საქმე N:ას-204-2024

საქმე №ას-204-2024 12 აპრილი, 2024 წელი,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ზურაბ ძლიერიშვილი,

ნინო ბაქაქური

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე - ნ.ყ–ია (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 11 იანვრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების საბაზრო ღირებულებასა და კომპენსაციას შორის სხვაობის ანაზღაურება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 31 მარტის გადაწყვეტილებით ნ.ყ–იას (შემდეგში: მოსარჩელე ან მესაკუთრე) სარჩელი სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს (შემდეგში: მოპასუხე, აპელანტი, კასატორი ან სააგენტო) წინააღმდეგ, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების საბაზრო ღირებულებასა და კომპენსაციას შორის სხვაობის ანაზღაურების თაობაზე, დაკმაყოფილდა; მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ 376 299 ლარის ანაზღაურება დაეკისრა.

2. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 11 იანვრის განჩინებით მოპასუხე სააგენტოს სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

3. სააპელაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები და მიუთითა მათზე:

3.1. საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 13 თებერვლის №247 დადგენილებით „ანაკლიის ღრმაწყლოვანი ნავსადგურის განსახლების პოლიტიკის სახელმძღვანელო − ჩარჩო დოკუმენტისა და განსახლების სამოქმედო გეგმის მოწონებისა და შესაბამისი ღონისძიებების გატარების შესახებ“, მოწონებულ იქნა თანდართული ანაკლიის ღრმაწყლოვანი ნავსადგურის განსახლების პოლიტიკის სახელმძღვანელო − ჩარჩოდოკუმენტი (დანართი №1) და განსახლების სამოქმედო გეგმა (დანართი №2), რომელთა შესაბამისად უნდა განხორციელებულიყო ანაკლიის ღრმაწყლოვანი ნავსადგურის მშენებლობის პროექტის ზემოქმედების არეალში მდებარე კერძო საკუთრებაში არსებული ქონების შესყიდვასთან, პროექტის ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ქონების მესაკუთრეებისა და მფლობელების სასარგებლოდ სხვა საკომპენსაციო ზომების მიღებასა და განსახლებასთან დაკავშირებული ღონისძიებები;

3.2. ჩარჩოდოკუმენტის მიხედვით, ანაკლიის ღრმაწყლოვანი ნავსადგურის მშენებლობის პროექტი (შემდეგში - „პროექტი“) არის მნიშვნელოვანი ინვესტიცია საქართველოში ახალი ინფრასტრუქტურის განვითარებისთვის. ნავსადგური, რომელიც აშენდება ზუგდიდის მუნიციპალიტეტში, .......ში უზრუნველყოფს საქართველოში სატრანზიტო მიმოსვლის გაუმჯობესებას შემდეგი მიმართულებებით: აღმოსავლეთით - კასპიის ზღვის აუზში, აზერბაიჯანის რესპუბლიკასა და ირანის ისლამურ რესპუბლიკაზე; სამხრეთ-აღმოსავლეთით - სომხეთის რესპუბლიკაზე; სამხრეთით - ხმელთაშუა ზღვასა და თურქეთის რესპუბლიკაზე; დასავლეთით - ევროპის მიმართულებით;

3.3. ჩარჩოდოკუმენტით ასევე განისაზღვრა, რომ პროექტის მშენებლობის მიზნით, პროექტის ზემოქმედების არეალში მოქცეულ: მიწის ნაკვეთებზე, შენობა-ნაგებობებზე, ხე/ნარგავებზე, მოსავალზე, ბიზნესზე/დასაქმებაზე გაიცემოდა ანაზღაურება ამ ქონების ექსპროპრიაციის სანაცვლოდ;

3.4. მოსარჩელეს, 2017 წლის 18 მაისს, წარედგინა ოფიციალური შეთავაზების წერილები: №269-01, 270-01 და 271-01, რომლებითაც ეცნობა, რომ ანაკლიის ღრმაწყლოვანი ნავსადგური წარმოადგენდა „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონით (შემდეგში: სპეციალური კანონი) გათვალისწინებულ საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის აუცილებელ ობიექტს, რომლის მშენებლობის პროექტის ზემოქმედების არეალში ექცეოდა მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული 1 323 კვ.მ მიწის ნაკვეთი, 2 496 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და 2 154 კვ.მ მიწის ნაკვეთი. წერილში ასევე აღნიშნული იყო, რომ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სისტემაში შემავალი სსიპ - სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო, წარმოდგენილი მისი უფლებამოსილი ქვეკონტრაქტორის „გ–ის“ (შემდეგში: ქვეკონტრაქტორი) მეშვეობით, აღნიშნული მიწის ნაკვეთების სანაცვლოდ, მოსარჩელეს სთავაზობდა შემდეგი ოდენობით ანაზღაურებას, მითითებული მიწის ნაკვეთების მიხედვით: 22 491.00 ლარს - მიწის ღირებულების სახით და 582.12 ლარს - ერთწლიანი კულტურის მოსავლის კომპენსაციის სახით, ჯამში - 23 073.12 ლარს; 42 432.00 ლარს - მიწის ღირებულების სახით და 1 098.24 ლარს – ერთწლიანი კულტურის მოსავლის კომპენსაციის სახით, ჯამში - 43 530.24 ლარს; 36 618.00 ლარს - მიწის ღირებულების სახით და 947.76 ლარს – ერთწლიანი კულტურის მოსავლის კომპენსაციის სახით, ჯამში - 37 565.76 ლარს;

3.5. მოსარჩელეს ეთხოვა 3 კალენდარული დღის ვადაში წერილობით ეცნობებინა მოპასუხისთვის საკუთარი პოზიცია (თანხმობა ან უარი), შეთავაზებული ანაზღაურების მიღების სანაცვლოდ, გამოსყიდვის შეთავაზების წერილში მითითებული ქონების სახელმწიფოსათვის გადაცემის სანაცვლოდ, გამოსყიდვის შეთავაზების წერილში მითითებული ქონების სახელმწიფოსათვის საკუთრებაში გადაცემის თაობაზე სათანადო ხელშეკრულების გაფორმებასთან დაკავშირებით. განმარტებულ იქნა, რომ ვადის გაშვება განიხილებოდა, როგორც უარი. მოსარჩელეს ასევე ეცნობა, რომ უარის შემთხვევაში, სააგენტო, იმოქმედებდა სპეციალური კანონის შესაბამისად და მიმართავდა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს და სასამართლოს საკუთრებაში არსებული, მითითებული უძრავი ქონების ექსპროპრიაციის უფლების მოპოვების მიზნით. ექსპროპრიაციის შემთხვევაში, ჩამორთმეული ქონების სანაცვლოდ, მიიღებდნენ საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებულ, წინასწარ, სრულ და სამართლიან ანაზღაურებას. წერილებს თან ერთვოდა: მიწის ნაკვეთის რუკა, მიწის ნაკვეთის და მასზე განთავსებული ქონების საკომპენსაციო თანხის გაანგარიშების ოქმი, გამოსყიდვის შეთავაზების მიღება-ჩაბარების აქტი, გამოსყიდვის შეთავაზებაზე უარის აქტი;

3.6. მოსარჩელე წარდგენილ წინადადებებს არ დათანხმდა;

3.7. ზუგდიდის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 31 აგვისტოს გადაწყვეტილებით, სააგენტოს განცხადება დაკმაყოფილდა; სააგენტოს ანაკლიის ღრმაწყლოვანი ნავსადგურის მშენებლობის პროექტის განხორციელების მიზნით, ზემოქმედების ზოლში არსებული უძრავი ქონების მესაკუთრის სათანადო კომპენსაციით უზრუნველყოფის აუცილებელი პირობით, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის მიენიჭა ექსპროპრიაციის უფლება რამდენიმე უძრავ ქონებაზე, მათ შორის მოსარჩელის კუთვნილ ქონებაზე შემდეგი მახასიათებლებით:

- ზუგდიდის რაიონი, სოფელი ......., საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული 1 323 კვ.მ მიწის ნაკვეთი, უძრავი ქონების საკადასტრო კოდი №......;

- ზუგდიდის რაიონი, სოფელი ......., საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული 2 154 კვ.მ მიწის ნაკვეთი, უძრავი ქონების საკადასტრო კოდი №........;

- ზუგდიდის რაიონი, სოფელი ......., საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული 2 496 კვ.მ მიწის ნაკვეთი, უძრავი ქონების საკადასტრო კოდი №......;

3.8. მოპასუხე სააგენტოს 2017 წლის 24 აგვისტოს წერილით მოსარჩელეს ეცნობა, რომ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის 10.07.2017წ. N1-1/292 ბრძანებითა და ზუგდიდის რაიონული სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილებით მიღებული ჰქონდა მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების, ს.კ.: ......, ....... და ....... ექსპროპრიაციის უფლება. საბოლოოდ, მოპასუხემ მოსარჩელეს, მიწის ნაკვეთების გამოსყიდვის სანაცვლოდ, დამოუკიდებელ შემფასებელთა ჯგუფის მიერ განხორციელებული შეფასების საფუძველზე, შესთავაზა: 101 541 ლარი - მიწის ღირებულების სახით და 2 628.12 ლარი - ერთწლიანი კულტურის მოსავლის საკომპენსაციო თანხის სახით, სულ 104 169.12 ლარი;

3.9. მოსარჩელეს ასევე ეთხოვა, რომ 3 კალენდარული დღის ვადაში წერილობით ეცნობებინა მოპასუხისთვის საკუთარი პოზიცია (თანხმობა ან უარი), შეთავაზებული ანაზღაურების მიღების სანაცვლოდ, უკანასკნელად წარდგენილ გამოსყიდვის შეთავაზების წერილში მითითებული ქონების სახელმწიფოსათვის გადაცემის სანაცვლოდ, გამოსყიდვის შეთავაზების წერილში მითითებული ქონების სახელმწიფოსათვის საკუთრებაში გადაცემის თაობაზე სათანადო ხელშეკრულების გაფორმებასთან დაკავშირებით. იქვე განიმარტა, რომ ვადის გაშვება განიხილებოდა, როგორც უარი, ხოლო უარის შემთხვევაში სააგენტო გამოიყენებდა ზუგდიდის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 21 აგვისტოს გადაწყვეტილებით მინიჭებულ ექსპროპრიაციის უფლებას;

3.10. მოპასუხე საკომპენსაციო თანხის განსაზღვრის მიზნით დაეყრდნო ანაკლიის ღრმაწყლოვანი ნავსადგურის განსახლების სამოქმედო გეგმის ფარგლებში ქვეკონტრაქტორის მიერ შედგენილ, 2016 წლის 15 ნოემბრის დასკვნას (შეფასების ანგარიშს). დასკვნის მიხედვით, მიწის ნაკვეთების შეფასება ჩატარებულია შეფასების საერთაშორისო სტანდარტების კომიტეტის მიერ 2013 წელს გამოქვეყნებული მე-X გამოცემის შესაბამისად. შენობა-ნაგებობების ღირებულება დადგინდა დანახარჯების მეთოდით, რაც გულისხმობს აზომვის შედეგად მიღებული ფიზიკური მოცულობების განფასებას. ცალკეულ სამუშაოთა ღირებულების დასადგენად გამოყენებულია СHиП IV-2-82 ნორმატივთა კრებული და დამუშავებულია მიმდინარე საბაზრო ღირებულებების დაცვით. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს N1-1/1463 ბრძანების შესაბამისად გათვალისწინებულია 10% ზედნადები ხარჯები, აგრეთვე სახარჯთაღრიცხვო მოგება 8%, დღგ 18% და გაუთვალისწინებელი ხარჯები 10%;

3.10.1. შემფასებელმა შესაფასებელი ობიექტები 4 ჯგუფად დაყო. თითოეული ჯგუფი დაყოფილია 2 ნაწილად და გამოყვანილია 8 ღირებულება ერთმანეთისგან განსხვავებული მიწის ნაკვეთებისთვის. ტერიტორიული პრინციპი – საცხოვრებელი უბნების მიხედვით, თითოეულ ჯგუფში არჩეულ იქნა თითო შესაფასებელი ობიექტი, რომელიც მიჩნეულ იქნა საუკეთესო, ან საშუალო მახასიათებლების მქონე ქონებად, რომელთა შეფასებაც უკეთაა შესაძლებელი საერთაშორისო სტანდარტების მიხედვით. საბროკერო ვებგვერდების, საჯარო რეესტრის გაყიდვების ბაზისა და ადგილზე მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე შედგა იმ ქონებების სია, რომელთა გამოყენებაც შესაძლებელი იქნებოდა შეფასების საერთაშორისო სტანდარტების მიხედვით ჩასატარებელი შედარებითი ანალიზისთვის. ... მოძიებული შესადარისი ანალოგებიდან თითო ასეთი ობიექტისთვის შერჩეულ იქნა მინიმუმ სამი ანალოგი, რომელთა მეშვეობითაც განხორციელდა შედარებითი ანალიზი. ანალოგები შერჩეულ იქნა მაქსიმალური რელევანტურობის პრინციპით. შეფასება განხორციელდა საერთაშორისო სტანდარტებით გათვალისწინებული საბაზრო მიდგომით (...);

3.10.2. შერჩეული ობიექტის ღირებულების აღნიშნული მეთოდით დადგენის შემდეგ, შემფასებელმა მოახდინა ჯგუფში შემავალი დანარჩენი შესაფასებელი ნაკვეთების ღირებულების განსაზღვრა, შეფასებულ ქონებასთან მათი შედარების საფუძველზე. გათვალისწინებულ იქნა საცხოვრებელი, ან/და კომერციული მიმზიდველობა, რელიეფური თავისებურება, მისადგომლობა, ხედი, კონფიგურაცია და სხვა მნიშვნელოვანი მახასიათებლები. ნაკვეთები შეფასდა, როგორც ვაკანტური, ყველანაირი გაუმჯობესების გარეშე;

3.10.3. დასკვნის დათქმის მიხედვით, შემფასებელმა ღირებულება დაადგინა აშშ დოლარში და ეროვნულ ვალუტაში მონაცემები მიუთითა ეროვნული ბანკის მიერ 2016 წლის 15 ნოემბრისთვის დადგენილი კურსით, 1 აშშ დოლარი - 2.4890 ლარი. შეფასების მიზნებისთვის შემფასებელმა მხოლოდ საბაზრო მიდგომა გამოიყენა. დასკვნაში განმარტებულია, რომ ამ მიდგომის გამოყენებისას შემფასებელი აყალიბებს მოსაზრებას ღირებულების შესახებ, შესადარებელი ქონების შეფასების ობიექტთან (სტანდარტებით დადგენილი მეთოდოლოგიით) შედარების გზით. აღნიშნულია, რომ გაყიდვის შესადარისი მონაცემების ანალიზისას ძირითადად ითვლება შემდეგი შედარების ელემენტები: უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების გადაცემა, ფინანსირების პირობები, გაყიდვის პირობები, დანახარჯები, რომლებიც გასაწევია უშუალოდ ყიდვის შემდეგ, ბაზრის პირობები, ადგილმდებარეობა, ფიზიკური მახასიათებლები, ეკონომიკური მახასიათებლები, გამოყენება, გაყიდვის არაუძრავი კომპონენტები. მხარეთა განმარტებით, მოსარჩელის მიწის ნაკვეთები მდებარეობდა შემფასებლის მიერ IV ჯგუფს მიკუთვნებულ მიწის ნაკვეთებს შორის;

3.10.4. დასკვნის მიხედვით, IV ჯგუფის მიწის ნაკვეთები მდებარეობს ნესტიან ტერიტორიაზე, აქვს გრუნტის მისასვლელი გზა და გამოიყენება მხოლოდ სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულებით. ობიექტი N0337-ის 1 კვ.მ შეფასდა 17 ლარად (7×2.4890). დასკვნაში ასევე აღნიშნულია, რომ IV ჯგუფში არსებული ნაკვეთების ნაწილს აქვს უკეთესი მდებარეობა. არის შედარებით მშრალი ნიადაგი, არის სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების და აქვს ურბანული განაშენიანების პერსპექტივა, რის გამოც 5 აშშ დოლარიანი ნაკვეთებისგან განსხვავებით, მისმა ღირებულებამ 40%-ით მოიმატა და 1 კვ.მ-ის ღირებულება 7 აშშ დოლარით განისაზღვრა;

3.11. მოპასუხემ მოსარჩელეს, 2017 წლის 17 ოქტომბერს, საბანკო ანგარიშსწორების გზით საბანკო ანგარიშზე 104 169.12 ლარი ჩაურიცხა;

3.12. საქმეზე სადავო არ არის, რომ ზუგდიდის რაიონის სოფელ .......ში მდებარე მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთების ექსპროპრიაციამდე განხორციელდა მოქალაქე გ.ლ–ას საკუთრებაში არსებული, იქვე მდებარე, მიწის ნაკვეთების ექსპროპრიაცია. ექსპროპრიაციის პროცესთან დაკავშირებით, გ.ლ–ას მიერ დანიშნული ექსპერტიზის დასკვნის მიხედვით, რომელიც ჩაატარა სსიპ ლევან სამხარაულის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნულმა ბიურომ (შემდეგში: ექსპერტიზის ეროვნული ბიურო) მიწის ნაკვეთების საბაზრო ღირებულება 77 140 ლარით განსაზღვრა;

3.13. აღნიშნულის შემდეგ, ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასავლეთ საქართველოს რეგიონული ექსპერტიზის დეპარტამენტის უფროსის კ.ა–ის N 5004474818, 2018 წლის 17 ივლისის წერილით, მოპასუხე სააგენტოს თავმჯდომარეს ეცნობა შემდეგი:

მოქალაქე გ.ლ–ას მიერ 27.02.2017 წელს დანიშნულ იქნა სასაქონლო ექსპერტიზა, განმცხადებელი ითხოვდა ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელ .......ში მდებარე ორი მიწის ნაკვეთის (ს.კ.: N....., N......) შეფასებას, რაზედაც 2017 წლის 11 აპრილს გაცემული იქნა ექსპერტიზის დასკვნა N00994017. აღნიშნულ დასკვნაში შეფასების დროს მოხდა ტექნიკური შეცდომა, რაც ზეგავლენას ახდენდა დასკვნის საბოლოო შედეგზე, კერძოდ: მიწის ნაკვეთების საბაზრო ღირებულების ციფრებში გამოსახვისას მოხდა ბეჭდური შეცდომა და ნაცვლად 77 140-ისა უნდა ეწეროს 17 140 ლარი, ხოლო ნაცვლად 77 210-ისა უნდა ეწეროს 17 210 ლარი, საიდანაც თითოეული მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მ-ის საბაზრო ღირებულება დამრგვალებით შეადგენს 16 ლარს. აღნიშნული გარემოების შესახებ 2017 წლის 15 მაისს წერილი (რეგ. N5002623417) გადაეგზავნა ქალბატონ გ.ლ–ას, რომელიც 2017 წლის 17 მაისს ჩაიბარა ქალბატონმა ნ.ყ–ამ (გ.ლ–ას დედამ);

3.14. მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი, დამოუკიდებელი სასამართლო ექსპერტიზის ცენტრი შპს „ვ–ის“ 2017 წლის 31 ოქტომბრის დასკვნით, ზუგდიდის რაიონის, სოფელ .......ში მდებარე ... მოსარჩელის ... საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთების (ს.კ.: ........, ...... და ......) საბაზრო ღირებულება 2017 წლის მარტის თვის მდგომარეობით შეადგენს: 1 კვ.მ - 84 ლარს, სულ სამივე მიწის ნაკვეთი, ფართობით 5 973 კვ.მ - 500 000 ლარს;

3.14.1. ექსპერტს შეკითხვა წარუდგინეს: ნ.ქ–ვამ, ნ.ბ–ძის ადვოკატმა დ.ბ–ძემ, ი.ა–ამ, ა.ი–იას ადვოკატმა მ.ბ–ამ, ნ.ყ–იამ და გ.ლ–ამ. შეკითხვის შინაარსი იყო შემდეგი: რას შეადგენს ზუგდიდის რაიონის სოფელ .......ში მდებარე, სხვა მესაკუთრეების მიწის ნაკვეთებს შორის, მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთების (ს.კ.: ......., ......., ....) საბაზრო ღირებულება 2017 წლის მარტის მდგომარეობით. ექსპერტიზა ჩაატარა აღნიშნული ექსპერტიზის ცენტრის ექსპერტმა ბ.დ–ძემ. დასკვნის მიხედვით, ექსპერტი არის MRICS (ამზომველთა (გეოდეზისტთა) სამეფო ინსტიტუტის სერტიფიცირებული წევრი), აუდიტორ-შემფასებელი, საქართველოს დამოუკიდებელ შემფასებელთა საზოგადოების პრეზიდენტი; უძრავი ქონების კავკასიური აკადემიის წევრი; ევრაზიის შემფასებელთა გაერთიანების საბჭოს ვიცეპრეზიდენტი; უკრაინის შემფასებელთა საზოგადოების საპატიო წევრი, მშენებელი ინჟინერი ... მუშაობის 18 წლის სტაჟით. საჯარო აუდიტის ინსტიტუტის მიერ გაცემული კვალიფიკაციის შესაბამისობის სერთიფიკატით, სსიპ - აკრედიტაციის ეროვნული ორგანოს აკრედიტაციის ცენტრის მიერ აკრედიტირებული სერტიფიცირების ორგანოს მიერ გაცემული შესაბამისობის სერტიფიკატით, ბუღალტრული აღრიცხვის და ანგარიშგებისა და აუდიტის ზედამხედველობის სამსახურის რეესტრში რეგისტრირებული პირი;

3.14.2. დასკვნის მიხედვით, შეფასება ჩატარებულია 2014 წლის შეფასების საერთაშორისო სტანდარტის XII გამოცემის ზოგადი განმარტებების და შეფასების პრინციპების თანახმად და შემფასებლის ქცევის კოდექსის მიხედვით, რაც ექსპერტის განმარტებით, გულისხმობს შეფასების შედეგის უტყუარობის მიღწევას;

3.14.3. დასკვნის მიხედვით, მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთები მდებარეობს ზუგდიდის რაიონის სოფელ .......ში, ნაკვეთის დანიშნულებაა სასოფლო-სამეურნეო, საკადასტრო მონაცემებით: ......, ........, ........; მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლება შეუზღუდავია, შეზღუდვები და ვალდებულებები აღრიცხული არ არის. ექსპერტი აღნიშნავს, რომ შეფასების მიზანია მიწის ნაკვეთების საბაზრო ღირებულების დადგენა;

3.14.4. ექსპერტი საბაზრო ღირებულებას განმარტავს IVS–1, პარაგრ. 3.1.-ის მიხედვით, როგორც „გამოთვლად ფულად სიდიდეს, რომლითაც გაიცვლება ქონება შეფასების თარიღისათვის დაინტერესებულ მყიდველსა და დაინტერესებულ გამყიდველს შორის „გაშლილი მკლავის“ პრინციპით ტრანზაქციისას, მართებული მარკეტინგის ჩატარების შემდეგ, როდესაც თითოეული მხარე მოქმედებს გათვითცნობიერებულად, წინდახედულად და ძალდატანების გარეშე“;

3.14.5. შემფასებელს მითითებული აქვს, რომ შეფასების მიზნებისთვის შემფასებლის მიერ გამოყენებულ იქნა პირდაპირი შედარების (საბაზრო) მიხედვით მიდგომა. კერძოდ, შესადარისი გაყიდვის მეთოდი;

3.14.6. დასკვნაში განმარტებულია, რომ შედარების მეთოდის თავისებურება უძრავი ქონების შეფასებისას მდგომარეობს იმაში, რომ ღირებულების საბოლოო მაჩვენებელი ეფუძნება, ერთი მხრივ, საბაზრო მონაცემებს, ხოლო, მეორე მხრივ, ფაქტიურ მიღწეულ ფინანსურ შედეგს. ეს მეთოდი ეფუძნება შესაფასებელი ობიექტის პირდაპირ შედარებას სხვა უძრავი ქონების ობიექტებთან, რომლებიც გაყიდულ იქნენ ან შეტანილ იქნენ რეესტრში გაყიდვაზე. ექსპერტის მიერ აღწერილია შეფასების მოცემული მეთოდის მიმდინარეობა. ექსპერტის მიერ აღწერილია შესწორებების განხორციელების თანმიმდევრობა: 1. ფინანსირების პირობები; 2. გაყიდვის პირობები; 3. საბაზრო პირობები; 4. ადგილმდებარეობა; 5. ფიზიკური მახასიათებლები;

3.14.7. მიწის ნაკვეთის შეფასებისთვის შემფასებელმა გამოიყენა შესადარისი გაყიდვების (შედარების) მეთოდი, რომელიც განიხილება იმ ფაქტორის გათვალისწინებით, რომ შეფასების მომენტისათვის ის არ არის დაკავებული მფლობელის მიერ და განიხილება, როგორც ვაკანტური. მიწის ნაკვეთის ღირებულების დასადგენად შემფასებელმა ჩაატარა შემდეგი სამუშაოები: ბაზრის მონაცემთა შეგროვება, კლასიფიკაცია და ანალიზი; დაადგინა ელემენტები, რომლის მეშვეობითაც განხორციელდა შესაფასებელი უძრავი ქონების ობიექტის შედარება ანალოგებთან; დაადგინა ბაზარზე უძრავი ქონების ობიექტების გაყიდვის დინამიკა; შეისწავლა უძრავი ქონების ობიექტების ფიზიკური და ეკონომიკური მახასიათებლები; მოახდინა მონაცემთა შეგროვება უძრავი ქონების ობიექტების ადგილმდებარეობის გათვალისწინებით;

3.14.8. შეფასების მსვლელობისას ანალოგებად მოძიებული იქნა საჯარო რეესტრის გაყიდვების ბაზიდან ანალოგიური ობიექტები, რომელთაგან ნაწილი ზუსტად იმავე სექტორშია, ნაწილი მომიჯნავედ, მაგრამ ზუსტად შეესაბამება შესაფასებელი ქონების ღირებულებით სექტორს. შეფასების სიზუსტისთვის შემფასებლის მიერ არჩეულ იქნა იგივე სექტორში არსებული ანალოგები: სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთები, ს.კ.: ....., ......., .........;

3.14.9. ექსპერტმა განმარტა, რომ შეფასების მიზნებიდან გამომდინარე, შესაფასებელი ობიექტები დაიყო მფლობელების მიხედვით. ერთსა და იმავე მფლობელის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთები ერთმანეთის მომიჯნავედაა, ამიტომ მათ შეფასებისას მონაცემები ექსპერტმა გააერთიანა და ერთი მესაკუთრის მიწის ნაკვეთები ერთიანად განიხილა, დახასიათებისას კი, კოდები ცალ-ცალკე მიუთითა. შეფასებისთვის აუცილებელი ანალოგების მოძიებისათვის ექსპერტმა შეარჩია უშუალოდ მიმდებარე ტერიტორია. დასკვნაში მოსარჩელის მიწის ნაკვეთების დახასიათების მიზნისთვის, დამატებით აღნიშნა, რომ მიწის ნაკვეთის საერთო ფართობი 5 973 კვ.მ-ია, შეფასების თარიღისთვის შესაფასებელი ობიექტი არ არის დამუშავებული, საუკეთესო გამოყენებას წარმოადგენს სააგარაკე დანიშნულებით გამოყენება, ზღვის სანაპირო ზოლთან სიახლოვის გამო. ესაზღვრება დასახლებულ ზოლს. ზღვის სანაპირო ზოლიდან დაშორებულია 345 მეტრით, არის მართკუთხა ფორმის, სწორი ზედაპირით, ეროზიული და დატბორილი მონაკვეთები არ შეიმჩნევა, სასარგებლო წიაღისეულის შესახებ კვლევა არ ჩატარებულა, რადგან ჩაითვალა, რომ მიწის ნაკვეთის ქვეშ წიაღისეულის მარაგი არ არის, ტრანსპორტით მისადგომლობა შეუზღუდავია, შესაფასებელი ქონება უშუალოდ ემიჯნება მეორეხარისხოვან ქუჩას, ტრანსპორტის მოძრაობის ინტენსივობა დაბალია, ფეხით მოსიარულეების ინტენსივობა დაბალია, მოსახლეობის სიმჭიდროვე დაბალია, განაშენიანებულია საცხოვრებელი დანიშნულების მქონე შენობებით; უძრავი ქონების გამოყენების ტენდენციებად ექსპერტმა მიუთითა სასოფლო-სამეურნეოზე: საკარმიდამოდ, ან თხილის პლანტაციის გასაშენებლად. საბოლოოდ, ექსპერტმა დაასკვნა, რომ მოსარჩელის კუთვნილი, ერთმანეთის მომიჯნავე სამი ერთეული მიწის ნაკვეთის საერთო საბაზრო ღირებულება შეადგენს 84 ლარს კვ.მ-ზე, ანუ დამრგვალებით, 500 000 ლარს;

3.15. სასამართლოს მიერ მიღებული, 2021 წლის 8 თებერვლის განჩინებით, ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს წინაშე დასმული იყო შემდეგი კითხვები:

ა) რას შეადგენდა უძრავი ქონების, მდებარე ზუგდიდის რაიონის სოფელ .......ში, დაზუსტებული ფართობი 1 323 კვ.მ, ს/კ ...... საბაზრო ღირებულება 2017 წლის აგვისტოს მდგომარეობით;

ბ) რას შეადგენდა უძრავი ქონების, მდებარე ზუგდიდის რაიონის სოფელ .......ში, დაზუსტებული ფართობი 2 496 კვ.მ, ს/კ .. საბაზრო ღირებულება 2017 წლის აგვისტოს მდგომარეობით;

გ) რას შეადგენდა უძრავი ქონების, მდებარე ზუგდიდის, რაიონის სოფელ .......ში, დაზუსტებული ფართობი 2 154 კვ.მ, ს/კ ...... საბაზრო ღირებულება 2017 წლის აგვისტოს მდგომარეობით;

3.15.1. ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2021 წლის 12 აპრილის N002018521 ექსპერტის დასკვნის მიხედვით: ექსპერტიზაზე წარდგენილი ზუგდიდის რაიონში, სოფელ .......ში მდებარე ...... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული, 1 323 კვ.მ სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულება, 2017 წლის აგვისტოს მდგომარეობით, საორიენტაციოდ 21 829.5 ლარს შეადგენს;

3.15.2. ექსპერტიზაზე წარდგენილი ზუგდიდის რაიონში, სოფელ .......ში მდებარე ...... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული, 2 496 კვ.მ სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულება, 2017 წლის აგვისტოს მდგომარეობით, საორიენტაციოდ 41 184 ლარს შეადგენს;

3.15.3. ექსპერტიზაზე წარდგენილი ზუგდიდის რაიონში, სოფელ .......ში მდებარე ......... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული, 2 154 კვ.მ სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულება, 2017 წლის აგვისტოს მდგომარეობით, საორიენტაციოდ 35 541 ლარს შეადგენს;

3.15.4. დასკვნის გამოკვლევით ნაწილში აღნიშნულია, რომ ექსპერტმა ვიზუალურად დაათვალიერა და დაასურათა 3 უძრავი ქონება;

3.15.5. შეფასების მეთოდად შემფასებლის მიერ გამოყენებულ იქნა მხოლოდ გაყიდვების შედარების მიხედვით მიდგომა, რაც გულისხმობს: შესაფასებელი ობიექტის პირდაპირ შედარებას ანალოგების იმ მონაცემებთან, რომლებიც გაყიდულ იქნენ, რომლებიც განცხადებული არიან გასაყიდად;

3.15.6. ექსპერტის მიერ განმარტებულია, რომ საქონლის საბაზრო ღირებულება მიღებულია აღნიშნული პერიოდისათვის მომსახურების ბაზარზე იდენტური (ხოლო მისი არ არსებობის შემთხვევაში, მსგავსი) საქონლის მოთხოვნისა და მიწოდების ურთიერთზემოქმედების შედეგად დადებული გარიგების საფუძველზე. საქონლის ბაზრად ითვლება მიმოქცევის სფერო, რომელიც განისაზღვრება გამყიდველის/მყიდველის შესაძლებლობებით, მნიშვნელოვანი დანახარჯის გარეშე გაყიდოს შეიძინოს საქონელი გამყიდველისთვის მყიდველისათვის უახლოეს ტერიტორიაზე საქართველოში ექსპერტის მიერ საქონლის საბაზრო ღირებულება დადგენილია შედარების მეთოდით, რაც დაფუძნებულია შესაფასებელი ობიექტის მსგავსი გაყიდული ობიექტის ფასის შედარებაზე ყურადღება გამახვილებულია ანალოგიური ქონების ყიდვა გაყიდვის საბაზრო ინფორმაციაზე, რომელიც განხორციელდა ტიპიურ საბაზრო პირობებში და მაქსიმალურად მიახლოებულია შეფასების თარიღთან;

3.15.7. ამ კვლევისათვის ექსპერტის მიერ მოძიებული იქნა შესაფასებელი ქონების მსგავსი რამდენიმე შესადარისი ობიექტი. დაკორექტირდა სხვადასხვა შედარების ელემენტზე და მიღებული იქნა საბოლოო საორიენტაციო საბაზრო ღირებულება დასკვნას ერთვის მიწის ნაკვეთების ფოტოები და სიტუაციური ნახაზი;

3.15.8. სასამართლო სხდომაზე დაკითხულმა დასკვნის ავტორმა - ექსპერტმა ა.ბ–მა დაადასტურა მის მიერ შედგენილი ექსპერტიზის დასკვნა (იხ. 10.02.2022 წ. სხდომის ოქმი). სასამართლოს წინაშე მან დამატებით განაცხადა, რომ ექსპერტიზის ჩატარების საწყის სტადიაზე, 2021 წლის 5 აპრილს, ადგილზე დაათვალიერა მიწის ნაკვეთები. ნაკვეთები გაერთიანებული იყო ერთ ნაკვეთად, თუმცა შესაფასებელი მიწის ნაკვეთის ადგილმდებარეობა დაადგინა ნაკვეთების კოორდინატებით. ფასი დაადგინა ანალოგიური ნაკვეთების ფასის მიხედვით, კერძოდ, ანალოგებად მიიჩნია 3 მიწის ნაკვეთი ს.კ.-ით: .........., ........ და .......... მოახდინა ამ ანალოგების ფასთა კორექტირება და საბოლოოდ საშუალო ფასი გამოიყვანა, რის შედეგადაც შესაფასებელი მიწის ნაკვეთების 1 კვ.მ-ის ფასად განსაზღვრა 6.90 აშშ დოლარი, რამაც 2017 წლის აგვისტოს მდგომარეობით დადგენილი სავალუტო კურსის მიხედვით, ლარში 16.5 ლარი შეადგინა. ექსპერტის განმარტებით, საქმეში არსებულ სხვა დასკვნებს გაეცნო, იქ მითითებული ანალოგების შეფასება არ წარმოადგენს მის კომპეტენციას. მის მიერ შედგენილი დასკვნა ორმა პირმა გადაამოწმა. დასმულ კითხვას უპასუხა, რომ მოგვიანებით შედგენილ დასკვნას რომ მიუბრუნდეს და მასში შეცდომა აღმოაჩინოს, შეცდომას საკუთარი ინიციატივით, თვითონვე გაასწორებს. ამგვარი პრაქტიკაში შესაძლებლად მიაჩნია, რადგან ექსპერტი ზოგჯერ საკუთარ დასკვნებს იყენებს სხვა ექსპერტიზის ჩასატარებლად.

4. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მესამე პუნქტზე, რომლის თანახმად, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურებით. საექსპროპრიაციო ქონების ღირებულების განსაზღვრის საკითხს კი აწესრიგებს სპეციალური კანონი. დასახელებული კანონის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, ექსპროპრიატორი, რომელმაც მიიღო ექსპროპრიაციის უფლება, წინასწარ უთანხმდება ქონების მესაკუთრეს საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის წესის შესახებ. ქონების შეძენაზე მოლაპარაკების დაწყებამდე ექსპროპრიატორი თავისი ხარჯით, დამოუკიდებელი ექსპერტის დახმარებით აფასებს ქონებას და განსაზღვრავს კომპენსაციის სახით მესაკუთრისათვის გადასაცემ სავარაუდო საკომპენსაციო თანხას ან სხვა ქონებას საექსპროპრიაციო ქონების საბაზრო ღირებულების შესაბამისად. მესაკუთრე უფლებამოსილია, თავისი ხარჯით ისარგებლოს სხვა დამოუკიდებელი ექსპერტის დახმარებით. ამასთან, თუ ექსპროპრიატორი და ქონების მესაკუთრე ვერ თანხმდებიან საკომპენსაციო თანხაზე, იმავე კანონის მე-8 მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, მაშინ თითოეულ მხარეს უფლება აქვს სარჩელი შეიტანოს სასამართლოში განსჯადობის მიხედვით, საქართველოს სამოქალაქო კანონმდებლობით დადგენილი წესით. დამოუკიდებელი ექსპერტის დასკვნისა და მხარეთა მიერ წარდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე, საექსპროპრიაციო ქონების სანაცვლოდ ქონების მესაკუთრისათვის გადასაცემი კომპენსაციის საბოლოო შეფასებას ახორციელებს სასამართლო.

5. ზემოაღნიშნულ ნორმათა საფუძველზე, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ ექსპროპრიაციის აუცილებელი შემადგენელი ელემენტია მესაკუთრისთვის სათანადო ანაზღაურების გადახდა. ანაზღაურების ოდენობის სათანადოობა კი, პირველ ყოვლისა, დადგენილ უნდა იქნეს ექსპერტის შეფასების მიხედვით. სწორედ ექსპერტის დასკვნის გათვალისწინებით უნდა შესთავაზოს ექსპროპრიატორმა მესაკუთრეს კომპენსაცია და შეუთანხმდეს მის ოდენობაზე.

6. ამასთან, მხარეთა შორის შეთანხმების მიუღწევლობა სასამართლოში საექსპროპრიაციო ქონების ღირებულების განსაზღვრის მიზნით სარჩელის წარმოდგენისა და კომპენსაციის ოდენობის სასამართლოს მიერ განსაზღვრის საფუძვლებს ქმნის (იხ. სუსგ №ას-1152-2021,31.012022 წ.).

7. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ „ექსპერტის დასკვნა, ესაა მტკიცებულების ერთ-ერთი სახე, რომელიც შესაძლებელია გამოყენებული იქნეს საქმის გარემოებათა დასადგენად. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 162-ე მუხლის ნორმატიული გაგებით, მტკიცების ამ საშუალებით შესაძლებელია საქმისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტის დადგენა, ხოლო ამგვარი მტკიცებულების გარეშე, ზოგიერთ შემთხვევაში, საქმეზე გადაწყვეტილების გამოტანა შეუძლებელია. ამასთან, ექსპერტი პროცესის მონაწილე სუბიექტია, რომელიც ფლობს სპეციალურ ცოდნას. მის მიერ შედგენილ დასკვნაში გადმოცემულია გამოკვლევის შინაარსი, შედეგები და პასუხი მის წინაშე დასმულ კითხვებზე. ექსპერტის დასკვნა უნდა შეესაბამებოდეს კანონის ნორმებს, შეიცავდეს გამოკვლევის ობიექტურობას, მყარ არგუმენტაციას დასმულ კითხვებზე, მეცნიერულად დასაბუთებულ პასუხებს. საბოლოოდ, სასამართლო განსაზღვრავს ექსპერტის დასკვნის იურიდიულ ძალას და ამ მტკიცებულების შეფასების შედეგად ადგენს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტობრივ გარემოებებს (შდრ: სუსგ №ას-940-2021, 01.12.2021 წ.).

8. დისპოზიციურობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპიდან გამომდინარე, ექსპერტიზის ჩატარება და დასკვნის სასამართლოში წარდგენა მხარის საპროცესო უფლებაა. საბოლოოდ, როგორც სხვა მტკიცებულებების, ასევე, ექსპერტის დასკვნის იურიდიული ძალას აფასებს სასამართლო. რაც შეეხება ექსპერტის დასკვნის იურიდიულ ძალას, იგი თანაბარი იურიდიული ძალის მქონეა საქმეში არსებულ სხვა მტკიცებულებებთან მიმართებით. ამ შემთხვევაშიც სსსკ-ის 105-ე მუხლის მიხედვით, მოქმედებს მტკიცებულებათა სასამართლოს შინაგანი რწმენის საფუძველზე შეფასების პრინციპი. სსსკ-ის 105-ე მუხლის პირველი ნაწილი ადგენს, რომ სასამართლოსათვის არც ერთი მტკიცებულება არ არის წინასწარ სავალდებულო. აღნიშნული ნორმა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ექსპერტის დასკვნასთან მიმართებით. სსსკ-ის 172-ე მუხლის მიხედვით, მოსამართლე არ არის დამოკიდებული ექსპერტის აზრზე. ექსპერტის დასკვნისათვის, როგორც მტკიცებულების წყაროსათვის, მნიშვნელოვანია, რომ ის წარმოადგენდეს საპროცესო კოდექსით ნორმატიულად დადგენილ წესებს დაქვემდებარებულ დოკუმენტს, ყურადღება უნდა მიექცეს კვლევის მეთოდებს, საკვლევ მასალას და სხვადასხვა სპეციფიკურ დეტალებს, გამომდინარე ჩატარებული ექსპერტიზის სახეობიდან. შესაბამისად, ექსპერტის დასკვნის შეფასება ხდება ზოგადად მტკიცებულებების შეფასებისათვის დადგენილი ყოველმხრივი სრული და ობიექტური განხილვის კრიტერიუმებით. მტკიცებულების სრულყოფილად გამოკვლევა კი, გულისხმობს მისი შინაარსის სრულყოფილ შესწავლა-ანალიზს, ხოლო შემდეგ - მისი იურიდიული ძალის (დამაჯერებლობის, სარწმუნოობის) შემოწმებას. ექსპერტის დასკვნის მტკიცებულებითი ძალა დამოკიდებულია მთელ რიგ პროცედურულ ასპექტებზე, კერძოდ, სწორად გაიგო თუ არა ექსპერტმა დასმული კითხვა და რამდენად სწორად არის ეს გადმოცემული მის დასკვნაში; რამდენად სწორ საფუძვლებსა და წინაპირობებს ეყრდნობა ექსპერტი; მოყვანილია თუ არა დასკვნაში ის ხერხები და მეთოდები, რომელთა საშუალებითაც ექსპერტი მივიდა შესაბამის შედეგებამდე; იყო თუ არა გამოსაკვლევი მასალა (ნიმუში) საკმარისი; არის თუ არა გასაგები დასკვნის შედეგი. ამასთან, ერთი მხარის მიერ წარდგენილი ექსპერტიზის დასკვნის მტკიცებულებითი მნიშვნელობის შეფასება დამოკიდებულია მეორე მხარის კვალიფიციურ შედავებაზე“ (იხ., ილონა გაგუა, „მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე“, 2020 წელი, გვ: 97-122.) (იხ. სუსგ №ას-1152-2021, 31.01.2022 წ.).

9. სსსკ-ი ითვალისწინებს მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპს. შეჯიბრებითობის პრინციპი, მხარეთა თანასწორობის პრინციპთან ერთად, წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით, აგრეთვე, სსსკ-ის მე-4 და მე-5 მუხლებით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლო უფლების მნიშვნელოვან კომპონენტს. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა: 1. შეჯიბრებითობის პრინციპი მოიცავს მხარეთა საქმიანობას მხოლოდ საქმის ფაქტობრივი გარემოებებისა და მტკიცებულებების სფეროში. საკითხი იმის შესახებ, რომ სასამართლო საქმის განხილვას (სამოქალაქო პროცესს) იწყებს მხოლოდ დაინტერესებული პირის მოთხოვნით, ან, რომ სასამართლო არ უნდა გასცდეს მხარეთა მოთხოვნის ფარგლებს და ა.შ. განეკუთვნება არა შეჯიბრებითობის, არამედ დისპოზიციურობის პრინციპის სფეროს; 2. მხარეთა მოთხოვნების თუ შესაგებლის ფაქტობრივი (და არა იურიდიული) დასაბუთება (გამართლება) ეკისრებათ თვითონ მხარეებს; 3. მხარეებმა თვითონ უნდა განსაზღვრონ, თუ რომელი ფაქტები დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს (შესაგებელს). ამის შესახებ პირდაპირაა მითითებული აგრეთვე სსსკ-ის 178-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტში, რომლის თანახმად, სარჩელში აღნიშნული უნდა იყოს გარემოებები, რომლებზეც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნებს, აგრეთვე სსსკ-ის 201-ე მუხლში, რომლის თანახმად, თუ მოპასუხე სარჩელს არ ცნობს, მან უნდა მიუთითოს რა კონკრეტულ გარემოებებს ემყარება მისი შესაგებელი სარჩელის წინააღმდეგ; 4. მხარეებმა თვითონ უნდა მიუთითონ მტკიცებულებებზე, რომელთა საფუძველზე უნდა დამტკიცდეს (დადასტურდეს) მათ მიერ თავიანთი მოთხოვნის (შესაგებლის) დასაბუთების მიზნით მითითებული ფაქტები. ამის შესახებ პირდაპირაა მითითებული სსსკ-ის 178–ე მუხლის „ვ“ ქვეპუნქტში, რომლის თანახმად სარჩელში აღნიშნული უნდა იყოს მტკიცებულებანი, რომლებიც ადასტურებენ ამ გარემოებებს (ე.ი. მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულ გარემოებებს), აგრეთვე, სსსკ-ის 201-ე მუხლში, რომლის თანახმად, მოპასუხემ თავის პასუხში (შესაგებელში) უნდა მიუთითოს რა მტკიცებულებებით შეიძლება დამტკიცდეს ეს გარემოებები, (ე.ი. მოპასუხის მიერ თავის შესაგებელში მითითებული გარემოებები. ამ გარემოებათა დამტკიცება შეიძლება თვით მხარეთა (მესამე პირთა) ახსნა-განმარტებით, მოწმეთა ჩვენებით, ფაქტების კონსტატაციის მასალებით, წერილობითი თუ ნივთიერი მტკიცებულებებითა და ექსპერტთა დასკვნებით). დასახელებული ნორმების თანახმად, სამოქალაქო პროცესში მხარეები ვალდებული არიან, სათანადო მტკიცებულებების წარდგენის გზით დაადასტურონ მათი პოზიციის გასამყარებლად მითითებული გარემოებების არსებობა. კანონით გათვალისწინებული შემთხვევების გარდა, რომელიც ადგენს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების სპეციფიკურ წესს, მოსარჩელეს ევალება სასარჩელო განცხადებაში ასახული ფაქტების მტკიცება. მტკიცების ტვირთი – ესაა სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორედ გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი – ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს. მტკიცების ტვირთი დამოკიდებულია არა მხარის როლზე პროცესში, არამედ მოთხოვნის საფუძველზე. ის ვინც ითხოვს ვალდებულების შესრულებას, უნდა დაამტკიცოს მოთხოვნის საფუძვლის არსებობა არა მხოლოდ მაშინ, როდესაც იგი ითხოვს თავისი მოთხოვნის შესრულებას, ან აღიარებას, არამედ მაშინაც, როდესაც იგი თავს იცავს მოწინააღმდეგე მხარის ნეგატიური აღიარებითი სარჩელისაგან (მოთხოვნისაგან) (იხ. სუსგ №ას-1152-2021, 31.01.2022 წ.).

10. განსახილველ შემთხვევაში ექსპროპრირებული სადავო ქონების ღირებულების განსაზღვრა მოსარჩელის მტკიცების საგანში შემავალ გარემოებას წარმოადგენდა. საკასაციო სასამართლომ ერთ-ერთ საქმეში განმარტა, რომ სპეციალური კანონი ექსპროპრიაციას, როგორც სწორედ ამ კანონის მიზნებისათვის გამოყენებულ ტერმინს, შემდეგნაირად განმარტავს: კონსტიტუციისა და ამავე კანონის შესაბამისად, საკუთრების ჩამორთმევა ჩამორთმეული ქონების წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით. აღნიშნული სამი სავალდებულო საფუძვლის დადგენა, კომპენსაციის განსაზღვრისას, მიზნად ისახავს კერძო მესაკუთრის ინტერესის დაბალანსებას, როდესაც მას, საჯარო ინტერესის გათვალისწინებით, ჩამოერთმევა უფლება საკუთრებაზე. ექსპროპრიაციის აუცილებელ წინაპირობებს ადგენს სპეციალური კანონის მე-6 მუხლი, რომელიც იმპერატიულად ადგენს, რომ ექსპროპრიატორი წინასწარ უთანხმდება ქონების მესაკუთრეს საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის წესის შესახებ. ამავე ნორმით დადგენილია ექსპროპრიატორის ვალდებულება, განახორციელოს ყველა სათანადო ღონისძიება, რათა ქონება მიიღოს მესაკუთრესთან შეთანხმების საფუძველზე. დეტალურადაა დადგენილი ქონების შეძენაზე მოლაპარაკების დაწყებამდე ექსპროპრიატორის მიერ გასატარებელი ღონისძიებები, ქონების მესაკუთრესთან მოლაპარაკების დაწყებამდე, ქონების შეძენისათვის წინადადებების შეთავაზების წესი. კომპენსაციის სახით შეთავაზებული სხვა ქონების საბაზრო ღირებულება ან საკომპენსაციო თანხა უნდა იყოს წინასწარი, სრული და სამართლიანი (იხ. სუსგ Nას-727-695-2014, 15.07.2016 წ.).

11. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ ჩამორთმეული საკუთრების სანაცვლოდ კომპენსაციის სამართლიან კომპენსაციამდე გასათანაბრებელი თანხის განსაზღვრის დროს, მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ქონების არა მარტო არსებული დანიშნულების მიხედვით გამოყენების შესაძლებლობა, არამედ ქონების პოტენციური გამოყენების შესაძლებლობაც, რადგან ნებისმიერ შემთხვევაში ქონების ჩამორთმევა საკუთრების უფლების შეზღუდვას წარმოადგენს და დაცულია ევროპული კონვენციის N1 დამატებითი ოქმით (შეად: სუსგ №-ას-1133-2019, 30.07.2021 წ.).

12. საკუთრების უფლების დარღვევის შემთხვევების განხილვისათვის ევროპის სასამართლომ პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლი სამ ნაწილად გაჰყო. საქმეში - სპორონგი და ლონროთი შვედეთის წინააღმდეგ სასამართლომ დაადგინა: „აღნიშნული დებულება მოიცავს სამ განსხვავებულ ნორმას: პირველი ნორმა, რომელიც მუხლის პირველ წინადადებაშია ჩამოყალიბებული, არის საერთო ხასიათის და იცავს საკუთრებით დაუბრკოლებლად სარგებლობის უფლებას. მეორე ნორმა, რომელსაც მუხლის მეორე წინადადება ეხება, ითვალისწინებს საკუთრების ჩამორთმევის უფლებას და ამას უკავშირებს კონკრეტულ გარემოებებს. მესამე ნორმა, რომელიც მოცემულია მუხლის მეორე ნაწილში, აცხადებს, რომ სახელმწიფოებს შეუძლიათ აკონტროლონ საკუთრებით სარგებლობის უფლება საზოგადოებრივი ინტერესებიდან გამომდინარე“. სასამართლოს მიერ ასევე დადგენილია: „მეორე და მესამე ნორმა, რომლებიც ითვალისწინებენ საკუთრებით სარგებლობაში ჩარევის უფლებას, ყოველთვის განხილული უნდა იქნას პირველ ნორმასთან ერთად“. საქართველოს კონსტიტუციითა და სპეციალური კანონის საფუძველზე, ცხადია, სახელმწიფოს აქვს უფლება, შეზღუდოს საკუთრებით სარგებლობის უფლება საზოგადოებრივი ინტერესების არსებობისა და კანონით დადგენილ შემთხვევებში. სახელმწიფოს ასევე შეუძლია, უზრუნველყოს ისეთი კანონების შესრულება, რომლებიც მას ესახება სავალდებულოდ, საკუთრებით სარგებლობაზე კონტროლის განხორციელების გზით საზოგადოებრივი ინტერესებისათვის, ჯარიმებისა თუ გადასახადების გადახდის ან სხვა მიზნებისათვის. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო პირველი დამატებითი ოქმის პირველ მუხლს განმარტავს, როგორც სამი კონკრეტული წესის მომცველს. ეს სამი წესია: ა) ქონებით მშვიდობიანად სარგებლობის პრინციპი (პირველი ნაწილის პირველი წინადადება); ბ) ქონების ჩამორთმევა (პირველი ნაწილის მეორე წინადადება); გ) ქონებით სარგებლობის კონტროლი (მეორე ნაწილი), თუმცა, მნიშვნელოვანია რომ ჩამორთმეული ქონების სანაცვლოდ წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაცია იქნეს გაცემული (შეად. სუსგ-ებს: N ას-804-2019, 19.03.2021 წ.; N ას-1152-2021, 31.01. 2022 წ.).

13. განსახილველ შემთხვევაში, ჩამორთმეული ქონების ღირებულების განსაზღვრისთვის საქმეში წარმოდგენილია სამი ექსპერტიზის დასკვნა: მოსარჩელის დაკვეთით მომზადებული შპს „ვ–ის“ 2017 წლის 31 ოქტომბრის დასკვნა; მოპასუხის დაკვეთით მომზადებული შპს „დისტანციური ზონდირებისა და გეოინფორმაციული სისტემების საკონსულტაციო ცენტრი გ–ის“ 2016 წლის 15 ნოემბრის შეფასების ანგარიში და თბილისის საქალაქო სასამართლოს 08.02.2021წ. განჩინების საფუძველზე ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2021 წლის 12 აპრილის დასკვნა (იხ. ამ განჩინების 3.10.1-3.10.4, 3.14.1-3.14.9 და 3.15.1-3.15.8 ქვეპუნქტები).

14. როგორც ზემოთაც აღინიშნა სახეზეა, ერთსა და იმავე საკითხთან დაკავშირებით წარმოდგენილი ურთიერთსაპირისპირო მტკიცებულებები, აქედან გამომდინარე, სადავოა, რომელ მტკიცებულებას უნდა დაეყრდნოს სასამართლო სადავო საკითხის გადაწყვეტისას.

15. მოპასუხის მიერ წარმოდგენილ “გ–ის” (ქვეკონტრაქტორის) შეფასების ანგარიშთან მიმართებით, სააპელაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება, რომ აღნიშნული დოკუმენტი არ შეიძლება განხილულ იქნეს, როგორც ექსპერტიზის დასკვნა, არამედ იგი წარმოადგენს მოპასუხის სამუშაო პროექტს და შეიცავს მისთვის სახელმძღვანელო დანაწესებს, სამოქმედო გეგმას, რის მიხედვითაც, თავად განსაზღვრავს შესაფასებელი ობიექტის ღირებულებას. დამატებით სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ ისე როგორც სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა, ექსპროპრიაციის პროცესის მომწესრიგებელი სპეციალური კანონიც იმპერატიულად ადგენს, რომ ექსპერტიზის დასკვნა, რომელსაც სასამართლო მტკიცებულების ძალას მიანიჭებს, შედგენილ უნდა იქნას დამოუკიდებელი ექსპერტ(ებ)ის მიერ. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სსსკ–ის 35-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, ექსპერტის, თარჯიმნის, სპეციალისტის, სხდომის მდივნის აცილება დასაშვებია 31-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული საფუძვლით. იმავე კოდექსის 31-ე მუხლის „ა“ და „დ“ ქვეპუნქტების თანახმად, მოსამართლემ (ექსპერტმა) არ შეიძლება განიხილოს საქმე ან მონაწილეობა მიიღოს საქმის განხილვაში, თუ ის: ამ საქმეში თვითონ წარმოადგენს მხარეს, ან მას ამა თუ იმ მხარესთან საერთო უფლებები ან ვალდებულებები აკავშირებს; პირადად, პირდაპირ ან არაპირდაპირ დაინტერესებულია საქმის შედეგით, ან თუ არის სხვა ისეთი გარემოება, რომელიც ეჭვს იწვევს მის მიუკერძოებლობაში. აღნიშნული ნორმებით განმტკიცებულია ექსპერტის დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის ვალდებულება, რაც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში შესაფასებელი გარემოებაა და საწინააღმდეგოს დადგენის, ან აღნიშნულის თაობაზე ეჭვის არსებობის შემთხვევაშიც კი, გამოირიცხება ექსპერტის საქმეში მონაწილეობის შესაძლებლობა. მოპასუხის მიერ წარმოდგენილ შპს „...გ–ის“ შეფასების ანგარიშთან მიმართებით სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ უდავო ფაქტობრივ გარემოებაზე, რომ აღნიშნული კომპანია წარმოადგენდა მოპასუხის ქვეკონტრაქტორ იურიდიულ პირს, რომელიც გარდა საექსპროპრიაციო ქონებების შეფასებისა, ასევე წარმართავდა ექსპროპრიაციის პროცესს, კერძოდ მან შეადგინა სამოქმედო გეგმა, აწარმოებდა მოლაპარაკებებს უძრავი ქონებების მესაკუთრეებთან და ახდენდა მათთვის მის მიერვე დადგენილი საბაზრო ღირებულებებით ფასის შეთავაზებას. ამასთან აღსანიშნავია, რომ ზემოხსენებული ვალდებულებები შპს „... გ–ს“ შეფასების ანგარიშის შედგენის დროისთვის უკვე ნაკისრი ჰქონდა. შესაბამისად სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ იმ კომპანიის მიერ დადგენილი საბაზრო ღირებულება, რომელიც ასევე წარმართავს ექსპროპრიაციის პროცესს, არ შეიძლება მიჩნეულ იქნას დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი ექსპერტის მიერ დადგენილ ფასად, ვინაიდან ჩნდება საფუძვლიანი ეჭვი კომპანიის დაინტერესებისა საექსპროპრიაციო ქონებების საბაზრო ღირებულებების მიმართ. შპს „... გ–ის“ მიერ მხოლოდ საბაზრო ღირებულების დადგენის შესახებ დასკვნა რომ ყოფილიყო მომზადებული, ზემოხსენებული პრეტენზია აღნიშნული დოკუმენტის მიმართ არ იარსებებდა, თუმცა იმ მომენტიდან, როდესაც კომპანია ჩაერთო ექსპროპრიაციის პროცესში და წარმოადგენდა მის განმახორციელებელ სუბიექტს, მოპასუხის ქვეკონტრაქტორ პირს, გაჩნდა საფუძვლიანი ეჭვი მისი დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის ხარისხთან მიმართებით, რაც საფუძველს აცლის აღნიშნული შეფასების ანგარიშზე დაყრდნობით სასამართლოს მიერ სამართლიანი კომპენსაციის განსაზღვრის შესაძლებლობას.

16. სააპელაციო სასამართლომ დამატებით განმარტა, რომ იმ შემთხვევაშიც, თუკი სახეზე არ იქნებოდა მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი შეფასების ანგარიშის მიუკერძოებლობაში ეჭვის შეტანის საფუძველი, აღნიშნული დოკუმენტი მაინც ვერ მიაღწევდა სპეციალური კანონით ექსპერტიზის დასკვნისთვის გათვალისწინებულ სტანდარტს. სპეციალური კანონი ექსპროპრიატორის მხრიდან სწორედაც რომ საექსპროპრიაციო ქონების დეტალურ აღწერას მოითხოვს, რათა კომპენსაცია იყოს წინასწარი, სრული და სამართლიანი. რაც შეეხება მოპასუხის მიერ წარდგენილ დასკვნას, გასაზიარებელია სასამართლოს მოსაზრება, რომ უძრავი ქონების შეფასების დოკუმენტი ზოგადი ხასიათისაა, იგი კონკურენციას ვერ გაუწევს მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ ექსპერტიზის დასკვნებს, რომლებიც იძლევიან სადავო უძრავი ქონების მახასიათებლების დეტალურ აღწერასა და შეფასებას. ამასთან, მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი დასკვნები დროში უფრო ახლოსაა კომპენსაციის შეთავაზების დროსთან – 2017 წლის 25 აპრილთან მაშინ, როდესაც მოპასუხის შეფასება განხორციელდა 2016 წლის ნოემბერში ანუ ხუთი თვით ადრე (შდრ. სუსგ №ას-1152-2021, 31.01.2022 წ.; №ას-681-2023, 7.7.2023წ.). სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელეს მისი კუთვნილის მიწის ნაკვეთების გამოსყიდვის თაობაზე შეთავაზება მიეცა 2017 წლის 18 მაისის წერილით, ხოლო სააგენტოს ექსპროპრიაციის უფლება მიენიჭა ზუგდიდის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 21 აგვისტოს გადაწყვეტილებით. შესაბამისად, ექსპროპრიაცია განხორციელდა მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი შეფასების ანგარიშიდან 9 თვის შემდეგ, რაც საკასაციო სასამართლოს მიერ მითითებულ ვადასაც აღემატება. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი შპს „ვ–ის“ დასკვნა შედგენილია 2017 წლის 31 ოქტომბერს, ექსპროპრიაციის უფლების მინიჭებიდან 2 თვის ვადაში.

17. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ გასაზიარებელია პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება მოპასუხის მიერ წარმოდგენილ შეფასების ანგარიშთან დაკავშირებით და აპელანტის მიერ წარმოდგენილი არგუმენტაცია ვერ წარმოშობს სასამართლოს დასკვნის უარყოფის საფუძველს.

18. სააპელაციო სასამართლომ შეაფასა სასამართლოს განჩინების საფუძველზე ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ გაცემული ექსპერტიზის დასკვნა, სადაც ექსპერტმა მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთების საბაზრო ღირებულებად დაადგინა 16,5 ლარი 1 კვ/მ-ზე. დასკვნაში აღნიშნულია, რომ იგი ეფუძნება ანალოგიური სამი მიწის ნაკვეთის ფასს და მიღებულია ამ ფასთა კორექტირების საფუძველზე, მოსარჩელის მიწის ნაკვეთების მახასიათებლების ინდივიდუალური მიდგომით შეფასების შედეგად. მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთების ანალოგად ექსპერტიზის ბიუროს აღებული აქვს შემდეგ ნაკვეთებზე გახორციელებული ტრანზაქციები – ს/კ ......, ......., ......... აღსანიშნავია, რომ მოსარჩელემ წარადგინა ანალოგიურ მიწის ნაკვეთებზე განხორციელებული ტრანზაქციები, საიდანაც დგინდება, რომ ს/კ ...... მიწის ნაკვეთს 2 წლის მანძილზე ოთხჯერ შეეცვალა მესაკუთრე, მათ შორის 2017 წლის 23 იანვარსა და 1 მარტს, როდესაც ერთ შემთხვევაში ქონების ღირებულება 45 000 აშშ დოლარს შეადგენდა, ხოლო მეორე შემთხვევაში - 40 000 აშშ დოლარს. ამასთან იკვეთება ტრანზაქციებში მონაწილე პირთა ურთიერთკავშირი, რაც ქმნის მოსარჩელის მიერ მითითებული ეჭვის საფუძველს, რომ აღნიშნული ტრანზაქციები არ არის ნაკვეთების რეალური საბაზრო ღირებულების შესაბამისი. ასევე ნათესაური კავშირი იკვეთება ს/კ ....... მიწის ნაკვეთზე განხორციელებულ ტრანზაქციაში მონაწილე პირებს შორის, სადაც მყიდველთაგან ორი პირი ასევე არასრულწლოვანია. ამ ნასყიდობის ხელშეკრულების მიხედვით, 1041 კვ.მ მიწის ნაკვეთი გასხვისდა 10 000 აშშ დოლარად. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ იმ შემთხვევაშიც კი, თუ სასამართლო არ გაიზიარებდა მოსარჩელის პრეტენზიას წარმოდგენილი ტრანზაქციების მიმართ, ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნის შეფასებისას იბადება კითხვა, თუ რატომ არ გამოიყენა ანალოგად ექსპერტმა ს/კ ......., ს/კ ...... და ...... ნაკვეთებზე (შპს „ვ–ის“ მიერ ანალოგად გამოყენებული ნაკვეთები) განხორციელებული ტრანზაქციები, სადაც 3 000 კვ.მ და 4 003 კვ.მ უძრავი ქონებები, თითოეული გასხვისდა 104 750 აშშ დოლარად, არაურთიერთდაკავშირებულ პირებს შორის გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულებების საფუძველზე. იქმნება შთაბეჭდილება, რომ ბიუროს ექსპერტის მიერ ანალოგად გამოყენებულია საგანგებოდ ის მიწის ნაკვეთები, რომელთა გასხვისებაც შედარებით ნაკლებ ფასად განხორციელდა. რაიმე ლოგიკური არგუმენტი აღნიშნულ კითხვაზე მოპასუხეს არ დაუფიქსირებია.

19. ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ გაცემული დასკვნის შეფასებისას სააპელაციო სასამართლომ ასევე ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ დასკვნის კვლევითი ნაწილი მოიცავს მხოლოდ ზოგადი ხასიათის მითითებებს და წესებს, მასში კონკრეტულად არ არის აღწერილი შესაფასებელი ქონების ის მახასიათებლები, რაც ექსპერტმა დაადგინა ნაკვეთების შეფასებისას. ასევე არ არის აღნიშნული, თუ რაში გამოიხატა ანალოგად მოყვანილი მიწის ნაკვეთების მსგავსება შესაფასებელ ობიექტებთან და რა კორექტირებებს ჰქონდა ადგილი საბაზრო ფასის დადგენისას. დასკვნიდან გამომდინარე არ ჩანს, თუ რა კონკრეტული პრინციპისა და მახასიათებლების მიხედვით შეარჩია ექსპერტმა ანალოგად მოყვანილი მიწის ნაკვეთები. დამატებით სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა მოსარჩელის მიერ საქმეში წარმოდგენილ ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2017 წლის 11 აპრილის დასკვნაზე, სადაც ექსპერტმა დაადგინა, რომ ნ.ყ–ასა და გ.ლ–ას საკუთრებაში რიცხული სასოფლო–სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთების – ს/კ ........ და ...... - 1კვ.მ-ის საბაზრო ღირებულებაა 72,5 ლარი. აღსანიშნავია, რომ სასამართლომ არ გაიზიარა ექსპერტის შემდგომი განმარტება, რომ ფასის დადგენა მოხდა შეცდომით, კერძოდ სასამართლომ განმარტა, რომ „გაზიარებული ვერ იქნება წერილის შინაარსი, ვინაიდან თუკი მივიჩნევთ, რომ 1 კვ.მ ფართის ღირებულება შეადგენს 16 ლარს, შეფასებული ქონებების ფართობის გათვალისწინებით მათი ღირებულება იქნებოდა 17 024 ლარი 1 064 კვ.მ ფართობის შემთხვევაში) და 17 040 ლარი (1 065 კვ.მ. ფართობის შემთხვევაში). აღნიშნული კი დამრგვალების შემთხვევაშიც ვერ იქნება 17 140 ლარი და 17 210 ლარი (თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2019 წლის 27 სექტემბრის გადაწყვეტილება, საქმე N2/37480-17; სუსგ N 12-1141.2021. 10.02.2022 წ. განჩინება). შესაბამისად იმ პირობებში, როდესაც იმავე ექსპერტიზის ბიუროს მიერ, იმავე ტერიტორიაზე, იმავე მონაცემების მქონე მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულება 1 კვ.მ-ზე დადგენილ იქნა 72,5 ლარის ოდენობით, გაურკვეველია, რას ეფუძნება წინამდებარე საქმეში წარმოდგენილი დასკვნა, სადაც ექსპერტი საბაზრო ღირებულებად 1 კვ.მ-ზე 16,5 ლარს განსაზღვრავს (აღნიშნულ არგუმენტთან ერთად სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გააამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ მოპასუხის მიერ წარმოდგენილ გ–ის შეფასების ანგარიშში, ნ.ყ–ას ნაკვეთების მიჯნაზე მდებარე ნაკვეთები შეფასებულ იქნა 109 და 141 ლარებად 1 კვ.მ-ზე და ასეთი რადიკალური სხვაობა მიწის ნაკვეთების საბაზრო ღირებულებებს შორის ლოგიკურად ვერ იქნა დასაბუთებული მოპასუხის მიერ).

20. რაც შეეხება მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ შპს „ვ–ის“ დასკვნას, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ მასში დეტალურადაა აღწერილი შესაფასებელი ობიექტის მახასიათებლები, შესადარებელი ანალოგების მონაცემები და ის პროცედურა, რის საფუძველზეც დაადგინა ექსპერტმა ქონების საბაზრო ღირებულება. დასკვნაში ინდივიდუალურად არის შეფასებული მოსარჩელის მიწის ნაკვეთი, უფრო დეტალურად არის აღნიშნული ნაკვეთის მახასიათებლები, ყურადღება გამახვილებულია ურბანული განვითარების იმ პერსპექტივაზე, რომელიც მოსარჩელის კუთვნილ ფართს კომერციული მიზნებისთვის ვარგის მიწის ნაკვეთად წარმოაჩენს. დასკვნის თანახმად, მიწის ნაკვეთის საერთო ფართობი 5 973 კვ.მ-ია, შეფასების თარიღისთვის შესაფასებელი ობიექტი არ არის დამუშავებული, საუკეთესო გამოყენებას წარმოადგენს სააგარაკე დანიშნულებით გამოყენება, ზღვის სანაპირო ზოლთან სიახლოვის გამო. ესაზღვრება დასახლებულ ზოლს. ზღვის სანაპირო ზოლიდან დაშორებულია 345 მეტრით, არის მართკუთხა ფორმის, სწორი ზედაპირით, ეროზიული და დატბორილი მონაკვეთები არ შეიმჩნევა. გარდა ამისა, მოპასუხის დასკვნისგან განსხვავებით, არცერთ ამ დასკვნაში არ აღნიშნულა, რომ ნაკვეთი ნესტიანია. როგორც მოპასუხის შეფასებაში, ისე ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ გაცემულ დასკვნაში, მიწის ნაკვეთის საკარმიდამო, სააგარეკე და კომერციულ დანიშნულებაზე არაფერია ნათქვამი. აღნიშნული მახასიათებლები კი, თავის მხრივ, ზრდის ნაკვეთის საბაზრო ფასს. სპეციალური კანონი ექსპროპრიატორის მხრიდან სწორედაც რომ საექსპროპრიაციო ქონების დეტალურ აღწერას მოითხოვს, რათა კომპენსაცია იყოს წინასწარი, სრული და სამართლიანი (იხ. სუსგ №ას-1152-2021, 31.01.2022 წ.). მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნებიდან, სწორედ შპს „ვ–ის“ დასკვნა პასუხობს ზემოხსენებულ სტანდარტს.

21. სააპელაციო სასამართლომ დამატებით მიუთითა, რომ მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთის ის მახასიათებლები, რაც აღწერილია შპს „ვ–ის“ დასკვნაში და რაც ვერ იქნა უარყოფილი მოპასუხე მხარის მიერ, სასამართლოს აძლევს იმ დასკვნის გაკეთების შესაძლებლობას, რომ მისი 1 კვ.მ-ის ღირებულება ვერ იქნებოდა 16,5 ლარი. სასამართლოს მხრიდან ეს შეფასება მომდინარეობს იმ საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტებიდან, რომ 2017 წლისთვის სოფელ ანაკლიის განვითარებისთვის მრავალი პროექტი უკვე განხორციელებული იყო და დაწყებული იყო აღნიშნული ტერიტორიის ტურისტული მიმზიდველობის ზრდა. ამასთან, მიწის ნაკვეთი მდებარეობდა ზღვიდან 345 მეტრში, რაც საკმაოდ მცირე მანძილია. შესაბამისად იმ პირობებში, როდესაც ზღვის სანაპიროდან ბევრად უფრო დაშორებული, იმავე მახასიათებლების მიწის ნაკვეთები (ს/კ .......; ......) გასხვისდა 104 750 აშშ დოლარად (1 კვ.მ 35 აშშ დოლარი; 26 აშშ დოლარი), ლოგიკურ საფუძველს მოკლებულია იმის გაზიარება, რომ მოსარჩელის მიწის ნაკვეთის ღირებულება 1 კვ.მ-ზე 17 ლარს შეადგენდა. ამასთან აღნიშნული ნაკვეთის მომიჯნავე ნაკვეთები თავად მოპასუხის მიერ იქნა შეფასებული 109 და 141 ლარად 1 კვ.მ-ზე. შესაბამისად, სათანადო, მყარი არგუმენტაციის წარმოდგენის გარეშე ალოგიკურია მოპასუხის იმ მტკიცების გაზიარება, რომ მოსარჩელის მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მ-ის საბაზრო ღირებულება 17 ლარს შეადგენს. ასეთი მყარი არგუმენტაცია და მით უფრო მტკიცებულება, მოპასუხეს საქმის განხილვის პროცესში არ წარუდგენია. ყოველივე აღნიშნულის გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნა მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი შპს „ვ–ის“ დასკვნის გაზიარების თაობაზე საფუძვლიანია, შესაბამისად არ არსებობს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების ფაქტობრივ-სამართლებრივი საფუძველი.

22. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

22.1. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება მოპასუხე სააგენტომ საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრა და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, მესაკუთრის სარჩელის უარყოფა მოითხოვა.

22.2. კასატორის განმარტებით, სასამართლომ არასწორად დაადგინა ფაქტობრივი გარემოება, რომ მოსარჩელისათვის, მის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთების ექსპროპრიაციის გზით ჩამორთმევის სანაცვლოდ, სააგენტოს მიერ კომპენსაციის სახით გადახდილი საზღაური არ წარმოადგენდა სრულ და სამართლიან საკომპენსაციო თანხას;

22.3. კასატორის განმარტებით, შპს „ვ–ის“ დასკვნა, რომელიც უპირობოდ გაიზიარა სასამართლომ, არ ასახავს სადავო უძრავი ქონების რეალურ საბაზრო ღირებულებას.

22.4. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 23 თებერვლის განჩინებით მოპასუხე სააგენტოს საკასაციო საჩივარი წარმოებაში იქნა მიღებული სსსკ-ის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის წინაპირობების შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზების, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის იურიდიული დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მოპასუხის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია, შემდეგი არგუმენტაციით:

23. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

24. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოხსენებული საფუძვლით.

25. საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით (იხ. სუსგ-ები: N ას-804-2019, 19.03.2021წ; N ას-592-2019, 14.07.2021წ; N ას-1133-2019, 30.07.2021წ; N ას-940-2021, 1.12.2021წ; N ას-1152-2021, 31.01.2022წ; N ას-1349-2019, 20.04.2022წ; N ას-688-2022, 20.09.2022წ; N ას-879-2021, 27.10.2022წ; N ას-879-2021, 27.10.2022წ; N ას-796-2022, 24.11.2022წ; N ას-681-2023, 7.07.2023წ.).

26. საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ მოხმობილი ეროვნული და საერთაშორისო სასამართლოთა პრაქტიკას (იხ. ამ განჩინების 4-12 პუნქტები) და დამატებით აღნიშნავს, რომ საკუთრების ჩამორთმევისას საერთაშორისო სამართალი, მსგავსად შიდა სამართლებრივი მოწესრიგებისა, ადგენს სამართლიანი კომპენსაციის გაცემის აუცილებლობას (იხ. ევროკონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლი).

27. საქართველოს უზენაესი სასამართლო მიუთითებს სსსკ-ის 105-ე მუხლზე, რომლის პირველი და მეორე ნაწილების შესაბამისად, სასამართლოსათვის არავითარ მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა. სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ.

28. სსსკ-ის 105-ე მუხლით დადგენილი წესი სასამართლოს მიერ საქმის განხილვისას მტკიცებულებათა თავისუფალი შეფასების თაობაზე საყოველთაოდ აღიარებული პრინციპია და იგი მომდინარეობს საქართველოს კონსტიტუციიდან, რომლის ძალითაც მოსამართლე თავის საქმიანობაში დამოუკიდებელია და ემორჩილება მხოლოდ კონსტიტუციასა და კანონს. კანონის დანაწესი, რომ არავითარ მტკიცებულებას სასამართლოსათვის წინასწარ დადგენილი ძალა არა აქვს, გულისხმობს იმას, რომ მხარეთა მიერ წარმოდგენილი ყველა მტკიცებულება, მიუხედავად დოკუმენტის გამცემი ორგანოს კომპეტენციისა, სასამართლომ უნდა შეამოწმოს და გამოიკვლიოს. აღნიშნული მოთხოვნა გამომდინარეობს სსსკ-ის მე-4 და მე-5 მუხლებიდანაც, რომლებიც შეჯიბრებითობისა და მართლმსაჯულების განხორციელებისას სასამართლოს წინაშე მხარეთა თანასწორობის პრინციპებს განამტკიცებენ. სამართალწარმოების მხარის უფლება, წარადგინოს თავისი არგუმენტაცია და მტკიცებულებები განსახილველ საქმესთან დაკავშირებით, იმავდროულად, წარმოშობს სასამართლოს ვალდებულებას, ამ მტკიცებულებათა დასაშვებობისა და განკუთვნადობის პრინციპით მიღებაზე და შემდეგ მისი კანონით დადგენილი წესით შემოწმებასა და შეფასებაზე. აღნიშნულიდან გამომდინარე, უნდა დავასკვნათ, რომ, ვინაიდან სამართალწარმოების მხარეები სარგებლობენ სამართლებრივ საშუალებათა თანასწორობის პრინციპით, ხოლო სასამართლოსათვის წინასწარ არცერთი მტკიცებულების მნიშვნელობა და უპირატესი იურიდიული ძალა არ არის დადგენილი, სადავოობის შემთხვევაში სასამართლო უფლებამოსილია, ფაქტობრივად კი ვალდებული, შეამოწმოს მტკიცებულებით დადგენილი ფაქტების უტყუარობა ამ ფაქტების საწინააღმდეგოდ მოდავე მხარის მიერ წარმოდგენილ ფაქტებთან ურთიერთშეჯერებით და, შესაბამისად, შეფასება მისცეს მათ: გაიზიაროს ან არ გაიზიაროს მტკიცებულებით დადასტურებული ესა თუ ის ფაქტობრივი გარემოება (იხ. სუსგ №ას-579-554-2016, 28.12.2016 წ.).

29. ექსპროპრიაციისას ჩამორთმეული ქონების წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციის განსაზღვრისას სასამართლო არ არის შებოჭილი მხოლოდ ექსპერტიზის დასკვნებით, არამედ სასამართლომ შეჯიბრებითობის პრინციპის სრული დაცვით უნდა მიიღოს მხარეთა პოზიციები და მათი დამადასტურებელი მტკიცებულებები და საბოლოოდ, მტკიცებულებათა ერთობლივი შესწავლით განსაზღვროს ქონების სამართლიანი ღირებულება (სუსგ Nას-592-2019, 30.06.2021წ.).

30. დისპოზიციურობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპიდან გამომდინარე, ექსპერტიზის ჩატარება და დასკვნის სასამართლოში წარდგენა მხარის საპროცესო უფლებაა. საბოლოოდ, როგორც სხვა მტკიცებულებების, ასევე, ექსპერტის დასკვნის იურიდიული ძალას აფასებს სასამართლო. რაც შეეხება ექსპერტის დასკვნის იურიდიულ ძალას, იგი თანაბარი იურიდიული ძალის მქონეა საქმეში არსებულ სხვა მტკიცებულებებთან მიმართებით. ამ შემთხვევაშიც სსსკ-ის 105-ე მუხლის მიხედვით, მოქმედებს მტკიცებულებათა სასამართლოს შინაგანი რწმენის საფუძველზე შეფასების პრინციპი. სსსკ-ის 172-ე მუხლის მიხედვით, მოსამართლე არ არის დამოკიდებული ექსპერტის აზრზე. ექსპერტის დასკვნისათვის, როგორც მტკიცებულების წყაროსათვის, მნიშვნელოვანია, რომ ის წარმოადგენდეს საპროცესო კოდექსით ნორმატიულად დადგენილ წესებს დაქვემდებარებულ დოკუმენტს, ყურადღება უნდა მიექცეს კვლევის მეთოდებს, საკვლევ მასალას და სხვადასხვა სპეციფიკურ დეტალებს, გამომდინარე ჩატარებული ექსპერტიზის სახეობიდან. შესაბამისად, ექსპერტის დასკვნის შეფასება ხდება ზოგადად მტკიცებულებების შეფასებისათვის დადგენილი ყოველმხრივი სრული და ობიექტური განხილვის კრიტერიუმებით. მტკიცებულების სრულყოფილად გამოკვლევა კი, გულისხმობს მისი შინაარსის სრულყოფილ შესწავლა-ანალიზს, ხოლო შემდეგ - მისი იურიდიული ძალის (დამაჯერებლობის, სარწმუნოობის) შემოწმებას. ექსპერტის დასკვნის მტკიცებულებითი ძალა დამოკიდებულია მთელ რიგ პროცედურულ ასპექტებზე, კერძოდ, სწორად გაიგო თუ არა ექსპერტმა დასმული კითხვა და რამდენად სწორად არის ეს გადმოცემული მის დასკვნაში; რამდენად სწორ საფუძვლებსა და წინაპირობებს ეყრდნობა ექსპერტი; მოყვანილია თუ არა დასკვნაში ის ხერხები და მეთოდები, რომელთა საშუალებითაც ექსპერტი მივიდა შესაბამის შედეგებამდე; იყო თუ არა გამოსაკვლევი მასალა (ნიმუში) საკმარისი; არის თუ არა გასაგები დასკვნის შედეგი. ამასთან, ერთი მხარის მიერ წარდგენილი ექსპერტიზის დასკვნის მტკიცებულებითი მნიშვნელობის შეფასება დამოკიდებულია მეორე მხარის კვალიფიციურ შედავებაზე“ (იხ., ილონა გაგუა, „მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე“, 2020 წელი, გვ: 97-122.)

31. მოცემულ საქმეზე საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი საქმეში წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნების არასათანადოდ შეფასებისა და მოსარჩელის მიერ საქმეზე დართული საექსპერტო დასკვნის სააპელაციო სასამართლოს მიერ უპირატესად არამართლზომიერად გაზიარების შესახებ, დასაშვებ და დასაბუთებულ პრეტენზიას არ შეიცავს. დამატებით უნდა აღინიშნოს, რომ მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნის საპირწონედ, კასატორმა ვერ შეძლო კვალიფიციური შედავება და ვერ წარმოადგინა კვალიფიციური შესაგებელი ექსპერტიზის აღნიშნული დასკვნის სისწორის ეჭვქვეშ დასაყენებლად.

32. სადავო არაა მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, რომელიც, განსახილველი სამართალურთიერთობის სპეციფიკურობიდან გამომდინარე, საქართველოს კონსტიტუციის 19-ე მუხლის მე-3 ნაწილისა და მის საფუძველზე მიღებული სპეციალური კანონის მოწესრიგების სფეროს განეკუთვნება. ამ ნორმატიული აქტების თანახმად, საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია მხოლოდ ჩამორთმეული ქონების წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით. კომპენსაციის განსაზღვრისას აღნიშნული სამი სავალდებულო საფუძვლის დადგენა მიზნად ისახავს კერძო მესაკუთრის ინტერესის დაბალანსებას, როდესაც მას, საჯარო ინტერესის გათვალისწინებით, ჩამოერთმევა უფლება საკუთრებაზე (შეად. სუსგ-ას N ას-727-695-2014; 15.07.2016 წ.).

33. განსახილველ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ მოპასუხეს მოსარჩელის ქონების ექსპროპრიაციის უფლება ზუგდიდის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 21 აგვისტოს გადაწყვეტილებით მიენიჭა. ამასთან, კონკრეტული დავის ფარგლებში კასატორი (მოპასუხე) სადავოდ ხდის მისთვის, მოსარჩელის სასარგებლოდ, დაკისრებული კომპენსაციის ოდენობას და არ ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს განჩინებას, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა მისი სააპელაციო საჩივარი და ექსპროპრიატორს, პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით განსაზღვრული თანხის მოსარჩელისათვის გადახდა დაეკისრა. კასატორს მიაჩნია, რომ მოსარჩელის სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

34. სპეციალური კანონის მე-8 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, თუ ექსპროპრიატორი და ქონების მესაკუთრე ვერ თანხმდებიან ქონების საბაზრო ღირებულებასა და საკომპენსაციო თანხაზე, მაშინ თითოეულ მხარეს უფლება აქვს, სარჩელი შეიტანოს სასამართლოში განსჯადობის მიხედვით, საქართველოს სამოქალაქო კანონმდებლობით დადგენილი წესით. განსახილველი დავაც სწორედ ამ ნორმის დისპოზიციაში დეკლარირებულ შემთხვევას წარმოადგენს, რამდენადაც ჩამორთმეული ქონების ყოფილი მესაკუთრე არ ეთანხმება ექსპროპრიატორის მიერ განსაზღვრული საკომპენსაციო თანხის ოდენობას.

35. რაც შეეხება მოპასუხის მიერ წარდგენილ დასკვნას, გასაზიარებელია სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრება, რომ უძრავი ქონების შეფასების დოკუმენტი ზოგადი ხასიათისაა, იგი კონკურენციას ვერ გაუწევს მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ ექსპერტიზის დასკვნას, რომელიც იძლევა სადავო უძრავი ქონების მახასიათებლების დეტალურ აღწერასა და შეფასებას. ამასთან, მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი დასკვნა დროში უფრო ახლოსაა კომპენსაციის შეთავაზების დროსთან.

36. საქართველოს კონსტიტუციისა და მის საფუძველზე მიღებული სპეციალური კანონის თანახმად, ექსპროპრიაცია გამართლებულია მხოლოდ სამართლიანი და გონივრული კომპენსაციის სანაცვლოდ. საკასაციო სასამართლოს შეფასებით, განსახილველი დავის ფარგლებში მოპასუხეს არ წარმოუდგენია დასაშვები მტკიცებულებები, რომლებიც გადასწონის და გააქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობასა და დასკვნებს (იხ. ამ განჩინების 15, 20-21 პუნქტები) და, მოპასუხის საკასაციო საჩივრის საფუძველზე, გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებასა და მოპასუხის საკასაციო განაცხადის დასაშვებად ცნობას განაპირობებს, რაც მისი დაუშვებლად ცნობის სამართლებრივი საფუძველია. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ჩამორთმეული საკუთრების სანაცვლოდ კომპენსაციის სამართლიან კომპენსაციამდე გასათანაბრებელი თანხის განსაზღვრის დროს მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ქონების არა მარტო არსებული დანიშნულების მიხედვით გამოყენების შესაძლებლობა, არამედ ქონების პოტენციური გამოყენების შესაძლებლობაც, რადგან ნებისმიერ შემთხვევაში ქონების ჩამორთმევა საკუთრების უფლების შეზღუდვას წარმოადგენს და დაცულია ევროპული კონვენციის N 1 დამატებითი ოქმით. საკუთრების უფლების დარღვევის შემთხვევების განხილვისათვის ევროპის სასამართლომ პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლი სამ ნაწილად გაჰყო. საქმეში „სპორონგი და ლონროთი შვედეთის წინააღმდეგ“ სასამართლომ დაადგინა: „აღნიშნული დებულება მოიცავს სამ განსხვავებულ ნორმას: პირველი ნორმა, რომელიც მუხლის პირველ წინადადებაშია ჩამოყალიბებული, არის საერთო ხასიათის და იცავს საკუთრებით დაუბრკოლებლად სარგებლობის უფლებას. მეორე ნორმა, რომელსაც მუხლის მეორე წინადადება ეხება, ითვალისწინებს საკუთრების ჩამორთმევის უფლებას და ამას უკავშირებს კონკრეტულ გარემოებებს. მესამე ნორმა, რომელიც მოცემულია მუხლის მეორე ნაწილში, აცხადებს, რომ სახელმწიფოებს შეუძლიათ აკონტროლონ საკუთრებით სარგებლობის უფლება საზოგადოებრივი ინტერესებიდან გამომდინარე“. სასამართლოს მიერ ასევე დადგენილია: „მეორე და მესამე ნორმა, რომლებიც ითვალისწინებენ საკუთრებით სარგებლობაში ჩარევის უფლებას, ყოველთვის განხილული უნდა იქნას პირველ ნორმასთან ერთად“. როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველოს კონსტიტუციითა და სპეციალური კანონის საფუძველზე, ცხადია, სახელმწიფოს აქვს უფლება, შეზღუდოს საკუთრებით სარგებლობის უფლება საზოგადოებრივი ინტერესების არსებობისა და კანონით დადგენილ შემთხვევებში. სახელმწიფოს ასევე შეუძლია, უზრუნველყოს ისეთი კანონების შესრულება, რომლებიც მას ესახება სავალდებულოდ, საკუთრებით სარგებლობაზე კონტროლის განხორციელების გზით საზოგადოებრივი ინტერესებისათვის, ჯარიმებისა თუ გადასახადების გადახდის ან სხვა მიზნებისათვის. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო პირველი დამატებითი ოქმის პირველ მუხლს განმარტავს, როგორც სამი კონკრეტული წესის მომცველს. ეს სამი წესია: ა) ქონებით მშვიდობიანად სარგებლობის პრინციპი (პირველი ნაწილის პირველი წინადადება); ბ) ქონების ჩამორთმევა (პირველი ნაწილის მეორე წინადადება); გ) ქონებით სარგებლობის კონტროლი (მეორე ნაწილი), თუმცა, მნიშვნელოვანია რომ ჩამორთმეული ქონების სანაცვლოდ წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაცია იქნეს გაცემული (შეად. სუსგ-ებს: N ას- 804-2019, 19.03.2021წ; N ას-1133-2019, 30.07.2021წ.).

37. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, # 7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

38. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა და დასკვნები კანონიერი, დასაბუთებული და ანალოგიურ დავებზე საკასაციო სასამართლოს განმარტებების შესატყვისია, შესაბამისად, არ არსებობს საკასაციო განაცხადის არსებითად განსახილველად დასაშვებად ცნობის სამართლებრივი საფუძველი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408.3-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ნ. ბაქაქური