საქმე №ას-727-2023 30 იანვარი, 2024 წელი,

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

მოსამართლეები: გიორგი მიქაუტაძე (თავმჯდომარე),

თამარ ზამბახიძე (მომხსენებელი),

რევაზ ნადარაია

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – ლ.შ–ია (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ი.ა–ძე (მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 16.03.2023 წლის გადაწყვეტილება

საკასაციო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – თანხის დაკისრება

საკითხი, რომელზეც მიღებულია განჩინება – საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. სასარჩელო მოთხოვნა:

ლ.შ–იამ (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „მოსარჩელე“ ან „კასატორი“) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ი.ა–ძის (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „მოპასუხე“) მიმართ და მოითხოვა მოპასუხისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ 7 847 ევროს გადახდის დაკისრება.

2. სარჩელის საფუძვლები:

2.1. მოსარჩელემ 2013 წელს გაიცნო მოპასუხე, პოლონეთის ქალაქ პოზნანში სწავლის პერიოდში. მათ გადაწყვიტეს ოჯახის შექმნა. მოპასუხემ მოსარჩელეს შესთავაზა დაოჯახებამდე, თბილისში „დაეგირავებინათ“ ბინა, სადაც ერთად გადავიდოდნენ საცხოვრებლად. ბინის „დაგირავების“ რესურსად მიჩნეულ იქნა მოსარჩელის დანაზოგი სს „თ.ბ–ში“. 2015 წლის თებერვალში, როდესაც მოსარჩელე ჯერ კიდევ განაგრძობდა სწავლას საზღვარგარეთ, ბინის მოძიება და ხელშეკრულების გაფორმება ითავა მოპასუხემ. მან მოიძია ბინა, რომლის „დასაგირავებლად“ საჭირო იყო 13 000 აშშ დოლარი. მოსარჩელე ერთ კვირაში უკვე ბრუნდებოდა საქართველოში, თუმცა მოპასუხემ მოითხოვა მასზე მინდობილობის გაფორმება, რათა თანხა გადაეცა ბინის მესაკუთრისთვის. მოსარჩელემ „სკაიპის“ მეშვეობით გაუფორმა მინდობილობა მოპასუხეს, რომლითაც მოპასუხეს ჰქონდა მოსარჩელის ანგარიშებიდან თანხების შეუზღუდავად გატანის უფლება. იმავე დღეს მოსარჩელის ანგარიშიდან მოპასუხემ გამოიტანა 8 000 ევრო.

2.2. 15.06.2015 წელს მოსარჩელე დაბრუნდა საქართველოში. იგი მოპასუხემ მიიყვანა ბინაში, რომელიც ვითომცდა „იგირავა“ ცხოვრების უფლებით, თუმცა ერთ კვირაში გამოაშკარავდა, რომ ნ.ჩ–ძე, რომლისგანაც იყო „ნაგირავები“ ბინა, არ იყო ბინის მესაკუთრე და არც ბინის „გირავნობით“ გაცემაზე უფლებამოსილი პირი. აღნიშნული გარემოების გამოაშკარავებისთანავე მოსარჩელემ დატოვა ბინა და გადავიდა ნაქირავებ ბინაში. მოსარჩელისთვის ცნობილი გახდა, რომ „დამგირავებელთან“ ხელშეკრულების მხარეს საერთოდ არ წარმოადგენდა მოპასუხე. მოპასუხის მამის - ს.ა–ძის (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „მოპასუხის მამა“) 2016 წლის საჩივრის საფუძველზე აღიძრა სისხლის სამართლის საქმე ნ.ჩ–ძის მიმართ.

2.3. 2016 წლის ბოლოს, წყვილი დაშორდა ერთმანეთს, რის შემდეგაც მოპასუხემ განუცხადა, რომ ფულს აუცილებლად დაუბრუნებდა, როგორც კი ამის შესაძლებლობა ექნებოდა. თუმცა მოპასუხემ მხოლოდ 500 ლარი ჩარიცხა 23.08.2019 წელს. გამომდინარე ზემოთ მოცემული ფაქტებიდან, აშკარაა მოპასუხის მხრიდან მოსარჩელის მიმართ ვალდებულების არსებობა და მისი არაჯეროვანი შესრულება, კერძოდ: მოპასუხემ ისარგებლა მოსარჩელის ნდობით, გამოიტანა მისი საბანკო ანგარიშიდან 8 000 ევრო და შემდგომ არ იმოქმედა მხარეთა შეთანხმების მიხედვით, არ გააფორმა ბინის „გირავნობის“ ხელშეკრულება.

2.4. საბოლოო ჯამში, მოსარჩელემ განიცადა მატერიალური ზიანი. გადაცემული თანხით არ გაფორმებულა ე.წ. „გირავნობის“ ხელშეკრულება, როგორც მხარეთა ზეპირი შეთანხმებით იყო გათვალისწინებული. მოსარჩელეს აღნიშნული თანხა არ გადაუცია რაიმე ვალდებულების შესასრულებლად, არამედ იმ მიზნით, რომ მოპასუხეს გაეფორმებინა „გირავნობის“ ხელშეკრულება ბინაზე, რომელშიც იცხოვრებდნენ ერთად, თუმცა მოპასუხის უმოქმედობის შედეგად მიზანი არ იქნა მიღწეული. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ადგილი აქვს მოპასუხის უსაფუძვლო გამდიდრებას მოსარჩელის ხარჯზე. მოსარჩელემ გაითვალისწინა, რომ მოპასუხის მიერ ჩარიცხული 500 ლარით შემცირდა არსებული ვალდებულება, შესაბამისად, მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნა მოპასუხის მიმართ შეადგენს ჯამურად 7 847 ევროს.

3. მოპასუხის პოზიცია:

3.1. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ მოსარჩელის მიერ მოპასუხეზე გაცემული იყო მისი დავალების შესრულებისათვის აუცილებელი მინდობილობა, რისთვისაც მოპასუხეს განესაზღვრა ერთთვიანი ვადა, 02.02.2015 წლიდან - 02.03.2015 წლამდე.

3.2. მოპასუხე სადავოდ არ ხდის მოსარჩელისთვის 22.08.2019 წელს 500 ლარის ჩარიცხვის ფაქტს, თუმცა მიუთითებს, რომ აღნიშნული განახორციელა კეთილი ნებით, მოსარჩელის დასახმარებლად, მისივე თხოვნის შესაბამისად და ამას საერთო არაფერი აქვს რაიმე ვალდებულების შესრულებასთან/აღიარებასთან, ვინაიდან ვალდებულება მოსარჩელის მიმართ არ გააჩნია.

3.3. 2015 წლის თებერვლის დასაწყისში მხარეთა შორის დაიდო დავალების ხელშეკრულება, მოსარჩელის პოლონეთიდან ჩამოსვლის პერიოდისთვის ბინით უზრუნველყოფის მიზნით. მოსარჩელის დავალების შესაბამისად, მოპასუხემ მამის დახმარებით მოიძია ბინა, მდებარე: ქ. თბილისში, ...... და მოსარჩელესთან, როგორც დავალების გამცემთან, შეთანხმებით გააფორმეს ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომელიც წარედგინა სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს, უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების რეგისტრაციის მიზნით. საჯარო რეესტრის ეროვნულმა სააგენტომ შეაჩერა სარეგისტრაციო წარმოება და ხარვეზის აღმოსაფხვრელად განსაზღვრა ვადა. შეძენილ ბინაზე საკუთრების უფლების რეგისტრაცია არ განხორციელდა ბინის იმდროინდელი მესაკუთრის - ს.ჩ–ძის, მისი მამის - ნ.ჩ–ძისა და მოსარჩელის შეთანხმების შედეგად, რაშიც მოპასუხეს არ მიუღია მონაწილეობა.

3.4. მოსარჩელეს 2015 წლიდან სარჩელის შეტანის დღემდე არ გამოუთქვამს მოპასუხის მიმართ პრეტენზია მისი დავალების არაჯეროვნად შესრულების/შეუსრულებლობის ან/და არაკეთილსინდისიერად შესრულების თაობაზე. იგი მისთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას სთხოვდა ნ.ჩ–ძეს. ნ.ჩ–ძე დათანხმდა მისთვის ზიანის ანაზღაურებას, რასაც სხვადასხვა ფორმით, მათ შორის მოსარჩელისთვის თანხების პირდაპირ გადარიცხვით ახორციელებდა. მოპასუხე წარმოადგენს არასათანადო მოპასუხეს, ვინაიდან მოსარჩელის კუთვნილი თანხა, მასთან შეთანხმებით, მოპასუხისა და მისი მამის მეშვეობით, უძრავი ქონების ყიდვის მიზნით გადაეცა ნ.ჩ–ძეს. აღნიშნულს ადასტურებს შსს-ს 26.02.2020 წლის წერილი, რომელშიც მითითებულია, რომ ნ. და ს.ჩ–ძეების მიმართ მიმდინარეობს გამოძიება მოსარჩელის კუთვნილი თანხის არამართლზომიერად დაუფლების თაობაზე.

3.5. მოპასუხემ მოსარჩელის დავალება შეასრულა დათქმულ ვადაში, კეთილსიდისიერად და ჯეროვნად, მასთან შეთანხმების შესაბამისად. მოსარჩელე იყო ინფორმირებული, იგი აქტიურად მონაწილეობდა კონკრეტული უძრავი ქონების შერჩევის პროცესში. შესაბამისად, არ არსებობს სასარჩელო მოთხოვნის მატერიალური საფუძვლები და, ასევე, მოსარჩელის მხრიდან ამ საკითხთან დაკავშირებით წაყენებული ნებისმიერი პრეტენზია/შედავება/მოთხოვნა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში სსკ) შესაბამისად, არის ხანდაზმული. მოსარჩელისთვის ბინა შეძენილია 02.02.2015 წელს. აღნიშნულ ბინაზე საკუთრების უფლების რეგისტრაციის წარმოება შეწყდა 09.03.2015 წელს. მოსარჩელის მიერ გაცემული დავალების ფარგლებში გაფორმებულ მინდობილობას ვადა გაუვიდა 02.03.2015 წელს. სისხლის სამართლის საქმეზე გამოძიება დაიწყო 04.02.2016 წელს. შესაბამისად, მოსარჩელისთვის მოპასუხის ყველა ქმედება და დამდგარი შედეგი ცნობილი იყო ამ პერიოდისთვის, მაგრამ სარჩელის აღძვრამდე მოპასუხის მიმართ პრეტენზია/მოთხოვნა არ წარუდგენია. არ არის წარმოდგენილი მტკიცებულება, რაც მიუთითებდა მოპასუხის ნებაზე ეღიარებინა მოსარჩელის მიმართ არსებული რაიმე სახის ვალდებულება და შეესრულებინა ის.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძვლები:

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 18.10.2021 წლის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა; მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 7 847 ევროს გადახდა ანგარიშსწორების დღეს საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი სავალუტო კურსის შესაბამისად. სასამართლომ მიიჩნია, რომ გამოყენებული უნდა ყოფილიყო უსაფუძვლო გამდიდრების მომწესრიგებელი ნორმები, რის საფუძველზეც მოსარჩელეს უნდა დაბრუნებოდა მოპასუხისთვის გადაცემული თანხა. სასამართლოს მითითებით, სასარჩელო მოთხოვნა ხანდაზმული არ იყო, რადგან სარჩელი სასამართლოში წარდგენილია 08.02.2021 წელს, ხანდაზმულობის ათწლიანი ვადის დაცვით.

5. გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოპასუხემ, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძვლები:

6. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 16.03.2023 წლის გადაწყვეტილებით მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა; გაუქმდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება (სარეზოლუციო ნაწილის მე-4 პუნქტის გარდა [მოსარჩელისთვის ზედმეტად გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის დაბრუნების შესახებ]) და სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. გადაწყვეტილება ეფუძნება შემდეგს:

6.1. 02.02.2015 წელს სანოტარო წესით გაფორმდა პირდაპირი ელექტრონული კომუნიკაციის საშუალებით მიღებული მინდობილობა, რომლითაც მოსარჩელემ მოპასუხეს მიანიჭა უფლებამოსილება, ყოფილიყო მისი წარმომადგენელი სს „თ.ბ–ის“ ყველა სერვისცენტრსა და განყოფილებაში, მისი სახელით განეხორციელებინა მოქმედებები, მათ შორის: სრულად განეკარგა მისი ანგარიში; ვადის გასვლის შემთხვევაში გამოეცვალა პლასტიკური ბარათი, გაეხსნა ან დაეხურა ანგარიში, ესარგებლა ინტერნეტბანკინგით, შეესრულებინა ყველა მოქმედება, რაც დაკავშირებული იყო დავალების შესრულებასთან. მინდობილობა გაცემული იყო ერთი თვის ვადით, 02.03.2015 წლამდე.

6.2. 02.02.2015 წელს მოპასუხემ სს „თ.ბ–ში“ გახსნილი მოსარჩელის ანგარიშიდან 8 000 ევრო გაიტანა.

6.3. 22.08.2019 წელს მოპასუხემ მოსარჩელის საბანკო ანგარიშზე ჩარიცხა 500 ლარი.

6.4. 02.02.2015 წელს მოპასუხის მამასა და ს.ჩ–ძეს შორის გაფორმდა უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის საგანს წარმოადგენდა ს.ჩ–ძის საკუთრებაში არსებული, ქ. თბილისში, ...... მდებარე, 54 კვ.მ შენობა-ნაგებობის ნაწილი, 24 კვ.მ, ს/კ: ......... ამ ხელშეკრულების სანაცვლოდ მოპასუხის მამამ ს.ჩ–ძის მამას - ნ.ჩ–ძეს გადასცა, სულ მცირე, 9 000 აშშ დოლარი, რაც იმ დროისათვის დაახლოებით 8 000 ევროს შეადგენდა; აღნიშნული ფული მოპასუხის მიერ მოსარჩელის საბანკო ანგარიშიდან გატანილი თანხა იყო.

6.5. 02.02.2015 წლის ხელშეკრულების საფუძველზე წარმოშობილი უფლების რეგისტრაციის მიზნით, მოპასუხემ იმავე დღეს წარადგინა განცხადება საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში, თუმცა, სააგენტოს 04.02.2015 წლის გადაწყვეტილებით სარეგისტრაციო წარმოება შეჩერდა და განმცხადებელს დაევალა სარეგისტრაციო წარმოების შეჩერების გადაწყვეტილებაში აღნიშნული გარემოებების გათვალისწინებით, კორექტირებული ნასყიდობის ხელშეკრულების წარდგენა. სარეგისტრაციო წარმოების შეჩერების ვადაში, წარმოების შეჩერების აღმოფხვრის დამადასტურებელი დოკუმენტის წარუდგენლობის გამო, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს 09.03.2015 წლის გადაწყვეტილებით სარეგისტრაციო წარმოება შეწყდა. შესაბამისად, მოპასუხის მამის სახელზე საკუთრების უფლება არ აღრიცხულა.

6.6. 02.02.2015 წლის ბინის ნასყიდობის ხელშეკრულებაში მითითებულია, რომ ნასყიდობის ფასი შეადგენდა 100 აშშ დოლარს, რასაც მხარეები არ ადასტურებენ. სისხლის სამართლის მასალებით დადგენილია და გამოძიების მიმდინარეობისას ქმედებისთვის მინიჭებული კვალიფიკაცია ცხადყოფს, რომ მოპასუხის მამამ უძრავი ქონების ნასყიდობისათვის გადაიხადა 13 000 აშშ დოლარი, ამასთანავე, ამავე სისხლის სამართლის საქმის მასალებში მითითებულია, რომ მოპასუხის მამამ მოსარჩელესთან შეთანხმებით გადაიხადა თავისი კუთვნილი 1 500 აშშ დოლარი, ხოლო მოსარჩელის მიერ გადახდილი თანხა - 8 000 ევრო იყო დაახლოებით 11 500 აშშ დოლარის ეკვივალენტი.

6.7. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის სამმართველოს წარმოებაში არსებული სისხლის სამართლის №006040216002 საქმის გამოძიების მასალებში არსებული ნ.ჩ–ძის ხელწერილებით (პირველი დათარიღებულია 02.02.2015 წლით, მეორე კი უთარიღოა) დგინდება, რომ ნ.ჩ–ძემ მოპასუხის მამისგან 02.02.2015 წელს მიიღო 9 000 აშშ დოლარი, ს.ა–ვის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების, ქ. თბილისში, ......... ბინა №28-ის, 2 წლის ვადით, მფლობელობაში გადაცემის სანაცვლოდ. 02.02.2015 წლის ხელწერილით, ასევე, დგინდება, რომ ნ.ჩ–ძეს მოპასუხის მამისგან დამატებით მისაღები აქვს 6 000 აშშ დოლარი. უთარიღო ხელწერილით კი დგინდება ის, რომ უძრავი ნივთის უზრუნველყოფით ნ.ჩ–ძეს მოპასუხის მამისგან მიღებული აქვს 13 000 აშშ დოლარი. სისხლის სამართლის №006040216002 საქმის გამოძიების მასალებში არსებული მოწმე ს.ჩ–ძის დაკითხვის ოქმის მიხედვით, ნ.ჩ–ძე არის ს.ჩ–ძის მამა, რაც მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ, ასევე - არ არის სადავო, რომ ს.ა–ძე მოპასუხის მამაა.

6.8. ფაქტის კონსტატაციის შესახებ ოქმის თანახმად, 13.11.2015 წელს მოპასუხემ პროგრამა „მესინჯერის“ მეშვეობით მოსარჩელეს მისწერა შემდეგი შინაარსის შეტყობინება: „შენი კანონიერი თანხა მაშინდელ კურსზე დაახლოებით 23 000 ლარი იყო, ჩვენი მოცემული კი ერთი წლის თავზე 12 000 ლარი იქნება. ეს სწორედ ისაა, რაზეც ნორმალური ადამიანები თანხმდებიან პასუხისმგებლობის და ფინანსების გადანაწილება 50-50%-ზე და ამასთან, თუ ნ. ფულს დააბრუნებს ამ ერთ წელში, მთლიანად შენი იქნება ...“. სააპელაციო პალატამ დაასკვნა, რომ მოპასუხის 13.11.2015 წლის ელექტრონული წერილი, მასში გამოვლენილი ნების ბუნდოვანების გამო, არ წარმოადგენს სსკ-ის 341-ე მუხლით გათვალისწინებულ ვალის კონსტიტუციურ აღიარებას, არამედ იგი შესაძლებელია დაკვალიფიცირდეს მხოლოდ დეკლარაციულ (კაუზალურ) ვალის აღიარებად, რომლითაც მოპასუხემ დაადასტურა მხარეთა შორის ძველი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობა.

6.9. 05.02.2016 წელს სისხლის სამართლის გამოძიების ფარგლებში მოსარჩელის მიცემული ჩვენების თანახმად, იგი საქართველოში 2015 წლის თებერვალში ჩამოვიდა, მას აეროპორტში დახვდნენ მოპასუხე, მოპასუხის მამა და მიაცილეს ქ. თბილისში, ........ მდებარე ბინაში. ამავე ჩვენების მიხედვით, იგი ორ კვირაში დაბრუნდა პოლონეთში, ხოლო უკან საქართველოში ჩამოვიდა მაისის თვეში. ივნისის დასაწყისიდან უკვე სხვა ბინა იქირავა 250 აშშ დოლარად, რომელსაც 2016 წლის აპრილიდან გარკვეული პერიოდი იხდიდა ნ.ჩ–ძე. აღნიშნული ფაქტები ადასტურებს, რომ ქ. თბილისში, ....... მდებარე უძრავ ქონებაში მოსარჩელე ცხოვრობდა 2015 წლის თებერვლის თვეში და არა 2015 წლის ივნისის შუა რიცხვებიდან, როგორც ეს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაშია მითითებული.

6.10. მოსარჩელის განმარტების თანახმად, მან თავისი უფლებების დარღვევის შესახებ შეიტყო 2015 წლის მაისის თვეში, როდესაც საქართველოში დაბრუნებულს, არც „დაგირავებული“ ბინა დახვდა და აღარც ფული (იხ: თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 16.02.2023 წლის სხდომის ოქმი, 15:40 სთ).

6.11. სააპელაციო საჩივრით სადავოდ არის გამხდარი პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები და მათი სამართლებრივი შეფასების მართებულობა. მოპასუხის მოსაზრებით, დავა დავალების სახელშეკრულებო სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარეობს, რაც სადავო ურთიერთობაზე კონდიქციური სამართლის ნორმებისა და ხანდაზმულობის საერთო, 10-წლიანი ვადის გავრცელებას გამორიცხავდა.

6.12. გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით დადგენილია და მხარეთა მიერ სადავოდ არ არის გამხდარი გარემოება, რომ მოსარჩელემ მოპასუხეს ფულის გამოყენება მიანდო იმ მიზნით, რომ ამ უკანასკნელს უზრუნველეყო მისთვის საცხოვრებელი ბინის „დაგირავება“, რომელშიც იგი საქართველოში ჩამოსვლის შემდეგ გარკვეული პერიოდი იცხოვრებდა. ის, რომ მოსარჩელემ მოპასუხეს „დახმარება სთხოვა“ ბინის „დაგირავებაში“, დადასტურებულია ორივე მხარის მიერ. დადგენილია, რომ 02.02.2015 წლის მინდობილობის საფუძველზე მოპასუხემ, იმავე დღეს, მოსარჩელის კუთვნილი სს „თ.ბ–ის“ ანგარიშიდან გაიტანა 8 000 ევრო, რაც არ დაუბრუნებია.

6.13. დადგენილია, რომ მოპასუხეს (რომელსაც მამა წარმოადგენდა) და ნ.ჩ–ძეს შორის შედგა ზეპირი გარიგება უძრავი ნივთის უზრუნველყოფით სესხის გადაცემის შესახებ, თუმცა, ამ უკანასკნელმა უძრავი ნივთის იპოთეკით დატვირთვის ნაცვლად, მოპასუხის მამასთან, თავისი შვილის მეშვეობით, გააფორმა უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება. საბოლოოდ, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ უფლების რეგისტრაციაზე უარის თქმის შემდეგ, საჯარო რეესტრში შემძენის (მოპასუხის) საკუთრების უფლების რეგისტრაცია ვერ მოხერხდა და მოსარჩელემ ხელშეკრულების შედეგით ვერ ისარგებლა.

6.14. სარჩელში მითითებული და საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასების საფუძველზე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მხარეთა შორის დავა გამომდინარეობს დავალების სამართლებრივი ურთიერთობებიდან, რომლის მომწესრიგებელი დამფუძნებელი ნორმაა სსკ-ის 709-ე მუხლი (დავალების ხელშეკრულებით რწმუნებული ვალდებულია შეასრულოს მისთვის დავალებული (მინდობილი) ერთი ან რამდენიმე მოქმედება მარწმუნებლის სახელითა და ხარჯზე). საქმეზე დადგენილი გარემოებები საფუძველს ქმნის დასკვნისთვის, რომ მხარეთა შორის არსებობდა ზეპირი ფორმის დავალების ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, 2015 წლის თებერვლის თვეში მოპასუხეს, მოსარჩელისაგან მიღებული 8000 ევროთი, ამ უკანასკნელისათვის უნდა „დაეგირავებინა“ საცხოვრებელი ბინა, რაც მან ვერ შეასრულა და არც ამ დავალების საფუძველზე მიღებული თანხა დააბრუნა უკან. შესაბამისად, ადგილი აქვს სახელშეკრულებო ზიანს. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს (სახელშეკრულებო ზიანის ანაზღაურება), მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლებია სსკ-ის 719-ე (თუ რწმუნებული უსასყიდლოდ ასრულებს მისთვის დავალებულ მოქმედებებს, იგი პასუხს აგებს მხოლოდ განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით გამოწვეული ზიანისთვის), 394.1 (მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება), 408.1 (იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება) მუხლები.

6.15. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა სააპელაციო საჩივრის პრეტენზია და მიიჩნია, რომ სასარჩელო მოთხოვნა ხანდაზმულია. სააპელაციო პალატის მითითებით, მოსარჩელის მიერ სააპელაციო სასამართლოში მიცემული განმარტების თანახმად, მან თავისი უფლებების დარღვევის შესახებ შეიტყო 2015 წლის მაისის თვეში, როდესაც პოლონეთიდან საქართველოში დაბრუნებულს არც „დაგირავებული“ ბინა დახვდა და აღარც ფული, შესაბამისად, სახელშეკრულებო ზიანის მოთხოვნის ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადის (სსკ-ის 129.1 მუხლი) ათვლა სწორედ აღნიშნულ თარიღს (2015 წლის მაისს) უნდა დაუკავშირდეს. ამასთან, 13.11.2015 წლის კაუზალური აღიარებით სსკ-ის 137-ე მუხლის (ხანდაზმულობის ვადის დენა წყდება, თუ ვალდებული პირი უფლებამოსილი პირის წინაშე ავანსის, პროცენტის გადახდით, გარანტიის მიცემით ან სხვაგვარად აღიარებს მოთხოვნის არსებობას) საფუძველზე ხანდაზმულობის ვადა შეწყდა და სარჩელის ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადის ათვლა ახლიდან დაიწყო (სსკ-ის 141-ე მუხლის თანახმად, თუ შეწყდება ხანდაზმულობის ვადის დენა, მაშინ შეწყვეტამდე განვლილი დრო მხედველობაში არ მიიღება და ვადა დაიწყება თავიდან), რომელიც 2018 წლის ნოემბერში დასრულდა. შესაბამისად, მოპასუხის მიერ მოსარჩელისათვის 2019 წლის აგვისტოს თვეში 500 ლარის ჩარიცხვის დროს ხანდაზმულობის ვადა უკვე გასული იყო. სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ 2019 წლის აგვისტოში საბანკო ანგარიშზე 500 ლარის ჩარიცხვა წარმოადგენს ვალის დეკლარაციულ (კაუზალურ) აღიარებას, რომელიც ხანდაზმულობის ვადებთან მიმართებით ვალის კონსტიტუციური (აბსტრაქტული) აღიარებისგან განსხვავებულ სამართლებრივ შედეგებს წარმოშობს, კერძოდ, დეკლარაციული („კაუზალური“) აღიარება, სსკ-ის 137-ე მუხლის შესაბამისად, უკვე ხანდაზმული მოთხოვნის ვადას კი არ აღადგენს, არამედ ხანდაზმულობის მიმდინარე ვადის შეწყვეტას იწვევს.

6.16. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებების თანახმად, სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების მოთხოვნით უფლებამოსილ ორგანოს მიმართა მოპასუხის მამამ (ნ.ჩ–ძის მიმართ) და არა მოსარჩელემ, რაც გამორიცხავს სსკ-ის 138-ე მუხლით (ხანდაზმულობის ვადის დენა წყდება, თუ უფლებამოსილი პირი შეიტანს სარჩელს მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად ან მის დასადგენად, ანდა შეეცდება დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა სხვა საშუალებით, როგორიცაა სახელმწიფო ორგანოსათვის ან სასამართლოში განცხადებით მიმართვა მოთხოვნის არსებობის შესახებ, ანდა აღმასრულებელი მოქმედების განხორციელება. შესაბამისად გამოიყენება 139-ე და 140-ე მუხლები) დადგენილ ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტის წინაპირობების არსებობას. სასამართლოში სარჩელი წარდგენილია 08.02.2021 წელს - ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადის დარღვევით (სარჩელის წარდგენის ხანდაზმულობის ვადა 2018 წლის ნოემბერში დასრულდა), რაც მოპასუხეს უფლებამოსილს ხდის, უარი თქვას შესრულებაზე.

საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა:

7. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი წარადგინა მოსარჩელემ, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილება.

8. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია:

9. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებასა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.

10. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. კასატორს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

11. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს საქმეზე დადგენილ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებზე:

- 02.02.2015 წელს სანოტარო წესით, ერთი თვის ვადით, გაფორმებული მინდობილობით მოსარჩელემ მოპასუხეს მიანიჭა უფლებამოსილება, ყოფილიყო მისი წარმომადგენელი სს „თ.ბ–ის“ ყველა სერვისცენტრსა და განყოფილებაში და მისი სახელით განეხორციელებინა მოქმედებები, შეესრულებინა ყველა მოქმედება, რაც დაკავშირებული იყო დავალების შესრულებასთან (ტ.1, ს.ფ. 17-19);

- ორივე მხარე ადასტურებს იმ გარემოებას, რომ აღნიშნული მინდობილობის გაცემის მიზანი იყო მოსარჩელის კუთვნილი თანხის ბანკიდან გამოტანა, რომელიც უნდა მოხმარებოდა მისთვის ბინის „დაგირავებას“ (სესხის, იპოთეკის და ბინით სარგებლობის ხელშეკრულების გაფორმებას). მოსარჩელე საკასაციო საჩივარში თავადვე აღნიშნავს, რომ: „მოპასუხე ი.ა–ძე მოქმედებდა ჩემი ინტერესით, რაც მდგომარეობდა ჩემს მიერ გადაცემული ფულის სესხად გაცემის უზრუნველსაყოფად, უძრავი ნივთის - საცხოვრებელი ბინის იპოთეკით დატვირთვის და ამ ბინის საცხოვრებლად გამოყენებაში“ (ტ.2, ს.ფ. 136). მოსარჩელე სარჩელშიც იმ გარემოებაზე უთითებდა, რომ მოპასუხეს თავისი ფულის გამოყენება მიანდო საცხოვრებელი ბინის „დაგირავების“ (როგორც მხარეები მოიხსენიებენ) მიზნით (იხ. სარჩელი, ტ.1, ს.ფ. 2-15). აღნიშნულს ადასტურებს სისხლის სამართლის გამოძიების ფარგლებში მოსარჩელის მიერ მიცემული ჩვენებაც (იხ. ტ.1, ს.ფ. 139-143);

- მინდობილობის საფუძველზე მოპასუხემ, იმავე დღეს, მოსარჩელის კუთვნილი საბანკო ანგარიშიდან გაიტანა 8 000 ევრო (ტ.1, ს.ფ. 16), რაც არ დაუბრუნებია (მოპასუხემ მოსარჩელეს ჩაურიცხა მხოლოდ 500 ლარი);

- მოპასუხის მამამ აღნიშნული თანხა გადასცა მესამე პირს - ნ.ჩ–ძეს, თუმცა, საბოლოოდ, მოსარჩელის საცხოვრებელი ბინით უზრუნველყოფა ვერ მოხდა (იხ. წინამდებარე განჩინების 6.4. - 6.7. პუნქტები) და მოპასუხის მამამ სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების მოთხოვნით მიმართა უფლებამოსილ ორგანოს ((ტ.2, ს.ფ.111) საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის, ძველი თბილისის მთავარი სამმართველოს პოლიციის მეშვიდე სამმართველოს 26.02.2021 წლის წერილის თანახმად, 04.02.2016 წელს დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, მოსარჩელის კუთვნილი 13 000 აშშ დოლარის ნ. და ს.ჩ–ების მიერ დაუფლების ფაქტზე, დანაშაული გათვალისწინებული სსკ 180-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით (ტ.1, ს.ფ.50)).

12. ზემოაღნიშნული ფაქტების გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მართებულად მიიჩნევს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ მოსარჩელის სარჩელის საგანს (7 847 ევროს გადახდა) დავალების ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ზიანის ანაზღაურება წარმოადგენს, რომლის სამართლებრივი საფუძველი სსკ-ის 709-ე (დავალების ხელშეკრულებით რწმუნებული ვალდებულია შეასრულოს მისთვის დავალებული (მინდობილი) ერთი ან რამდენიმე მოქმედება მარწმუნებლის სახელითა და ხარჯზე), 719-ე (თუ რწმუნებული უსასყიდლოდ ასრულებს მისთვის დავალებულ მოქმედებებს, იგი პასუხს აგებს მხოლოდ განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით გამოწვეული ზიანისათვის), 394.1 (მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება), 408.1 (იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება) მუხლებიდან გამომდინარეობს.

13. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ დავალების ხელშეკრულება ის სამართლებრივი საშუალებაა, რომლის მეშვეობითაც პირს შეუძლია მიანდოს თავის რწმუნებულს იურიდიული მომსახურების გაწევა, პარტნიორთა კრებაზე მონაწილეობის მიღება, ფასიან ქაღალდებთან დაკავშირებული ოპერაციების წარმოება და ა.შ., ამ ხელშეკრულების საგანია რწმუნებულის მიერ ერთი ან რამდენიმე მოქმედების შესრულება. მარწმუნებელმა შეიძლება დაავალოს რწმუნებულს როგორც იურიდიული, ისე ფაქტობრივი მოქმედების შესრულება, ვინაიდან, თავად დავალების ხელშეკრულების მომწესრიგებელ მუხლში არ არის დაკონკრეტებული რწმუნებულის მიერ შესასრულებელი მოქმედების ხასიათი, ამიტომ ასეთი ხელშეკრულების საგანს წარმოადგენს ყველა იმ მოქმედების შესრულება, რომელიც იწვევს ამა თუ იმ სამართლებრივ შედეგს (სუსგ №ას-895-845-2015, 29.01.2016წ; №ას-1281-2018, 27.03.2019წ; №ას-405-2021, 29.06.2021წ.). რწმუნებულმა მოქმედებები უნდა შეასრულოს არა თავისი, არამედ მარწმუნებლის სახელით და მისი მოქმედების შედეგად მესამე პირთან წარმოშობილი ურთიერთობის მონაწილე თვითონ კი არ უნდა გახდეს, არამედ მარწმუნებელი.

14. საკასაციო საჩივარი დაფუძნებულია მასზე, რომ:

სასამართლოს დავა უნდა გადაეწყვიტა კონდიქციური სამართლის (უსაფუძვლო გამდიდრების) ნორმებით, რა დროსაც გამოყენებული იქნებოდა ათწლიანი ხანდაზმულობის ვადა; ამასთან, სარჩელი უნდა დაკმაყოფილდეს დავის სახელშეკრულებო სამართლის, კერძოდ, დავალების ფარგლებში გადაწყვეტის შემთხვევაშიც, რამეთუ სახელშეკრულებო ხანდაზმულობა შეწყდა აღიარებით (იხ. საკასაციო საჩივარი, ტ.2, ს.ფ.131-153).

15. საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორის მსჯელობას უსაფუძვლო გამდიდრების მომწესრიგებელი ნორმების გამოყენების შესახებ და მიუთითებს, რომ ვინაიდან მხარეები ერთმანეთთან სახელშეკრულებო ურთიერთობაში იმყოფებოდნენ, არ იკვეთება უსაფუძვლო გამდიდრების (კონდიქციის) მარეგულირებელი ნორმების გამოყენების წინაპირობა (შდრ. სუსგ №ას-1764-2018, 13.04.2020წ., პუნ. 23.1; №ას-989-2021, 18.02.2022წ., პუნ. 43). კონდიქციური დანაწესების (სსკ-ის 976-ე-991-ე მუხლები) გამოყენების უმთავრესი წინაპირობა მის სუბსიდიურობაში ვლინდება, რაც იმას ნიშნავს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების წესები მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმებად გვევლინება მხოლოდ მაშინ, როდესაც სასამართლო მოვლენათა დინამიკის გათვალისწინებით დაასკვნის, რომ გამორიცხულია სხვა უფრო სპეციალური ნორმის გამოყენება (მაგ: პოსესორული ან ვინდიკაციური სარჩელები (სანივთო სამართალი), სარჩელი ვალდებულების შესრულების შესახებ (როგორც პირველადი, ისე - მეორადი მოთხოვნები) და სხვა) (შდრ. სუსგ №ას-774-723-2017, 11.10.2017წ; №ას-794-794-2018, 11.09.2018წ.).

16. საკასაციო პალატა აქვე განმარტავს, რომ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების საფუძველზე შეფასების შემთხვევაშიც, სარჩელს არ აქვს წარმატების პერსპექტივა, კერძოდ, ყველა სახის კონდიქციური მოთხოვნის დროს მოპასუხე აუცილებლად უნდა იღებდეს ქონებრივ სარგებელს, ანუ მდიდრდებოდეს. ამ წინაპირობის არარსებობა კი იმთავითვე გამორიცხავს მოთხოვნას (შდრ. სუსგ №ას-1193-1122-2015, 31.05.2016წ., პუნ. 22). უსაფუძვლო გამდიდრების ინსტიტუტის ნორმები აღჭურვილია დაცვითი ფუნქციით, უზრუნველყოფს რა არაუფლებამოსილი სუბიექტისაგან უსაფუძვლოდ მიღებული ქონების ამოღებას და მისი უფლებამოსილი პირისათვის გადაცემას. შედეგობრივი თვალსაზრისით, სამართლისათვის არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს, თუ რა საშუალებით გამდიდრდა პირი – მიიღო, თუ დაზოგა ქონება. ფაქტი ერთია – ვითომ კრედიტორის ქონებრივ სფეროში აღმოჩნდა ქონება, რომელსაც იქ არსებობის სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნია და, აქედან გამომდინარე, ექვემდებარება უფლებამოსილი პირისათვის დაბრუნებას (იხ. იქვე). მოცემულ შემთხვევაში, არ დგინდება მოსარჩელის ხარჯზე მოპასუხის გამდიდრების ფაქტი. დამატებით შეიძლება ითქვას, რომ სისხლის სამართლის საქმეში მოწმის სტატუსით დაკითხული მოსარჩელე განმარტავს შემდეგს: „მე ნ.ჩ–ძესთან შეთანხმებული ვარ, რომ მანამ სანამ იგი სრულად არ დაფარავს ჩემს მიერ მისთვის გადაცემულ 13 000 ამერიკულ დოლარს, იგი გადამიხდის ბინის ქირას. … ნ.ჩ–ძეს ამჟამადაც არ აქვს ჩემთვის დაბრუნებული 13 000 ამერიკული დოლარი, იგი უბრალოდ მიხდის ბინის ქირას 250 ამერიკულ დოლარს შეთანხმებისამებრ“ (ტ.1, ს.ფ.161-163).

17. რაც შეეხება კასატორის პრეტენზიას სახელშეკრულებო ხანდაზმულობის ვადის დენის შეწყვეტასთან დაკავშირებით, იგი ემყარება შემდეგს: მოპასუხემ 13.11.2015 წელს მოსარჩელისთვის პროგრამა „Messenger“-ით მიწერილი შეტყობინებით, ასევე - 2019 წლის აგვისტოს თვეში 500 ლარის ჩარიცხვით, ვალი აღიარა. კასატორის აღნიშნული პრეტენზიის შემოწმების მიზნით, საკასაციო პალატა, უპირველეს ყოვლისა, იმსჯელებს ვალის აღიარების იურიდიულ ბუნებაზე.

18. ნების გამოვლენა სსკ-ის 341-ე მუხლით (იმ ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის, რომლითაც აღიარებულ იქნა ვალდებულებითი ურთიერთობის არსებობა (ვალის არსებობის აღიარება), აუცილებელია წერილობითი აღიარება. თუ სხვა ფორმაა გათვალისწინებული იმ ვალდებულებითი ურთიერთობის წარმოშობისათვის, რომლის არსებობაც აღიარებულ იქნა, მაშინ აღიარებაც მოითხოვს ამ ფორმას; თუ ვალის არსებობა აღიარებულია ანგარიშსწორების (გადახდის) საფუძველზე ან მორიგების გზით, მაშინ ფორმის დაცვა არ არის აუცილებელი) განმტკიცებულ ვალის არსებობის აღიარებად რომ დაკვალიფიცირდეს და შესაბამისი სამართლებრივი შედეგები წარმოშვას, ის ვალდებულების შესრულების დამოუკიდებელ საფუძველს უნდა ქმნიდეს, რამდენადაც ვალის აღიარება დამოუკიდებელ გარიგებად განიხილება და მისი დანიშნულება სწორედ ახალი ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობაა. არაერთ საქმეზე უზენაესი სასამართლოს განმარტების თანახმად, ვალის აღიარება იმით განსხვავდება ნებისმიერი სხვა ფორმით გათვალისწინებული მოთხოვნის აღიარებისაგან, რომ იგი ახალი ხელშეკრულებაა და არა სხვა სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში ნების გამოვლენა. ვალის არსებობის აღიარება არის ცალმხრივი და აბსტრაქტული ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, ერთი მხარე მეორე მხარის სასარგებლოდ დამოუკიდებლად კისრულობს გარკვეული მოქმედებების შესრულებას. თუ მხარეები უკვე არსებული ვალდებულების შინაარსიდან გამოდიან ან ადასტურებენ მას, ან მხარეები არსებული ვალდებულების შესასრულებლად ახალი ვალდებულების შესრულებას კისრულობენ, ვალის აღიარებად არ მიიჩნევა. ვალის არსებობის აღიარება მხოლოდ მაშინ ვლინდება, თუ იგი დამოუკიდებელია ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობისაგან და ახალ, დამოუკიდებელ მოთხოვნას წარმოშობს (შდრ. სუსგ-ები №ას-839-890-2011, 8.11.2011წ; №ას-392-371-2013, 8.11.2013წ; №ას-1083-1040-2016, 26.04.2018წ; №ას-758-2019, 22.10.2019წ.). ვალის არსებობის აღიარება უნდა აკმაყოფილებდეს გარიგების ნამდვილობის პირობებს. ხელშეკრულებაში გაწერილი უნდა იყოს მისთვის მახასიათებელი ყველა არსებითი პირობა: კრედიტორისა და მოვალის მონაცემები, მოვალის მიერ კრედიტორის წინაშე შესასრულებელი კონკრეტული ვალდებულება და მომავალში მისი შესრულების განზრახვა (იხ. ე. ბაღიშვილი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, თბილისი 2019, მუხლი 341, ველი 12; შდრ. სუსგ №ას-1485-1401-2012, 11.11.2013წ.). რადგან ვალის კონსტიტუტიური აღიარების დროს ახალი მოთხოვნა წარმოიშობა, ახალი ხანდაზმულობის ვადა იწყება (შდრ. ე. ბაღიშვილი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, თბილისი 2019, მუხლი 341, ველი 21).

19. ვალის აბსტრაქტული (კონსტიტუციური) აღიარების, როგორც ვალდებულების წარმოშობის ახალი საფუძვლისაგან, უნდა გაიმიჯნოს ე.წ. ვალის დეკლარაციული (კაუზალური) აღიარება. კაუზალური აღიარების მიზანია ძველი ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობის დადასტურება და არა ახალი ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობა, დავისა თუ გაურკვევლობის თავიდან აცილება (შდრ. იან კროპჰოლერი, გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის სასწავლო კომენტარი, მე-13 გადამუშავებული გამოცემა, თბილისი, 2014წ. §781, ველი 2,3). შესაბამისად, ვალის დეკლარაციული (კაუზალური) აღიარება ხანდაზმულობის ვადებთან მიმართებით ვალის კონსტიტუციური (აბსტრაქტული) აღიარებისგან განსხვავებულ სამართლებრივ შედეგებს წარმოშობს (იხ.: ქ. მესხიშვილი, კერძო სამართლის აქტუალური საკითხები, თეორია და სასამართლო პრაქტიკა, ტომი I, თბილისი, 2020, გვ.12; შდრ. ე. ბაღიშვილი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, თბილისი 2019, მუხლი 341, ველი 24).

20. სსკ-ის 137-ე მუხლის შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადის დენა წყდება, თუ ვალდებული პირი უფლებამოსილი პირის წინაშე ავანსის, პროცენტის გადახდით, გარანტიის მიცემით ან სხვაგვარად აღიარებს მოთხოვნის არსებობას. საფუძველს მოკლებული იქნება მსჯელობა იმაზე, რომ მოვალის იურიდიული მნიშვნელობის მქონე მოქმედებას შედეგად მოჰყვეს უკვე გასული ხანდაზმულობის ვადის დენის შეწყვეტა (სუსგ №ას-1029-949-2017, 23.02.2018წ.). საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ დეკლარაციული („კაუზალური“) აღიარება უკვე ხანდაზმული მოთხოვნის ვადას კი არ აღადგენს, არამედ ხანდაზმულობის მიმდინარე ვადის შეწყვეტას იწვევს. შესაბამისად, სსკ-ის 141-ე მუხლის ძალით, შეწყვეტამდე განვლილი დრო მხედველობაში არ მიიღება და ვადა დაიწყება თავიდან. სსკ-ის 137-ე მუხლის მიზნებისათვის მოვალის აღიარება სამართლებრივი ძალის მატარებელი მხოლოდ იმ შემთხვევაში იქნება, თუკი აღიარება ხანდაზმულობის ვადაში განხორციელდა (სუსგ №ას-87-2020, 18.11.2021წ.).

21. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ 13.11.2015 წელს მოპასუხის მიერ მოსარჩელისთვის პროგრამა „Messenger“-ით მიწერილი შეტყობინება (იხ. წინამდებარე განჩინების 6.8 პუნქტი) წარმოადგენს ვალის დეკლარაციულ (კაუზალურ) აღიარებას. უკვე გასული ხანდაზმულობის ვადა ვერ აღდგება 2019 წლის აგვისტოს თვეში მოსარჩელისთვის 500 ლარის ჩარიცხვით. საკასაციო სასამართლომ არაერთ გადაწყვეტილებაში განმარტა, რომ ხანდაზმულობის ვადა გულისხმობს დროს, რომლის განმავლობაშიც უფლებამოსილ პირს შეუძლია, საკუთარი უფლების რეალიზაცია ან დაცვა. ხანდაზმულობის ინსტიტუტის სპეციფიკურობა ისაა, რომ დადგენილი ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა, იძულებით ვერ განხორციელდება, ანუ ამ უფლების რეალიზება სრული მოცულობით დამოკიდებულია მოთხოვნის ადრესატის ნება-სურვილზე (სსკ-ის 144-ე მუხლის პირველი ნაწილი). სსკ-ის 130-ე მუხლი ხანდაზმულობის დაწყებას მოთხოვნის წარმოშობის მომენტს უკავშირებს, ხოლო მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად მიიჩნევა დრო, როდესაც პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. ამდენად, ხანდაზმულობის ვადის სწორად გამოთვლისათვის უმნიშვნელოვანესია მისი დენის დაწყების მომენტის განსაზღვრა. ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისი შეესაბამება დღეს, როდესაც წარმოიშვა მოთხოვნის უფლება, გარდა კანონით პირდაპირ გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც მოთხოვნის წარმოშობის ვადის განსაზღვრა ზოგადი წესისაგან განსხვავებულადაა რეგულირებული, მისი წარმოშობა დაკავშირებულია მომენტთან, როდესაც პირმა გაიგო ან უნდა გაეგო უფლების დარღვევის თაობაზე (სუსგ №ას-1191-2019, 04.12.2019წ.). ხანდაზმულობის ვადების დაწესებით, კანონმდებლის მიზანია გამორიცხოს კრედიტორის უფლების განხორციელების არათანაზომიერად ან ბოროტად გამოყენების საფრთხე. გარდა ამისა: ა) ხანდაზმულობის ვადა სასამართლოს უმსუბუქებს ფაქტების დადგენისა და შესწავლის პროცესს და ამ გზით ხელს უწყობს დასაბუთებული გადაწყვეტილების გამოტანას; ბ) ხელს უწყობს სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილიზაციას; გ) აძლიერებს სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის სუბიექტების ურთიერთკონტროლსა და იძლევა დარღვეული უფლების დაუყოვნებლივ აღდგენის სტიმულირებას (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, თბილისი, 2007, გვ.63; სუსგ №ას-986-2019, 16.10.2019წ.).

22. მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან მოსარჩელის მოთხოვნა სახელშეკრულებო ურთიეთობიდან, კერძოდ, დავალების ხელშეკრულებიდან გამომდინარეობს, მასზე სსკ-ის 129-ე მუხლით გათვალისწინებული ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა ვრცელდება (სსკ-ის 129-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადებით, სახელშეკრულებო მოთხოვნების ხანდაზმულობის ვადა შეადგენს სამ წელს) (შდრ. სუსგ №ას-996-2021, 24.05.2022წ., პუნ. 16).

23. მოსარჩელის განმარტებით, მან თავისი უფლებების დარღვევის შესახებ შეიტყო 2015 წლის მაისში, როდესაც საქართველოში დაბრუნებულს, არც „დაგირავებული“ ბინა დახვდა და არც ფული (იხ. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 16.02.2023 წლის სხდომის ოქმი, 15:40:10-15:40:30 სთ). შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადის ათვლა სწორედ 2015 წლის მაისიდან უნდა დაიწყოს. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას, რომ 13.11.2015 წლის კაუზალური აღიარებით ხანდაზმულობის მიმდინარე ვადა შეწყდა (სსკ-ის 137-ე მუხლი) და მისი ათვლა თავიდან დაიწყო (სსკ-ის 141-ე მუხლი), რომელიც 2018 წლის ნოემბერში ამოიწურა. ამრიგად, 2019 წლის აგვისტოს თვეში მოპასუხის მიერ მოსარჩელისათვის 500 ლარის ჩარიცხვისას, ხანდაზმულობის ვადა უკვე გასული იყო და, როგორც ზემოთ აღინიშნა, იგი უკვე ხანდაზმული მოთხოვნის ვადას ვერ აღადგენს. აღნიშნული მოქმედება სამართლებრივი ძალის მქონე მისი ხანდაზმულობის ვადაში განხორციელების შემთხვევაში იქნებოდა (შდრ. სუსგ №ას-299-2020, 14.07.2021წ., პუნ. 20.6; №ას-1487-2020, 19.02.2021წ., პუნ. 52; №ას-105-2019, 10.06.2020წ., პუნ.41-43). შესაბამისად, საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო პალატის დასკვნას, რომ მოსარჩელის მიერ 08.02.2021 წელს აღძრული სარჩელი ხანდაზმული იყო.

24. რაც შეეხება საკასაციო საჩივარში კასატორის მიერ მითითებულ ახალ ფაქტებსა და წარმოდგენილ ახალ მტკიცებულებებს, პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო პროცესი აგებულია რა შეჯიბრებითობის პრინციპზე, მხარეებს უფლებებთან ერთად აკისრებს თავისივე ინტერესებისათვის აუცილებელ საპროცესო მოვალეობებს, რომელთა შეუსრულებლობა იწვევს ამავე მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს. ეს დანაწესი განმტკიცებულია სსსკ-ის მე-4 მუხლით, რომლითაც მოდავე მხარეებს თანაბარი შესაძლებლობა აქვთ განსაზღვრონ ფაქტები თავიანთი მოთხოვნებისა თუ შესაგებლის დასასაბუთებლად და თვითონვე მიიღონ გადაწყვეტილება, თუ რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. სსსკ-ის 219-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მხარეები შეზღუდული არიან, ახსნა-განმარტების მოსმენისას წარადგინონ ახალი მტკიცებულებები ან მიუთითონ ახალ გარემოებებზე, რომელთა შესახებაც არ ყოფილა მითითებული სარჩელსა თუ შესაგებელში ან საქმის მომზადების სტადიაზე, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მათ შესახებ თავის დროზე საპატიო მიზეზით არ იყო განცხადებული. სსსკ-ის 380-ე მუხლის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას შეიძლება მოყვანილ იქნეს ახალი ფაქტები და წარდგენილ იქნეს ახალი მტკიცებულებები. სააპელაციო სასამართლო არ მიიღებს ახალ ფაქტებსა და მტკიცებულებებს, რომლებიც მხარეს შეეძლო წარედგინა პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას, მაგრამ არასაპატიო მიზეზით არ წარადგინა. რაც შეეხება საკასაციო სასამართლოს, სსსკ-ის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილი (საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები), ადგენს საკასაციო სასამართლოს მიერ ფაქტობრივი გარემოებების შეფასების პროცესუალურ ფარგლებს და მისი შინაარსიდან გამომდინარეობს, რომ საკასაციო სასამართლოში ახალ ფაქტებზე მითითება და ახალი მტკიცებულებების წარმოდგენა არ დაიშვება. საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი მიიღოს ახალი მტკიცებულებები, არამედ, იგი საკასაციო პრეტენზიათა საფუძვლიანობას ამოწმებს საქმეში უკვე წარმოდგენილი, საპროცესო წესების დაცვით ქვემდგომი სასამართლოების მიერ მიღებული მტკიცებულებებისა და მხარეთა ახსნა-განმარტებების ჭრილში (შდრ. სუსგ №ას-1419-2018, 10.07.2020წ; №ას-1368-2019, 05.10.2020წ; №ას-207-2019, 24.12.2020წ; №ას-1095-2021, 15.06.2022წ; №ას-103-2021, 15.09.2022წ; №ას-1023-2023, 16.11.2023წ.). როგორც საკასაციო სასამართლო თავის არაერთ განჩინებაში განმარტავს, სამოქალაქო საპროცესო ნორმები, როგორც ფორმალურ წესთა ერთობლიობა, იმ სავალდებულო მოთხოვნებს ადგენს, რომელთა შეცვლა არც სასამართლოს და არც მხარეთა მიხედულებაზე არაა დამოკიდებული (იხ. სუსგ-ები: №ას-1033-2018, 30.10.2018წ. პ.23; №ას-851-817-2016, 04.11.2016წ. პ.17). შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო ვერ იმსჯელებს იმ ფაქტობრივ გარემოებებზე, რომლებზეც არ ყოფილა მითითებული ქვედა ინსტანციის სასამართლოებში. საკასაციო საჩივარზე დართული მტკიცებულებები კი უნდა დაუბრუნდეს კასატორს.

25. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, # 7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

26. კასატორმა ვერ შეძლო დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზიის წარმოდგენა, რითაც ვერ დაძლია გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება და ვერ შეძლო მისი გაბათილება სარწმუნო მტკიცებულებებით. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით. ასეთ საფუძველზე ვერც კასატორი მიუთითებს. საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით. გასაჩივრებული გადაწყვეტილება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობები არ არსებობს, რაც მისი არსებითად განსახილველად დაუშვებლად ცნობის სამართლებრივი საფუძველია.

27. სსსკ-ის 401.4 მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან საკასაციო საჩივარი დაუშვებელია და კასატორს გადახდილი აქვს საკასაციო სამართალწარმოებისათვის განსაზღვრული სახელმწიფო ბაჟი - 1109,17 ლარი, მას უნდა დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70% – 776.42 ლარი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსსკ-ის 391-ე, 401-ე, 284-ე, 285-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ლ.შ–იას საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად.

2. ლ.შ–იას (პ/ნ: ..........) უკან დაუბრუნდეს მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 1109,17 ლარის (საგადახდო დავალება №17749528555, გადახდის თარიღი 07.07.2023წ.) 70% – 776.42 ლარი, შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150.

3. ლ.შ–იას დაუბრუნდეს საკასაციო სასამართლოში მის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები (ტ.2, ს.ფ. 154-169; 175-185).

4. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: გიორგი მიქაუტაძე

მოსამართლეები: თამარ ზამბახიძე

რევაზ ნადარაია