საქმე №ას-1311-2023 25 იანვარი, 2024 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ეკატერინე გასიტაშვილი, მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – მ.ფ–ძე (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – დ.ბ–ი (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 16 მაისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – გამოსყიდვის უფლებით უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. მ.ფ–ძემ (შემდგომ – მოსარჩელე) სარჩელი აღძრა სასამართლოში დ.ბ–ის (შემდგომ – მოპასუხე) მიმართ და მოითხოვა, ბათილად იქნეს ცნობილი მხარეთა შორის დადებული უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით, 2021 წლის 19 მარტს დამოწმებული №210245532 სანოტარო აქტი, ქ.თბილისში, ....... მდებარე №1 ბინაზე (საკადასტრო კოდი N ..........) და აღნიშნული უძრავი ნივთი აღირიცხოს პირვანდელი მესაკუთრის - მოსარჩელის სახელზე საკუთრების უფლებით.

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელის განმარტებით, 2020 წლის 7 ნოემბერს მ.გ–ძესა და მოსარჩელეს შორის დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით. აღნიშნული ხელშეკრულებით რეალურად გადაიფარა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. პირველ იპოთეკარს დასჭირდა მის მიერ გადაცემული თანხის უკან დაბრუნება, რისთვისაც მოსარჩელემ მოიძია თანხა ახალი იპოთეკარისაგან.

3. 2021 წლის 19 მარტს მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით, სამი თვის ვადით 2021 წლის 19 ივნისის ჩათვლით. ნასყიდობის საგანს წარმოადგენს მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული 116.06 კვ.მ საცხოვრებელი ბინა. ხელშეკრულებაზე ხელი მოაწერა მოსარჩელის მინდობილმა პირმა თ.ფ–ძემ. ნასყიდობის თანხად განისაზღვრა 47 700 აშშ დოლარი, რაც შეადგენს 158 831.46 ლარს. მოსარჩელე ცხოვრობს ხსენებულ ბინაში არასრულწლოვან შვილიშვილებთან ერთად, ხოლო მოპასუხე კატეგორიულად ითხოვს ბინის დაცლას. თანხის დაბრუნებაზე და სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულების გაუქმებაზე აცხადებს უარს, იმუქრება ბინის გაყიდვით, რისი რეალური საფრთხეც არსებობს, რადგან ბინა თვალთმაქცური გარიგების საფუძველზე დარეგისტრირებულია მოპასუხის სახელზე საკუთრების უფლებით.

4. ნასყიდობის ხელშეკრულებაში აღნიშნული 47 700 აშშ დოლარიდან მოსარჩელეს გადაეცა 45 000 აშშ დოლარი, ხოლო 2700 აშშ დოლარი ჩაითვალა 2 თვის სარგებლად - თვეში 2.5 პროცენტად, რადგან რეალურად მოპასუხესთანაც დაიდო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. სანოტარო მომსახურების ხარჯი, საშუამავლო 10%=4500 აშშ დოლარს და ერთი თვის სარგებელი კრედიტორისთვის 1350 აშშ დოლარის ოდენობით გადახდილია 45000 აშშ დოლარიდან სანოტარო ბიუროში ხელშეკრულების დადებისას - 2021 წლის 19 მარტს. აღებული თანხიდან 33 000 აშშ დოლარი პირველ იპოთეკარს დაუბრუნდა ამავე დღეს, რომელიც იმყოფებოდა ასევე სანოტარო ბიუროში. შესაბამისად, გაუქმდა პირველ იპოთეკართან დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით და დაჩქარებული წესით იმავე დღეს, დაიდო ასეთივე ხასიათის, გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულება მოპასუხესთან.

5. 2021 წლის 22 ნოემბრის უძრავი ქონების შეფასების დასკვნით, შპს უძრავი ქონების ექსპერტის მიერ სადავო ბინის რეალურმა საბაზრო ღირებულებამ შეადგინა 292 000 ლარი (3.1120 კურსით უცხოურ ვალუტაში - 93 830 აშშ დოლარი), რაც არსებითად შეუსაბამოა სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულებაში აღნიშნულ და სესხის სახით გადაცემულ თანხასთან.

მოპასუხის პოზიცია:

6. მოპასუხემ შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ მხარეებს შორის დაიდო ნამდვილი ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

7. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც მოპასუხემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

8. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 16 მაისის განჩინებით მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

9. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტები იმის შესახებ, რომ 2021 წლის 19 მარტს მხარეთა შორის გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით, სამი თვის ვადით - 2021 წლის 19 ივნისის ჩათვლით. ნასყიდობის ხელშეკრულების საგანი იყო მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული 116.06 კვ.მ საცხოვრებელი ბინა მდებარე. ნასყიდობის საფასურმა შეადგინა 47 700 აშშ დოლარი, რაც გარიგების დადების დროისათვის ეროვნულ ვალუტაში შეადგენდა 158 831.46 ლარს. მოპასუხეს ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ ვადაში გამოსყიდვის უფლებით არ უსარგებლია.

10. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, მოსარჩელის მოთხოვნაა გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა. სადავო გარიგების ბათილად ცნობის საფუძვლად მოსარჩელე მის თვალთმაქცურობაზე მიუთითებს, კერძოდ, მისი მოსაზრებით, მხარეთა შორის დაიდო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება და არა გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულება. ამდენად, უნდა შემოწმდეს, დაიდო თუ არა მხარეთა შორის სსკ-ის 56.2 მუხლით გათვალისწინებული თვალთმაქცური გარიგება, ანუ სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულებით დაიფარა თუ არა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. სსკ-ის 56-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ბათილია გარიგება, რომელიც დადებულია მხოლოდ მოსაჩვენებლად, იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას შესაბამისი იურიდიული შედეგები მოჰყვეს (მოჩვენებითი გარიგება). ხოლო ამავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, თუ მოსაჩვენებლად დადებული გარიგებით მხარეებს სურთ სხვა გარიგების დაფარვა, მაშინ გამოიყენება დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები (თვალთმაქცური გარიგება).

11. სააპელაციო პალატამ მიუთითა უზენაესი სასამართლოს მიერ დადგენილ ერთგვაროვან პრაქტიკაზე და განმარტა, რომ მოჩვენებითი გარიგების დადებით ორივე მხარე მოქმედებს საერთო მიზნით და ურთიერთშეთანხმებით. როგორც პრაქტიკა გვიჩვენებს, მოჩვენებითი გარიგების დადება დაკავშირებულია მესამე პირებთან არსებულ ურთიერთობასთან მათი მოტყუების, პასუხისმგებლობისათვის თავის არიდებისა თუ სხვა მიზნით... თვალთმაქცური გარიგების დროს კი, მართალია, ნების გამოვლენა მიმართულია სამართლებრივი შედეგების დადგომისაკენ, თუმცა არა იმ ხელშეკრულების შესაბამისად, რომელზეც მხარეები თანხმდებიან. ამგვარი გარიგების მიზანს წარმოადგენს იმ გარიგების დაფარვა, რომლის მიღწევის სურვილი მხარეებს რეალურად გააჩნიათ. ამ შემთხვევაში არსებობს ორი გარიგება, ერთი თვალთმაქცური და მეორე - რომელიც მხარეებმა უშუალოდ გაითვალისწინეს (იხ. სუსგ 2016 წლის 7 ივლისის №ას-474-455-2016 განჩინება). ნების გამოვლენის ფორმებს გარიგებებში უაღრესად დიდი პრაქტიკული დატვირთვა აქვს, რადგან არსებობს გამოხატული ნების მიმართ კონტრაჰენტის ნდობის დაცვის ღირსი ინტერესი. ამიტომ მხედველობაში არ უნდა იქნას მიღებული პირის მტკიცება, რომ მას ის ნება არ ჰქონდა, რომელიც გამოხატა, თუ მისი ნების გარეგანი გამოხატულებით მეორე მხარემ კეთილსინდისიერად ირწმუნა, რომ უფლებებით აღიჭურვა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ნების გამოხატვა, რომელიც გარკვეული სამართლებრივი შედეგების დადგომისკენ არის მიმართული, დაკავშირებულია არა მხოლოდ უფლებების, არამედ მოვალეობების წარმოშობასთან. შესაბამისად, საწინააღმდეგოს დადასტურებამდე, ივარაუდება, რომ პირის მიერ გამოვლენილი ნება მის ნამდვილ ნებას შეესაბამება. ეს პრეზუმფცია ქარწყლდება, თუ დადასტურდება, რომ ნება ისეთ პირობებში გამოვლინდა, რომელიც ნამდვილი ნებისადმი გამოვლენილი ნების შესაბამისობას გამორიცხავს. ასეთ შემთხვევაში, ნების გამომვლენი დაცული უნდა იყოს გამოვლენილი არანამდვილი ნების თანამდევი შედეგებისგან (იხ. სუსგ №ას-620-592-2016, 6 მარტი, 2017 წელი). თვალთმაქცური გარიგების დროს უნდა დადასტურდეს გარემოებები, რომლებიც მიუთითებენ სხვა გარიგების დადების სურვილზე და ამ დაფარული გარიგებისათვის აუცილებელ ყველა წინაპირობის არსებობაზე. ამ შემთხვევაში გამოიყენება დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები. მტკიცების ტვირთი კი თვალთმაქცური გარიგების შემთხვევაში აწევს იმ პირს, რომელიც ითხოვს ამ საფუძვლით გარიგების ბათილობას (იხ. სუსგ 2021 წლის 8 აპრილის №ას-1382-2020 განჩინება).

12. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელეს ეკისრებოდა იმ გარემოებათა მტკიცების ტვირთი, რომლებიც სადავო გარიგების ნაცვლად, სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების დადებას დაადასტურებდა. მოსარჩელის განმარტებით, სადავო გარიგების თვალთმაქცურობა იმით დასტურდება, რომ გარიგების საგნის (უძრავი ქონების) საბაზრო ღირებულება გარიგებაში მითითებულ ნასყიდობის ფასზე ორჯერ მეტია. გარდა ამისა, მხარეთა შეთანხმებით გათვალისწინებული იყო სესხის სარგებელი - თვეში 2.5%, ხოლო ორი თვის სარგებელი მან ხელშეკრულების დადებისთანავე გადაუხადა მოპასუხეს.

13. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელემ სასამართლოს ვერ წარუდგინა რელევანტური მტკიცებულებები და ვერ დაძლია მტკიცების ტვირთი - დაედასტურებინა, რომ მხარეთა შორის დადებული ხელშეკრულება თვალთმაქცური გარიგებაა. საქმის განხილვის შედეგად ვერ დადგინდა, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის არსებობდა სანოტარო წესით დამოწმებული ხელშეკრულებისაგან განსხვავებული შინაარსის შეთანხმება, კერძოდ, სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. მოსარჩელეს, საკუთარი განმარტების გარდა, არანაირი მტკიცებულება არ წარმოუდგენია იმის დასადასტურებლად, რომ მხარეები სესხის სარგებელზე შეთანხმდნენ და, რომ მან ორი თვის სარგებელი გადაუხადა მოპასუხეს.

14. რაც შეეხება უძრავი ქონების საბაზრო ფასის შუსაბამობას ნასყიდობის ფასთან, სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, იმ ვითარებაში, როცა არცერთი სხვა მტკიცებულებით სადავო გარიგების დადება არ დასტურდება, მხოლოდ უძრავი ქონების საბაზრო ფასის ნასყიდობის ფასთან შეუსაბამობა ამ გარიგების თვალთმაქცურ გარიგებად მიჩნევის საფუძველი ვერ გახდება. გასათვალისწინებელია, რომ მოსარჩელემ დამაჯერებლად ვერ ახსნა, თუ რამ შეუშალა ხელი, მისთვის მისაღები გარიგების დადება მოეთხოვა მოპასუხისათვის და ამის თაობაზე ეცნობებინა ნოტარიუსისათვის. იმ ვითარებაში, როდესაც სანოტარო აქტით დადასტურებულია, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს, სადავო ხელშეკრულების გაფორმებისას, მიეცათ ჯეროვანი განმარტება ხელშეკრულების შინაარსისა და შედეგების, მათ შორის, დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესების გამოყენების შესახებ. სააპელაციო პალატის განმარტებით, მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა ის გარემოება, რომ სადავო ხელშეკრულება არ შეესაბამებოდა მხარეთა ნამდვილ ნებას.

15. გარდა ამისა, სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ სადავო გარიგების დადების დროს კანონმდებლობით (სსკ-ის 286-ე მუხლის მე-4 ნაწილი) აკრძალული იყო ფიზიკური პირისათვის მისაცემი სესხის უზრუნველსაყოფად გამოყენებული ყოფილიყო მისი, ისევე, როგორც სხვა ფიზიკური პირის საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთი. კანონმდებლის მიერ დაწესებული ეს შეზღუდვა ლეგიტიმურია და აკმაყოფილებს თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნებს (იხ. ფატმან კვარაცხელია და კახა ეხვაია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, საქმე 1/4/1380, 18/12/2020წ, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო). აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკანონმდებლო შეზღუდვის გამო, მოცემული საქმის მხარეები, რომლებიც ფიზიკურ პირებს წარმოადგენენ, ვერ გააფორმებდნენ სესხის ხელშეკრულებას, რომლის უზრუნველყოფის საშუალებადაც გამოყენებული იქნებოდა მსესხებლის საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთი. ამასთან, სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მხოლოდ სესხის ხელშეკრულების არსებობა, რომლის მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს ეკისრებოდა, საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით არ დადასტურდა. პალატის მოსაზრებით, სათანადო მტკიცებულებების არარსებობისას, აპელანტის პრეტენზიის გაზიარების შემთხვევაში, ყველა მსგავსი გარიგება მხოლოდ გამყიდველის განმარტების საფუძველზე უნდა გაბათილებულიყო, რაც გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების ინსტიტუტის არსებობას აზრს დაუკარგავდა. ამასთან, სსკ-ის 286-ე მუხლით გათვალისწინებული აკრძალვის პირობებში, სწორედ ეს ინსტიტუტი (სსკ-ის 509-ე-514-ე მუხლები) აძლევს შესაძლებლობას დაინტერესებულ პირს, დაძლიოს მის წინაშე მდგომი ფინანსური სიძნელეები.

16. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად არ დააკმაყოფილა სარჩელი. შესაბამისად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დასაბუთებულია, აპელანტმა კი, ვერ დაამტკიცა ამ გადაწყვეტილების გაუქმების/შეცვლის კანონით გათვალისწინებული წინაპირობების არსებობა.

კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

17. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:

18. კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა კანონი და არასწორად შეაფასა საქმეში არსებული მტკიცებულებები, მისი მსჯელობა ურთიერთსაწინააღმდგეოა. თვალთმაქცური გარიგების დადების დროს ხელშეკრულების მხარეები მოქმედებენ ერთი მიზნით, ხელშეკრულების დადება დაკავშირებულია იმასთან, რომ მხარეებმა თავიდან აირიდონ კანონის შეზღუდვები, თუ სხვა შემაფერხებელი და საპასუხისმგებლო გარემოებები. შესაბამისად, ხელშეკრულების გაფორმების დროს ვინაიდან მხარეებს გათვითცნობიერებული აქვთ მათი ქმედება, დადონ თვალთმაქცური გარიგება და არა ნამდვილი, ნების გამოხატვაზე აპელირება უსაფუძვლოა. სააპელაციო სასამართლოს უნდა გაერკვია, იყო თუ არა მხარეებს შორის დადებული გარიგება თავისი შინაარსით თვალთმაქცური. სურდათ თუ არა მხარეებს, დაეფარათ ნამდვილი გარიგება. სააპელაციო სასამართლომ, ერთი მხრივ, აღნიშნა, რომ მოსარჩელემ დამაჯერებლად ვერ ახსნა, თუ რამ შეუშალა ხელი, მისთვის მისაღები გარიგების დადება მოეთხოვა მოპასუხისათვის და ამის თაობაზე ეცნობებინა ნოტარიუსისათვის, მეორე მხრივ კი განმარტა, რომ სადავო გარიგების დადების დროს კანონმდებლობით აკრძალული იყო ფიზიკურ პირისათვის მისაცემი სესხის უზრუნველსაყოფად გამოყენებული ყოფილიყო მის საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთი. ანუ სასამართლომ თავად გასცა პასუხი იმას, რისი მტკიცებაც მოსარჩელის მხრიდან დამაჯერებლად და სათანადოდ არ მიიჩნია.

19. საყოველთაოდ ცნობილია, რომ ვინაიდან კანონით ფიზიკურ პირებს აეკრძალათ სესხის უზრუნველსაყოფად უძრავი ქონების გამოყენება, სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ჩანაცვლება მოხდა გამოსყიდვის უფლებით ხელშეკრულებით. ამან გახადა ასეთი ხელშეკრულებები თვალთმაქცური. მეტიც, გამოსყიდვის უფლებით ხელშეკრულების გაფორმება, მარტო მსესხებლის ინტერესებს არ წარმოადგენს (მსესხებლის - გამყიდველის ინტერესია, ვინაიდან იგი ვერ აფორმებს ფიზიკურად სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებას, ფინანსური რესურსის მიღების მიზნით, თანახმაა, დადოს ამგვარი თვალთმაქცური გარიგება), არამედ იგი მყიდველი, იგივე გამსესხებლის ინტერესშიც შედის, რადგან სესხისა და იპოთეკის დროს იგი ვალდებულია, დარეგისტრირდეს მეწარმედ და გადაიხადოს გადასახადები, თუმცა ასეთი თვალთმაქცური გარიგებით იგი გვერდს უვლის ყოველივეს. ამიტომ, გამოსყიდვის უფლებით დადებული გარიგება ორივე მხარის ინტერესს წარმოადგენს და იმ მომენტში ნება ორივეს გააჩნია, თუმცა თავისი არსით იგი არის თვალთმაქცური გარიგება. რეალურად გამოსყიდვის უფლებით დადებული გარიგების დროს ორივე მხარე ცდილობს საკუთარი ინტერესის დაცვას, თუმცა აქ მხოლოდ მყიდველის ინტერესია დაცული. ასეთი გარიგების დროს, როცა გამყიდველს რეალურად სურს გაყიდოს ქონება, იგი ცდილობს ქონება გაყიდოს მის ღირებულებასთან მიახლოებულ და არა ნახევარ და მესამედ ფასთან.

20. კასატორის მოსაზრებით, მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ არასწორად შეაფასა საქმეში არსებული მტკიცებულებები, როდესაც სათანადოდ არ მიიჩნია, ის გარემოება, რომ გაყიდული საგნის ფასი მინიმუმ ორჯერ მეტია რეალურზე. ამასთან მიუთითა, რომ არ დასტურდება სესხზე პროცენტის გადახდის ფაქტი. სააპელაციო სასამართლოს არ უმსჯელია რეალური ყიდვის დროს არსებულ მიზნებზე და გარემოებებზე, იყო თუ არა მოწინააღმდეგე მხარის მიერ დადებული გარიგება რეალურად ქონების ყიდვა და მას ამოძრავებდა თუ არა ყიდვის სურვილი. ამასთან, თავისთავად, როცა მხარეები ფარავენ რეალურ გარიგებას და მოქმედებენ თვალთმაქცურად, არ დააფიქსირებენ დაფარული გარიგებისათვის საჭირო მოქმედებებს, სწორედ ამიტომ არ ჩანს სესხზე პროცენტის გადახდის ფაქტი.

21. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 3 ნოემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სსსკ-ის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად. ამავე განჩინებით დადგინდა, რომ კასატორი სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

22. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

23. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ, სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილად უნდა ჩაითვალოს შემდეგი გარემოებანი:

24. 2021 წლის 19 მარტს მხარეთა შორის სანოტარო წესით დამოწმდა უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით, სამი თვის ვადით - 2021 წლის 19 ივნისის ჩათვლით. ნასყიდობის ხელშეკრულების საგანი იყო მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული 116.06 კვ.მ საცხოვრებელი ბინა მდებარე. ნასყიდობის საფასურმა შეადგინა 47 700 აშშ დოლარი, რაც გარიგების დადების დროისათვის ეროვნულ ვალუტაში შეადგენდა 158 831.46 ლარს. მოპასუხეს ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ ვადაში გამოსყიდვის უფლებით არ უსარგებლია.

25. წინამდებარე საკასაციო საჩივარში მხარემ მიუთითა, რომ სააპელაციო პალატამ არასწორად არ შეაფასა გამოსყიდვის უფლებით დადებული სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულება თვალთმაქცურ გარიგებად. მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ არასწორად შეაფასა საქმეში არსებული მტკიცებულებები, როდესაც სათანადოდ არ მიიჩნია, ის გარემოება, რომ გაყიდული საგნის ფასი მინიმუმ ორჯერ მეტია რეალურზე. ამასთან მიუთითა, რომ არ დასტურდება სესხზე პროცენტის გადახდის ფაქტი. სააპელაციო სასამართლოს არ უმსჯელია რეალური ყიდვის დროს არსებულ მიზნებზე და გარემოებებზე, იყო თუ არა მოწინააღმდეგე მხარის მიერ დადებული გარიგება რეალურად ქონების ყიდვა და მას ამოძრავებდა თუ არა ყიდვის სურვილი. ამასთან, თავისთავად, როცა მხარეები ფარავენ რეალურ გარიგებას და მოქმედებენ თვალთმაქცურად, არ დააფიქსირებენ დაფარული გარიგებისათვის საჭირო მოქმედებებს, სწორედ ამიტომ არ ჩანს სესხზე პროცენტის გადახდის ფაქტი. ( იხ. საკასაციო საჩივარი).

26. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.

27. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს (ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების დადებულად აღიარება და სადავო უძრავ ნივთზე საკუთრების დაბრუნება) გამომდინარეობს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის მეორე ნაწილიდან (თუ მოსაჩვენებლად დადებული გარიგებით მხარეებს სურთ სხვა გარიგების დაფარვა, მაშინ გამოიყენება დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები (თვალთმაქცური გარიგება), 976.1 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტიდან (პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო, არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში) და 979.1 მუხლიდან (უკან დაბრუნების მოთხოვნა ვრცელდება შეძენილზე, მიღებულ სარგებელზე, ასევე სხვა ყველაფერზე, რაც მიმღებმა შეიძინა მიღებული საგნის განადგურების, დაზიანების ან ჩამორთმევის სანაცვლო ანაზღაურების სახით).

28. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).

29. საკასაციო სასამართლო, პირველ რიგში, საჭიროდ მიიჩნევს, განმარტოს გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულება.

30. სსკ-ის 509-ე მუხლის თანახმად, თუ გამყიდველს ნასყიდობის ხელშეკრულებით აქვს გამოსყიდვის უფლება, ამ უფლების განხორციელება დამოკიდებულია გამყიდველის ნებაზე. გამოსყიდვა არის გამყიდველის უფლება და არა ვალდებულება.

31. გამოსყიდვის ხელშეკრულებით, გამყიდველი აღჭურვილია უფლებით, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადის განმავლობაში, ცალმხრივი ნების გამოვლენით გამოისყიდოს ნასყიდობის საგანი (შდრ: ს. ჩაჩავა, სამოქალაქო კოდექსის 509-ე მუხლის ონლაინ კომენტარი, www.gccc.ge, ველი1.) გამოსყიდვის ხელშეკრულება, მსგავსად უზრუნველმყოფი საკუთრებისა, შესაძლოა განვიხილოთ კრედიტის უზრუნველყოფის საშუალებად, თუ თავად ხელშეკრულების შინაარსის გათვალისწინებით ადგილი არ აქვს კანონისთვის გვერდის ავლას (იხ. ლადო ჭანტურია, კრედიტის უზრუნველყოფის სამართალი, თბილისი, 2012წ, გვ. 266). პრაქტიკაში ვხვდებით ისეთ შემთხვევებს, როდესაც მხარეთა მიზანს წარმოადგენს სესხის ხელშეკრულების დადება, ნასყიდობა-გამოსყიდვის სამართლებრივი კონსტრუქციით, რა დროსაც ნასყიდობის ფასს სესხის თანხა წარმოადგენს ხოლო უზრუნველმყოფი ობიექტი ნასყიდობის საგანია. როგორც წესი ე.წ გაყიდული ნივთი რჩება მყიდველის მფლობელობაში, მოვალის მიერ ნაკისრი ვალდებულების შესრულებამდე (იხ. თამარ შოთაძე, იპოთეკა, როგორც საბანკო კრედიტის უზრუნველყოფის საშუალება, თბილისი, 2011 წ, გვ.198.).

32. სსკ-ის 510-ე მუხლით გამოსყიდვა ხდება თავდაპირველი ფასით. ამასთან, მყიდველს უფლება აქვს მოითხოვოს ის თანხაც, რომლითაც გაიზარდა საქონლის ღირებულება გამოსყიდვის მომენტამდე სასარგებლო დანახარჯების შედეგად, ხოლო გამომსყიდველს შეუძლია მოითხოვოს იმ თანხის გამოკლება, რომლითაც შემცირდა საქონლის ღირებულება მის გამოსყიდვამდე.

33. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობას აქვს გარკვეული თავისებურებანი, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ გამყიდველს უფლება აქვს, დათქმულ ვადაში გამოისყიდოს გასხვისებული ნივთი. ახალ შემძენს უფლება არ აქვს, სასყიდლის მიღებასა და საკუთრების დაბრუნებაზე უარი თქვას. ხელშეკრულების შინაარსი მას ზღუდავს მესაკუთრის აბსოლუტური უფლებით ფლობდეს, სარგებლობდეს და განკარგავდეს გამოსყიდვის უფლებით შეძენილ ქონებას. იგი გამოსყიდვის ვადით შეზღუდულია და საკუთრების უფლებას შეიძენს გამოსყიდვისათვის დათქმული ვადის გასვლის შემდეგ. თავის მხრივ, გამყიდველსაც დაკისრებული აქვს ვალდებულება გამოსყიდვის ფუნქცია მხოლოდ გამოსყიდვისათვის დათქმულ ვადაში განახორციელოს. თუ ის არ ისარგებლებს გამოსყიდვის ვადაში გამოსყიდვის უფლებით, მაშინ მას უფლება ესპობა ვადის გასვლის შემდგომ გადაიხადოს ღირებულება და ქონება გამოისყიდოს. რა თქმა უნდა, ქონების გამოსყიდვის უფლება მას არ ერთმევა ვადის გასვლის შემდეგაც, მაგრამ ამ ვადის გასვლის შემდეგ, ნივთის გაყიდვის უფლება ენიჭება მის ნამდვილ მესაკუთრეს და ის ვალდებული აღარაა იმავე ფასში, ან თუნდაც განსხვავებულ ფასში მიჰყიდოს კუთვნილი ქონება ყოფილ მესაკუთრეს. ეს მისი უფლებაა და მის ნებაზეა დამოკიდებული, გაყიდის თუ არა ქონებას, რომლის გამოსყიდვის ვადაც გავიდა (იხ. სუსგ №ას-694-665-2016; 31.03.2017 წ; №ას-1090-2021, 18 მაისი, 2022 წ.).

34. განსახილველ შემთხვევაში, სადავო ქონებაზე საკუთრების უფლების დაბრუნების საფუძვლად მოსარჩელე იმ გარემოებაზე უთითებს, რომ სადავო ხელშეკრულება მხარეთა შორის თვალთმაქცური ხასიათის იყო, რადგან რეალურად მხარეთა შორის დაიდო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება და არა ფორმალურად გაფორმებული გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულება. მოსარჩელის მითითებით, ნასყიდობის ხელშეკრულებაში აღნიშნული 47 700 აშშ დოლარიდან მას გადაეცა 45 000 აშშ დოლარი, ხოლო 2700 აშშ დოლარი ჩაითვალა 2 თვის სარგებლად - თვეში 2.5 პროცენტად, რადგან რეალურად მოპასუხესთანაც დაიდო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. სანოტარო მომსახურების ხარჯი, საშუამავლო 10%=4500 აშშ დოლარს და ერთი თვის სარგებელი კრედიტორისთვის 1350 აშშ დოლარის ოდენობით გადახდილია 45000 აშშ დოლარიდან სანოტარო ბიუროში ხელშეკრულების დადებისას - 2021 წლის 19 მარტს. აღებული თანხიდან 33 000 აშშ დოლარი პირველ იპოთეკარს დაუბრუნდა ამავე დღეს, რომელიც იმყოფებოდა ასევე სანოტარო ბიუროში. შესაბამისად, გაუქმდა პირველ იპოთეკართან დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით და დაჩქარებული წესით იმავე დღეს, დაიდო ასეთივე ხასიათის, გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულება მოპასუხესთან.

35. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. თუ საზოგადოების ან პიროვნების არსებითი ინტერესების დაცვისათვის ხელშეკრულების ნამდვილობა დამოკიდებულია სახელმწიფოს ნებართვაზე, მაშინ ეს უნდა მოწესრიგდეს ცალკე კანონით. დასახელებული ნორმის ნორმატიული შინაარსის მიხედვით, მხარეები სარგებლობენ ხელშეკრულების დადების თავისუფლების პრინციპით. ხელშეკრულების პირობა წინასწარ შემუშავებულ ხასიათს არ ატარებს, მხარეებს შეუძლიათ ნებისმიერ საკითხზე შეთანხმდნენ. ამისათვის მათ არ სჭირდებათ რაიმე ნებართვა ან შინაარსის დაცვა. მთავარია, მათი შეთანხმება არ ეწინააღმდეგებოდეს კანონს, აკმაყოფილებდეს მორალის ფარგლებს და საჯარო წესრიგს არ არღვევდეს. მაგალითად, სამოქალაქო კოდექსის ზოგად დებულებებში განმტკიცებული ნორმების თანახმად (54-56-ე,81-83-ე მუხლები) ნებისმიერი გარიგება, რომელიც დადებულია დადგენილი წესისა და აკრძალვების, საჯარო წესრიგის ან ზნეობის ნორმების წინააღმდეგ, ასევე მოტყუებით, თვალთმაქცობით ან მოჩვენებით, ბათილია.

36. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმად სსკ-ის 56-ე მუხლის მეორე ნაწილი უნდა მივიჩნიოთ, რომლის თანახმად თუ მოსაჩვენებლად დადებული გარიგებით მხარეებს სურთ სხვა გარიგების დაფარვა, მაშინ გამოიყენება დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები (თვალთმაქცური გარიგება).

37. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 56-ე მუხლი აწესრიგებს ნების ნაკლის საფუძველზე დადებული გარიგების ორ შემთხვევას: მოჩვენებით და თვალთმაქცურ გარიგებებს. ორივე მათგანი მიიჩნევა კერძო ავტონომიის ნეგატიური გამოვლინების მაგალითად (იხ. ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხ. 56, 2017, ველი 2), მოჩვენებითი გარიგების დროს მხარეთა შეთანხმება მოკლებულია ნამდვილობას, კერძოდ, გამოვლენილი ნება არ ემთხვევა მისი გამომვლენის ნამდვილ შინაგან ნებას და გარიგება ნების გარეგნული გამოვლენის შედეგად დაიდო. მოჩვენებითი გარიგების შემთხვევაში დგება მესამე პირთა ინტერესების დაცვის საკითხი. მოჩვენებითი გარიგების მხარეები ერთობლივად მოქმედებენ და ნების გამოვლენის შინაარსის ძირითად ელემენტად ამ გამოვლენილი ნების არარსებობას აქცევენ. თვალთმაქცური გარიგებისას, მხარეებს სურთ სხვა გარიგების დაფარვა. „თვალთმაქცური გარიგებისას, გარიგების ბათილად ცნობის შემთხვევაში, უნდა გაირკვეს დაფარული გარიგების ხასიათი, რომელიც შეიძლება იყოს როგორც ბათილი, ასევე ნამდვილი. რა სახისაც არ უნდა იყოს დაფარული გარიგება, თვალთმაქცური გარიგება მაინც უნდა ჩაითვალოს ბათილად, ხოლო თუ დაფარული გარიგება ნამდვილია, მაშინ იგი დაიკავებს თვალთმაქცური გარიგების ადგილს“ (შდრ: სუსგ №ას-1090-2021, 18 მაისი, 2021 წ).

38. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ გარიგების ნამდვილობა მხარეთა ნების თავისუფალ გამოვლენაზეა დამოკიდებული. ნასყიდობის ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის, აუცილებელია მხარეთა თავისუფალი ნების გამოვლენა. უძრავი ქონების მესაკუთრემ უნდა გამოხატოს ნება, რომ ქონებაზე საკუთრება მყიდველს გადასცეს. კანონმა დაადგინა, რომ უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება უნდა დაიდოს წერილობითი ფორმით. მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილი ხელშეკრულების ფორმა დაცულია, რადგანაც ის გაფორმებულია წერილობით და შეიცავს ყველა აუცილებელ რეკვიზიტს, თუმცა, მიუხედავად ამისა, მოსარჩელე ამტკიცებს, რომ მას ქონება არ გაუყიდია და ნასყიდობის თაობაზე ნება არ გამოუვლენია. მოსარჩელის განმარტებით, მან მხოლოდ სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების დადების ნება გამოავლინა.

39. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ განსხვავებით მოჩვენებითი გარიგებასაგან, რომელიც დადებულია იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას მოჰყვეს შესაბამისი იურიდიული შედეგი, თვალთმაქცური გარიგებისას მხარეებს სხვა გარიგების დაფარვა სურთ. მოჩვენებითი გარიგების დროს, მისი ბათილობის საკითხი დამოკიდებულია მხარეთა მიერ ჩაფიქრებული მიზნის მართლზომიერებაზე, ხოლო თვალთმაქცური გარიგებისას, ბათილობის შემთხვევაში, უნდა გაირკვეს დაფარული გარიგების ხასიათი, რომლის მიმართაც გამოიყენება შესაბამისი მოქმედი წესები (იხ. სუსგ №ას-694-665-2016, 31.03.2017 წ).

40. თვალთმაქცური გარიგების დროს ნების გამოვლენის სუბიექტების ნება შეთანხმებულია და მათ განზრახული აქვთ განსაზღვრული სამართლებრივი შედეგის დადგომა, თუმცა, მათი შინაგანი ნება და გამოვლენილი ნება არ ემთხვევა ერთმანეთს. დადებული გარიგებით ისინი ფარავენ სხვა გარიგებას, რომლის დადების ნებაც რეალურად გააჩნიათ. ამ შემთხვევაში, დგება ამ ნორმის საფუძველზე ნების გამოვლენის ბათილობის საკითხი. თვალთმაქცური გარიგების დროს განხილვის საგანია გარიგების მხარეთა მიერ შინაგანი და გარეთ გამოვლენილი ნების ურთიერთმიმართება, ვინაიდან მათ შორის არსებობს შეუსაბამობა (იხ. სუსგ № ას-1142-1088-2014, 23.01.2015 წ.).

41. ამდენად, თვალთმაქცური გარიგების დროს უნდა დადასტურდეს გარემოებები, რომლებიც მიუთითებენ სხვა გარიგების დადების სურვილზე და ამ დაფარული გარიგებისათვის აუცილებელ ყველა წინაპირობის არსებობაზე. ასეთ შემთხვევაში, სადავო გარიგების ბათილობის საფუძვლის არსებობა მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენს, რამდენადაც გარიგების ბათილობის გარემოებების დადასტურება ეკისრება იმ პირს, რომელიც ითხოვს გარიგების ბათილობას (შდრ: სუსგ-ები: №ას-1029-2019, 30 ოქტომბრი, 2019 წ; №ას-3-2020, 16 ივნისი, 2020 წ; ას-1090-2021, 18 მაისი, 2022 წელი; №ას-705-2023, 12 სექტემბერი, 2023 წ.).

42. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში უთითებს, რომ ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა პასუხობდეს მხარის მიერ სამართლებრივ და პროცედურულ საკითხებთან დაკავშირებით წარმოდგენილი არგუმენტების ძირითად ასპექტებს (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Ruiz Torija v. Spain, §§ 29-30). შესაბამისად, უფლება მოსმენაზე მოიცავს არა მხოლოდ სასამართლოს წინაშე არგუმენტების წარდგენის შესაძლებლობას, არამედ, სასამართლოს ვალდებულებას, გადაწყვეტილების დასაბუთებაში მიუთითოს მიზეზები, რომელთა საფუძველზეც გაიზიარა ან უარყო შესაბამისი არგუმენტები. სასამართლომ შეიძლება აუცილებლად არ მიიჩნიოს იმგვარ არგუმენტებზე პასუხის გაცემა, რომლებიც აშკარად არარელევანტური, დაუსაბუთებელი ან სხვაგვარად დაუშვებელია მსგავსი არგუმენტების მიმართ არსებული სამართლებრივი დებულებების ან მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე, თუმცა, ყველა გადაწყვეტილება უნდა იყოს ნათელი და საქმეში მონაწილე მხარეებს შესაძლებლობას უნდა აძლევდეს გაიგონ, თუ რატომ გაითვალისწინა სასამართლომ მხოლოდ კონკრეტული გარემოებები და მტკიცებულებები (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Seryavin and Others v. Ukraine §§55-62). სასამართლოს აქვს ვალდებულება, სათანადოდ იმსჯელოს მხარეთა მიერ წარდგენილ დოკუმენტებზე, არგუმენტებსა და მტკიცებულებებზე (იხ. Kraska v. Switzerland, § 30; Van de Hurk v. the Netherlands, §59; Perez v. France, §80). ამასთან, მხარეებს უნდა ჰქონდეთ არა მხოლოდ იმის შესაძლებლობა, რომ იცოდნენ იმ მტკიცებულებათა შესახებ, რომლებიც მათ სჭირდებათ თავიანთი სარჩელის წარმატებისათვის, არამედ, ჰქონდეთ კომენტარის გაკეთების საშუალება ყველა იმ მტკიცებულებასთან და მოსაზრებასთან დაკავშირებით, რომლებიც წარდგენილია სასამართლოს აზრის ფორმირებაზე ზეგავლენის მოხდენის მიზნით (იხ. Milatova and others v. The Czech republic §59; Niderost-huber v. Switzerland, § 24; K.S. v. finland § 21).

43. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

44. სსსკ-ის მე-3 მუხლის მიხედვით მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლენი, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. შეჯიბრებითობის პრინციპმა თავისი ასახვა ჰპოვა სსსკ–ის მთელ რიგ სხვა ნორმებში.

45. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კონცენტრირებულად შეჯიბრებითობის პრიციპი გამოხატულია სსსკ-ის 102–ე მუხლში, რომლის თანახმად თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა სასამართლოს მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებენ ამ ფაქტებს.

46. მტკიცების ტვირთისაგან უნდა გავმიჯნოთ ფაქტების მითითების ტვირთი, როგორც მხარის ფაკულტატური მოვალეობა. „მხარეები სსკ-ის მე-4 მუხლის თანახმად სრულიად თავისუფალნი არიან მიუთითონ ნებისმიერ ფაქტზე. ეს მათი უფლებაა, მაგრამ მათ მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასება, ე.ი. იმის დადგენა და გარკვევა, თუ რამდენად ასაბუთებენ ეს ფაქტები იურიდიულად მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს - ეს უკვე სასამართლის პრეროგატივაა“ (ლილუაშვილი თ., ლილუაშვილი გ., ხრუსტალი ვ., ძლიერიშვილი ზ., სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, I ნაწილი, თბ. 2014, გამომცემლობა „სამართალი“, გვ.282).

47. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო პროცესში დადგენილი უნდა იქნეს სამი სხვადასხვა ხასიათის, შინაარსისა და შედეგების მიხედვით ისეთი ფაქტები, როგორიცაა: 1) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ პროცესუალურ სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის მიღება წარმოებაში, ან ასეთ მიღებაზე უარის თქმა); 2) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მატერიალურ სამართლებრივი შედეგი, ანუ მთავარი საძიებელი ფაქტები (სარჩელის დაკმაყოფილება, ან მის დაკმაყოფილებაზე უარისთქმა); 3) მტკიცებულებითი ფაქტები, რომელთა მეშვეობით ხორციელდება მთავარი, ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცება – დადასტურება.

48. შესაბამისად, სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანია მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობის ფაქტები, რომლებზეც მიუთითებენ მხარეები თავიანთი მოთხოვნების (შესაგებლის) დასაბუთება–გამართლების მიზნით. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შეიძლება მტკიცების საგნის განსაზღვრის კრიტერიუმის შესახებ შემდეგი დასკვნის გაკეთება: მტკიცების საგანში შედიან მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტები, რომლებიც სასამართლოს შეხედულებით სამართლებრივად ასაბუთებენ (ამართლებენ) მათ მოთხოვნებს და შესაგებელს. კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან, თუ რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არაა, ესაა სარჩელის საგანი (მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი), მოპასუხის შესაგებელი და მატერიალურ სამართლებრივი ნორმა.

49. „სამართლებრივი დავისას სამოქალაქო საქმის განმხილველ მოსამართლეს ორი ამოცანა აქვს დასაძლევი: პირველ რიგში, მან უნდა გამოარკვიოს, თუ რა მოხდა სინამდვილეში. მეორე რიგში კი, მოსამართლემ სამართლებრივად უნდა შეაფასოს ფაქტობრივი გარემოებები და დაადგინოს, არსებობს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებს სასარჩელო მოთხოვნას. თუ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ვერ აკმაყოფილებს აღნიშნულ მოთხოვნას, მაშინ სარჩელი უკვე ამ საფუძველზევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ასეთ შემთხვევაში მოსამართლეს არა აქვს უფლება, საკუთარი ინიციატივით მოიძიოს სასარჩელო მოთხოვნის დამადასტურებელი გარემოებები და შეაგროვოს მტკიცებულებები. თუ მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულია ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებენ მოთხოვნის არსებობას, მაშინ უკვე მოპასუხეზეა დამოკიდებული, ამ გარემოებების არსებობის უარყოფა“ (იხ. თომას ჰერმანი, მტკიცებულებითი სამართალი, GIZ, თბილისი, 2016, გვ.3-4). „მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოსარჩელემ, მეორე ნაწილი კი – მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის განაწილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს“ (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64). შეუძლია თუ არა სასამართლოს თავისი ინიციატივით შეიტანოს მტკიცების საგანში და საფუძვლად დაუდოს გადაწყვეტილებას ფაქტები, რომლებზეც მხარეები არ მიუთითებენ? იურიდიულ დოქტრინაში გაბატონებული მოსაზრების თანახმად, სასამართლოს ეს არ შეუძლია (იხ. დამატებით: თ. ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ. 87; ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64).

50. მტკიცების ტვირთი დამოკიდებულია არა მხარის როლზე პროცესში, არამედ მოთხოვნის საფუძველზე (შდრ: შმიტი შ., რიჰტერი ჰ., მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში გვ.27).

51. საქართველოს სამოქალაქო სამართალსა და საპროცესო სამართალში არსებობს მტკიცების ტვირთის სამართლიანი და ობიექტური განაწილების სტანდარტი. აღნიშნული სტანდარტის თანახმად, მტკიცების ტვირთი განაწილებულ უნდა იქნეს იმგვარად, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს დაეკისროთ იმ ფაქტების დამტკიცების ტვირთი, რომელთა მტკიცება მათთვის უფრო მარტივი და ობიექტურად შესაძლებელია. ამტკიცებს ის, ვინც ამტკიცებს და არა ის, ვინც უარყოფს.

52. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ევროპული კონვენციის 6.1 მუხლით გათვალისწინებული გარანტიები მოიცავს სასამართლოს ვალდებულებას, მიუთითოს გადაწყვეტილების მიღების საკმარისი საფუძვლები. დასაბუთებული გადაწყვეტილება მხარეებს აჩვენებს, რომ მათ ნამდვილად მოუსმინეს. მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნული სასამართლო მტკიცებულებების დასაშვებად ცნობის და არგუმენტების შერჩევის დროს სარგებლობს შეფასების ფართო ფარგლებით, ის ვალდებულია, რომ საკუთარი ქმედებები გაამართლოს, გადაწყვეტილების მიღების შესაბამისი მიზეზების მითითებით (კარმელ სალიბა მალტის წინაღმდეგ - Carmel Saliba v. Malta, N 24221/13, § 73, 29 ნოემბერი 2016; § 73). როდესაც მხარის არგუმენტს არსებითი მნიშვნელობა აქვს სამართალწარმოების შედეგზე, იგი საჭიროებს ნათელ და კონკრეტულ პასუხს (რუიზ ტორია ესპანეთის წინააღმდეგ- Ruiz Torija v. Spain, 9 დეკემბერი 1994, § 30, Series A N 303-A; § 30; ჰირო ბალანი ესპანეთის წინააღმდეგ, Hiro Balani v. Spain, 9 დეკემბერი 1994, § 28, Series A N 303-B; § 28 ), შესაბამისად, სასამართლოებს მოეთხოვებათ გამოიკვლიონ მხარეთა ძირითადი არგუმენტები (ბუზესკუ რუმინეთის წინააღმდეგ -Buzescu v. Romania, N 61302/00, § 67, 24 მაისი 2005, § 67. დონაძე საქართველოს წინააღმდეგ - Donadzé v. Georgia, N 74644/01, § 35, 7 მარტი 2006;). სამართლიანი სამართალწარმოება მოითხოვს, რომ ეროვნულმა სასამართლომ, რომელმაც, ქვედა ინსტანციის სასამართლოს არგუმენტების გამოყენებით ან სხვაგვარად არ წარმოადგინა გადაწყვეტილების დეტალური მიზეზები, უპასუხოს წამოჭრილი საკითხების არსებით ნაწილს და არ შემოიფარგლოს მხოლოდ ქვედა ინსტანციის დასაბუთების გაზიარებით (ელე ფინეთის წინააღმდეგ- Helle v. Finland, 19 დეკემბერი 1997, § 60, Reports of Judgments and Decisions 1997-VIII;).

53. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 134-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, წერილობით მტკიცებულებას წარმოადგენს აქტები, საბუთები, საქმიანი და პირადი ხასიათის წერილები, რომლებიც შეიცავენ ცნობებს საქმისათვის მნიშვნელოვან გარემოებათა შესახებ. საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს საქმის მაასალებში განთავსებულ მოდავე მხარეთა შორის 2021 წლის 19 მარტის სანოტარო წესით დამოწმებულ გამოსყიდვის უფლებით სადავო უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულებას, სადაც ნოტარიუსი მიუთითებს, რომ დაადგინა გარიგების შინაარსი და განუმარტა მხარეებს მათი უფლება - მოვალეობები. ამ განმარტების შემდეგ კი ნოტარიუსმა შეადგინა ნასყიდობის ხელშეკრულების პროექტი, წაუკითხა მხარეებს, რომლებმაც განაცხადეს, რომ სურთ ხელშეკრულების დადება სწორედ ამ პირობებით, რაც მითითებულია ხელშეკრულებაში. შემდეგ მხარეებმა წაიკითხეს ხელშეკრულება და ნოტარიუსის თანდასწრებით მოაწერეს ხელი ( იხ. გამოსყიდვის უფლებით უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება, 19.03.2021).

54. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე, ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან.

55. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“ (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.). კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები.

56. შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი ეკისრება მოპასუხეს.

57. „ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო პალატამ აღნიშნა, რომ საგულისხმოა ისიც, რომ სადავო ხელშეკრულება სანოტარო წესით გაფორმდა, რა დროსაც მხარეებმა ცალსახად გამოხატეს გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების ნება, ხოლო ნოტარიუსმა მათ განუმარტა ასეთ გარიგებაში კონტრაჰირების სამართლებრივი შედეგები. გარემოებათა ეს ერთობლიობა, მოსარჩელის მიერ საწინააღმდეგო გარემოების დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარმოუდგენლობის პირობებში, ცხადყოფს, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის, კონტრაჰენტთა თავისუფალი ნების გამოვლენის შესატყვისად, ნამდვილი ნასყიდობის (გამოსყიდვის უფლებით) ხელშეკრულება დაიდო და ამ ფაქტზე კასატორის პრეტენზია ვერ აქარწყლებს სადავო ქონებაზე მოპასუხის საკუთრების უფლების არსებობას (შდრ: სუსგ-ები: №ას-1004-2023, 03 ოქტომბერი, 2023 წ.).

58. სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, საქმის განხილვის შედეგად ვერ დადგინდა, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის არსებობდა სანოტარო წესით დამოწმებული ხელშეკრულებისაგან განსხვავებული შინაარსის შეთანხმება, კერძოდ, სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. მოსარჩელეს, საკუთარი განმარტების გარდა, არანაირი მტკიცებულება არ წარმოუდგენია იმის დასადასტურებლად, რომ მხარეები სესხის სარგებელზე შეთანხმდნენ და, რომ მან ორი თვის სარგებელი გადაუხადა მოპასუხეს. იმ ვითარებაში, როდესაც სანოტარო აქტით დადასტურებულია, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს, სადავო ხელშეკრულების გაფორმებისას, მიეცათ ჯეროვანი განმარტება ხელშეკრულების შინაარსისა და შედეგების, მათ შორის, დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესების გამოყენების შესახებ, მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა ის გარემოება, რომ სადავო ხელშეკრულება არ შეესაბამებოდა მხარეთა ნამდვილ ნებას (იხ. წინამდებარე განჩინების პ.14-15).

59. შესაბამისად, საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნებს, რომ სადავო ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძვლად მითითებული გარემოებების - როგორც თვალთმაქცური გარიგების დადების ფაქტი, მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენდა, რაც მოსარჩელემ სათანადო მტკიცებულებებით ვერ დაადასტურა (შდრ: სუსგ-ები: №ას-1333-2022, 23 მარტი, 2023 წ.).

60. რაც შეეხება სადავო უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულებასთან ნასყიდობის ფასის შეუსაბამობის თაობაზე წარმოდგენილ საკასაციო პრეტენზიას, ამ საკითხთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა მოიხმობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის განმარტებას; „კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილი მხარეებს აძლევს უფლებას, რომ შეთანხმდნენ ნასყიდობის ფასზე ნივთის საბაზრო ღირებულებაზე ნაკლები ოდენობითაც, ხოლო, მეორე მხრივ, საბაზრო ღირებულებასთან ნასყიდობის ფასის შეუსაბამობის დადასტურების შემთხვევაშიც, მხოლოდ ეს გარემოება, ცალკე აღებული, მხარეთა ორმხრივი ნების გამოვლენის პირობებში, საქმეში არსებულ სხვა გარემოებებთან და მტკიცებულებებთან ურთიერთშეჯერების გარეშე, ვერ გახდება სადავო გარიგების ბათილობის კანონიერი საფუძველი“ (იხ., სუს-ს დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 2 მარტი, 2017 წელი).

61. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-17 მუხლის მე-5 ნაწილის საფუძველზე უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის სამართლებრივი შეფასება (ნორმის განმარტება) სავალდებულოა ყველა ინსტანციის სასამართლოსათვის.

62. რაც შეეხება კასატორის მითითებას მხარეთა შორის დავის მორიგებით დამთავრების შესახებ, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სამართლებრივი დავა, როგორც წესი, ხანგრძლივ და რთულ პროცესს უკავშირდება. მორიგება ის სამართლებრივი მოვლენაა, რომელიც მხარეთა ნების მაქსიმალური გათვალისწინებით და კანონიერი გზით წყვეტს მხარეთა შორის არსებულ უთანხმოებას. საქმის დამთავრება მორიგებით სამართალწარმოების დასრულების არანაკლებ მნიშვნელოვანი ფორმაა, ვიდრე საქმეზე გადაწყვეტილების გამოტანა. მორიგებით სამოქალაქო საქმის წარმოების დამთავრება წარმოადგენს მხარეთა უფლებასა და დისპოზიციურობის პრინციპის გამოვლენას. სამოქალაქო საქმის წარმოების მორიგებით დამთავრება პროცესის მონაწილე მხარეთათვის კანონით მინიჭებული დისპოზიციური უფლებამოსილებაა, რომელიც მათი ნების თავისუფალი გამოვლინებისა და ურთიერთშეთანხმების საფუძველზე გარიგების სახით მიიღება და სასამართლოს მხრიდან კანონიერების კონტროლის საფუძველზე მტკიცდება. მორიგება მოდავე მხარეთა შორის ხორციელდება და ორმხრივ ურთიერთდათმობას ემყარება. მორიგებისას აუცილებელია მხარეთა კონცენტრირება საერთო სასარგებლო და ორივე მხარისთვის მისაღებ შედეგზე. ორმხრივი ინტერესი ის უმთავრესი წინაპირობაა, რომელიც უმოკლეს დროში იძლევა მორიგების სამართლებრივ შედეგს. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ მორიგებისას „დამარცხებულის პოზიცია“ არ არსებობს და მორიგებაში მხარეთა სტატუსია „მორიგებულები“. მხარეებს შეუძლიათ გააკონტროლონ შედეგი, რომელიც მიიღწევა მოლაპარაკებით. ნებისმიერი მორიგების პროცესის „ხიბლი“ სწორედ შედეგშია.

63. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს კასატორის მოწინააღმდეგე მხარის მიერ 2023 წლის 25 სექტემბერს საკასაციო სასამართლოში წარმოდგენილ საკასაციო შესაგებელზე (წერილობითი პასუხი), სადაც არ არის აღნიშნული, მოპასუხის პოზიცია დავის მორიგებით დასრულებაზე. (იხ. მოწინააღმდეგე მხარის წერილობითი პასუხი, საკასაციო შესაგებელი). საკასაციო სასამართლო დამატებით აღნიშნავს, რომ მხარეებს საქმის განხილვის ნებისმიერ ეტაპზე შეუძლიათ მორიგების მიღწევა, მათ შორის გადაწყვეტილების აღსრულების პროცესშიც.

64. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოსარჩელემ სამოქალაქო საპროცესო სამართალში დადგენილი მტკიცების სტანდარტით, ჯეროვნად ვერ უზრუნველყო დავის საგნის სპეციფიკიდან გამომდინარე, მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოების - თვალთმაქცური ხელშეკრულების დადების ფაქტის დადასტურება, შესაბამისად, კასატორმა (მოსარჩელე) ვერ დარწმუნა საკასაციო პალატა, მისი საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძვლების არსებობაში.

65. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

66. კასატორმა ვერ დაასაბუთა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობაში მოდის.

67. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

68. ამავდროულად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან, რომელთა ნაწილიც ასახულია წინამდებარე განჩინებაში.

69. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. მ.ფ–ძის საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ეკატერინე გასიტაშვილი

მირანდა ერემაძე