან ფიქსირებული ფასების გამოყენებით. საკასაციო პალატის აზრით, განსახილველ შემთხვევაში არ იქნა გამოკვლეული სახელმწიფოს მიერ ფასების რეგულირების რომელიმე მეთოდის გამოყენების ფაქტი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მხოლოდ მითითებულ გარემოებათა გამორკვევისა და საქმეში არსებულ მტკიცებულებათა სათანადო შეფასების საფუძველზე უნდა გადაწყდეს სადავო საკითხი.

21.01.05წ. განცხადებით შპს “გ-მა” გაზარდა მოთხოვნის მოცულობა და სს “ს-ისათვის” საბოლოდ 239406,6 ლარის დაკისრება მოითხოვა.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 23.02.05წ. განჩინებით შპს “გ-ის” სააპელაციო საჩივარი განსჯადობით განსახილველად გადაეცა ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა სააპელაციო პალატას. პალატამ მიუთითა, რომ მართალია, მხარეები კერძო სამართლის სუბიექტებს წარმოადგენენ, მაგრამ დავის საგანი არ გამომდინარეობს სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა 28.03.05წ. განჩინებით საქმე განსჯადობის საკითხის გადასაწყვეტად გადაეგზავნა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატას. სააპელაციო სასამართლოს აზრით, განსახილველი დავა სამოქალაქო-სამართლებრივია, რადგან მხარეები წარმოადგენენ კერძო სამართლის იურიდიულ პირებს და დავის საგანს ზიანის ანაზღაურება წარმოადგენს.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო პალატა საქმის მასალებისა და სასარჩელო მოთხოვნის შესწავლის, საქმის განსჯადობის თაობაზე სასამართლოთა განჩინებების გაცნობის შედეგად მიიჩნევს, რომ დავის განსჯადობის საკითხი სწორად არის გადაწყვეტილი თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა სააპელაციო პალატის მიერ და შპს “გ-ის” სააპელაციო საჩივარი განსახილველად განსჯადობით უნდა დაექვემდებაროს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას შემდეგ გარემოებათა გამო:

განსახილველი დავის საგანს ზიანის ანაზღაურება წარმოადგენს, რომელიც, აპელანტის განცხადებით, სს “ს-ის” მიერ ბუნებრივ გაზზე საბითუმო ფასის გაზრდამ გამოიწვია. საქმის მასალებით დასტურდება, რომ შპს “გ-სა” და სს “ს-ს” შორის ბუნებრივი აირის ნასყიდობის 01.03.99წ. ხელშეკრულებით განსაზვრული ბუნებრივი აირის საბითუმო ფასი ყოველ მიწოდებულ 1000 კუბურ მეტრზე 198,25 ლარით განისაზღვრება. აღნიშნული ფასი დადგენილია სს “ს-ის” მიერ 24.12.98წ. ¹59-ო და 11.05.99წ. ¹15-ო ბრძანებებით.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სს “ს-ის” მიერ ბუნებრივ გაზზე საბითუმო ფასის დაწესება არ წარმოადგენს მის მიერ საჯარო უფლებამოსილების განხორციელებას. განსახილველ პერიოდში მოქმედი კანონმდებლობით კერძო სამართლის იურიდიულ პირს სს “ს-სს” ბუნებრივ აირზე საბითუმო ფასების რეგულირების ფუნქცია არ გააჩნდა.

“ფასებისა და ფასწარმოქმნის შესახებ” 27.08.93წ. კანონის მე-6 მუხლის “ვ” ქვეპუნქტის თანახმად, აღმასრულებელი ხელისუფლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობისა და მმართველობის ორგანოები თავიანთ უფლებამოსილების ფარგლებში ახორციელებენ ფასწარმოქმნის ეკონომოკური პირობების რეგულირებას ისეთი პირდაპირი და არაპირდაპირი მეთოდების გამოყენებით, როგორიცაა ბაზარზე მონოპოლიურად მაღალი(დაბალი) ფასების თავიდან აცილების მიზნით მონოპოლისტი მეწარმისათვის რენტაბელობის ზღვრული დონის ან ფიქსირებული ფასების გამოყენება. საქართველოს პრეზიდენტის 01.12.97წ. ¹703 ბრძანებით დამტკიცებული “საქართველოს სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს დებულების” თანახმად, სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტრო წარმოადგენდა სამთავრობო დაწესებულებას, რომელიც ახორციელებდა აღმასრულებელ ხელისუფლებას და სახელმწიფო პოლიტიკას სათბობ-ენერგეტიკის სფეროში და ახდენდა მისი, როგორც ერთიანი ტექნიკურ-ეკონომიკური კომპლექსის სისტემურ სახელმწიფოებრივ მართვას. განსახილველ პერიოდში სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს კომპეტენცია გაზის სექტორში რენტაბელობის და ფასწარმოქმნის საკითხებში დასტურდება “ფასებისა დაფასწარმოქმნის შესახებ” კანონის მე-13 მუხლის I პუნქტის “ა” ქვეპუნქტით, რომლის თანახმად სამინისტროები და უწყებები სისტემატურად აანალიზებენ ფასების დონეს და დინამიკას და შესაბამის მასალებს, ასევე ფასწარმოქმნის, მათ შორის ფასების რეგულირების მეთოდების სრულყოფის წინადადებებსა და რეკომენდაციებს, ნორმატიული აქტების პროექტებს პერიოდულად წარუდგენენ ეკონომიკის სამინისტროს შესათანხმებლად.

დარგობრივი სამინისტროების უფლებამოსილება მონოპოლისტ მეწარმეებისათვის ზღვრული ფასების განსაზღვრაში დასტურდება აგრეთვე “მონოპოლიური საქმიანობისა და კონკურენციის შესახებ” კანონის მე-15 მუხლით, რომელიც ითვალისწინებს სახელმწიფო ანტიმონოპოლიური სამსახურის მხრიდან ანტიმონოპოლიური ზემოქმედების გატარებას (ფიქსირებული ფასები, რენტაბელობის ზღვრული ნორმის დაწესება და სხვა) შესაბამისი ორგანოების (და არა უშუალოდ ეკონომიკის სამინისტროს) წინაშე საკითხის დასმის გზით. საქართველოს სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს ბუნებრივი გაზის საბითუმო ფასის სახელმწიფო რეგულირების კომპეტენცია ნათლად დასტურდება აგრეთვე “ფასებისა და ფასწარმოქმნის შესახებ” კანონის შესაბამისად მიღებული ეკონომიკის მინისტრის 09.09.98წ. ¹55 ბრძანებით დამტკიცებული “სახელმწიფო რეგულირებადი ფასების (ტარიფების) პროექტების წარდგენის, განხილვის, შეთანხმებისა და დამტკიცების წესის შესახებ” დებულებით. აღნიშნული დებულების მე-5 და მე-7 მუხლები ითვალისწინებდნენ რენტაბელობის ზღვრული დონის დასაწესებლად ეკონომიკის სამინისტროში პროექტის წარდგენასა და ეკონომიკის სამინისტროსთან შეთანხმების შემდეგ (უწყების) ნორმატიული აქტით მის ძალაში შესვლას.

ზემოთაღნიშნულით დასტურდება, რომ განსახილველ პერიოდში ბუნებრივ აირზე საბითუმო ფასს არეგულირებდა სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტრო მოქმედი კანონმდებლობის, მათ შორის, “ფასებისა და ფასწარმოქმნის შესახებ” კანონის საფუძველზე, რომლითაც ფასების რეგულირების ერთ-ერთ მეთოდად მიჩნეულია რენტაბელობის ზღვრული ნორმის დაწესება. საქართველოს სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის 05.03.99წ. ¹15 ბრძანებით სს “ს-ს” დაუმტკიცდა ბუნებრივი აირის საბითუმო ფასის რეგულირებისთვის რენტაბელობის 18%-იანი ზღვრული დონე, რითაც განხორციელდა სახელმწიფოს მიერ ბუნებრივი აირის საბითუმო საბაზრო ფასის რეგულირება. საქმის მასალებით არ დასტურდება, რომ სს “ს-ს” ბუნებრივი აირის საბითუმო ფასის რეგულირების უფლებამოსილება ჰქონდა დელეგირებული. ამდენად, სს “ს-ის” მიერ ბუნებრივი აირის საბითუმო ფასის გაზრდის შესახებ 24.12.98წ. ¹59-ო და 11.03.99წ. ¹15-ო ბრძანებები არ წარმოადგენს ბუნებრივი აირის საბითუმო ფასის საჯარო-სამართლებრივი რეგულირების აქტებს, საქმის მასალებით და იმჟამად მოქმედი კანონმდებლობით არ დასტურდება ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ სს “ს-ისთვის” ადმინისტრირების უფლებამოსილების დელეგირება. დავის გადასაწყვეტად სასამართლომ უნდა იმსჯელოს იმის შესახებ, თუ ვის (სახელმწიფო ორგანოს თუ სააქციო საზოგადოების) კომპეტენციაში შედიოდა რენტაბელობის ზღვრული დონის განსაზღვრის შემდეგ აირის ფასის დადგენა, უკანასკნელის დადგენა წარმოადგენს რეგულირებადი ფასის განსაზღვრას თუ რენტაბელობის ზღვრული ნორმის ფარგლებში გასაყიდი პროდუქციის ფასის, ანუ ხელშეკრულების სტანდარტული პირობის დადგენას მომავალი კონტრაჰენტისათვის. მიუხედავად იმისა, რომ მოსარჩელე მოთხოვნას ამყარებს სს “ს-ის” მიერ მიღებული ბრძანებების და არა 01.03.99წ. ¹24 ხელშეკრულების საფუძველზე (ხელშეკრულების მე-17 მუხლი ითვალისწინებს სადავო საკითხების მხარეთა მიერ მოლაპარაკების მოუგვარებლობის შემთხვევაში დავის საარბიტრაჟო გზით განხილვას. ამდენად, მოთხოვნის ხელშეკრულებაზე დაფუძნების შემთხვევაში განსჯადი სასამართლოსთვის აუცილებელს ხდის სსკ-ის 272-ე მუხლის “ვ” ქვეპუნქტის საფუძველზე საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძველის არსებობაზე მსჯელობის აუცილებლობას), ზიანის რეალურობის და მისი ოდენობის დადგენა ქმნის სს “ს-ის” ბრძანებებით და 01.03.99წ. ¹24 ხელშეკრულებით (6.2 მუხ.) ბუნებრივი აირის მიწოდებისათვის გათვალისიწნებული ტარიფის შედარების საჭიროებას. ამდენად, სს “ს-სა” და შპს “გ-ს” შორის სადავო სამართალურთიერთობას საჯარო-სამართლებრივი ხასიათი არ გააჩნია, წარმოშობილია თანასწორუფლებიან კერძო სამართლის სუბიექტებს შორის, რის გამოც მისი განხილვა უნდა მოხდეს სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 23.02.05წ. სხდომაზე შპს “გ-ის” წარმომადგენლის განცხადება იმის შესახებ, რომ დავის საგანს წარმოადგენს სახელმწიფოს მიერ გამოცემული ბრძანების გაუქმება არ ემყარება საქმის მასალებს, შპს “გ-ს” დავის საგნის გაზრდა ამ მიმართებით არ მოუხდენია, სსკ-ის 381-ე მუხლის თანახმად მოწინააღმდეგე მხარეს თანხმობა დავის საგნის გაზრდაზე არ გამოუთქვამს, სასამართლოს დავის საგნის შეცვლა მიზანშეწონილად არ მიუჩნევია, მით უფრო, რომ თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 17.08.99წ. გადაწყვეტილებით შპს “გ-ს” უარი ეთქვა მის სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე მოპასუხის სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს და თანამოპასუხის – სს “ს-ის” მიმართ, სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის 05.03.99წ. ¹15 ბრძანების ბათილად ცნობაზე, რომლითაც სს “ს-ს” დაუმტკიცდა ბუნებრივი გაზის საბითუმო ფასის რეგულირებისათვის რენტაბელობის ზღვრული დონე 18%-მდე. დაზუსტებულ სასარჩელო განცხადებაში და სააპელაციო საჩივარში აპელანტი ადასტურებს სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს უფლებამოსილებას განსაზღვროს რენტაბელობის ზღვრული ფასი. საქმის მასალების მიხედვით, შპს “გ-ი” მოითხოვს ზიანის ანაზღაურებას, სს “გ-ის” ბრძანებების გაუქმებას, პირველი ინსტანციის სასამართლოს არ უმსჯელია სახელწიფოს მიერ გამოცემული ბრძანების გაუქმებაზე, სააპელაციო საჩივარი არ შეიცავს მოთხოვნას სახელმწიფოს მიერ გამოცემული ბრძანების გაუქმებაზე, ამდენად არ დასტურდება დავის ადმინისტრაციულ საქმეთა კატეგორიისადმი კუთვნილება.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა თვლის, რომ შპს “გ-ის” სააპელაციო საჩივარი განსჯადობით განსახილველად უნდა გადაეცეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციულ საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლით, 26-ე მუხლის მესამე ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. შპს “გ-ის” სააპელაციო საჩივარი განსჯადობით განსახილველად დაექვემდებაროს ქ. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატას;

2. შპს “გ-ის” სააპელაციო საჩივარი საქმის მასალებთან ერთად გადეგზავნოს ქ. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას.

3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.