საქმე №ას-1173-2023 10 იანვარი, 2024 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ეკატერინე გასიტაშვილი, მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – შპს „მ.ე.კ–ია“, შპს „დ.რ–ი“ (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – სს „ს.ს.ე–ა“ (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 აპრილის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. სს „ს.ს.ე–ამ“ (შემდგომ – მოსარჩელე) სარჩელი აღძრა სასამართლოში შპს „მ.ე.კ–იისა“ (შემდგომ – პირველი მოპასუხე) და შპს „დ.რ–ის“ (შემდგომ – მეორე მოპასუხე) მიმართ და მოითხოვა: მხარეთა შორის 2019 წლის 28 თებერვალს დადებული მოთხოვნის (მოსარჩელის მიმართ 138 740 ლარის) დათმობის შესახებ ხელშეკრულების ბათილად ცნობა; მოსარჩელის მიმართ პირველი მოპასუხის 138 740 ლარის ოდენობით მოთხოვნის გაქვითვა პირველი მოპასუხის მიმართ მოსარჩელის 176 548,04 ლარის მოთხოვნაში; მოსარჩელის მიერ პირველი მოპასუხის სასარგებლოდ 138 740 ლარის ოდენობით თანხის გადახდის ვალდებულების შეწყვეტა და პირველი მოპასუხის მიმართ მოსარჩელის მოთხოვნის 37 808,04 ლარის ოდენობით განსაზღვრა.

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2004 წლის 19 თებერვლის გადაწყვეტილებით, მოსარჩელეს პირველი მოპასუხის სასარგებლოდ დაეკისრა 138 740 ლარის გადახდა. სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება შესულია კანონიერ ძალაში.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2008 წლის 23 ივლისის განჩინების საფუძველზე, მოსარჩელის მიმართ გახსნილი გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების ფარგლებში, 2019 წლის პირველ ოქტომბერს პირველი მოპასუხე შპს-ს დირექტორმა - თ.ბ–მა განცხადებით მიმართა სასამართლოს და მოითხოვა მოსარჩელის კრედიტორად აღიარება 138 740 ლარის ოდენობით მოთხოვნის ფარგლებში. სასამართლოს 2019 წლის 10 ოქტომბრის საოქმო განჩინებით, პირველი მოპასუხის მოთხოვნა დაკმაყოფილდა და იგი აღიარებულ იქნა მე-7 რიგის კრედიტორად.

4. 2019 წლის 18 ოქტომბერს სასამართლოს განცხადებით მიმართა მეორე მოპასუხე შპს-ს დირექტორმა - თ.ბ–მა და მოითხოვა მოსარჩელის კრედიტორის - პირველი მოპასუხის უფლებამონაცვლედ მეორე მოპასუხის ცნობა. განმცხადებელმა მიუთითა, რომ 2019 წლის 28 თებერვალს პირველმა მოპასუხემ მეორე მოპასუხეს დაუთმო მოსარჩელის მიმართ არსებული 138 740 ლარის მოთხოვნის უფლება.

5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 7 ივლისის განჩინებით პირველი მოპასუხის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა მეორე მოპასუხე.

6. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2010 წლის 19 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით (საქმე №2ბ/1433-10) პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 176 548,04 ლარის გადახდა. აღნიშნულ გადაწყვეტილებაზე, მისი კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ, გაიცა სააღსრულებო ფურცელი, რომელიც, იძულებითი აღსრულების მიზნით, სააღსრულებო ბიუროს წარედგინა 2011 წლის 6 ივლისს. №A11037151 სააღსრულებო წარმოების ფარგლებში, პირველ მოპასუხეს ეცნობა მოსარჩელის სასარგებლოდ მიმდინარე სააღსრულებო წარმოების შესახებ და 2012 წლის 20 თებერვლის №A11037151-006/003 წერილით მოეთხოვა ქონების (მათ შორის მესამე პირების მიმართ არსებული მოთხოვნის თაობაზე) ნუსხის წარმოდგენა. აღნიშნული წერილი ჩაბარდა კომპანიის დირექტორს. მოვალე კომპანიის დირექტორმა აღსრულების ეროვნულ ბიუროში წარადგინა ქონების ნუსხა, რომლის მიხედვითაც მოვალეს უძრავ-მოძრავი ქონება, ფასიანი ქაღალდები და მესამე პირების მიმართ მოთხოვნები არ გააჩნდა. მიწოდებული ინფორმაცია იყო არასწორი, ვინაიდან პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის მიმართ გააჩნდა 138 740 ლარის ოდენობით მოთხოვნის უფლება. №A11037151 სააღსრულებო წარმოება მიმდინარეობდა 2019 წლის 27 ივნისამდე, შესაბამისად, ამ თარიღამდე პირველი მოპასუხე რეგისტრირებული იყო მოვალეთა რეესტრში და 2019 წლის 28 თებერვალს, მოთხოვნის გასხვისების უფლება არ ჰქონდა, „სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ“ საქართველოს კანონის 19³ მუხლის თანახმად.

7. მეორე მოპასუხე ასევე ინფორმირებული იყო, რომ პირველ მოპასუხის მიმართ მიმდინარე სხვადასხვა სააღსრულებო წარმოების გამო, მოვალეს არ ჰქონდა მოთხოვნის გასხვისების უფლება, კერძოდ, თ.ბ–ი, რომელიც არის მეორე მოპასუხე საზოგადოების 100% წილის მფლობელი და დირექტორი, 2019 წლის 19 სექტემბრიდან 2019 წლის 17 ოქტომბრამდე, იყო პირველი მოპასუხის დირექტორი. ამასთან, თ.ბ–ის გადაწყვეტილებით, ა.ბ–ი, რომელიც წარმოადგენს პირველი მოპასუხე შპს-ს 100% წილის მესაკუთრესა და დირექტორს, 2011 წლის 18 ივლისიდან 2014 წლის 17 ნოემბრამდე იკავებდა მეორე მოპასუხის დირექტორის თანამდებობას.

8. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელემ მიიჩნია, რომ 2019 წლის 28 თებერვლის მოთხოვნის დათმობის ხელშეკრულება, როგორც კანონსაწინააღმდეგო გარიგება, ბათილია.

მოპასუხის პოზიცია:

9. მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს და მიუთითეს, რომ მოსარჩელისთვის, 2011 წლის 5 ივლისს, სააღსრულებო ბიუროში განცხადების შეტანისთანავე ცნობილი იყო, რომ მას თავად ჰქონდა პირველი მოპასუხისათვის 138 740 ლარის გადახდის ვალდებულება. მიუხედავად სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებისა, მოსარჩელე პირველ მოპასუხეს კრედიტორად არ აღიარებდა. პირველ მოპასუხეს მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა 2019 წლის 10 ოქტომბერს, როდესაც განცხადებით მიმართა სასამართლოს და მოითხოვა მოსარჩელის გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების ფარგლებში კრედიტორად აღიარება.

10. 2019 წლის 18 ოქტომბერს, როდესაც პირველი მოპასუხის მიმართ სააღსრულებო წარმოება არ მიმდინარეობდა, მოპასუხეებმა განცხადებით მიმართეს მოსარჩელის გადახდისუუნარობის საქმის განმხილველ სასამართლოს და მოითხოვეს პირველი მოპასუხის, როგორც კრედიტორის უფლებამონაცვლედ მეორე მოპასუხის ცნობა. კრედიტორის უფლებამონაცვლით შეცვლის შესახებ სასამართლოს განჩინება მოსარჩელეს არ გაუსაჩივრებია და იგი შესულია კანონიერ ძალაში.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

11. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 9 ივლისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, ბათილად იქნა ცნობილი 2019 წლის 28 თებერვალს მოპასუხეებს შორის დადებული მოთხოვნის (მოსარჩელის მიმართ 138 740 ლარის ოდენობით) დათმობის შესახებ ხელშეკრულება, პირველი მოპასუხის მოთხოვნა მოსარჩელის მიმართ 138 740 ლარის ოდენობით გაიქვითა პირველი მოპასუხის მიმართ მოსარჩელის 176 548,04 ლარის ოდენობით მოთხოვნაში, ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვის შედეგად შეწყდა მოსარჩელის ვალდებულება პირველი მოპასუხის მიმართ 138 740 ლარის ოდენობით, ხოლო მოსარჩელის მოთხოვნა პირველი მოპასუხის მიმართ განისაზღვრა 37 808,04 ლარით, რაც მოპასუხეებმა გაასაჩივრეს სააპელაციო წესით.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

12. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 აპრილის განჩინებით მოპასუხეთა სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

13. სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2004 წლის 19 თებერვლის გადაწყვეტილებით პირველი მოპასუხის სარჩელი მოსარჩელის მიმართ დაკმაყოფილდა, მოსარჩელეს პირველი მოპასუხის სასარგებლოდ დაეკისრა 138 740 ლარის გადახდა.

14. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2008 წლის 23 ივლისის განჩინებით მოსარჩელის მიმართ გაიხსნა გადახდისუუნარობის საქმის წარმოება.

15. 2019 წლის პირველ ოქტომბერს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას განცხადებით მიმართა პირველმა მოპასუხემ და მოითხოვა მოსარჩელის კრედიტორად აღიარება 138 740 ლარის ოდენობით მოთხოვნის ფარგლებში.

16. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 10 ოქტომბრის საოქმო განჩინებით პირველი მოპასუხის განცხადება დაკმაყოფილდა და აღიარებულ იქნა 138 740 ლარის ოდენობით პირველი მოპასუხის მოთხოვნა მოსარჩელის მიმართ.

17. 2019 წლის 28 თებერვალს მოპასუხეებს შორის გაფორმდა ცესიის (მოთხოვნის დათმობის) ხელშეკრულება, რომლითაც პირველმა მოპასუხემ მეორე მოპასუხეს დაუთმო 138 740 ლარის მოთხოვნის უფლება მოსარჩელის მიმართ.

18. 2019 წლის 18 ოქტომბერს თბილისის საქალაქო სასამართლოს განცხადებით მიმართა მეორე მოპასუხის წარმომადგენელმა და გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების ფარგლებში, 2019 წლის 28 თებერვლის ხელშეკრულების საფუძველზე, კრედიტორის - პირველი მოპასუხის უფლებამონაცვლედ მეორე მოპასუხის ცნობა მოითხოვა.

19. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2020 ივლისის 7 ივლისის განჩინებით პირველი მოპასუხის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა მეორე მოპასუხე.

20. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 19 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით (სამოქალაქო საქმე №2ბ/1433-10) პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 164 159,04 ლარის - დავალიანებისა და 12 389 ლარის - სახელმწიფო ბაჟის გადახდა. გადაწყვეტილება შესულია კანონიერ ძალაში.

21. 2011 წლის 23 ივნისს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 19 ოქტომბრის გადაწყვეტილებაზე გაიცა სააღსრულებო ფურცელი.

22. ზემოაღნიშნული (2011 წლის 23 ივნისს გაცემული) სააღსრულებო ფურცლის საფუძველზე, თბილისის სააღსრულებო ბიუროში დაიწყო №A11037151 სააღსრულებო წარმოება.

23. სააღსრულებო წარმოების დაწყების შესახებ შეტყობინება პირველი მოპასუხე კომპანიის დირექტორს ჩაბარდა 2012 წლის 20 თებერვალს.

24. პირველი მოპასუხე მოვალეთა რეესტრში რეგისტრირებულია 2011 წლის პირველი ივლისიდან. იგი მოვალეთა რეესტრში რეგისტრირებული იყო მეორე მოპასუხისათვის მოთხოვნის დათმობის ხელშეკრულების დადების მომენტისთვისაც - 2019 წლის 28 თებერვალს.

25. 2019 წლის 27 ივნისს აღსრულების ეროვნულმა ბიურომ გასცა №A11037151 ცნობა მოსარჩელის განცხადების საფუძველზე პირველი მოპასუხის მიმართ დაწყებული სააღსრულებო წარმოების დამთავრების შესახებ.

26. თბილისის სააღსრულებო ბიუროს 2019 წლის 14 ნოემბრის წერილის თანახმად, №2ბ/1433-10 სამოქალაქო საქმეზე თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ 2011 წლის 23 ივნისს გაცემული სააღსრულებო ფურცელი მოსარჩელეს დაუბრუნდა შეუსრულებელი სახით.

27. 2020 წლის 22 სექტემბრის მოსარჩელის განცხადების საფუძველზე პირველი მოპასუხის მიმართ სააღსრულებო წარმოება განახლდა, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2011 წლის 23 ივნისს სააღსრულებო ფურცლის აღსრულების მიზნით.

28. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლოს მიერ, უპირველესად, შესაფასებელია აპელანტების იმ პოზიციის მართებულობა, რომლის თანახმადაც 2019 წლის 28 თებერვლის მოთხოვნის დათმობის შესახებ ხელშეკრულების ბათილად ცნობით, პირველი ინსტანციის სასამართლომ დაარღვია საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომ - სსსკ) 106-ე მუხლის (ფაქტები რომლებიც არ საჭიროებენ მტკიცებას) „ბ“ ქვეპუნქტის და 266-ე მუხლის (გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შედეგები) მოთხოვნები, რადგან უგულებელყო 2020 წლის 7 ივლისის კანონიერ ძალაში შესული განჩინებით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების პრეიუდიციული მნიშვნელობა მოცემული საქმისათვის, ასევე, უგულებელყო ამ განჩინების სავალდებულო იურიდიული ძალა.

29. სააპელაციო პალატამ აპელანტი მხარის ზემოაღნიშნული პოზიცია არ გაიზიარა და ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ გადახდისუნარიანობის საქმის მწარმოებელმა სასამართლომ 2020 წლის 7 ივლისის განჩინებით განიხილა და გადაწყვიტა პირველი მოპასუხის უფლებამონაცვლედ მეორე მოპასუხის ცნობისა და კრედიტორთა მოთხოვნის რეესტრში ცვლილების შეტანის საკითხი ისე, რომ მოსარჩელე აღნიშნულის შესახებ ინფორმირებული არ ყოფილა. ამდენად, მას არ მიუღია მონაწილეობა საქმის განხილვაში და სასამართლოსათვის მისი სამართლებრივი პოზიცია აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით არ წარუდგენია. ამდენად, სსსკ-ის 106-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის და 266-ე მუხლის გამოყენების პროცესუალურ-სამართლებრივი (ფორმალური) წინაპირობები არ იკვეთება, მეტიც, უფლებამონაცვლეობის საკითხი განხილულ იქნა ზეპირი მოსმენის გარეშე ისე, რომ მოსარჩელეს არ მიწოდებია ინფორმაცია მოპასუხეთა განცხადებების თაობაზე. გარდა აღნიშნული პროცესუალურ-სამართლებრივი გარემოებებისა, სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მოცემულ შემთხვევაში, გადახდისუუნარობის სამართალწარმოების ფარგლებში, სასამართლოს მსჯელობის საგანი არ გამხდარა ცესიის ხელშეკრულების ნამდვილობა, მისი შესაბამისობა კანონთან ან საჯარო წესრიგთან.

30. ზემოაღნიშნული ფაქტობრივი და სამართლებრივი გარემოებების ანალიზის საფუძველზე სააპელაციო პალატამ დაასკვნა, რომ 2020 წლის 7 ივლისის განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი, რომლითაც დადგინდა უფლებამონაცვლეობის საკითხი და ცვლილება შევიდა კრედიტორთა მოთხოვნების რეესტრში, არ ექცევა სსსკ-ის 106-ე მუხლის „ბ“ პუნქტისა და სსკ-ის 266-ე მუხლის რეგულირების სფეროში, რადგან გარდა იმისა, რომ მოსარჩელეს პროცესში მონაწილეობა არ მიუღია, აღნიშნული განჩინების გამოტანისას, სასამართლოს კვლევისა და შეფასების საგანი არ გამხდარა ცესიის ხელშეკრულების კანონშესაბამისობა.

31. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ 2020 წლის 7 ივლისის განჩინებასა და გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას შორის ფაქტობრივი გარემოებების დადგენის თვალსაზრისით, წინააღმდეგობა არ არის.

32. ზემოხსენებული სააპელაციო პრეტენზიის საპირისპიროდ, სააპელაციო პალატამ ყურადღება მიაქცია საქმეზე უდავოდ დადგენილ გარემოებას, რომ პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის მიმართ გააჩნდა 138 740 ლარის ოდენობით მოთხოვნა. 2019 წლის 28 თებერვლის მოთხოვნის დათმობის ხელშეკრულებით პირველმა მოპასუხემ აღნიშნული მოთხოვნა დაუთმო მეორე მოპასუხეს. დადგენილია, რომ 2011 წლის პირველი ივლისიდან, მათ შორის, 2019 წლის 28 თებერვალსაც, პირველი მოპასუხე რეგისტრირებული იყო მოვალეთა რეესტრში და მას კანონით ეკრძალებოდა მოთხოვნის უფლების დათმობა („სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-19³ მუხლის თანახმად, მოვალეთა რეესტრში რეგისტრაციისთანავე პირს ეზღუდება შესაბამის რეესტრში რეგისტრაციას დაქვემდებარებული უძრავი და მოძრავი ქონების და სხვა არამატერიალური ქონებრივი სიკეთის განკარგვის (უფლებრივად დატვირთვის) უფლება, გარდა ამ კანონის მე-19⁴ მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული შემთხვევისა. სსკ-ის 152-ე მუხლის თანახმად, არამატერიალური ქონებრივი სიკეთე არის ის მოთხოვნები და უფლებები, რომლებიც შეიძლება გადაეცეს სხვა პირებს, ან გამიზნულია საიმისოდ, რომ მათ მფლობელს შეექმნას მატერიალური სარგებელი, ანდა მიენიჭოს უფლება მოსთხოვოს სხვა პირებს რაიმე). აღნიშნული გარემოება კი, 2019 წლის 28 თებერვლის მოთხოვნის დათმობის ხელშეკრულებას სსკ-ის 54-ე მუხლის შესაბამისად, ბათილ გარიგებად აქცევს (ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს).

33. ამრიგად, სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა სააპელაციო პრეტენზია იმასთან დაკავშირებით, რომ ვინაიდან მოსარჩელეს არ გაუსაჩივრებია გადახდისუუნარობის საქმის მწარმოებელი სასამართლოს განჩინება პირველი მოპასუხის უფლებამონაცვლედ მეორე მოპასუხის ცნობისა და კრედიტორთა მოთხოვნების რეესტრში ცვლილების შეტანის თაობაზე, მოსარჩელემ დაკარგა შედავების უფლება. აღნიშნულთან დაკავშირებით, დასაბუთებულია პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების მიმდინარეობისას კრედიტორთა მოთხოვნების რეესტრში შეიძლება განხორციელდეს ცვლილება, თუ მოვალის ვალდებულება სრულად ან ნაწილობრივ შეწყდება (მაგალითად ხელშეკრულების ბათილად ცნობის გამო).

34. მოსარჩელის მოთხოვნის უფლებას ვერ აქარწყლებს მოპასუხე მხარის განმარტება იმასთან დაკავშირებით, რომ პირველი მოპასუხე მოვალეთა რეესტრში მოსარჩელის სასარგებლოდ მიმდინარე სააღსრულებო წარმოების ფარგლებში არ იყო შეყვანილი. თავად ფაქტი მოვალეთა რეესტრში რეგისტრაციის თაობაზე უკრძალავს საწარმოს ქონების განკარგვას და არა აქვს მნიშვნელობა, რომელი კრედიტორის სასარგებლოდ იქნა სააღსრულებო ღონისძიება გატარებული.

35. სააპელაციო პალატამ ასევე არ გაიზიარა სააპელაციო საჩივრის პრეტენზია ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვის ნაწილში და მიიჩნია, რომ 2019 წლის 28 თებერვლის მოთხოვნის დათმობის შესახებ ხელშეკრულების ბათილად ცნობასთან ერთად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით მართებულად დაკმაყოფილდა სასარჩელო მოთხოვნა ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვისა და პირველი მოპასუხის მიმართ მოსარჩელის მოთხოვნის 37 808,04 ლარით განსაზღვრის თაობაზე, კერძოდ: სსკ-ის 442-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ორ პირს შორის არსებული ურთიერთმოთხოვნა შეიძლება გაქვითვით შეწყდეს, თუ დამდგარია ამ მოთხოვნათა შესრულების ვადა. ამავე კოდექსის 444-ე მუხლის თანახმად, თუ გასაქვითი მოთხოვნები მთლიანად ვერ ფარავენ ერთმანეთს, იქვითება მხოლოდ ის, რომლის მოცულობაც ნაკლებია მეორე მოთხოვნის მოცულობაზე.

36. სსკ-ის 447-ე მუხლის თანახმად, მოთხოვნათა გაქვითვა დაუშვებელია: ა) თუ მოთხოვნათა გაქვითვა შეთანხმებით წინასწარ იყო გამორიცხული; ბ) თუ ვალდებულების საგანზე არ შეიძლება გადახდევინების მიქცევა, ან ვალდებულების საგანს შეადგენს სარჩო; გ) თუ ვალდებულება ითვალისწინებს იმ ზიანის ანაზღაურებას, რომელიც გამოწვეულია ჯანმრთელობისათვის ვნების მიყენებით ან სიკვდილით; დ) კანონით გათვალისწინებულ სხვა შემთხვევებში.

37. განსახილველ შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილია თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2004 წლის 19 თებერვლის გადაწყვეტილება, რომლითაც მოსარჩელეს პირველი მოპასუხის სასარგებლოდ დაეკისრა 138 740 ლარის გადახდა. ასევე წარმოდგენილია თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 19 ოქტომბრის გადაწყვეტილება, რომლითაც პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 164 159,04 ლარისა და სახელმწიფო ბაჟის - 12 389 ლარის, სულ - 176 548,04 ლარის გადახდა. სასამართლოს გადაწყვეტილებები შესულია კანონიერ ძალაში. ამასთან, არცერთი გადაწყვეტილება არ არის აღსრულებული.

38. ამდენად, იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ უდავოა მხარეთა შორის ვადამოსული მოთხოვნების არსებობა, რომლებიც დადასტურებულია სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებებით, სახეზეა ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვისათვის კანონით დადგენილი წინაპირობები, ამასთან, არ დგინდება ამავე კოდექსის 447-ე მუხლით დადგენილი საგამონაკლისო გარემოებები, რაც ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვის შესახებ სასარჩელო მოთხოვნას დასაბუთებულად აქცევს.

39. ზემოაღნიშნული ფაქტობრივი და სამართლებრივი გარემოებების ანალიზის საფუძველზე სააპელაციო პალატამ დაასკვნა, რომ აპელანტმა ვერ წარმოადგინა კვალიფიციური სააპელაციო შედავება იმ არსებითი გარემოებების საპირისპიროდ, რაც საფუძვლად დაედო გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას, ეს ფაქტი კი სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველია.

40. რაც შეეხება სააპელაციო საჩივრის პრეტენზიას სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით, სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ სარჩელის წინააღმდეგ წარდგენილი შესაგებელით მოპასუხე მხარეს, სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის მოთხოვნის დარღვევით, არ მიუთითებია აღნიშნულ გარემოებაზე.

41. სსსკ-ის 219-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და 380-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, აღნიშნული საპროცესო-სამართლებრივი საფუძვლებიდან გამომდინარე, საქმის სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში განხილვის ეტაპზე ახალი გარემოებების წარდგენისას აპელანტს წარმოეშვა მათი (ახალი გარემოებების) შესაგებელში ან საქმის მომზადების სტადიაზე მიუთითებლობის საპატიოობის მტკიცების ტვირთი (სსკ-ის 215-ე მუხლი), თუმცა მხარეს ასეთი მტკიცება სააპელაციო სასამართლოსათვის არ წარუდგენია. შესაბამისად, აპელანტის მიერ სააპელაციო საჩივარში მითითებული ახალი გარემოებები სააპელაციო პალატის მიერ ვერ იქნება მიღებული და შეფასებული, რადგან ასეთი უფლება მხარეებს გააჩნიათ მხოლოდ საქმის მომზადების სტადიაზე იმისათვის, რომ მოწინააღმდეგე მხარემ, შეჯიბრებითობის პრინციპის შესაბამისად, გარემოებათა დაზუსტებისა და შევსების გზით, შეძლოს კვალიფიციური შედავება.

42. ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან აპელანტებმა უგულებელყვეს სსკ-ის 219-ე მუხლის მოთხოვნები, მათ პროცესუალურად დაკარგეს ახალ ფაქტობრივ გარემოებებზე (სარჩელის ხანდაზმულობაზე) მითითებით შედავების კანონისმიერი უფლება, რაც იმას ნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლო ამ სააპელაციო პრეტენზიაზე ვერ იმსჯელებს (სსკ-ის 380-ე მუხლის მე-2 ნაწილი).

კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

43. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხეებმა შეიტანეს საკასაციო საჩივარი, მოითხოვეს მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი საფუძვლებით:

44. კასატორებმა მიიჩნიეს, რომ სააპელაციო პალატამ არასწორად განმარტა სსსკ-ის 106-ე და 266-ე მუხლები, რის გამოც მსჯელობა 2019 წლის 28 თებერვლის ცესიის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის თაობაზე დაუსაბუთებელია. საქმეში წარმოდგენილია 2020 წლის 7 ივლისის კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს განჩინება, რომლითაც ცესიის ხელშეკრულების კანონიერება იქნა აღიარებული, რა დროსაც სასამართლოს კვლევის ინტერესს წარმოადგენდა არა ცესიის ხელშეკრულების ტექნიკური შესაბამისობა კანონთან, არამედ ცესიის ხელშეკრულების საფუძველზე წარმოშობილი ურთიერთობა, უფლებამონაცვლეობის საკითხი. საბოლოოდ სასამართლომ დაადგინა, რომ სადავო უფლების დათმობა და უფლებამონაცვლეობა არ ეწინააღმდეგებოდა კანონის მოთხოვნებს და დააკმაყოფილა განცხადება. მითითებული სამართლებრივი შედეგი მოსარჩელეს არ გაუსაჩივრებია და არც ცალკეული იურიდიული მნიშვნელოვნის ფაქტი გაუხდია სადავოდ.

45. კასატორმა მხარემ აღნიშნა, რომ 2020 წლის 7 ივლისის სასამართლო განჩინებით დადგენილი იურიდიული ფაქტი და ცესიის ხელშეკრულება მოწინააღმდეგე მხარისათვის ცნობილი იყო, რადგან 2019 წლის ოქტომბერში თბილისის საქალაქო სასამართლოში მოსარჩელის განცხადება კრედიტორთა მოთხოვნების რეესტრში ცვლილების შეტანის შესახებ, ასევე, მოპასუხეთა განცხადებები ცესიის საფუძველზე უფლებამონაცვლედ დარეგისტრირების თაობაზე ერთდროულად იქნა შეტანილი და განხილული სასამართლოს მიერ. 2020 წლის 7 ივლისის განჩინებით ორივე განცხადება დაკმაყოფილდა და სადავო ცესიის ხელშეკრულებამ იურიდიული ძალა შეიძინა, პრეიუდიციული ძალის მქონე სამართლებრივი დოკუმენტი გახდა.

46. მხარემ მიუთითა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განმარტებაზე, რომლის მიხედვითაც იმისათვის, რომ სასამართლომ მიიჩნიოს ფაქტი პრეიუდიციალურად, ის უნდა დარწმუნდეს იმაში, რომ ამ ფაქტს გააჩნდა იურიდიული მნიშვნელობა, ანუ უნდა დარწმუნდეს, რომ კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი ეფუძნება ამ ფაქტს. წინააღმდეგ შემთხვევაში ეს ფაქტი არ შეიძლება მივიჩნიოთ პრეიუდიციალურ ფაქტად და ის უნდა იქნეს შეყვანილი მტკიცების საგანში. ამდენად, საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, ისეთ ვითარებაში, როდესაც ერთმა მხარემ წარმოადგინა კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება, რომელიც მიუთითებს ფაქტის პრეიუდიციალურ მნიშვნელობაზე, ხოლო მეორე მხარემ წარმოადგინა მტკიცებულება, რომელიც გამორიცხავს ამ ფაქტის არსებობას, რომელიც დადგენილია კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით, ფაქტის საკითხი უნდა გადაწყდეს პრეიუდიციალური ფაქტისათვის პრიორიტეტის მინიჭებით, რაც იმას ნიშნავს, რომ ეს უკანასკნელი არ უნდა გახდეს მტკიცების კვლევის საგანი (იხ. სუსგ. საქმე №ას-144-137-2013, 4 მაისი, 2015 წელი). კასატორთა მოსაზრებით, მოყვანილი მსჯელობა 2020 წლის 7 ივლისის განჩინებასა და მისი მეშვეობით დადგენილ ფაქტებს პრეიუდიციულ ძალას ანიჭებს, შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა სამართლებრივ საფუძველს მოკლებულია.

47. კასატორთა განმარტებით, სასამართლოს მიერ დადგენილი ზეპირი მოსმენის გარეშე საქმის განხილვის თაობაზე მიღებული განჩინება „რეაბილიტაციისა და კრედიტორთა კოლექტიური დაკმაყოფილების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-19 მუხლის მიხედვით, გამოქვეყნდა ელექტრონულ სისტემაში. დასახელებული კანონის მიხედვით, აღნიშნული ადრესატისათვის მის გაგზავნასა და ჩაბარებას უთანაბრდება. იმ შემთხვევაშიც, თუ დაშვებულ იქნება ვარაუდი, რომ მოსარჩელისათვის მოპასუხეთა უფლებამონაცვლეობის შესახებ განცხადების განხილვის ფაქტი ცნობილი არ ყოფილა, არც 2020 წლის 7 ივლისის განჩინების გაცნობის შემდეგ მოსარჩელეს განჩინების მიმართ პრეტენზია არ გამოუთქვამს.

48. კასატორთა მითითებით, სააპელაციო პალატას არაფერი უთქვამს იმაზე, რომ 2020 წლის 7 ივლისის განჩინება მოსარჩელეს არ ჩაბარებია და მისი შინაარსი მხარისათვის უცნობი იყო, რადგან აღნიშნული მსჯელობა ეწინააღმდეგება „რეაბილიტაციისა და კრედიტორთა კოლექტიური დაკმაყოფილების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-19 მუხლის დანაწესს. შესაბამისად, მოსარჩელეს სასამართლო განჩინებაზე კერძო საჩივრის შეტანის საპროცესო უფლებით არ უსარგებლია. მეტიც, რეაბილიტაციის მმართველის განაცხადის საფუძველზე მოთხოვნილ იქნა კრედიტორთა დაკმაყოფილების ერთიან რეესტრში ცვლილების განხორციელება, მათ შორის, პირველი მოპასუხის შეცვლა მეორე მოპასუხით.

49. კასატორები არ დაეთანხმნენ სააპელაციო პალატის მსჯელობას, რომ 2020 წელს სასამართლოს არ განუხილავს ცესიის ხელშეკრულების ნამდვილობის საკითხი, მისი შესაბამისობა კანონთან ან საჯარო წესრიგთან. ფაქტობრივად, სწორედ ცესიის ხელშეკრულების გაცნობა-შესწავლის შემდეგ დაადგინა სასამართლომ მოპასუხეთა უფლებამონაცვლეობა. რაიმე ხელშემშლელი გარემოების არსებობისას, სასამართლო განცხადებას არ დააკმაყოფილებდა, როგორც ეს შპს „ლ–ის“ დირექტორის მოთხოვნისას განახორციელა.

50. კასატორთა მითითებით, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად დაადგინა, რომ მოვალეთა რეესტრში პირველი მოპასუხე დარეგისტრირდა 2011 წლის პირველ ივლისს. თავად მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი დოკუმენტის მიხედვით, აღსრულების ეროვნულ ბიუროს №11037151 სააღსრულებო ფურცელი გადაეცა 2011 წლის 5 ივლისს, შესაბამისად, პირველ ივლისს მოსარჩელის, როგორც კრედიტორის სასარგებლოდ პირველი მოპასუხის მოვალეთა რეესტრში აღრიცხვა ვერ მოხდებოდა. სააპელაციო სასამართლომ კი მიუთითა სხვა კრედიტორის სასარგებლოდ განხორციელებული რეგისტრაცია, კერძოდ, 2011 წლის პირველ ივლისს პირველი მოპასუხე აღირიცხა მოვალეთა რეესტრში სახელმწიფო ბაჟის დავალიანების გამო, ხაზინის სასარგებლოდ, რა დროსაც სააღსრულებო ფურცლის ნომერი იყო 110036513-003.

51. კასატორთა მოსაზრებით, სადავო უფლებამონაცვლეობის საკითხის განხილვის მომენტში პირველი მოპასუხე მოვალეთა რეესტრში რეგისტრირებული რომ ყოფილიყო, სასამართლო აღნიშნულ ფაქტს დააფიქსირებდა და მოპასუხეთა მოთხოვნას არ დააკმაყოფილებდა. ამასთან, მოსარჩელემ სააღსრულებო ფურცელი ბიუროში 2011 წლის 5 ივლისს წარადგინა, თუმცა მოვალეთა რეესტრში არ დაურეგისტრირებია, რადგან აღნიშნულის ინტერესი არ გააჩნდა. მითითებული ფაქტი დასტურდება სააღსრულებო ბიუროს მიერ მოსარჩელისათვის გაგზავნილი 2012-2017 წლის წერილებით. ასევე, მნიშვნელოვანია საქალაქო სასამართლოს მსჯელობა, რომელიც გაიზიარა სააპელაციო პალატამაც, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის უფლებას ვერ აქარწყლებს მოპასუხე მხარის განმარტება იმასთან დაკავშირებით, რომ პირველი მოპასუხე მოვალეთა რეესტრში მოსარჩელის სასარგებლოდ მიმდინარე სააღსრულებო წარმოების ფარგლებში არ იყო შეყვანილი. სასამართლომ განმარტა, რომ თავად ფაქტი მოვალეთა რეესტრში რეგისტრაციის თაობაზე, უკრძალავს საწარმოს ქონების განკარგვას და არა აქვს მნიშვნელობა რომელი კრედიტორის სასარგებლოდ იქნა სააღსრულებო ღონისძიება გამოყენებული. ამგვარი მსჯელობა არღვევს „სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ“ საქართველოს კანონის 19³ მუხლის შინაარსს და სააპელაციო პალატამ სხვა პირის (სახელმწიფოს) უფლებაზე უსაფუძვლო მითითებას დააფუძნა განჩინება.

52. კასატორებმა აღნიშნეს, რომ მოსარჩელის მიმართ ვალის მოთხოვნა საჯარო რეესტრში რეგისტრაციას არ საჭიროებდა, შესაბამისად, ხსენებულზე მითითება უსაფუძვლოა და არღვევს „სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ“ საქართველოს კანონის 19¹ მუხლის მესამე პუნქტს, „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონსა და საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 31 დეკემბრის №487-ე ბრძანებით დამტკიცებული „საჯარო რეესტრის რეგისტრაციის შესახებ წესის ინსტრუქციას“.

53. კასატორებმა მიიჩნიეს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად გამოიყენა სსკ-ის 442-ე მუხლის პირველი ნაწილი და არასწორად მოახდინა მოთხოვნათა ურთიერთგაქვითვა, ვინაიდან არ არსებობდა მოსარჩელის გადახდისუუნარობის პროცესის დასრულების თაობაზე დოკუმენტი, ვალდებულების შესრულების ვადა მოსული არ იყო, მოსარჩელეს კრედიტორისათვის არ გაუგზავნია წერილობითი შეტყობინება მოთხოვნათა ურთიერთგაქვითვის თაობაზე, იმ შემთხვევაში, თუ მას ვადაზე ადრე სურდა ვალდებულების შესრულება. სასამართლოს მსჯელობა ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვის თაობაზე სრულიად უკანონოა. ასევე, იმ გარემოებების გათვალისწინებით, რომ მოსარჩელის მიერ ვალდებულების შესრულების ბოლო ვადად მხარეებმა განსაზღვრეს 2023 წელი, ხოლო სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ მოსარჩელესა და პირველ მოპასუხეს ერთმანეთის მიმართ გააჩნდათ ვადამოსული მოთხოვნები, რომლებიც დადასტურებულია კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს გადაწყვეტილებით, მაშინ არ არსებობდა სსკ-ის 447-ე მუხლით დადგენილი გამონაკლისები, რადგან მოსარჩელის მოთხოვნა იქნებოდა ხანდაზმული და სააპელაციო პალატას უნდა ეხელმძღვანელა სსკ-ის 128-ე, 129-ე და 443-ე მუხლებით.

54. კასატორთა განმარტებით, მოსარჩელეს ურთიერთგაქვითვის უფლება წარმოეშვა 2011 წლის 15 მაისს. სსკ-ის 129-ე მუხლის მიხედვით, ასეთი მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა 3 წელს შეადენს. ამდენად, მოსარჩელეს ურთიერთგაქვითვის უფლება გააჩნდა 2011 წლის 15 მაისიდან 2014 წლის 15 მაისამდე. მოსარჩელემ კი აღნიშნული მოთხოვნა სასამართლოში წარადგინა 2020 წლის ოქტომბერში, რა დროსაც სარჩელი უკვე ხანდაზმული იყო.

55. კასატორებმა აღნიშნეს, რომ ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვის შესახებ მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე მათ განაცხადეს პირველი ინსტანციის სასამართლოს სხდომაზე საპაექრო სიტყვის წარმოთქმისას, თუმცა სასამართლოს აღნიშნულზე არ უმსჯელია.

56. თუკი სააპელაციო სასამართლო 138 740 ლარის ნაწილში ვადას აითვლიდა 2004 წლის 19 თებერვლიდან, აღნიშნული გადაწყვეტილებიდან 10 წლის შემდეგ, სსკ-ის 142-ე მუხლის მიხედვით, მოთხოვნა პალატას ხანდაზმულად უნდა ჩაეთვალა და გადაწყვეტილება მტკიცებულების სახით არ უნდა გამოეყენებინა.

57. კასატორთა მითითებით, სააპელაციო სასამართლოს არ შეუფასებია მოპასუხეთა მიერ წარდგენილი დოკუმენტები, რომლებიც საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში განხილვისას ჯერ არ არსებობდა. აღნიშნული მასალები ადასტურებდა, რომ 2020 წლის 22 სექტემბერს განახლებული სააღსრულებო წარმოება პირველი მოპასუხის მიმართ, რომლითაც იგი მოვალეთა რეესტრში A20080287 ნომრით დარეგისტრირდა, 2022 წლის 30 სექტემბერს შეწყდა, ხანდაზმულობის გამო, და პირველი მოპასუხე ამოღებულ იქნა მოვალეთა რეესტრიდან. აღნიშნული ნიშნავს, რომ საქმის განხილვის მომენტისათვის პირველი მოპასუხე მოსარჩელის მოვალეს აღარ წარმოადგენდა. ამასთან, სასამართლო გადაწყვეტილება მიღებულ იქნა 2010 წლის 19 ოქტომბერს, ხოლო სარჩელი აღიძრა 2020 წლის 26 ოქტომბერს, 10-წლიანი ვადის გასვლის შემდეგ.

58. კასატორებმა მოითხოვეს, მოწინააღმდეგე მხარეს დაეკისროს სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოში გაღებული ხარჯების ანაზღაურება.

59. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 11 ოქტომბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

60. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

61. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ, სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილად უნდა ჩაითვალოს შემდეგი გარემოებანი:

62. თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2004 წლის 19 თებერვლის გადაწყვეტილებით პირველი მოპასუხის სარჩელი მოსარჩელის მიმართ დაკმაყოფილდა, მოსარჩელეს პირველი მოპასუხის სასარგებლოდ დაეკისრა 138 740 ლარის გადახდა.

63. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2008 წლის 23 ივლისის განჩინებით მოსარჩელის მიმართ გაიხსნა გადახდისუუნარობის საქმის წარმოება.

64. 2019 წლის პირველ ოქტომბერს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას განცხადებით მიმართა პირველმა მოპასუხემ და მოითხოვა მოსარჩელის კრედიტორად აღიარება 138 740 ლარის ოდენობით მოთხოვნის ფარგლებში.

65. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 10 ოქტომბრის საოქმო განჩინებით პირველი მოპასუხის განცხადება დაკმაყოფილდა და აღიარებულ იქნა 138 740 ლარის ოდენობით პირველი მოპასუხის მოთხოვნა მოსარჩელის მიმართ.

66. 2019 წლის 28 თებერვალს მოპასუხეებს შორის გაფორმდა ცესიის (მოთხოვნის დათმობის) ხელშეკრულება, რომლითაც პირველმა მოპასუხემ მეორე მოპასუხეს დაუთმო 138 740 ლარის მოთხოვნის უფლება მოსარჩელის მიმართ.

67. 2019 წლის 18 ოქტომბერს თბილისის საქალაქო სასამართლოს განცხადებით მიმართა მეორე მოპასუხის წარმომადგენელმა და გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების ფარგლებში, 2019 წლის 28 თებერვლის ხელშეკრულების საფუძველზე, კრედიტორის - პირველი მოპასუხის უფლებამონაცვლედ მეორე მოპასუხის ცნობა მოითხოვა.

68. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2020 ივლისის 7 ივლისის განჩინებით პირველი მოპასუხის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა მეორე მოპასუხე.

69. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 19 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით (სამოქალაქო საქმე №2ბ/1433-10) პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 164 159,04 ლარის - დავალიანებისა და 12 389 ლარის - სახელმწიფო ბაჟის გადახდა. გადაწყვეტილება შესულია კანონიერ ძალაში.

70. 2011 წლის 23 ივნისს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 19 ოქტომბრის გადაწყვეტილებაზე გაიცა სააღსრულებო ფურცელი.

71. ზემოაღნიშნული (2011 წლის 23 ივნისს გაცემული) სააღსრულებო ფურცლის საფუძველზე, თბილისის სააღსრულებო ბიუროში დაიწყო №A11037151 სააღსრულებო წარმოება.

72. სააღსრულებო წარმოების დაწყების შესახებ შეტყობინება პირველი მოპასუხე კომპანიის დირექტორს ჩაბარდა 2012 წლის 20 თებერვალს.

73. პირველი მოპასუხე მოვალეთა რეესტრში რეგისტრირებულია 2011 წლის პირველი ივლისიდან. იგი მოვალეთა რეესტრში რეგისტრირებული იყო მეორე მოპასუხისათვის მოთხოვნის დათმობის ხელშეკრულების დადების მომენტისთვისაც - 2019 წლის 28 თებერვალს.

74. 2019 წლის 27 ივნისს აღსრულების ეროვნულმა ბიურომ გასცა №A11037151 ცნობა მოსარჩელის განცხადების საფუძველზე პირველი მოპასუხის მიმართ დაწყებული სააღსრულებო წარმოების დამთავრების შესახებ.

75. თბილისის სააღსრულებო ბიუროს 2019 წლის 14 ნოემბრის წერილის თანახმად, №2ბ/1433-10 სამოქალაქო საქმეზე თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ 2011 წლის 23 ივნისს გაცემული სააღსრულებო ფურცელი მოსარჩელეს დაუბრუნდა შეუსრულებელი სახით.

76. 2020 წლის 22 სექტემბრის მოსარჩელის განცხადების საფუძველზე პირველი მოპასუხის მიმართ სააღსრულებო წარმოება განახლდა, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2011 წლის 23 ივნისს სააღსრულებო ფურცლის აღსრულების მიზნით.

77. საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველი ვერ გახდება კასატორების პრეტენზია, რომ სააპელაციო პალატამ არასწორად განმარტა სსსკ-ის 106-ე და 266-ე მუხლები, მოპასუხეთა შორის დადებული 2019 წლის 28 თებერვლის ცესიის ხელშეკრულებასთან მიმართებით.

78. საკასაციო პრეტენზიის ფარგლებში, საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სასამართლო გადაწყვეტილება ესაა კანონით დადგენილი წესით საქმის განხილვის შედეგად სასამართლოს მიერ მიღებული მართლმსაჯულების აქტი, რომელიც პასუხობს კანონით დადგენილ მოთხოვნებს და რომლითაც საქმე არსებითად წყდება. გადაწყვეტილების კანონიერი ძალა ესაა გადაწყვეტილების თვისება, რომელსაც იგი იძენს გარკვეული, კანონით ზუსტად განსაზღვრული პირობების საფუძველზე (იხ. თ. ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ. 377).

79. სასამართლო გადაწყვეტილების, როგორც მართლმსაჯულების აქტის დანიშნულებაა მატერიალურ-სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა შორის დავების გადაწყვეტა. გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ, იგი იძენს საბოლოო, სავალდებულო და შეუქცევად ხასიათს. სასამართლო გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლა უკავშირდება ორ პრინციპს: პირველი - „დავა გადაწყვეტილია“ (Res Juticata) და მეორე - ფაქტების პრეიუდიციას (იხ. პაატა ქათამაძე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის რჩეული მუხლების კომენტარი, მუხლი 266, თბილისი, 2020).

80. გადაწყვეტილების კანონიერი ძალის სუბიექტური ფარგლები იმ პირთა წრეს გულისხმობს, რომლებზეც გადაწყვეტილების კანონიერი ძალა ვრცელდება. სსსკ-ის 266-ე მუხლით გათვალისწინებულია სასამართლო გადაწყვეტილების მატერიალური კანონიერი ძალა, კერძოდ, გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ მხარეებს, აგრეთვე, მათ უფლებამონაცვლეებს არ შეუძლიათ ხელახლა განაცხადონ სასამართლოში იგივე სასარჩელო მოთხოვნები იმავე საგანზე და იმავე საფუძველზე, ასევე, სადავო გახადონ სხვა პროცესში გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტები და სამართლებრივი ურთიერთობანი (იხ. პაატა ქათამაძე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის რჩეული მუხლების კომენტარი, მუხლი 266, თბილისი, GIZ, 2020, გვერდი 998).

81. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ პრეიუდიციულად დადგენილი ფაქტები ისეთი ფაქტებია, რომელიც დადგენილია სასამრთლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით, თუ საქმეში იგივე მხარეები მონაწილეობენ. ასეთი ფაქტები აღარ საჭიროებენ დამტკიცებას, თუ სხვა სამოქალაქო საქმის განხილვისას იგივე მხარეები მონაწილეობენ.( იხ. დამატებით: თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვერდი 216-217).

82. სამოქალაქო საქმეზე კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგენილ ფაქტებს აქვთ პრეიუდიციული მნიშვნელობა და ისინი აღარ უნდა დამტკიცდეს ხელახლა სხვა სამოქალაქო საქმის განხილვისას, რომელშიც იგივე მხარეები მონაწილეობენ.იგივე მხარეებში იგულისხმებიან კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დასრულებულ საქმეში მონაწილე პირები, მიუხედავად იმისა, რა სტატუსით მონაწილეობენ ისინი სხვა სამოქალაქო საქმის განხილვისას, მაგალითად, ახალ დავაში მოსარჩელე შეიძლება მოპასუხე იყოს, ან პირიქით. მთავარია, რომ სხვა სამოქალაქო საქმის განხილვისას იგივე სუბიექტები მონაწილეობდნენ (იხ. პაატა ქათამაძე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის რჩეული მუხლების კომენტარი, მუხლი 266, თბილისი, GIZ, 2020, გვ. 994).

83. პრეიუდიციული ძალის მქონედ ფაქტობრივი გარემოების მიჩნევისათვის, სავალდებულოა, არსებობდეს სამოქალაქო საქმეზე მიღებული, კანონიერ ძალაში შესული სასამართლო გადაწყვეტილება და ამ გადაწყვეტილების სუბიექტები სხვა სამოქალაქო საქმის მხარეებად უნდა გვევლინებოდნენ. თავად პრეიუდიციულ ფაქტებში იგულისხმება ისეთი იურიდიულად მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებითაც განსაზღვრულია მხარეთა მატერიალურ-სამართლებრივი ურთიერთობით გათვალისწინებული უფლებები და ვალდებულებები, რაც საფუძვლად დაედო გადაწყვეტილების გამოტანას (იხ. დამატებით: ქეთევან მესხიშვილი, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის რჩეული მუხლების კომენტარი, მუხლი 106, თბილისი, GIZ, 2020, გვერდი 574; ასევე სუსგ №ას-547-510-2017, 04.05.2018. პ.3.4; სუსგ №ას-827-791-2014, 13.11.2015;)

84. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კანონიერ ძალაში შედის გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილით დადგენილი მხოლოდ ის ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებიც, კანონის თანახმად, ასაბუთებენ, ამართლებენ სარეზოლუციო ნაწილს. ფაქტების პრეიუდიციულობის შემოწმების დროს მნიშვნელობა ენიჭება არა მხოლოდ იმ პროცესუალურ-სამართლებრივ კრიტერიუმებს, რომლითაც განისაზღვრება კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების ფორმალური მოთხოვნები (სამოქალაქო საქმეზე კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება (განჩინება), გამოტანილი იმავე მხარეების მიმართ, რომლებიც მონაწილეობენ სხვა სამოქალაქო საქმის განხილვაში), არამედ მატერიალურ-სამართლებრივ კრიტერიუმებსაც (გადაწყვეტილებით დადგენილი იმ ფაქტობრივი გარემოებების შინაარსს, რომელი გარემოებების საფუძველზეც იქნა მიღებული გადაწყვეტილება) - იხ. პაატა ქათამაძე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის რჩეული მუხლების კომენტარი, მუხლი 266, თბილისი, GIZ, 2020, გვერდი 999.).

85. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სასამართლომ უნდა შეამოწმოს და გამოარკვიოს, ნამდვილად ამ ფაქტს ეყრდნობა თუ არა კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება (განჩინება). ასევე, მატერიალური კომპონენტების კუთხით (ესაა ამ გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების შინაარსი (რომელი ფაქტობრივი გარემოებების საფუძველზეც იქნა მიღებული გადაწყვეტილება, ე.ი. რაც გახდა გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის საფუძველი). ასეთი მიდგომა ემსახურება მართლმსაჯულების განხორციელებისას მიღებული სასამართლო აქტის სავალდებულო ძალის, ასევე, ამ აქტისადმი სანდოობის პრინციპის შენარჩუნებას და, რაც მთავარია, განსაზღვრულობის პრინციპს. ივარაუდება, რომ იმ სასამართლომ, რომელმაც ერთხელ უკვე იმსჯელა მხარეებს შორის არსებულ სამართალურთიერთობაზე და დაადგინა გარკვეული ფაქტები, სასამართლოს დასკვნები ამ ფაქტებთან მიმართებაში ემყარება მტკიცებულებათა ყოველმხრივი, სრული და ობიექტური შემოწმების შედეგს. შესაბამისად, თუ იგივე ფაქტები მათი შეფასება-დადგენის კუთხით კვლავ გახდებოდა სხვა სასამართლოს მიერ სხვა სამართალწარმოების პროცესში მსჯელობის საგანი, ამით სერიოზული საფრთხე შეექმნებოდა, როგორც დასახელებული პრინციპების დაცვას, ასევე, ზოგადად მართლმსაჯულების სტაბილურობას. შემოწმება უნდა განხორციელდეს როგორც პროცესუალური (პროცესუალური წინაპირობებია: (1) კანონიერ ძალაშია თუ არა შესული სასამართლო გადაწყვეტილება (განჩინება); (2) გამოტანილია თუ არა იგი სამოქალაქო საქმეზე; (3) თუ არა, იგივე მხარეები მონაწილეობენ თუ არა განსახილველ საქმეშიც, რომელთა მიმართ გამოტანილია გადაწყვეტილება (განჩინება), ასევე, მატერიალური კომპონენტების კუთხით (ესაა ამ გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების შინაარსი (რომელი ფაქტობრივი გარემოებების საფუძველზეც იქნა მიღებული გადაწყვეტილება, ე.ი. რაც გახდა გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის საფუძველი). მხოლოდ ამის შემდეგ შეგვიძლია მხარის მიერ მითითებული ფაქტი შეფასდეს პრეიუდიციულად და ამოირიცხოს მტკიცების საგნიდან. შესაბამისად, ფაქტის პრეიუდიციულად მიჩნევა სასამართლოს უფლებაა. სასამართლო უნდა დარწმუნდეს იმაში, რომ კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი სწორედ ამ ფაქტს ეფუძნება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ეს ფაქტი არ წარმოადგენს პრეიუდიციულ ფაქტს და ჩვეულებრივ ექვემდებარება მტკიცებას ისევე, როგორც მხარეთა მიერ შედავებული დანარჩენი ფაქტები (იხ., ილონა გაგუა „მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე, თბ., 2020 წელი, გვ: 193-196. რედაქტორები: ზურაბ ძლიერიშვილი, ნუნუ კვნტალიანი). აგრეთვე შეად. სუსგ-ები: №ას-1190-2018, 12.04.2019 წ; №ას-578-2019, 28.06.2019წ; №ას -879-2018, 23.07.2019წ; №ას-1705-2019, 27.11.2020წ; №ას -1181-2018, 18.02.2021წ; №ას 1198-2019, 25.06.2021წ.).

86. შესაბამისად, გასაზიარებელია სააპელაციო სასამართლოს დასკვნა და ამის საწინააღმდეგოდ კასატორებს არ წარმოუდგენიათ დასაშვები და დასაბუთებული პრეტნზია, რომ გადახდისუნარიანობის საქმის მწარმოებელი თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 7 ივლისის განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი, რომლითაც დადგინდა უფლებამონაცვლეობის საკითხი და ცვლილება შევიდა კრედიტორთა მოთხოვნების რეესტრში, არ ექცევა სსსკ-ის 106-ე მუხლის „ბ“ პუნქტისა და სსკ-ის 266-ე მუხლის რეგულირების სფეროში, რადგან გარდა იმისა, რომ მოსარჩელეს პროცესში მონაწილეობა არ მიუღია და სასამართლოსათვის მისი სამართლებრივი პოზიცია აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით არ წარუდგენია, ასევე აღნიშნული განჩინების გამოტანისას, სასამართლოს კვლევისა და შეფასების საგანი არ გამხდარა ცესიის ხელშეკრულების შესაბამისობა კანონთან.

87. დასაშვებ და დასაბუთებულ საკასაციო პრეტენზიას ასევე არ წარმოადგენს კასატორთა მითითება, რომ მოსარჩელისათვის მოპასუხეთა შორის არსებული ცესიის ხელშეკრულების შესახებ ცნობილი იყო, თუმცა მას საქალაქო სასამართლოს 2020 წლის 7 ივლისის განჩინება არ გაუსაჩივრებია.

88. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის უფლება წარმოადგენს სამოქალაქო ბრუნვის ობიექტს, რომელიც მატერიალური სახით არ არსებობს, თუმცა მიმოქცევადი სიკეთეა, რომლის მფლობელსაც გააჩნია ამ მოთხოვნის თავის შეხედულებისამებრ განკარგვის შესაძლებლობა (სსკ-ის მე-7 მუხლი: კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის ობიექტი შეიძლება იყოს ქონებრივი ან არაქონებრივი ღირებულების მატერიალური და არამატერიალური სიკეთე, რომელიც კანონით დადგენილი წესით ბრუნვიდან არ არის ამოღებული). სსკ-ის 199-ე მუხლის თანახმად, მოთხოვნის მფლობელს (კრედიტორს) შეუძლია მოვალის თანხმობის გარეშე მოთხოვნა მესამე პირს დაუთმოს, თუკი ეს არ ეწინააღმდეგება ვალდებულების არსს, მოვალესთან მის შეთანხმებას ან კანონს (მოთხოვნის დათმობა). მოთხოვნის დათმობა ხდება მოთხოვნის მფლობელსა და მესამე პირს შორის დადებული ხელშეკრულებით. ასეთ შემთხვევებში, თავდაპირველი მფლობელის ადგილს იკავებს მესამე პირი. დასახელებული ნორმა ადგენს მოთხოვნის დათმობის ნამდვილობის კრიტერიუმებსა და მის გამომრიცხველ გარემოებად მიიჩნევა შემდეგი: მოთხოვნის დათმობა ეწინააღმდეგება ვალდებულების არსს; გარიგება ეწინააღმდეგება კანონს; ცედენტისა (მოთხოვნის მფლობელის) და ცესიონერის (მოთხოვნის მიმღების) ნება ეწინააღმდეგება მოთხოვნის თავდაპირველი მფლობელისა და მოვალის შეთანხმებას. (შდრ. სუსგ № ს-683-654-2016, 16 სექტემბერი, 2016წ.).

89. სააპელაციო პალატამ ყურადღება მიაქცია საქმეზე უდავოდ დადგენილ გარემოებას, რომ პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის მიმართ გააჩნდა 138 740 ლარის ოდენობით მოთხოვნა. 2019 წლის 28 თებერვლის მოთხოვნის დათმობის ხელშეკრულებით პირველმა მოპასუხემ აღნიშნული მოთხოვნა დაუთმო მეორე მოპასუხეს. დადგენილია, რომ 2011 წლის პირველი ივლისიდან, მათ შორის, 2019 წლის 28 თებერვალსაც, პირველი მოპასუხე რეგისტრირებული იყო მოვალეთა რეესტრში და მას კანონით ეკრძალებოდა მოთხოვნის უფლების დათმობა („სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-19³ მუხლის თანახმად, მოვალეთა რეესტრში რეგისტრაციისთანავე პირს ეზღუდება შესაბამის რეესტრში რეგისტრაციას დაქვემდებარებული უძრავი და მოძრავი ქონების და სხვა არამატერიალური ქონებრივი სიკეთის განკარგვის (უფლებრივად დატვირთვის) უფლება, გარდა ამ კანონის მე-19⁴ მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული შემთხვევისა. სსკ-ის 152-ე მუხლის თანახმად, არამატერიალური ქონებრივი სიკეთე არის ის მოთხოვნები და უფლებები, რომლებიც შეიძლება გადაეცეს სხვა პირებს, ან გამიზნულია საიმისოდ, რომ მათ მფლობელს შეექმნას მატერიალური სარგებელი, ანდა მიენიჭოს უფლება მოსთხოვოს სხვა პირებს რაიმე). აღნიშნული გარემოება კი, 2019 წლის 28 თებერვლის მოთხოვნის დათმობის ხელშეკრულებას სსკ-ის 54-ე მუხლის შესაბამისად, ბათილ გარიგებად აქცევს.

90. ამრიგად, არაა გასაზიარებელი კასატორების პრეტენზია იმასთან დაკავშირებით, რომ ვინაიდან მოსარჩელეს არ გაუსაჩივრებია გადახდისუუნარობის საქმის მწარმოებელი სასამართლოს განჩინება პირველი მოპასუხის უფლებამონაცვლედ მეორე მოპასუხის ცნობისა და კრედიტორთა მოთხოვნების რეესტრში ცვლილების შეტანის თაობაზე, მოსარჩელემ დაკარგა შედავების უფლება. აღნიშნულთან დაკავშირებით, დასაბუთებულია ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის უფლებას ვერ აქარწყლებს მოპასუხე მხარის განმარტება იმასთან დაკავშირებით, რომ პირველი მოპასუხე მოვალეთა რეესტრში მოსარჩელის სასარგებლოდ მიმდინარე სააღსრულებო წარმოების ფარგლებში არ იყო შეყვანილი. თავად ფაქტი მოვალეთა რეესტრში რეგისტრაციის თაობაზე უკრძალავს საწარმოს ქონების განკარგვას და არა აქვს მნიშვნელობა, რომელი კრედიტორის სასარგებლოდ იქნა სააღსრულებო ღონისძიება გატარებული.

91. შესაბამისად, საკასაციო პალატა ეთანხმება გასაჩივრებული განჩინების დასკვნას, რომ 2019 წლის 28 თებერვალს შპს „მ.ე–სა“ და შპს „დ.რ–ს“ შორის გაფორმებული მოთხოვნის დათმობის ხელშეკრულება ბათილია, რადგან სსკ-ის 54-ე მუხლისა და „სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-19³ მუხლის თანახმად, არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს.

92. საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძვლად ვერ შეფასდება კასატორთა პრეტენზია, მოსარჩელესა და პირველ მოპასუხეს შორის ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვის უკანონობის შესახებ.

93. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სსკ-ის 442-ე მუხლის (ორ პირს შორის არსებული ურთიერთმოთხოვნა შეიძლება გაქვითვით შეწყდეს, თუ დამდგარია ამ მოთხოვნათა შესრულების ვადა) თანახმად, ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვა თანამედროვე სამართალში ფართოდაა გავრცელებული. კონტინენტური ევროპის ქვეყნებში იგი გამოიყენება როგორც მატერიალური სამართლის ინსტიტუტი, ხოლო საერთო სამართალში იგი საპროცესო სამართლის ინსტიტუტია და გამოიყენება მხარეთა შორის დავის გადაწყვეტის საპროცესო საშუალებად. გაქვითვა ითვალისწინებს დამოუკიდებელი მოთხოვნების არსებობას და ეკონომიკური მიზნებიდან გამომდინარე, მიმართულია მსგავსი მოთხოვნების გამარტივებულ შესრულებაზე.

94. მოთხოვნათა გაქვითვა გაქვითვის უფლების მქონე პირებს ორ მნიშვნელოვან უპირატესობას ანიჭებს: 1) იგი იძლევა შესაძლებლობას, რომ ვალდებულმა პირმა თავისი ვალდებულება რეალური შესრულების გარეშე შეასრულოს; 2) იგი უმარტივებს კრედიტორს მოთხოვნის დაკმაყოფილებას სასარჩელო პროცესში ჩაბმის გარეშე.

95. გაქვითვის პირველი სავალდებულო წინაპირობაა, რომ ორ პირს ერთმანეთის მიმართ ეკისრებოდეს ვალდებულების შესრულება, ე.ი. თითოეული მათგანი ერთდროულად კრედიტორიც უნდა იყოს და მოვალეც. მოთხოვნის მოვალე უნდა იყოს საპირისპირო მოთხოვნის კრედიტორი, ხოლო მოთხოვნის კრედიტორი კი, საპირისპირო მოთხოვნის მოვალე, ამგვარად, უნდა არსებობდეს საპასუხო მოთხოვნები (ურთიერთმოთხოვნები).(იხ.ზ.ძლიერიშვილი, გაქვითვის შესაძლებლობა მოთხოვნის ხანდაზმულობისას, ბესარიონ ზოიძის 70 წლისადმი მიძღვნილი საიუბილეო კრებული, თბილისი, 2023 წ, გვ. 105). აუცილებელია ასევე, რომ ორივე ეს მოთხოვნა არსებობდეს გაქვითვის შესახებ განცხადების გაკეთების მომენტში. ( იხ: სუსგ-ები: №ას-236-2023, 04 მაისი, 2023 წ.; №ას-1710-2018, 03 ივლისი, 2020 წ.).

96. იმისათვის, რომ მოხდეს ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვა, მოთხოვნა უნდა აკმაყოფილებდეს ნამდვილობის პირობებს, კერძოდ: ა) საპასუხო მოთხოვნა რეალურად უნდა არსებობდეს; ბ) ეს მოთხოვნა უნდა იყოს უდავო; გ) როგორც წესი, დამდგარი უნდა იყოს საპასუხო მოთხოვნის შესრულების ვადა (იხ. მ. ახალაძე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განმარტებები, მუხლი 442, თბ., 2022, 79.). (შდრ: სუსგ-ები: №ას-1039-2020, 03.02.2022 წ.; №ას-1159-2021, 01.04.2022 წ; №ას-1632-2021, 12.01.2021 წელი).

97. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვისათვის, როგორც წესი, დამდგარი უნდა იყოს ამ მოთხოვნათა შესრულების ვადა. სსკ-ის 442 II მუხლი გამონაკლისის სახით ითვალისწინებს ვალდებულებათა გაქვითვას იმ შემთხვევაშიც, როცა ერთ-ერთი მოთხოვნის შესრულების ვადა არ დამდგარა, მაგრამ მხოლოდ იმ პირობით, რომ ამ მოთხოვნის მქონე მხარს უჭერეს გაქვითვას (შდრ: სუსგ-ები:№ას-1173-1193-2011, 12 დეკემბერი, 2011 წელი;№ას-286-608-2009, 22 ოქტომბერი, 2009 წელი; №ას-938-888-2015, 27 მაისი, 2016 წელი.№ ას-681-635-2017, 07 ივლისი, 2017 წელი).

98. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

99. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კონცენტრირებულად შეჯიბრებითობის პრიციპი გამოხატულია სსსკ-ის 102–ე მუხლში, რომლის თანახმად თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა სასამართლოს მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებენ ამ ფაქტებს.

100. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო პროცესში დადგენილი უნდა იქნეს სამი სხვადასხვა ხასიათის, შინაარსისა და შედეგების მიხედვით ისეთი ფაქტები, როგორიცაა: 1) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ პროცესუალურ სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის მიღება წარმოებაში, ან ასეთ მიღებაზე უარის თქმა); 2) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მატერიალურ სამართლებრივი შედეგი, ანუ მთავარი საძიებელი ფაქტები (სარჩელის დაკმაყოფილება, ან მის დაკმაყოფილებაზე უარისთქმა); 3) მტკიცებულებითი ფაქტები, რომელთა მეშვეობით ხორციელდება მთავარი, ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცება – დადასტურება. შესაბამისად, სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანია მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობის ფაქტები, რომლებზეც მიუთითებენ მხარეები თავიანთი მოთხოვნების (შესაგებლის) დასაბუთება–გამართლების მიზნით.

101. „სამართლებრივი დავისას სამოქალაქო საქმის განმხილველ მოსამართლეს ორი ამოცანა აქვს დასაძლევი: პირველ რიგში, მან უნდა გამოარკვიოს, თუ რა მოხდა სინამდვილეში. მეორე რიგში კი, მოსამართლემ სამართლებრივად უნდა შეაფასოს ფაქტობრივი გარემოებები და დაადგინოს, არსებობს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებს სასარჩელო მოთხოვნას. თუ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ვერ აკმაყოფილებს აღნიშნულ მოთხოვნას, მაშინ სარჩელი უკვე ამ საფუძველზევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ასეთ შემთხვევაში მოსამართლეს არა აქვს უფლება, საკუთარი ინიციატივით მოიძიოს სასარჩელო მოთხოვნის დამადასტურებელი გარემოებები და შეაგროვოს მტკიცებულებები. თუ მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულია ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებენ მოთხოვნის არსებობას, მაშინ უკვე მოპასუხეზეა დამოკიდებული, ამ გარემოებების არსებობის უარყოფა“ (იხ. თომას ჰერმანი, მტკიცებულებითი სამართალი, GIZ, თბილისი, 2016, გვ.3-4).

102. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა ნამდვილი შეჯიბრება რეალურად შეუძლებელი იქნებოდა, რომ არ იყვნენ ამ შეჯიბრებაში მონაწილე მხარეები თანასწორნი. სასამართლო, ვერ გამოიტანს გადაწყვეტილებას, თუ მან არ მოუსმინა ორივე დაპირისპირებულ მხარეს ან არ მისცა მათ შესაძლებლობა გამოიყენონ საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული ყველა უფლება და მექანიზმი თავიანთი პოზიციის გასამართლებლად, თავიანთი უფლებების დასაცავად.

103. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე, ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან.

104. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ შესაგებლის ზოგადი კლასიფიკაცია შემდეგია: მატერიალური და საპროცესო შესაგებელი; აბსტრაქტული (ზოგადი) და კონკრეტული შესაგებელი; მარტივი და კვალიფიციური (არსებითი) შესაგებელი. რა ტიპის შესაგებელს წარადგენს მოპასუხე, სრულად თავსდება ამ უკანაკნელის ნების ავტონომის ფარგლებში. კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან.

105. „პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს. მოპასუხე ვალდებულია, პასუხს დაურთოს მასში მითითებული ყველა მტკიცებულება. თუ მოპასუხეს საპატიო მიზეზით არ შეუძლია პასუხთან ერთად მტკიცებულებათა წარდგენა, იგი ვალდებულია, ამის შესახებ მიუთითოს პასუხში. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოპასუხეს ერთმევა უფლება, შემდგომში წარადგინოს მტკიცებულებები). სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანი, რომელიც წარმოადგენს სადავო მატერიალურსამართლებრივ ფაქტებს, რომელზეც მიუთითებენ მოსარჩელე და მოპასუხე, მოთხოვნის თუ შესაგებლის დასაბუთების ან გაქარწყლებისათვის, შეუძლებელია წარმოვიდგინოთ მტკიცებითი საქმიანობის გარეშე. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილი ნათელი დადასტურებაა იმისა, რომ მოპასუხე ვალდებულია, საქმის მომზადების მიზნით აქტიურად იმოქმედოს, რაც, უპირველესად, სასამართლოსათვის სარჩელზე მისი წერილობითი მოსაზრებების წარდგენაში გამოიხატება. მოპასუხის მიერ ამ უფლების განუხორციელებლობა, სსსკ-ის 206-ე მუხლის შესაბამისად, ართმევს მას უფლებას, შეასრულოს ასეთი მოქმედება ამ საქმის არსებითად განხილვის დროს (ანუ, სასამართლოს სხდომაზე მხარისაგან მტკიცებულების მიღება აღარ ხდება). ამ შემთხვევისათვის სხვა რაიმე სპეციალურ შედეგს კანონი არ ადგენს“ (შდრ. სუსგ დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017, პ.201).

106. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“ (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.). კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები.

107. შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი ეკისრება მოპასუხეს.

108. კასატორები მიუთითებენ, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად გამოიყენა სსკ-ის 442-ე მუხლის პირველი ნაწილი და არასწორად მოახდინა მოთხოვნათა ურთიერთგაქვითვა, ვინაიდან არ არსებობდა მოსარჩელის გადახდისუუნარობის პროცესის დასრულების თაობაზე დოკუმენტი, ვალდებულების შესრულების ვადა მოსული არ იყო, მოსარჩელეს კრედიტორისათვის არ გაუგზავნია წერილობითი შეტყობინება მოთხოვნათა ურთიერთგაქვითვის თაობაზე, იმ შემთხვევაში, თუ მას ვადაზე ადრე სურდა ვალდებულების შესრულება. სასამართლოს მსჯელობა ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვის თაობაზე სრულიად უკანონოა. ასევე, იმ გარემოებების გათვალისწინებით, რომ მოსარჩელის მიერ ვალდებულების შესრულების ბოლო ვადად მხარეებმა განსაზღვრეს 2023 წელი, ხოლო სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ მოსარჩელესა და პირველ მოპასუხეს ერთმანეთის მიმართ გააჩნდათ ვადამოსული მოთხოვნები, რომლებიც დადასტურებულია კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს გადაწყვეტილებით, მაშინ არ არსებობდა სსკ-ის 447-ე მუხლით დადგენილი გამონაკლისები, რადგან მოსარჩელის მოთხოვნა იქნებოდა ხანდაზმული და სააპელაციო პალატას უნდა ეხელმძღვანელა სსკ-ის 128-ე, 129-ე და 443-ე მუხლებით. ( იხ. საკასაციო საჩივარი, წინამდებარე განჩინების პ.53.).

109. საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს საქმეში განთავსებულ მოპასუხეთა შესაგებელზე, სადაც აღნიშნულია მხოლოდ ის, რომ მოთხოვნა გაქვითვის თაობაზე არ უნდა დაკმაყოფილდეს უსაფუძვლობის გამო. ( იხ. ტ.1.ს.ფ. 183).

110. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ საპროცესო კოდექსით დადგენილი მოწესრიგება, რომელიც იმპერატიულად ადგენს ფორმალურ წესებსა და ვადებს, სავალდებულოა არა მხოლოდ მხარეებისათვის, არამედ სასამართლოსათვისაც და ამ რეგულაციების შეცვლა ან განსხვავებული ინტერპრეტაცია მხარეთა ნებაზე დამოკიდებული ვერ იქნება. შესაბამისად, საკასაციო პალატა მოკლებულია შესაძლებლობას იმსჯელოს კასატორების მიერ წინამდებარე განჩინების პ.53 მითითებულ საკასაციო პრეტენზიაზე.

111. განსახილველ საქმეზე დადგენილია, რომ თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2004 წლის 19 თებერვლის გადაწყვეტილებით მოსარჩელეს პირველი მოპასუხის სასარგებლოდ დაეკისრა 138 740 ლარის გადახდა. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2010 წლის 19 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 164 159,04 ლარისა და სახელმწიფო ბაჟის - 12 389 ლარის, სულ - 176 548,04 ლარის გადახდა. სასამართლოს გადაწყვეტილებები შესულია კანონიერ ძალაში და არცერთი გადაწყვეტილება არ არის აღსრულებული.

112. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო ეთანხმება გასაჩივრებული განჩინების დასაბუთებას, რომ მხარეთა შორის არსებობდა სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებებით დადგენილი ურთიერთმოთხოვნები, დადასტურდა მათი ურთიერთგაქვითვის საფუძველი, ხოლო კასატორებმა დასაშვები საკასაციო პრეტენზიის წარდგენის გზით ვერ გააქარწყლეს სააპელაციო პალატის მითითება, რომ განსახილველ შემთხვევაში სსკ-ის 447-ე მუხლით გათვალისწინებული, ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვის ხელშემშლელი წინაპირობები არ არსებობდა.

113. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობა იმ სამართლებრივი მნიშვნელობის მატარებელია, რომ რაღაც ურთიერთობას ადგილი ჰქონდა იმდენად დიდი ხნის წინ, რომ ხანგრძლვი დროის გასვლა პირდაპირ გავლენას ახდენს პირთა უფლებებზე (იხ. დამატებით: თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბილისი, 2005 წ., გვ. 133; ბესარიონ ზოიძე, ქართული სამოქალაქო კოდექსის შექმნის ისტორიიდან, ჟურნალი „ქართული სამართლის მიმოხილვა“, თბილისი, 2003 წ. გვ. 110.).

114. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა გულისხმობს დროის გარკვეულ მონაკვეთს, რომლის განმავლობაშიც პირს, რომლის უფლებაც დაირღვა, შესაძლებლობა აქვს, მოითხოვოს საკუთარი უფლებების სამართლებრივი გზით (იძულებით) განხორციელება ან დაცვა, ანუ კრედიტორს შეუძლია დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა სასამართლოსათვის მიმართვის გზით. ხანდაზმულობის ვადის გასვლა მოთხოვნას არ აუქმებს (წყვეტს), არამედ მოვალეს შესაძლებლობას ანიჭებს, უარი თქვას მოთხოვნის შესრულებაზე. ანუ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა იგი განუხორციელებელია (შდრ: გიორგი სვანაძე, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 144-ე, ველი 1. თბილისი, 2017 წელი; შდრ: ასევე სუსგ №ას-1437-1357-2018, 11 მ–სი, 2018 წელი).

115. აღსანიშნავია, რომ ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა სასამართლოს ან სხვა ორგანოს მეშვეობით პირის მოთხოვნის იძულებით განხორციელების შესაძლებლობა, მაგრამ არა სასამართლოსათვის ან სხვა ორგანოსათვის მიმართვის უფლება. ხანდაზმულობის ვადა სპობს უფლების იძულებით განხორციელების შესაძლებლობას მატერიალური და არა პროცესუალური თვალსაზრისით. საკსაციო პალატამ არერთ საქმეზე განმარტა, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი წარმოადგენს უფლების დაცვის მატერიალურ-სამართლებრივ საშუალებას, რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნა მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსზრისით არსებობს, თუმცა სასამართლო წესით ამ მოთხოვნის იძულებითი განხორციელება კონკრეტული წინაპირობის არსებობისას, არ ხდება (შდრ. სუსგ №ას-1428-2018, 27 დეკემბერი, 2018; №ას-369-350-2015, 30 ივლისი, 2015).

116. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე მითითების შედეგად წარმოშობილი საწინააღმდეგო უფლება მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობით შესაგებელია, რომელიც მოთხოვნის განხორციელებას ხანგრძლივად ან დროებით აფერხებს. „სახელშეკრულებო მოთხოვნის ხანდაზმულობის მიზანია მოვალის დაცვა იმ პროცესის ნაწილად გახდომისაგან, რომელშიც პოზიციის დაცვა რთული ან შეუძლებელია მოთხოვნის სიძველის გამო“. (შდრ: სუსგ №ას-898-860-2014, 09 ოქტომბერი, 2015 წელი). ხანდაზმულობის ვადების გათვალისწინება სასამართლოს მიერ ხორციელდება არა საკუთარი ინიციატივით, არამედ მხოლოდ საქმის განხილვაში მონაწილე მხარეების (მხარის) მიერ აღნიშნულზე მითითების შემთხვევაში. მაგალითად, მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებლების შემოწმება მიმდინარეობს მოპასუხის შედავების შემოწმების ეტაპზე (იხ. დამატებით: ჰაინ ბოელინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, გვ.170; მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში მოკლე შესავალი რელაციის მეთოდში სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით შემუშავებული პრაქტიკული მაგალითებით, შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, GIZ, 2013, გვ.20).

117. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სარჩელი აერთიანებს ორ ნაწილს: სარჩელის აღძვრისა და სარჩელის დაკმაყოფილების უფლებას. რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობა არის დარღვეული უფლების იძულებითი განხორციელების ვადა, ის უკავშირდება სწორედ სარჩელის დაკმაყოფილების უფლებას. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა უფლების იძულებითი განხორციელების შესაძლებლობა მატერიალური და არა საპროცესო-სამართლებრივი თვალსაზრისით. შესაბამისად, სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი მიჩნეული უნდა იქნეს მატერიალური სამართლის კუთვნილებად კანონმდებლობაში მისი ადგილისა და სამართლებრივი შედეგების გათვალისწინებით.

118. რაც შეეხება საკასაციო საჩივარში მითითებულ პრეტენზიას მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ აღნიშნული შედავება მოპასუხე მხარეს კანონით დადგენილი წესით შესაგებელსა და საქმის მომზადების ეტაპზე სასამართლოსათვის არ წარუდგენია, შესაბამისად, მითითებული გარემოება მოცემულ ეტაპზე საკასაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანი ვერ გახდება.

119. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის მე-3 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მხარეები იწყებენ საქმისწარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. სსსკ-ის 219-ე მუხლის თანახმად, მხარეები შეზღუდული არიან, ახსნა-განმარტების მოსმენისას წარადგინონ ახალი მტკიცებულებები ან მიუთითონ ახალ გარემოებებზე, რომელთა შესახებაც არ ყოფილა მითითებული სარჩელსა თუ შესაგებელში ან საქმის მომზადების სტადიაზე, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მათ შესახებ თავის დროზე საპატიო მიზეზით არ იყო გაცხადებული. სსსკ-ის 380-ე მუხლის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას შეიძლება მოხმობილ იქნეს ახალი ფაქტები და წარდგენილი იქნეს ახალი მტკიცებულებები. სააპელაციო სასამართლო არ მიიღებს ახალ ფაქტებსა და მტკიცებულებებს, რომლებიც მხარეს შეეძლო წარედგინა პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას, მაგრამ საპატიო მიზეზით არ წარადგინა [სსსკ-ის 215-ე მუხლის მე-3 ნაწილი]. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ დისპოზიციურობის პრინციპი სამოქალაქო საპროცესო სამართალში ნიშნავს მხარეთა თავისუფლებას, განკარგონ თავიანთი მატერიალური და საპროცესო უფლებები. ამ პრინციპზეა აგებული სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა. უფლების დასაცავად სასამართლოსათვის მიმართვა თვით დაინტერესებული პირის ნება-სურვილზეა დამოკიდებული. მისი ნების გარეშე არავის აქვს უფლება, მიმართოს სასამართლოს. მხარეები თვითონ წარუდგენენ სასამართლოს მტკიცებულებებს. ისინი თვითონ განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები, ამასთან, ეს მტკიცებულებები საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული წესით უნდა იქნეს სასამართლოსათვის წარდგენილი. სასამართლო არ გაითვალისწინებს ახალ გარემოებებს, არ მიიღებს არავითარ მტკიცებულებებს, ანგარიშს არ გაუწევს ახალ მოსაზრებებს, თუ საპატიო მიზეზის გარეშე არ იყო წარდგენილი თავის დროზე, ესე იგი ამ საქმის მომზადების სტადიაზე. სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას შეიძლება მოყვანილ იქნეს ახალი ფაქტები და წარდგენილ იქნეს ახალი მტკიცებულებები მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ისინი საპატიო მიზეზით მხარემ ვერ წარადგინა პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას (შდრ: ახალ გარემოებებზე დაგვიანებით მითითებასთან დაკავშირებით სუსგ-ები №ას-816-767-2015, 19 ნოემბერი, 2015 წელი; №ას-1493-1413-2017, 26 იანვარი, 2018 წელი პ.49).

120. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ განსახილველ შემთხვევაში მოპასუხეებმა ვერ მიუთითეს კანონმდებლობით გათვალისწინებული რაიმე საპატიო გარემოება, რომლის საფუძველზეც სააპელაციო სასამართლოს უნდა ემსჯელა მოპასუხეთა მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მთავარ სხდომაზე საქმის განხილვისას (როგორც თავად კასატორები უთითებენ, ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვის შესახებ მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე მათ განაცხადეს პირველი ინსტანციის სასამართლოს მთავარ სხდომაზე საპაექრო სიტყვის წარმოთქმისას, თუმცა სასამართლოს აღნიშნულზე არ უმსჯელია. იხ. წინამდებარე განჩინების პ.55.) გაცხადებულ მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე.

121. საკასაციო პალატას მიუთითებს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელემ სამოქალაქო საპროცესო სამართალში მოქმედი სადავო გარემოებების მტკიცების სტანდარტის დაცვით, უზრუნველყო მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოების დადასტურება, ხოლო მოპასუხეებმა კი ვერ შეძლეს სასარჩელო მოთხოვნის განხორციელების გამორიცხვა, შესაბამისად, კასატორებმა (მოპასუხეები) ვერ დარწმუნეს საკასაციო პალატა, მათი საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძვლების არსებობაში.

122. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორები მიუთითებენ რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

123. კასატორებმა ვერ დაასაბუთეს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული განჩინება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობაში მოდის.

124. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

125. ამავდროულად, გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან.

126. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

127. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. ამდენად, საკასაციო პალატა თვლის, რომ კასატორებს უნდა დაუბრუნდეთ სახელმწიფო ბაჟის სახით ლ.ა–ის მიერ 10/10/2023წ. №8664 საგადახდო დავალებით გადახდილი 6942 ლარის 70% – 4859,4 ლარი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. შპს „მ.ე.კ–იისა“ და შპს „დ.რ–ის“ საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. კასატორ შპს „მ.ე.კ–იასა“ (საიდენტიფიკაციო კოდი №........) და შპს „დ.რ–ის“ (საიდენტიფიკაციო კოდი №.........) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) უნდა დაუბრუნდეთ სახელმწიფო ბაჟის სახით ლ.ა–ის მიერ 10/10/2023წ. №8664 საგადახდო დავალებით გადახდილი 6942 ლარის 70% – 4859,4 ლარი.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ეკატერინე გასიტაშვილი

მირანდა ერემაძე