20 ოქტომბერი, 2023 წელი,

საქმე №ას-594-2021 თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა/მოსამართლეები:

ვლადიმერ კაკაბაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

გიორგი მიქაუტაძე,

ლევან მიქაბერიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორები (მოპასუხეები) – ზ.ნ–ძე, შპს „ნ.ფ...“

მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) – ზ.ნ–ი

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 2 მარტის გადაწყვეტილება; თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 2 თებერვლისა და 2 მარტის საოქმო განჩინებები

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული გადაწყვეტილებისა და საოქმო განჩინებების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი - მესაკუთრედ ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. შპს „ნ.ფ...“ (შემდეგში - პირველი მოპასუხე, პირველი კასატორი ან საწარმო) სამეწარმეო რეესტრში 2007 წლის 22 აგვისტოს დარეგისტრირდა, 100%-იანი წილით საწარმოს დამფუძნებელი პარტნიორი ნ.კ–ძე იყო.

2. 2009 წლის 27 აპრილიდან საწარმოს 100% წილის მესაკუთრე ე.ე–ძე გახდა, ხოლო, 2010 წლის 29 იანვრიდან, 100%-იანი წილის მესაკუთრედ და დირექტორად ზ.ნ–ძე (შემდეგში - მეორე მოპასუხე, მეორე კასატორი ან დირექტორი) დარეგისტრირდა.

3. მოპასუხე საწარმო შპს „მ–ის“ 100%-იანი წილის მესაკუთრეა, რომლის ხელმძღვანელობაზე/წარმომადგენლობაზე უფლებამოსილ პირს გ.წ–ი წარმოადგენს.

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2011 წლის 3 მაისის განაჩენით (საპროცესო შეთანხმება), საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 25-3, 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით, ამავე კოდექსის 180-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძვლებით ზ.ნ–ი (შემდეგში - მოსარჩელე ან მოწინააღმდეგე მხარე) დამნაშავედ იქნა ცნობილი. აღნიშნულ საქმეზე მოწმის სახით დაკითხული მეორე მოპასუხე მიუთითებდა, რომ საწარმოს დირექტორად მოსარჩელემ დანიშნა, რომელსაც საწარმოსთან ფორმალურად არანაირი შეხება არ აქვს, მაგრამ ფაქტობრივად ისაა საწარმოს მესაკუთრე. მიუხედავად ამისა, აღნიშნული სადავო გარემოება მეორე მოპასუხემ მიმდინარე დავაში არ დაადასტურა. იგივე გარემოება დაადასტურეს სისხლის და შემდეგში სამოქალაქო საქმეებზე მოწმის სახით დაკითხულმა საწარმოს ყოფილმა მესაკუთრეებმა - ე.ე–ძემ და ნ.კ–ძემ, რომლებიც მოსარჩელესთან ნათესაურ კავშირში იმყოფებიან.

5. მეორე მოპასუხემ სასამართლოში 2012 წლის 29 ნოემბერს საქართველოს მთავარი პროკურორის სახელზე შედგენილი საჩივარი წარადგინა, რომლითაც მოსარჩელე 2011 წლის 3 მაისის კანონიერ ძალაში შესული განაჩენის გადასინჯვას იმ საფუძვლით ითხოვდა, რომ მას საწარმოსთან არანაირი შეხება არ ჰქონია, თუმცა ამ წერილს რაიმე სამართლებრივი შედეგი არ მოჰყოლია. ხსენებული წერილის/საჩივრის ავთენტურობა მოსარჩელემ არ დაადასტურა და აღნიშნა, რომ წერილობითი დოკუმენტი ხელმოუწერელია და მოწმის მიერ ფიცის ქვეშ მიცემული ჩვენების თანასწორი მნიშვნელობა არ აქვს.

6. საწარმოს 100%-იან წილზე მეორე მოპასუხის საკუთრების უფლების გაუქმებისა და აღნიშნული წილის მესაკუთრედ ცნობის მოთხოვნით მოპასუხეთა წინააღმდეგ მოსარჩელემ სასამართლოში სარჩელი შეიტანა.

7. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2019 წლის 23 სექტემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

8. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება მოსარჩელემ სააპელაციო წესით გაასაჩივრა.

9. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2021 წლის 2 მარტის გადაწყვეტილებით:

- მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა;

- გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და ახალი გადაწყვეტილება იქნა მიღებული, რომლითაც სარჩელი დაკმაყოფილდა;

- საწარმოს 100%-იან წილზე მეორე მოპასუხის საკუთრების უფლება გაუქმდა და მოსარჩელე აღნიშნული წილის მესაკუთრედ იქნა ცნობილი.

9.1. მოსარჩელის ახსნა-განმარტებისა და წინამდებარე საქმეზე დაკითხული მოწმეების ჩვენებების ურთიერთშეჯერების შედეგად სააპელაციო სასამართლომ დადასტურებულად ცნო მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებული სადავო ფაქტობრივი გარემოება იმის თაობაზე, რომ, იგი საწარმოს ფაქტობრივი დამფუძნებელი და მესაკუთრე იყო, ხოლო, მეორე მოპასუხე, ნომინალურ მფლობელს წარმოადგენდა.

ამასთან, საქმეში არსებული მტკიცებულებების, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით დადგენილი მტკიცებულებათა შეფასების სტანდარტით განხილვისა და გაანალიზების შედეგად სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოსარჩელესა და მისი ნდობით აღჭურვილ პირებს მიზნად წილის გასხვისება კი არ ჰქონდათ, არამედ, ისინი, მოსარჩელის ინტერესების შესაბამისად მოქმედებდნენ, რათა მოსარჩელეს, როგორც, საწარმოს დამფუძნებელსა და მესაკუთრეს, მათი მეშვეობით ემართა საწარმო.

9.2. რაკი სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ მეორე მოპასუხე საწარმოს 100%-იანი წილის ფაქტობრივი მესაკუთრე არ იყო, აქედან გამომდინარე ჩათვალა, რომ მისთვის, როგორც დაინტერესებული პირისათვის ცნობილი იყო რეგისტრირებული მონაცემების უზუსტობა. შესაბამისად, ის გარემოება რომ საწარმოს 100%-იანი წილი იურიდიულად მეორე მოპასუხის სახელზე იყო დარეგისტრირებული, სათანადო საფუძვლების არსებობის შემთხვევაში საწარმოს 100%-იანი წილის ნამდვილი მესაკუთრისათვის მიკუთვნებას ვერ შეაფერხებდა.

10. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოპასუხეებმა საკასაციო საჩივარი წარმოადგინეს, რომლითაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვეს. ამავდროულად, კასატორები მოითხოვენ მტკიცებულებების მიღების თაობაზე სააპელაციო სასამართლოს 2021 წლის 2 თებერვლისა და 2021 წლის 2 მარტის საოქმო განჩინებების გაუქმებას.

11. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2021 წლის 2 ივლისის განჩინებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში - სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით, მოპასუხეთა საკასაციო საჩივარი წარმოებაში იქნა მიღებული დასაშვებობის შესამოწმებლად. 2023 წლის 16 მარტის განჩინებით საკასაციო საჩივარი საკასაციო სასამართლომ დასაშვებად ცნო და საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვა დაადგინა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, კასატორის საჩივრის საფუძვლების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მოპასუხეთა საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, შემდეგ გარემოებათა გამო:

12. საკასაციო პალატის განხილვის საგანია, თუ რამდენად კანონიერია საწარმოს 100%-იან წილზე მეორე მოპასუხის საკუთრების უფლების გაუქმებისა და აღნიშნული წილის მესაკუთრედ ცნობის მოთხოვნით მოპასუხეთა წინააღმდეგ აღძრული სარჩელი.

13. სააპელაციო სასამართლომ საქმეზე დამტკიცებულად ცნო მოცემული დავისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე რამდენიმე გარემოება: საწარმოს ფაქტობრივი დამფუძნებელი და მესაკუთრე მოსარჩელე იყო, ხოლო, მეორე მოპასუხე, ნომინალურ მფლობელს წარმოადგენდა; მოსარჩელესა და მისი ნდობით აღჭურვილ პირებს მიზნად წილის გასხვისება კი არ ჰქონდათ, არამედ, ისინი, მოსარჩელის ინტერესების შესაბამისად მოქმედებდნენ, რათა მოსარჩელეს, როგორც საწარმოს დამფუძნებელსა და მესაკუთრეს, მათი მეშვეობით ემართა საწარმო.

რაკი სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ მეორე მოპასუხე საწარმოს 100%-იანი წილის ფაქტობრივი მესაკუთრე არ იყო, აქედან გამომდინარე მიიჩნია, რომ, მისთვის, როგორც დაინტერესებული პირისათვის, ცნობილი იყო რეგისტრირებული მონაცემების უზუსტობა; შესაბამისად, ის გარემოება რომ საწარმოს 100%-იანი წილი მეორე მოპასუხის სახელზე იყო სამეწარმეო რეესტრში რეგისტრირებული, სათანადო სამართლებრივი საფუძვლის არსებობის შემთხვევაში საწარმოს 100%-იანი წილის ნამდვილი მესაკუთრის სახელზე აღრიცხვას ვერ შეაფერხებდა.

14. საკასაციო პალატის განსჯით, მოცემულ შემთხვევაში, საწარმოს 100%-იან წილზე მეორე მოპასუხის საკუთრების უფლების გაუქმებისა და აღნიშნული წილის მესაკუთრედ მოსარჩელის ცნობის საკითხის დადებითად გადაწყვეტისას სააპელაციო სასამართლოს რამდენიმე არსებითი გარემოების გამორკვევა მართებდა, სახელდობრ:

შექმნილ ფაქტობრივ მოცემულობაში დეტალურად იყო გასაანალიზებელი, თუ რა სახის სამართალურთიერთობა არსებობდა საწარმოს თავდაპირველ, ჰიპოთეტურად რეალურ დამფუძნებელსა (ზ.ნ–ი) და ამავე საწარმოს იურიდიულ დამფუძნებელ/მესაკუთრეს (ნ.კ–ძე) შორის; ასევე საზოგადოების მომდევნო მესაკუთრესა (ე.ე–ძე) და მოსარჩელეს შორის.

წამოჭრილი საკითხის სრულყოფილად განხილვა საკასაციო პალატის მოსაზრებით განუყოფლადაა დაკავშირებულია შპს „ნ.ფ...“ - ის თავდაპირველი და მომდევნო იურიდიული მესაკუთრეების და შესაბამისად საზოგადოების წილის გასხვისების პროცესში შედგენილი გარიგებების მხარეების (ნ.კ–ძე, ე.ე–ძე) სავალდებულო საპროცესო თანამონაწილეობის საკითხთან, რომელიც ასევე დეტალურ განხილვას საჭიროებს.

15. საკასაციო სასამართლო კიდევ ერთხელ აღნიშნავს, რომ როგორც მოსარჩელის მტკიცების ნაწილი, ისე სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა საწარმოს პირველ იურიდიულ მესაკუთრესა და მოსარჩელეს შორის არსებული დავალების ხელშეკრულების და მისგან გამომდინარე სამართლებრივი შედეგების კვლევა/არსებობას უკავშირდება.

აქედან გამომდინარე მოცემული დავის ფარგლებში შესაფასებელ საკითხებს შორის მნიშვნელოვანია დავადგინოთ: შეიცავს თუ არა მოსარჩელესა და შპს „ნ.ფ...“ - ის თავდაპირველ მესაკუთრეებს შორის არსებული სამართალურთიერთობა დავალების სახელშეკრულებო ურთიერთერთობის კანონით გათვალისწინებულ ელემენტებს და რაც უმთავრესია დასტურდება თუ არა მესამე პირების წინაშე წარმომადგენლობითი საქმიანობის განხორციელების უფლების არსებობა?

16. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ დავალება იმ ხელშეკრულებათა რიცხვს მიეკუთვნება, რომელიც დაკავშირებულია სამუშაოს შესრულებასთან, მისი საგანია რწმუნებული პირის მიერ ერთი ან რამდენიმე იმგვარი მოქმედების შესრულება, რომელიც იწვევს ამა თუ იმ შედეგის დადგომას და, როგორც წესი, ეფუძნება ურთიერთნდობას, რწმუნებულის ვალდებულებას წარმოადგენს დავალებული მოქმედების მმართველის გულისხმიერებით წარმოება და მიღწეული შედეგის ადრესატი წარმოდგენილი პირი ხდება (იხ. სუსგ საქმე №ას-29-2021, 28 მაისი, 2021 წელი).

17. სამოქალაქო კოდექსის დავალების ხელშეკრულების მომწესრიგებელ მუხლებში (709-722) გათვალისწინებული არ არის სპეციალური მოთხოვნა ხელშეკრულების ფორმის თაობაზე, ამიტომ იგი შეიძლება დაიდოს როგორც ზეპირი, ისე წერილობითი ფორმითაც, რაც იმას ნიშნავს, რომ მხარეთა შორის ზეპირი შეთანხმება ხელშეკრულების არსებით პირობებზე თუ ეს დადასტურდება, ეს შეთანხმებაც (ზეპირი) ხელშეკრულების განუყოფელ ნაწილად უნდა იქნეს მიჩნეული. შესაბამისად, მხარეთა ზეპირსიტყვიერი შეთანხმებაც შესაძლებელია იყოს დავალების ხელშეკრულების საგანი.

18. პალატის მოსაზრებით, მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის დავალების ხელშეკრულებად კვალიფიკაციისთვის უმნიშვნელოვანესია დადასტურდეს მესამე პირების წინაშე წარმომადგენლობითი საქმიანობის განხორციელების უფლების არსებობა და მისი ფარგლები (არსებობისას); ვინაიდან მხოლოდ ამ გარემოების დადასტურების პირობებში შეიძლება მივიჩნიოთ, რომ რწმუნებული ამა თუ იმ მოქმედებას მარწმუნებლის და არა საკუთარი სახელით ახორციელებს.

19. საკასაციო პალატის ყურადღებას მიაქცევს, სსკ-ის 103-ე მუხლის პირველი ნაწილის დეფინიციაზე, რომლის შესაბამისად გარიგება შეიძლება დაიდოს წარმომადგენლის მეშვეობითაც. წარმომადგენლის უფლებამოსილება ან კანონიდან გამომდინარეობს ანდა წარმოიშობა დავალების (მინდობილობის) საფუძველზე.

ამავე კოდექსის 107-ე მუხლის მიხედვით, (1) უფლებამოსილების (რწმუნებულების) მიცემა ხდება რწმუნებულის ან იმ მესამე პირის მიმართ ნების გამოვლენით, რომელთანაც უნდა შედგეს წარმომადგენლობა;

სსკ-ის 104-ე მუხლის დანაწესიდან გამომდინარე, (1) იმ გარიგებით, რომელსაც წარმომადგენელი დებს თავისი უფლებამოსილების ფარგლებში, და იმ პირის სახელით, რომელსაც იგი წარმოადგენს, უფლებები და მოვალეობები წარმოეშობა მხოლოდ წარმოდგენილ პირს; (2) თუ გარიგება დადებულია სხვა პირის სახელით, მაშინ წარმომადგენლობითი უფლების არარსებობა არ შეიძლება გამოიყენოს გარიგების მეორე მხარემ, თუკი წარმოდგენილმა ისეთი გარემოებები შექმნა, რომ გარიგების მეორე მხარეს კეთილსინდისიერად ეგონა ასეთი უფლებამოსილების არსებობა; (3) თუ გარიგების დადებისას წარმომადგენელი არ მიუთითებს თავის წარმომადგენლობით უფლებამოსილებაზე, მაშინ გარიგება წარმოშობს შედეგებს უშუალოდ წარმოდგენილი პირისათვის მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი მეორე მხარეს უნდა ევარაუდა წარმომადგენლობის შესახებ. იგივე წესი მოქმედებს მაშინაც, როცა მეორე მხარისათვის სულ ერთია, ვისთან დადებს გარიგებას;

20. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 52-ე მუხლის თანახმად, ნების გამოვლენის განმარტებისას ნება უნდა დადგინდეს გონივრული განსჯის შედეგად, და არა მარტოოდენ გამოთქმის სიტყვასიტყვითი აზრიდან. ცხადია, რომ ეს „გონივრული განსჯა“ უნდა ემყარებოდეს გარკვეულ კრიტერიუმებს, კერძოდ, ნების გამოვლენის განმარტება უნდა განხორციელდეს ნების მიმღების შემეცნების (გაგების) შესაძლებლობათა გათვალისწინებით. ამგვარი განმარტების დროს გათვალისწინებული უნდა იქნეს ყველა ხელშესახები გარემოება, რომელიც ამ შემთხვევას ახასიათებს.

21. საკასაციო სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაშია მითითებული, რომ ხელშეკრულების განმარტების არსი მხარეთა მიერ გამოვლენილი საერთო ნების ნამდვილი შინაარსის, ხელშეკრულების რეალური მიზნის დადგენაში მდგომარეობს. სასამართლო მხარეთა ნამდვილ ნებას ადგენს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ განმარტების პროცესში წარმოიშობა ხელშეკრულების ტექსტში გადმოცემულ დებულებათა შორის წინააღმდეგობა ან შეუსაბამობა. ყველა იმ გარიგებაში, რომლებშიც ნების გამოვლენის ნამდვილობა დამოკიდებულია მეორე მხარის მიერ ამ ნების მიღებაზე, არცთუ იშვიათად იბადება კითხვა, სწორად გაიგო თუ არა მეორე მხარემ ის, რისი თქმაც ნების გამომვლენ პირს სურდა. თუ მხედველობაში მივიღებთ იმას, რომ გარიგებათა აბსოლუტურ უმრავლესობაში ორი მხარე – ნების გამომვლენი და ნების მიმღები – მონაწილეობს, აშკარა გახდება, თუ რა დიდი მნიშვნელობა აქვს გამოვლენილი ნების სწორად გაგებას მეორე მხარის მიერ. მრავალი გარემოებით შეიძლება იყოს გამოწვეული, რომ ის, რაც იგულისხმა ნების გამომვლენმა, სხვაგვარად გაიგო მისმა მიმღებმა. აქედან წარმოიშობა გამოვლენილ ნებათა კონფლიქტი, რომელიც საჭიროებს სწორად გადაწყვეტას. ამ კონფლიქტის გადაწყვეტის სამართლებრივ საშუალებას კი წარმოადგენს ნების გამოვლენის განმარტება (იხ. სუსგ საქმე №ას-1144-1090-2014, 23 თებერვალი, 2015 წელი).

22. ასევე საყურადღებოა, რომ დავალების ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულება შესაძლოა მოითხოვდეს: სხვადასხვა პირთან (მათ შორის ადმინისტრაციული ორგანოები) ურთიერთობას, მოლაპარაკებების წარმოებას, შეხვედრების ორგანიზებას, რაც უდავოდ გარკვეული მატერიალური მტკიცებულებების შექმნასთან არის დაკავშირებული, განსაკუთრებით კი იმ გარემოების გათვალისწინებით, როდესაც საკითხი ეხება სამეწარმეო საზოგადოების დაფუძნებას და შემდეგ მისი წილის გასხვისების საკითხებს.

ამდენად ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლომ, საქმეში დაცული მტკიცებულებები იმ კონტექსტშიც უნდა გამოიკვლიოს, რომ მხარეთა რეალური ნების განმარტებიდან გამომდინარე პირველ რიგში დაადგინოს მარწმუნებლის მხრიდან დავალების განხორციელების მიზნით რწმუნებულისთვის სათანადო უფლებამოსილების (არსებობის შემთხვევაში) მინიჭების საკითხი და მხოლოდ ამის შემდეგ შეუდგეს კვლევას დავალების ხელშეკრულების (პირობების) შინაარსისა და რწმუნებულის მოქმედებიდან გამომდინარე დავალების ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების რეალურად განხორციელების შესახებ.

ვინაიდან მოსარჩელე დავალების ხელშეკრულების ფარგლებში სპეციფიკური ხასიათის დამატებით ვალდებულებებზე მიუთითებს, როგორიცაა სამეწარმეო სუბიექტის დაფუძნება გამოსარკვევია მხარეთა ზეპირი შეთანხმების პირობების დეტალები; ამ კონტექსტში დასადგენია საწარმოს თავდაპირველი მესაკუთრე ეთანხმებოდა თუ არა მოსარჩელის მიერ დასახელებულ გარიგების პირობებს, სულ მცირე იყო თუ არა მისთვის ცნობილი ზ.ნ–ის როგორც საზოგადოების რეალური მესაკუთრის შესახებ.

23. საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში უთითებს, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას. საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში;

24. მოთხოვნის საფუძვლის (საფუძვლების) ძიებისას, სასამართლოსათვის ამოსავალია ის კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სწორედ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები და გარემოებები განსაზღვრავენ მისი მოთხოვნის შინაარსს. სასამართლომ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შეთანხმებებიდან თუ სხვა ვალდებულებითი ურთიერთობებიდან.

25. ყოველი კონკრეტული სამოქალაქო საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში, დაკავშირებულია გარკვეული ფაქტების დადგენასთან. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლო იხილავს და წყვეტს მხარეთა შორის წარმოშობილ დავებს, რომლებიც სამართლით რეგულირებული ურთიერთობებიდან წარმოიშობიან. სამართლებრივი ურთიერთობა კი, როგორც ეს ცნობილია, შეიძლება აღმოცენდეს, განვითარდეს ან შეწყდეს მხოლოდ იურიდიული ფაქტების საფუძველზე. სწორედ მტკიცების ტვირთსა და მის სწორ განაწილებაზეა დამოკიდებული დასაბუთებული და კანონიერი გადაწყვეტილების მიღება (სხვა მრავალთა შორის შეად. სუსგ-ებს: N ას- 475-2019, 15.04.2021წ; N ას-1065-2020, 08.04.2021წ; N ას- 338-2019, 22.03.2021წ; N ას-1102-2022, 6.12.2022წ; N ას-1529-2022, 1.03.2023წ.).

26. სსსკ-ის მე-3 მუხლის მიხედვით, მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები.

27. მტკიცების ტვირთს აწესრიგებს სსსკ-ის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის მიხედვითაც თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. მოსარჩელემ უნდა ამტკიცოს ის გარემოებები, რომლებზედაც დაფუძნებულია სასარჩელო მოთხოვნა, ხოლო მოპასუხემ გარემოებები, რომლებსაც მისი შესაგებელი ემყარება. მტკიცების ტვირთი არის სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორედ გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა სათანადოდ არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი – ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს. მტკიცების ტვირთი დამოკიდებულია არა მხარის როლზე პროცესში, არამედ მოთხოვნის საფუძველზე. ის ვინც ითხოვს ვალდებულების შესრულებას, უნდა დაამტკიცოს მოთხოვნის საფუძვლის არსებობა არა მხოლოდ მაშინ, როდესაც იგი ითხოვს თავისი მოთხოვნის შესრულებას, ან აღიარებას, არამედ მაშინაც, როდესაც იგი თავს იცავს მოწინააღმდეგე მხარის ნეგატიური აღიარებითი სარჩელისაგან (მოთხოვნისაგან).

28. მტკიცების ტვირთისაგან უნდა გაიმიჯნოს ფაქტების მითითების ტვირთი, როგორც მხარის ფაკულტატური მოვალეობა. მხარეები სსკ-ის მე-4 მუხლის თანახმად სრულიად თავისუფალნი არიან მიუთითონ ნებისმიერ ფაქტზე. ეს მათი უფლებაა, მაგრამ მათ მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასება, ე.ი. იმის დადგენა და გარკვევა, თუ რამდენად ასაბუთებენ ეს ფაქტები იურიდიულად მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს – ეს უკვე სასამართლოს პრეროგატივაა. ამასთან, საკმარისი არ არის, რომ მხარემ ზოგადად გამოთქვას მოსაზრება საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებაზე, მაგალითად, განაცხადოს, რომ იგი მთლიანად უარყოფს მეორე მხარის მიერ მოხსენებულ საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს. მხარის მიერ წარმოდგენილი მოსაზრებები კონკრეტულად და დეტალურად უნდა ჩამოყალიბდეს და ეხებოდეს საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოებას. მხარეთა მიერ წარმოდგენილი ახსნა-განმარტებები უნდა იყოს დასაბუთებული და ეხებოდეს იმ გარემოებებს, რომლებსაც უშუალო კავშირი აქვს დავასთან (სხვა მრავალთა შორის შეად. სუსგ-ებს: N ას-1504-2022, 10.03.2023წ; N ას- 1112-2021, 2.03.2023წ; N ას-1382-2022, 1.03.2023წ.).

29. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან, თუ რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არა, ესაა – სარჩელის საგანი (მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი), მოპასუხის შესაგებელი და შესაბამისი მატერიალურ სამართლებრივი ნორმა. მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოსარჩელემ, მეორე ნაწილი კი – მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის განაწილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაადგინოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს (იხ. ჰაინ ბიოლინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2003, გვ.64).

30. საქმეზე დადგენილი გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა ასკვნის, რომ სააპელაციო სასამართლომ შეფასების გარეშე დატოვა ისეთი ხასიათის საკვანძო საკითხები როგორიცაა ზ.ნ–სა და შპს „ნ.ფ...“ -ის დამფუძნებელს შორის წარმომადგენლობითი უფლებამოსილების არსებობის საკითხი; სავარაუდოდ არსებული დავალების ხელშეკრულების პირობები, მათი განხორციელების დადასტურება.

საკასაციო პალატის დასკვნით, მხოლოდ წინამდებარე განჩინებაში აღძრული საკითხების სრულყოფილად გამოკვლევა შეფასების შემდეგ უნდა განხორციელდეს დადგენილი გარემოებების სამართლებრივ ნორმებთან სუბსუმირება და მას შემდეგ გაირკვეს არსებობს თუ არა კანონის შესაბამისი ნორმებით სარჩელის დაკმაყოფილების წინაპირობები.

31. საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს ყურადღება გაამახვილოს კიდევ ერთ მნიშვნელოვან ასპექტზე: განსახილველ შემთხვევაში გამოკვეთილია თუ არა საზოგადოების თავდაპირველ მესაკუთრეთა სავალდებულო თანამონაწილეობის საფუძვლები?

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ყოველი პირისათვის უზრუნველყოფილია უფლების სასამართლო წესით დაცვა. საქმის განხილვას სასამართლო შეუდგება იმ პირის განცხადებით, რომელიც მიმართავს მას თავისი უფლების ან კანონით გათვალისწინებული ინტერესების დასაცავად (სსსკ-ის 2.1 მუხლი).

სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობაში განმტკიცებული დისპოზიციურობის პრინციპის მიხედვით, მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ (სსსკ-ის 3.1 მუხლი).

მოცემული ნორმა ნების ავტონომიის საპროცესო გამოხატულებაა, რაც ნიშნავს მხარეთა თავისუფლებას, განკარგონ თავიანთი მატერიალური და საპროცესო უფლებები. დისპოზიციურობის პრინციპზე დაყრდნობით ყოველი პირი, რომელსაც მიაჩნია, რომ დაირღვა მისი უფლება, თავად წყვეტს ამ უფლების სასამართლო წესით დაცვის საკითხს საპროცესო კანონმდებლობის შესაბამისად, თავად განსაზღვრავს დავის საგანს და იმას, თუ რა ფაქტებსა და გარემოებებზე დაამყაროს მოთხოვნა.

32. დისპოზიციურობის პრინციპის გამოვლინებას წარმოადგენს არამარტო მოსარჩელის უფლება, განსაზღვროს დავის საგანი, არამედ გადაწყვიტოს ისიც, თუ ვის მიმართ წარადგინოს მოთხოვნა. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 178-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის მიხედვით, სარჩელში, სხვა რეკვიზიტებთან ერთად, სავალდებულოა ასევე მოპასუხის სახელის, გვარისა (სახელწოდება) და მისამართის აღნიშვნა.

ამდენად, დისპოზიციურობა ასევე გულისხმობს ყოველი პირის შესაძლებლობას, თავად გადაწყვიტოს, ვის მიმართ წარადგინოს პრეტენზია თავისი დარღვეული ან სადავოდ ქცეული უფლების დაცვის შესახებ (იხ. სუსგ საქმე №ას-1338-1258-2017, 29 ნოემბერი, 2017 წელი).

33. სუბსუმცია, ანუ ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ სამართლებრივი ნორმის შეფარდება მოიცავს პროცესს, რომლის ფარგლებში უნდა გაეცეს კითხვებს პასუხი: ვინ ითხოვს? რას? ვისგან? რის საფუძველზე? შესაბამისად, მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემოწმება სწორედ დავის საგნის განსაზღვრითა და მოთხოვნაზე პასუხისმგებელი პირის დადგენით იწყება. თუ სასარჩელო მოთხოვნა აღნიშნულ მოთხოვნაზე პასუხისმგებელი პირის მიმართ არ იქნა წარდგენილი, სარჩელი არ დაკმყოფილდება. (იხ. ქ. მესხიშვილი, ჰაგენლოხი / ალავიძე / ბაქაქური / ბერეკაშვილი / გასიტაშვილი / თოდუა / მესხიშვილი / ქათამაძე / ძლიერიშვილი, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის კომენტარი (რჩეული მუხლები), GIZ, თბილისი, 2020, გვ. 58).

ერთადერთი გამონაკლისი, როდესაც სასამართლო მოპასუხეთა წრის შერჩევაში ერევა, სავალდებულო თანამოპასუხეობაა. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 86-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სარჩელი შეიძლება წარდგენილ იქნეს ერთად რამდენიმე მოსარჩელის მიერ ან რამდენიმე მოპასუხის წინააღმდეგ, თუ: ა) სარჩელის საგანს წარმოადგენს საერთო უფლება; ბ) სასარჩელო მოთხოვნები გამომდინარეობს ერთი და იმავე საფუძვლებიდან; გ) სასარჩელო მოთხოვნები ერთგვაროვანია, მიუხედავად იმისა, ერთგვაროვანია თუ არა მათი საფუძველი და საგანი. ამასთან, აღნიშნული მუხლით რეგლამენტირებული საპროცესო თანამონაწილეობის საფუძველი (სავალდებულო თანამონაწილეობა) არ შეიძლება, განიმარტოს თანამონაწილეობის მატერიალური წინაპირობების გაუთვალისწინებელად.

34. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს ის გარემოება, რომ თუ სავალდებულო თანამოპასუხის საქმეში ჩართვის საჭიროება ზემდგომი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის ეტაპზე გამოვლინდა, აღნიშნული გარემოება, როგორც წესი, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის პირველ ინსტანციაში დაბრუნების პროცესუალურ წინაპირობას წარმოადგენს, რათა სავალდებულო თანამოპასუხედ ჩასართავ პირს სამინსტანციური სასამართლო წარმოების შესაძლებლობა არ მოესპოს (იხ. ქ. მესხიშვილი, ჰაგენლოხი / ალავიძე / ბაქაქური / ბერეკაშვილი / გასიტაშვილი / თოდუა / მესხიშვილი / ქათამაძე / ძლიერიშვილი, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის კომენტარი (რჩეული მუხლები), GIZ, თბილისი, 2020, გვ. 60).

35. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში შპს „ნ.ფ...“ - ის და საზოგადოების ამჟამინდელი მფლობელის ზ.ნ–ძის მიმართ საწარმოს წილის მესაკუთრედ ცნობის მოთხოვნით.

საქმის მასალებიდან ირკვევა და ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებსაც დადგენილად აქვთ მიჩნეული, რომ შპს „ნ.ფ...“ სამეწარმეო რეესტრში რეგისტრირებულია 2007 წლის 22 აგვისტოს, რომლის დამფუძნებელ პარტნიორს 100% წილით ნ.კ–ძე წარმოადგენდა. 2009 წლის 29 იანვრიდან საზოგადოების 100% წილის მესაკუთრეა ე.ე–ძე, რომელმაც საზოგადოებაზე საკუთრების უფლება ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე მიიღო და 2010 წლის 29 იანვარს მოპასუხე ზ.ნ–ძეს მიყიდა.

36. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების ერთ ერთ ძირითად წინაპირობას წარმოადგენს საზოგადოების წილთან დაკავშირებით სხვადასხვა დროს გაფორმებული გარიგებების კანონშესაბამისობის შემოწმება. ამ საკითხზე თავის გადაწყვეტილებაში მსჯელობს სააპელაციო სასამართლოც და იზიარებს მოსარჩელე მხარის დასკვნას შედავებული ხელშეკრულებების მართლსაწინააღმდეგო ხასიათის შესახებ.

37. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ვინაიდან სადავო ხელშეკრულებების მხარეს მოპასუხე ზ.ნ–ძესთან ერთად, ე.ე–ძე და ნ.კ–ძე წარმოადგენენ შედავებულ გარიგებებთან დაკავშირებით მიღებული ნებისმიერი გადაწყვეტილება, შესაძლოა გავლენას ახდენდეს მათ უფლება-მოვალეობებზე. აქედან გამომდინარე, საქმის ხელახლა განხილვის ფარგლებში სააპელაციო სასამართლომ უნდა იმსჯელოს ხომ არაა გამოკვეთილი შპს „ნ.ფ...“ - ის თავდაპირველი მესაკუთრის და ამავე საზოგადოების წილის გასხვისების შესახებ მიღებულ გარიგებათა მხარეების სავალდებულო თანამოპასუხეობის წინაპირობები.

აღძრული საკითხი კიდევ უფრო აქტუალურია საწარმოს პირველ დამფუძნებელთან მიმართებით (ნ.კ–ძე) ვინაიდან საზოგადოების წილის გასხვისების თაობაზე მიღებული გარიგებების ბათილად მიჩნევის პირობებში შესაძლოა გამოიკვეთოს შპს „ნ.ფ...“ - ის წილის პირველ მესაკუთრეზე აღრიცხვის მართლზომიერების საკითხი.

38. შესაბამისად, საკასაციო პალატისთვის აშკარაა, რომ საქმეში არსებული მტკიცებულებების არასრულყოფილად შეფასებასთან დაკავშირებით კასატორმა წარმოადგინა დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის 394-ე მუხლის „ე“ პუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, რაც მისი გაუქმების საფუძველია, თუ გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული, ხოლო სსსკ-ის 411-ე მუხლის თანახმად კი, საკასაციო სასამართლო მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები.

39. სსსკ-ის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ: ა) საქმის გარემოებები საპროცესო ნორმების ისეთი დარღვევითაა დადგენილი, რომ ამ დარღვევების შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი და საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა; ბ) არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები, გარდა აღნიშნული მუხლის „გ“ და „ე“ ქვეპუნქტებისა.

მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო მოკლებულია შესაძლებლობას თავად მიიღოს გადაწყვეტილება დავაზე, შესაბამისად, უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სააპელაციო სასამართლოს, რომელმაც საკასაციო პალატის წინამდებარე განჩინებაში მოცემული მსჯელობების შესაბამისად უნდა იმსჯელოს სასარჩელო მოთხოვნების საფუძვლიანობის შესახებ.

40. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ გამოკვეთილია სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველი (სსსკ-ის 412-ე მუხლი).

41. ვინაიდან საკასაციო პალატის წინამდებარე განჩინებით საქმის წარმოება არ დასრულებულა, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ (სსსკ-ის 53-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით), ხარჯების საკითხი უნდა გადაწყდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების მიღებისას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 372-ე, 264.3, 408.3, 412-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ზ.ნ–ძისა და შპს „ნ.ფ... - ის“ საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 2 მარტის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები : ვლადიმერ კაკაბაძე

გიორგი მიქაუტაძე

ლევან მიქაბერიძე