საქმე №ას-1448-2023 20 მაისი, 2024 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ეკატერინე გასიტაშვილი, მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – ო.მ–ი (მოპასუხე, შეგებებული სარჩელის ავტორი)

მოწინააღმდეგე მხარე – ნ.მ–ი (ძირითადი მოსარჩელე, შეგებებულ სარჩელში - მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 მაისის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება

დავის საგანი – ხელშეკრულების დადებულად აღიარება (ძირითადი სარჩელით), საზიარო უფლების გაუქმება (შეგებებული სარჩელით)

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. ნ.მ–მა (შემდგომ – მოსარჩელე) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ო.მ–ის (შემდგომ – მოპასუხე) მიმართ და მოითხოვა, 2022 წლის 28 თებერვლის გაცვლის ხელშეკრულების დადებულად აღიარება; ქ. თბილისში, ......... მდებარე ს/კ ....... უძრავ ქონების (შემდგომ - პირველი ქონება) 1/2 ნაწილზე - მოსარჩელის, ხოლო ქ. რუსთავის ...... მდებარე უძრავ ნივთზე ს/კ ........ (შემდგომ - მეორე ქონება) მოპასუხის საკუთრების უფლების აღიარება.

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელის განმარტებით, 2022 წლის 28 თებერვალს მხარეთა შორის დაიდო უძრავი ქონების გაცვლის ხელშეკრულება, რომლითაც მხარეებმა გაცვალეს მათ საკუთრებაში არსებული პირველი და მეორე ქონება. გაცვლის ხელშეკრულების შედეგად, პირველი ქონების ½ წილი მოპასუხემ საკუთრებაში გადასცა მოსარჩელეს, ხოლო მეორე ქონება კი მოსარჩელემ საკუთრებაში გადასცა მოპასუხეს. მოპასუხემ ჯერ 2022 წლის 4 მარტს ცალმხრივად მიმართა საჯარო რეესტრს და მოითხოვა რეგისტრაციის შეჩერება, ხოლო განმეორებით 2022 წლის 10 მარტს მოითხოვა რეგისტრაციის შეწყვეტა, რაც საჯარო რეესტრმა დააკმაყოფილა.

3. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ მხარეებს შორის აღნიშნული გარიგება ფაქტობრივად განხორციელებულია, ვინაიდან უკვე 17 წელია, ანუ 2005 წლიდან მოყოლებული მოპასუხე, მისი მეუღლე და სამი არასრულწლოვანი შვილი სწორედ მეორე უძრავ ქონებაში ცხოვრობენ. ვიდრე მოსარჩელე მეორე უძრავ ქონებას შეიძენდა, მოპასუხე და მისი ცოლ-შვილი ცხოვრობდნენ მოსარჩელის ნაგირავებ ბინაში, რადგან ზ.მ–თან (შემდგომ - მხარეთა ძმა) მას მოუვიდა კონფლიქტი. მოსარჩელემ შეიძინა 2 ერთოთახიანი ბინა რუსთავში, რომელიც გაერთიანდა, ხოლო საპასუხოდ მოპასუხემ და მისმა მეუღლემ დათმეს უფლება პირველი უძრავი ქონების 1/3 წილზე, რომელიც მემკვიდრეობით ერგოთ.

4. 2005-2011 წლებში მოსარჩელემ საკუთარი ხარჯით გაუკეთა კაპიტალური რემონტი სახლს, რომელშიც ცხოვრობდა შვილთან და ძმასთან ერთად, ხოლო მოპასუხე, ცოლ-შვილთან ერთად, ცხოვრობდა მეორე ქონებაში, როგორც საკუთარში, რადგან სწორედ ეს იყო გაცვლის პირობა. რაც შეეხება იმ ფაქტს, თუ რატომ ვერ მოხდა გაცვლის რეგისტრაცია, აღნიშნული შეფერხდა მოპასუხის დაუდევრობისა და უუნარობის გამო, რაც გამოწვეულია მასზე უფროსი ძმის ფსიქოლოგიური გავლენით.

5. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ ზემოაღნიშნული გარემოებანი ასახულია ამ საქმეზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ მიღებულ 2021 წლის 13 ოქტომბრის გადაწყვეტილებაში. პირველ უძრავ ქონებაზე მისი კუთვნილი მემკვიდრეობის 1/3 წილი მას არ ერიცხებოდა და რეგისტრირებული იყო ძმის სახელზე. აღმოჩნდა, რომ მოპასუხემ ძმის ზეგავლენით ნოტარიუსთან განაცხადა თანხმობა, რომ სამკვიდრო მხარეთა ძმას მიეღო. სამკვიდრო სახლი ამ უკანასკნელმა ერთპიროვნულად იპოთეკით დატვირთა. იგი გამსესხებლისაგან გამოისყიდა მოსარჩელემ იმ პირობით, რომ საჯარო რეესტრში სახლის მესაკუთრეებად 1/2-1/2 წილებით აღირიცხებოდა მხარეთა სახელზე, რაც რა თქმა უნდა ფორმალურად მოხდა ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზე. სინამდვილეში მოპასუხემ დაირეგისტრირა 1/2 წილი, რათა გაცვლა რეალურად შესრულებულიყო რეგისტრაციის გზით.

6. მოსარჩელემ მიიჩნია, რომ მოპასუხე ძმის ფსიქოლოგიური გავლენის ქვეშაა და კონკრეტულად მისი მითითებებით მოქმედებს, საკუთარი ინტერესების იგნორირების ხარჯზე, რაც დასტურდება ჩუქების ხელშეკრულებით, რომელითაც მოპასუხემ 1/2 წილის საკუთრების უფლება პირველ უძრავ ქონებაზე აჩუქა ძმისშვილს. მიუხედავად იმისა, რომ მისთვის ცნობილი იყო ადმინისტრაციული საჩივრის თაობაზე. ჩუქება ვერ დარეგისტრირდა, რადგან გამოყენებულ იქნა სასამართლოს მიერ უზრუნველყოფის ღონისძიება - აკრძალვა. რომ არა სასამართლოსადმი დროული მიმართვა და სასამართლოს სათანადო გადაწყვეტილება, მოპასუხე სამ შვილთან ერთად, ქუჩაში დარჩებოდა.

მოპასუხისა და შეგებებული სარჩელის ავტორის პოზიცია:

7. მოპასუხემ შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ გაცვლის ხელშეკრულება დადებულია მისი შეცდომაში შეყვანის, მოტყუებისა და ზეწოლის შედეგად. მოპასუხეს ყოველთვის სურდა მამა-პაპის სახლში ცხოვრება, ხოლო მოსარჩელე არ აძლევდა ამის საშუალებას. მოპასუხის მოტყუება და შეცდომაში შეყვანა დასტურდება მისივე დაკვეთით შესრულებული აუდიტის დასკვნებით, რომლითაც დადასტურებულია, რომ გასაცვლელი ბინის ღირებულებები არატოლფასოვანია, პირველ უძრავ ქონებაში მოპასუხის წილის ღირებულება შეადგენს 40000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ 117 500 ლარს, ხოლო მეორე უძრავი ქონება 17000 აშშ დოლარის - 51000 ლარის ღირებულებისაა. მოსარჩელე ყველანაირად ცდილობდა მოპასუხეზე ზეწოლას, გადაეფორმებინა მისთვის პირველი ქონების წილი, რაც დასტურდება მოსარჩელის მიერ 2021 წლის დეკემბრის თვეში ქალაქ რუსთავის სასამართლოში წარდგენილი სარჩელით, რომლითაც იგი ითხოვდა მოპასუხის მეუღლისა და შვილების გამოსახლებას მეორე ქონებიდან. ვინაიდან მოპასუხე უარს ამბობდა პირველ ქონებაში თავისი წილის მოსარჩელისათვის გადაფორმებაზე, მოსარჩელე დაემუქრა მოპასუხეს, რომ თუ მის მოთხოვნას არ დააკმაყოფილებდა, მაშინ მას მეორე ბინიდანაც გამოასახლებდა (იხ. შესაგებელი, ტ.1.ს.ფ.65-66).

8. მოპასუხემ ასევე შეგებებული სარჩელი აღძრა მოსარჩელის წინააღმდეგ პირველ უძრავ ქონებაზე მხარეთა საზიარო უფლების გაუქმების შესახებ, ნატურით გაყოფის გზით და, სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ 2022 წლის 21 ოქტომბრის დასკვნის №4 და 5 დანართებზე წარმოდგენილი გამიჯვნის გეგმის მიხედვით, მწვანედ მონიშნული 68.46 კვ.მ-ს მისთვის გამოყოფის შესახებ. ( იხ.ტ.1.ს.ფ.117-120).

9. თავდაპირველმა მოსარჩელემ შეგებებულ სარჩელზე წარადგინა შესაგებელი, რომელითაც სარჩელი არ ცნო და მოითხოვა უსაფუძვლობის გამო მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა (იხ.ტ.1.ს.ფ.173-177).

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

10. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 22 დეკემბრის გადაწყვეტილებით როგორც ძირითადი, ისე შეგებებული სარჩელი არ დაკმაყოფილდა (იხ. ტ.4, ს.ფ. 78-93), რაც მოსარჩელემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება თავდაპირველი სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში და სააპელაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, თავდაპირველი სარჩელის დაკმაყოფილება (იხ.ტ.4.ს.ფ.96-102).

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

11. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 მაისის გადაწყვეტილებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და სარჩელი დაკმაყოფილდა, მხარეთა შორის გაცვლის ხელშეკრულება აღიარებულ იქნა დადებულად, ასევე, პირველი ქონების 1/2 ნაწილზე აღიარებულ იქნა მოსარჩელის, ხოლო მეორე ქონებაზე - მოპასუხის საკუთრების უფლება, შემდეგ გარემოებათა გამო:

12. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ 2022 წლის 28 თებერვლის გაცვლის ხელშეკრულების თანახმად, ხელშეკრულების მხარეებმა გაცვალეს მხარეთა საკუთრებაში არსებული ქონება. გაცვლის ხელშეკრულების მიხედვით, მოსარჩელეს გადაეცა პირველი უძრავი ქონების 1/2, ხოლო მოპასუხეს - მეორე უძრავი ნივთი. გაცვლის ხელშეკრულება იმავე დღეს წარედგინა საჯარო რეესტრს სარეგისტრაციოდ, თუმცა 2022 წლის 4 მარტს მოპასუხემ განცხადებით მიმართა საჯარო რეესტრს და მოითხოვა გაცვლის ხელშეკრულების რეგისტრაციის შესახებ წარდგენილი რეგისტრაციის შეჩერება იმ მოტივით, რომ იგი აღარ იყო თანახმა გაცვლის ხელშეკრულების რეგისტრაციაზე. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს 2022 წლის 7 მარტის გადაწყვეტილებით განცხადებაზე სარეგისტრაციო წარმოება შეჩერდა.

13. 2022 წლის 10 მარტს მოპასუხემ კვლავ მიმართა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს განცხადებით, სარეგისტრაციო წარმოების შეწყვეტის მოთხოვნით, იმ მოტივით, რომ იგი შეცდომაში იქნა შეყვანილი. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს 2022 წლის 16 მარტის გადაწყვეტილებით „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლის შესაბამისად, სარეგისტრაციო წარმოება შეწყდა.

14. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა და მოპასუხე მხარეს სადავოდ არ გაუხდია ფაქტობრივი გარემოება, რომ 2005 წლიდან მოყოლებული მოპასუხე და მისი კანონიერი მეუღლე, სამი არასრულწლოვანი შვილით, სწორედ მოსარჩელის კუთვნილ მეორე უძრავ ქონებაში ცხოვრობენ.

15. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მხარეთა მიერ წერილობით გამოვლენილი ნება შეესაბამება ამ ნების გამომვლენისა და მისი მიმღების ნამდვილ სურვილს და აღნიშნული, უკვე არაერთი წელია, დასტურდება ფაქტობრივი მოცემულობით.

16. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომ - სსკ) 50-ე მუხლის მიხედვით, მხარემ, რომელიც აპელირებს გარიგების სადავოობაზე, უნდა ამტკიცოს კიდეც მისი წინაპირობები. ისეთ ვითარებაში, როდესაც მოსარჩელის მიერ დადასტურებული მოვლენათა განვითარების ჯაჭვი იძლევა იმგვარი დასკვნის გაკეთების შესაძლებლობას, რომ გამოვლენილი ნება ნამდვილია, საწინააღმდეგო მტკიცების განხორციელების ვალდებულება მოპასუხეს ეკისრება.

17. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ გარემოებები, რომლებიც სადავო გარიგების დადებას უძღოდა წინ და მოვლენები, რომლებიც აღნიშნული გარიგების დადების შემდეგ განვითარდა, სასამართლოს უქმნის რწმენას, რომ მხარეებს შორის გარიგება, სადავო ქონების გაცვლის თაობაზე თავისუფალი ნების გამოვლენის შედეგია. აღნიშნულთან მიმართებით პალატამ ყურადღება გაამახვილა მხარეებს შორის უკვე განხილულ დავაში უზენაესი სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე: პირველი უძრავი ქონება წარმოადგენს მხარეთა მშობლების სამკვიდრო ქონებას. მამის - რ.მ–ვის გარდაცვალების შემდგომ, 2003 წლის 22 მაისს, სამკვიდრო მოწმობა გაიცა მხარეთა ძმის სახელზე და სადავო სამკვიდრო ქონება აღირიცხა მის საკუთრებად. მხარეთა ძმა დაბადებიდან ცხოვრობდა სადავო სახლში. მოსარჩელეს ჰყავს მეუღლე და ერთი შვილი. ოჯახი, 2014 წლის 5 ოქტომბრიდან ცხოვრობს ახლობელთან. 2013 წლის 22 მაისს მხარეთა შორის გაფორმდა ჩუქების ხელშეკრულება, რომელიც ხელმოწერილია მხარეთა მიერ და დამოწმებულია საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში. ხელშეკრულებაზე ხელმოწერა მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ. პირველი უძრავი ქონება რეგისტრირებულია მხარეთა თანასაკუთრებად. ჩუქების ხელშეკრულების მიხედვით, ჩუქების საგანი უფლებრივად უნაკლოა, საგადასახადო გირავნობა/იპოთეკა და ყადაღა საჯარო რეესტრში არ არის რეგისტრირებული.

18. სააპელაციო სასამართლომ ასევე დაადგინა, რომ 2012 წლის 16 აგვისტოს მხარეთა ძმამ გააფორმა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლითაც ფიზიკური პირისაგან ისესხა 5 525 აშშ დოლარი. სესხის უზრუნველყოფის მიზნით, იპოთეკით დაიტვირთა პირველი უძრავი ნივთი. 2013 წლის პირველ ივნისს გაუქმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. სესხის თანხა იპოთეკარს გადაუხადა დამ - მოსარჩელემ. ამასთან, დის შეტყობინების საფუძველზე, 2014 წლის 5 ოქტომბერს, ქ. თბილისის საპატრულო პოლიციის მთავარი სამმართველოს ნაძალადევის მიმართულების პატრულ-ინსპექტორმა გ.კ–ძემ 20:24 საათზე შეადგინა ოქმი, რომელშიც აღნიშნულია, რომ მოსარჩელეს, როგორც საცხოვრებელი სახლის მესაკუთრეს, არ სურდა მასთან სახლში მყოფი მხარეთა ძმისა და მისი მეუღლის მის საცხოვრებელ სახლში ყოფნა. პატრულ-ინსპექტორის განმარტებით, მხარეებს განემარტათ, რომ გამოსახლების თაობაზე მიემართათ რაიონული განყოფილებისათვის განცხადებით. მოპასუხე, ოჯახთან ერთად, ცხოვრობს ქ. რუსთავში და თანახმაა, რომ გაუქმდეს სადავო ჩუქების ხელშეკრულება. მოცემული საქმის განხილვისას საკასაციო სასამართლომ არ გაიზიარა მოსარჩელის მითითება, რომ ერთადერთი საცხოვრისის გასხვისებით ის იმდენად მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა, რომ ჩუქების ხელშეკრულების ამ მოტივით გაუქმების საფუძვლები არსებობს. ბუნებრივია, ჩუქების ხელშეკრულების არსიდან და პირობებიდან გამომდინარე, გამჩუქებლის ქონებრივი მდგომარეობა მცირდება და დასაჩუქრებულისა იზრდება, სწორედ აღნიშნული გარემოებაა ჩუქების ხელშეკრულების ერთ-ერთი ყველაზე სპეციფიკური ნაწილი, ვინაიდან, ჩუქების ხელშეკრულება არა ორმხრივმავალდებულებელი გარიგებაა და დაფუძნებულია არა მხოლოდ სამართლებრივ არამედ ზნეობრივ დამოკიდებულებებზეც. გასათვალისწინებელია ის გარემოებაც, რომ მოსარჩელეს რაიმე სახის საჭიროებებზე არ მიუთითებია, ის იღებს გარკვეულ მატერიალურ შემოსავალს, შრომისუნარიანი პირია, რაც დამატებით გამორიცხავს, მითითებული საფუძვლით გარიგების გაუქმებასა და სადავო ქონების გამოთხოვას დასაჩუქრებულისგან.

19. სააპელაციო პალატამ ცალკეული შემთხვევების გათვალისწინებით, მიიჩნია, რომ ყურადღება უნდა მიექცეს, როგორც ობიექტურ, ისე სუბიექტურ კრიტერიუმებს: თუ „რა ზომებს მიიღებდა მსგავს ვითარებაში გონიერი ადამიანი, რომ სცოდნოდა საქმის ჭეშმარიტი მდგომარეობის შესახებ“. შეცდომის არსებითობის განსჯისას გათვალისწინებულ უნდა იქნეს შემთხვევის ყველა გარემოება, რომელიც ყოველ შემთხვევაში, განსხვავებული წინაპირობებიდან უნდა გამომდინარეობდეს. აღნიშნული კი, თავის მხრივ, ხაზს უსვამს იმ ფაქტს, რომ შეცდომის არსებითობის შეფასება სამართლებრივი კატეგორიაა.

20. მოპასუხის განმარტებით, შეცდომაში შეყვანა და მოტყუება, რაც საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს 2022 წლის 16 მარტის სარეგისტრაციო წარმოების შეწყვეტის საფუძველი გახდა, გამოიხატებოდა გასაცვლელი ქონებების ღირებულებათა სხვაობაში. ეს ფაქტობრივი გარემოება დადგენილი აქვს პირველი ინსტანციის სასამართლოსაც, რომელმაც მიუთითა, რომ უძრავი ნივთები არატოლფასოვანია, კერძოდ, პირველი უძრავი ქონების 1/2-ის ღირებულება შეადგენს 40000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ 117000 ლარს, ხოლო მეორე უძრავი ნივთისა - 17 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ 51000 ლარს. ფასთა სხვაობა შეადგენს 23000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს. ამასთან, საქმეში წარმოდგენილი არცერთი მტკიცებულება არ მიუთითებს და მხარეებიც არ ადასტურებენ ფაქტობრივ გარემოებას, რომ მოხდა გასაცვლელი ქონების ღირებულების სხვაობის ანაზღაურება.

21. აღნიშნული მსჯელობა სააპელაციო პალატამაც გაიზიარა საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე, თუმცა ამ შემთხვევაში არსებითი მნიშვნელობა მიანიჭა სააპელაციო ინსტანციის სტადიაზე მხარეთა მიერ მითითებულ უდავო გარემოებას, რომ რუსთავში მდებარე გასაცვლელი ქონება (ორი ერთოთახიანი ბინა) მოსარჩელემ შეიძინა, გააერთიანა და გაარემონტა, სადაც 2005 წლიდან, მისი თანხმობით, ცოლშვილთან ერთად, ცხოვრობს მოპასუხე, ხოლო თბილისში მდებარე მთლიანი უძრავი ქონება, რომლის მესაკუთრეებს იდეალური წილით წარმოადგენენ მხარეები, გაარემონტა მხოლოდ მოსარჩელემ. ეს გარემოებები მოპასუხისათვის რემონტის დაწყებიდანვე - მისი ჩატარებიდანვე ცნობილი იყო. შედეგად, სააპელაციო პალატამ დაასკვნა, რომ ორივე უძრავი ქონების გაუმჯობესება და დღევანდელ კონდიციამდე მიყვანა ღირებულების თვალსაზრისით, მხოლოდ მოსარჩელის მიერ გაღებული ხარჯების შედეგია, რაშიც მოპასუხეს მონაწილეობა არ მიუღია. ამასთან, გასაცვლელი უძრავი ნივთები მდებარეობს თბილისსა და რუსთავში, რომელთაგან ერთი საცხოვრებელ სახლს (თბილისი), ხოლო მეორე საცხოვრებელი კორპუსის (რუსთავი) ბინას წარმოადგენს, რაც თავისთავად მოქმედებს მათ ღირებულებებზეც.

22. ამდენად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებების მხედველობაში მიღებით, მოწინააღმდეგე მხარის მოტყუება ან შეცდომაში შეყვანა არ მომხდარა.

23. რაც შეეხება მოსარჩელის მხრიდან მოპასუხის მიმართ ზეწოლას, აღნიშნული მხარეს სააპელაციო ინსტანციაში სადავოდ არ გაუხდია, თუმცა სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ საქმეში წარმოდგენილი დოკუმენტის თანახმად, რუსთავის საქალაქო სასამართლოსათვის წარდგენილ სარჩელში მოპასუხეს წარმოადგენდა შორენა მამასახლისი და არა მოწინააღმდეგე მხარე. ამის მიუხედავად, მესაკუთრის მიერ საკუთარი კანონიერი უფლების რეალიზაცია, რომელიც უნდა დადასტურდეს შესაბამისი მტკიცებულებებით, ვერ განიხილება რაიმე ზემოქმედების საშუალებად.

24. სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა კიდევ ერთ მნიშვნელოვან გარემოებაზე, რაც საქმის მასალებითა და მხარეთა განმარტებებით უდავოდ დგინდება, რომ მას შემდეგ, რაც მოპასუხის განცხადების საფუძველზე საჯარო რეესტრის ეროვნულმა სააგენტომ 2022 წლის 16 მარტს შეწყვიტა სარეგისტრაციო წარმოება უძრავი ნივთების გაცვლის თაობაზე, თითქმის ერთ თვეში, 2022 წლის 12 აპრილს მოპასუხემ თბილისში მდებარე მისი წილი უძრავი ქონების არასრულწლოვანი ძმისშვილისათვის ჩუქების ხელშეკრულებითა და შესაბამისი განცხადებით მიმართა სარეგისტრაციო სამსახურს და მოითხოვა მისი რეგისტრაცია ისე, რომ, ჩუქების ხელშეკრულების ბუნებიდან გამომდინარე, სანაცვლოდ არაფერს იღებდა. ეს ქმედება მოპასუხემ საქმეში წარმოდგენილი შესაგებლით ახსნა იმგვარად, რომ ქონების მესაკუთრედ არასრულწლოვანის რეგისტრაცია (არასრულწლოვანი ძმისშვილის) დაიცავდა ქონებას ყოველგვარი შეზღუდვისა და გასხვისებისაგან, თუმცა ამ დროს მას თავად ჰყავს სამი შვილი და აქედან ორი არასრულწლოვანი. შესაბამისად, გაცვლის ხელშეკრულებისაგან განსხვავებით, ჩუქების ხელშეკრულების იურიდიული შედეგების მიხედვით, მოპასუხე მეუღლესთან და სამ შვილთან ერთად რჩებოდა უძრავი ქონების საკუთრების გარეშე, რაც ნამდვილად ვერ იქნებოდა არასრულწლოვანი შვილების ინტერესების სასიკეთო.

25. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი საფუძვლიანია, ხოლო მოწინააღმდეგე მხარემ ვერ წარადგინა ამ ნივთების გაცვლის შედეგად მისი შეცდომაში შეყვანისა და მოტყუების რელევანტური მტკიცებულებები.

26. იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ მხარეთა შორის არაერთი წელია მიმდინარეობდა დავა, ამასთან, დადგენილია რომ აღნიშნულ დავაში მხარეებს დედ-მამიშვილმა ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზე გადასცა უძრავი ქონება საკუთრებაში, რომლის ნამდვილობა დაადასტურა საკასაციო სასამართლომ, 2005 წლიდან მოპასუხის მიერ ქ. რუსთავში მდებარე უძრავი ნივთის მფლობელობა და სარგებლობა ხორციელდებოდა მართლზომიერად, მოსარჩელის მიერ გამოვლენილი ნების საფუძველზე. ამასთან, წლების განმავლობაში მხარეებს არ გამოუხატავს ნება ამგვარი ურთიერთობის შეწყვეტის შესახებ, ფაქტია, რომ მხარეების მიერ ფაქტობრივად, გამოვლენილი ნებისა და ფაქტობრივად განხორციელებული ქმედებების შედეგად მოპასუხემ მოსარჩელის თანხმობით მოიპოვა ქ. რუსთავში არსებული ბინის მფლობელობისა და სარგებლობის უფლება.

27. მხარეებს შორის უძრავი ქონების გაცვლა, ფაქტობრივად, განხორციელებულია, ვინაიდან 2005 წლიდან მოყოლებული მოპასუხე და მისი კანონიერი მეუღლე, სამი შვილით, მათ შორის არასრულწლოვნები სწორედ იმ სახლში ცხოვრობენ, რომლის საკადასტრო კოდია: ........ მოსარჩელემ შეიძინა ორი ცალი ერთოთახიანი ბინა რუსთავში, რომელიც გააერთიანა ერთ ბინად, გაარემონტა და გადასცა მოწინააღმდეგეს, სწორედ ამ ბინის სანაცვლოდ, მოპასუხემ დათმო საკუთრების უფლება მის 1/2 წილზე, პირველ უძრავ ნივთზე, რომელიც მხარეებს ერგოთ მემკვიდრეობით. მისივე განმარტებით, მოპასუხე, ცოლ-შვილთან ერთად, ცხოვრობს ქ. რუსთავის ბინაში, როგორც საკუთარში, რადგან სწორედ ეს იყო გაცვლის პირობა.

28. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მხარეებმა საკუთარი ნების საფუძველზე დადეს გაცვლის ხელშეკრულება. პალატამ არ გაიზიარა მოპასუხის მითითება უძრავ ქონებათა არატოლფასოვნებასთან მიმართებით, ვინაიდან, მხარე ადასტურებს მხოლოდ მოსარჩელის მხრიდან სარემონტო ხარჯების გაწევას, თუმცა სადავოდ ხდის გაწეული ხარჯების ოდენობას, რასაც სათანადო მტკიცებულება ვერ დაუპირისპირა.

კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

29. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოპასუხემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი და მოითხოვა მისი გაუქმება შემდეგი საფუძვლებით:

30. კასატორმა აღნიშნა, რომ სააპელაციო სასამართლოს 2023 წლის 20 თებერვლის განჩინებით ხარვეზის დადგენის შესახებ მოსარჩელეს დაევალა: 1. სახელმწიფო ბაჟის გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტის წარმოდგენა და 2. ასევე დაევალა, წარედგინა სააპელაციო სასამართლოში სააპელაციო საჩივრის შევსებული ფორმის ელექტრონული ვერსია. 2023 წლის 16 მარტს მოსარჩელის წარმომადგენელმა წარადგინა სახელმწიფო ბაჟის დამადასტურებელი დოკუმენტი, თუმცა მას არ გამოუსწორებია მეორე ხარვეზი, არ წარუდგენია სააპელაციო საჩივრის შევსებული ფორმის ელექტრონული ვერსია. თუ სააპელაციო სასამართლო თვლიდა, რომ სააპელაციო საჩივრის შევსებული ფორმის ელექტრონული ვერსიის წარდგენა წარმოადგენდა სააპელაციო საჩივრის ხარვეზს, სააპელაციო საჩივარი წარმოებაში არ უნდა მიეღო, ხოლო და თუ არ თვლიდა ხარვეზად, გაურკვეველია, რატომ მიუთითა ხარვეზის დადგენის შესახებ განჩინებაში.

31. კასატორის მითითებით, სააპელაციო პალატის მიკერძოებულ და არაობიექტურ მიდგომას საქმისადმი ადასტურებს ის, რომ 2023 წლის 5 აპრილის განჩინებით მოსამართლე გოგიტა თოთოსაშვილმა დანიშნა სასამართლოს მთავარი სხდომა 2023 წლის 6 ივნისს, 11 საათზე. 6 ივნისს დანიშნული სხდომა გადმოინიშნა 2023 წლის 23 მაისს, თუმცა საქმეში არ მოიპოვება არანაირი განჩინება, თუ რა მიზეზით ან ვისი ინიციატივით შეიცვალა განხილვის თარიღი. გადაწყვეტილება გამოცხადდა 31 მაისს.

32. კასატორმა აღნიშნა, რომ საქალაქო სასამართლოში ამავე მხარეებს შორის მიმდინარეობდა ადმინისტრაციული დავა, რომელიც დანიშნული იყო 7 ივნისს, რაც ასევე დასტურდება აპელანტის წარმომადგენლის 5 ივნისის განცხადებით (ს.ფ. 69), რომლითაც მოთხოვნილია სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი. აღნიშნული იმას ნიშნავს, რომ აპელანტისთვის უკვე წინასწარ იყო ცნობილი, თუ რა სახის გადაწყვეტილებას მიიღებდა სააპელაციო სასამართლო მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარზე, რათა საქალაქო სასამართლოში ადმინისტრაციული დავის განხილვის დროს წარედგინა აღნიშნული გადაწყვეტილება, რომელსაც შესაძლოა, გავლენა მოეხდინა სასამართლოს მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებაზე. ეს გარემოებები ქმნის საფუძვლიან ეჭვს, რომ სხდომის გადმონიშვნა და დაჩქარებული წესით აპელანტის სასარგებლოდ გადაწყვეტილების მიღება, წინასწარ უკვე შეთანხმებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მოსამართლესთან.

33. კასატორს მიაჩნია, რომ სსსკ-ის 394-ე მუხლის თანახმად, ასევე არსებობს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძვლები, რადგან სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა სსკ-ის 183-ე, 312, 612-622 მუხლები, რომელიც უნდა გამოეყენებინა და არასწორად განმარტა კანონი.

34. კასატორი მიუთითებს, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად მიიჩნია დადგენილად ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ ვინაიდან 2005 წლიდან მოყოლებული მოპასუხე და მისი კანონიერი მეუღლე, სამი არასრულწლოვანი შვილით, ცხოვრობდნენ მოსარჩელის სახელზე რიცხულ მეორე უძრავ ქონებაში, მხარეებს შორის უძრავი ქონების გაცვლა ფაქტობრივად განხორციელებული იყო. ეს ურთიერთობა მხარეებს შორის ეფუძნება სსკ-ის 615-622-ე მუხლებით მოწესრიგებულ, თხოვების ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, სამართლებრივ ურთიერთობას, რომლისთვისაც დამახასიათებელია უსასყიდლოდ ნივთის გადაცემა. მხარეებს შორის იყო თხოვების ხელშეკრულება განუსაზღვრელი ვადით. იმ შემთხვევაში, თუ კასატორის ნების გამოხატვა იყო აღნიშნული ქონების გაცვლა 2005 წლიდან დავის დაწყებამდე, 2022 წლის თებერვლამდე მას ნებისმიერ დროს შეეძლო გაეფორმებინა ხელშეკრულება ქონების გაცვლის შესახებ. მოპასუხეს ყოველთვის სურდა თბილისში მდებარე მამაპაპისეულ სახლში ცხოვრება, თუმცა, მოსარჩელემ ამის უფლებას არ აძლევდა. სააპელაციო სასამართლომ ისე ჩათვალა მხარეთა შორის უძრავი ქონების გაცვლის ფაქტობრივი მდგომარეობა, რომ საერთოდ არ უხელმძღვანელია სსკ-ის 183-ე მუხლით დადგენილი მოთხოვნებით.

35. კასატორის განმარტებით, მართალია, მან ხელი მოაწერა გაცვლის ხელშეკრულებას, მაგრამ შემდგომ უარი განაცხადა გაცვლის ხელშეკრულების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის დასრულებაზე, შესაბამისად ცხადია, რომ გამოვლენილი ნება ზემოაღნიშნული ხელშეკრულების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის შესახებ მისივე სურვილით გაუქმდა. ადამიანის შინაგანი ნება, მისი გამოხატვა და სხვა მხარის მიერ ამ ნების ადეკვატური - შინაარსობრივად შესატყვისი აღქმა წარმოადგენს ნებისმიერი გარიგების დადების, შესრულებისა და სადავო საკითხების წარმოშობის განსაზღვრის უმთავრეს კომპონენტს. ექნება თუ არა რომელიმე პირს სამართლებრივი ურთიერთობა, მის შინაგან ნებაზე და ამ ნების გამოვლენაზეა დამოკიდებული. სწორედ ზემოთ ხსენებული ნების სწორად და შესაბამის ფორმებში გადმოცემა წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს. კასატორის ნების გამოხატვას წარმოადგენდა გაცვლის ხელშეკრულების რეგისტრაციის შეწყვეტა, რაც გულისხმობს მხოლოდ იმას, რომ ამ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, სამართლებრივი შედეგები არ წარმოშობილა და, შესაბამისად, საკუთრების უფლების ურთიერთგადაცემა არ განხორციელებულა. სსკ-ის 521-ე მუხლის თანახმად, გაცვლის ხელშეკრულებით მხარეებს ეკისრებათ ქონებაზე საკუთრების უფლების გადაცემა და არა მფლობელობით და სარგებლობით, როგორც ეს სააპელაციო სასამართლომ განმარტა. მოპასუხის მიერ საჯარო რეესტრში წარდგენილი განცხადებით სარეგისტრაციო წარმოება შეწყდა და გაცვლის ხელშეკრულების კანონით დადგენილი წესით რეგისტრაცია არ მომხდარა, შესაბამისად, საკუთრების უფლების გადაცემა არ მომხდარა.

36. სააპელაციო სასამართლომ კასატორის ნების გამოვლენა სადავო ქონების გაცვლის თაობაზე თავისუფალი ნების გამოვლენად ჩათვალა, რაც არასწორია. საწინააღმდეგო დადასტურებულ იქნა პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის დროს. მოწმის სახით დაკითხულმა მოპასუხის მეუღლემ დაადასტურა ის ფაქტი, რომ მოსარჩელეს ნამდვილად ჰქონდა რუსთავის საქალაქო სასამართლოში შეტანილი სარჩელი მის გამოსახლებაზე, აღნიშნული ასევე დაადასტურა და სადავო არ გაუხდია მოსარჩელის წარმომადგენელმაც. 2005 წლიდან 2022 წლამდე მოსარჩელე 17 წლის განმავლობაში ცდილობდა, ზეწოლა მოეხდინა მოპასუხეზე, რომ გაეცვალა თბილისში მდებარე ბინის 1/2 ნაწილი, მოსარჩელის სახელზე რიცხულ რუსთავში მდებარე ბინაში, თუმცა მან ეს ვერ მოახერხა 2022 წლის თებერვლამდე.

37. ზეწოლისა და იძულების მოხდენის მიზნით, მოსარჩელემ 2021 წლის დეკემბერში, სადავო გაცვლის ხელშეკრულების გაფორმებამდე, ორი თვით ადრე სპეციალურად შეიტანა სარჩელი რუსთავის სასამართლოში მოპასუხის მეუღლის გამოსახლებაზე, რის შემდეგადაც მოსარჩელე შეხვდა მოპასუხეს და უთხრა, რომ რუსთავის ბინიდან, ცოლ-შვილთან ერთად, გამოასახლებდა, თუ სადავო ბინის თავისი 1/2 წილის გადაფორმებაზე არ დათანხმდებოდა, ქუჩაში დატოვებდა და არც თბილისის ბინაში შეუშვებდა. სსკ-ის 87-ე მუხლის თანახმად, მოპასუხემ ნახა სასამართლოს მიერ გამოგზავნილი სარჩელი, რომლითაც მოსარჩელე მისი ცოლ-შვილის რუსთავის ბინიდან გამოსახლებას ითხოვდა, ამასთან, მოსარჩელე დაემუქრა, რომ არ შეუშვებდა თბილისის ბინაში, რის შედეგადაც კასატორი იძულებული გახდა, გაჰყოლოდა საჯარო რეესტრში და ხელი მოეწერა გაცვლის ხელშეკრულებაზე. რუსთავის სასამართლოში სარჩელის წარდგენა ემსახურებოდა მხოლოდ და მხოლოდ ერთ მიზანს, ზეწოლა მოეხდინა კასატორზე. შესაბამისად, გაცვლის ხელშეკრულება მოპასუხის თავისუფალი ნების გამოხატვა არ ყოფილა. სააპელაციო სასამართლომ ასევე არ გამოიყენა სსკ-ის 522-ე მუხლი, ის შემოიფარგლა ზოგადი მსჯელობით, რომ სადავო გასაცვლელი ბინები მოსარჩელემ გაარემონტა და ამჟამინდელ ღირებულებამდე მიიყვანა, თუმცა რა თანხის სარემონტო სამუშაოები ჩაატარა მხარემ, წარმოდგენილი არ არის. ამასთან, ყურადსაღებია ის გარემოება, რომ აღნიშნული სარემონტო სამუშაოები, როგორც მოსარჩელემ მიუთითა, განხორციელდა 2005 წლიდან 2013 წლამდე. 2013 წლიდან გასულია 9 წელი, შესაბამისად, საკითხავია 9 წლის წინ ჩატარებული რემონტი დღეის მდგომარეობით რა მდგომარეობაშია.

38. სსსკ-ის 102-ე მუხლის თანახმად, კასატორმა მიიჩნია, რომ არც პირველი ინსტანციისა და არც სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვის დროს არ ყოფილა წარმოდგენილი არანაირი მტკიცებულება, თუ რა სახის, რაოდენობისა და ღირებულების სარემონტო სამუშაოები შეასრულა მოსარჩელემ. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ შეგნებულად, მიკერძოებულად გვერდი აუარა ამ საკითხს და, კანონის სრული იგნორირებით, მიიღო დაუსაბუთებელი და უკანონო გადაწყვეტილება. ამასთან, მოპასუხემ საქმეში წარადგინა აუდიტის დასკვნები სადავო ქონების გაცვლის პერიოდისათვის გასაცვლელი ბინების შეფასების შესახებ, კერძოდ: პირველი უძრავი ქონების 1/2-ის ღირებულება შეადგენს 40 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტს - 117000 ლარს, ხოლო მეორე უძრავი ნივთისა - 17 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტს - 54 000 ლარს, ფასთა სხვაობა შეადგენს 23 000 აშშ დოლარს. რაც შეეხება კასატორის მიერ არასრულწლოვანი ძმისშვილისთვის ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებას, ეს იყო მოპასუხის თავისუფალი ნების გამოხატვა და იგი სრულად აცნობიერებდა ჩუქების ხელშეკრულების სამართლებრივ შედეგებს.

39. კასატორმა მიიჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი დასაშვებია სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის თანახმად. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 30 იანვრის განჩინებით №ას-745-707-2013 საქმეზე საკასაციო პალატამ მიიჩნია, რომ ზეპირი ფორმით დადებული უძრავი ქონების გაცვლის ხელშეკრულება ბათილია, როგორც კანონით გათვალისწინებული ფორმის დაუცველად დადებული გარიგება (სსკ-ის 521-ე და 323-ე მუხლი).

40. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 29 ნოემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად. ამავე განჩინებით დადგინდა, რომ კასატორი სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია, ხოლო საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 06 თებერვლის განჩინებით საკასაციო საჩივარი დასაშვებად იქნა ცნობილი სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის (საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას) სამართლებრივი საფუძვლით.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

41. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის და მტკიცებულებათა გაანალიზების შედეგად მივიდა დასკვნამდე, რომ საკასაციო განაცხადი დაუსაბუთებელია და არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

42. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის დისპოზიციიდან გამომდინარე (საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა), საკასაციო პალატის შეფასების საგანი იქნება კასატორის შედავების საფუძვლიანობა.

43. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. სამართლის ნორმები დარღვეულად ითვლება, თუ სასამართლომ: არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა; გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა; არასწორად განმარტა კანონი. საპროცესო სამართლის ნორმების დარღვევა მხოლოდ მაშინ შეიძლება, გახდეს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, თუ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი.

44. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, განსახილველი საკასაციო პრეტენზია წარმოდგენილი იქნა, როგორც საპროცესო სამართლებრივი, ისე მატერიალურ სამართლებრივი საფუძვლით (საქმეში არსებულ მტკიცებულებათა ერთობლიობაში შეუფასებლობის საპროცესო სამართლებრივი საფუძვლით [სსსკ-ის 105-ე, 407.1, 393-ე მუხლის მე-3 ნაწილი და 396-ე მუხლის „ვ“ ქვეპუნქტი]).

45. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში უთითებს, რომ ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა პასუხობდეს მხარის მიერ სამართლებრივ და პროცედურულ საკითხებთან დაკავშირებით წარმოდგენილი არგუმენტების ძირითად ასპექტებს (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Ruiz Torija v. Spain, §§ 29-30). შესაბამისად, უფლება მოსმენაზე მოიცავს არა მხოლოდ სასამართლოს წინაშე არგუმენტების წარდგენის შესაძლებლობას, არამედ სასამართლოს ვალდებულებას, გადაწყვეტილების დასაბუთებაში მიუთითოს მიზეზები, რომელთა საფუძველზეც გაიზიარა ან უარყო შესაბამისი არგუმენტები. სასამართლომ შეიძლება აუცილებლად არ მიიჩნიოს იმგვარ არგუმენტებზე პასუხის გაცემა, რომლებიც აშკარად არარელევანტური, დაუსაბუთებელი ან სხვაგვარად დაუშვებელია მსგავსი არგუმენტების მიმართ არსებული სამართლებრივი დებულებების ან მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე, თუმცა, ყველა გადაწყვეტილება უნდა იყოს ნათელი და საქმეში მონაწილე მხარეებს შესაძლებლობას უნდა აძლევდეს გაიგონ, თუ რატომ გაითვალისწინა სასამართლომ მხოლოდ კონკრეტული გარემოებები და მტკიცებულებები (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Seryavin and Others v. Ukraine §§ 55-62). სასამართლოს აქვს ვალდებულება, სათანადოდ იმსჯელოს მხარეთა მიერ წარდგენილ დოკუმენტებზე, არგუმენტებსა და მტკიცებულებებზე (იხ. Kraska v. Switzerland, § 30; Van de Hurk v. the Netherlands, § 59; Perez v. France, § 80.).

46. საკასაციო პალატა პირველ რიგში იმსჯელებს კასატორის საპროცესო სამართლებრივ პრეტენზიებზე, კერძოდ, კასატორი მიუთითებს, რომ „სააპელაციო სასამართლოს 2023 წლის 20 თებერვლის განჩინებით ხარვეზის დადგენის შესახებ მოსარჩელეს დაევალა, როგორც სახელმწიფო ბაჟის გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტის წარმოდგენა, ასევე დაევალა წარედგინა სააპელაციო სასამართლოში სააპელაციო საჩივრის შევსებული ფორმის ელექტრონული ვერსია. 2023 წლის 16 მარტს მოსარჩელის წარმომადგენელმა წარადგინა სახელმწიფო ბაჟის დამადასტურებელი დოკუმენტი, თუმცა მას არ გამოუსწორებია მეორე ხარვეზი, არ წარუდგენია სააპელაციო საჩივრის შევსებული ფორმის ელექტრონული ვერსია. თუ სააპელაციო სასამართლო თვლიდა, რომ სააპელაციო საჩივრის შევსებული ფორმის ელექტრონული ვერსიის წარდგენა წარმოადგენდა სააპელაციო საჩივრის ხარვეზს, სააპელაციო საჩივარი წარმოებაში არ უნდა მიეღო, ხოლო და თუ არ თვლიდა ხარვეზად, გაურკვეველია, რატომ მიუთითა ხარვეზის დადგენის შესახებ განჩინებაში. ( იხ. საკსაციო საჩივარი, წინამდებარე განჩინების პ.30).

47. საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორის აღნიშნულ პრეტენზიას შემდეგ გარემოებათა გამო: სააპელაციო თუ საკასაციო საჩივრის ელექტრონული ვერსიის - CD დისკის წარდგენა, საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს 2016 წლის 14 მარტის №1/107 გადაწყვეტილებით, წარმოადგენს რეკომენდაციული ხასიათის მოქმედებას. აღნიშნული გადაწყვეტილების თანახმად, „სააპელაციო საჩივრის (შესაგებლის) შეტანისას, როგორც წესი, წარდგენილი უნდა იქნეს შევსებული ფორმის ელექტრონული ვერსიაც (გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ფორმა არ არის წარდგენილი ნაბეჭდი სახით). სასამართლო ფორმების მიზანია ძირითადი საპროცესო დოკუმენტების შინაარსის მიმართ სტანდარტული მიდგომის შემუშავება, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს სწრაფი და ეფექტური მართლმსაჯულების განხორციელება.“

48. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს დადგენილ სასამართლო პრაქტიკაზე (იხ. სუსგ №ას-294-2022, 05 მაისი, 2022 წ.), კეძოდ, „სსსკ-ის 367-ე მუხლის თანახმად, სააპელაციო საჩივარი შეტანილ უნდა იქნეს იმ სასამართლოში, რომელმაც გამოიტანა გადაწყვეტილება. სააპელაციო საჩივარი უნდა პასუხობდეს ამ კოდექსის 177-ე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილებით დადგენილ მოთხოვნებს: სარჩელი (განცხადება) შედგენილი უნდა იყოს წერილობითი ფორმით, როგორც წესი, ნაბეჭდი სახით. სარჩელი უნდა უპასუხებდეს ამ კოდექსით დადგენილ მოთხოვნებს და საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მიერ დამტკიცებული ფორმის ნიმუშს და შედგენილი უნდა იყოს ამ ნიმუშში მითითებული წესების დაცვით. სარჩელში სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოსარჩელის მოსაზრებები საქმის თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. ამავე კოდექსის 368-ე მუხლში მითითებულია, რომ სააპელაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს: ა) იმ სასამართლოს დასახელებას, რომლის სახელზედაც არის შედგენილი საჩივარი; ბ) იმ პირის დასახელებასა და მისამართს, რომელსაც შეაქვს საჩივარი; გ) გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ზუსტ დასახელებასა და მითითებას ამ გადაწყვეტილების გამომტან სასამართლოზე; დ) მითითებას იმის თაობაზე, თუ გადაწყვეტილების რა ნაწილია გასაჩივრებული; ე) მითითებას, თუ რაში მდგომარეობს გადაწყვეტილების უსწორობა და კონკრეტულად რას მოითხოვს სააპელაციო საჩივრის შემტანი პირი; ვ) მითითებას გარემოებებზე, რომლებიც ასაბუთებენ სააპელაციო საჩივარს, და მტკიცებულებებზე, რომლებიც ადასტურებენ ამ გარემოებებს; ზ) სააპელაციო საჩივარზე დართული წერილობითი მასალების ნუსხას.; თ) მითითებას, ხომ არ სურს სააპელაციო საჩივრის წარმდგენს საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვა; ი) მითითებას, ხომ არ სურს სააპელაციო საჩივრის წარმდგენს დავის სასამართლო მედიაციის გზით განხილვა. ამავე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, თუ სააპელაციო საჩივარი არ უპასუხებს ზემოჩამოთვლილ მოთხოვნებს ან სახელმწიფო ბაჟი არ არის გადახდილი, სასამართლო ავალებს საჩივრის შემტან პირს შეავსოს ხარვეზი, რისთვისაც მას ვადას უნიშნავს. თუ ამ ვადაში ხარვეზი არ იქნება შევსებული, სააპელაციო საჩივარი აღარ მიიღება. სსსკ-ის 374-ე მუხლის პირველი ნაწილის ბოლო წინადადების თანახმად, თუ სააპელაციო საჩივრის დასაშვებობის ესა თუ ის პირობა არ არსებობს, სასამართლოს გამოაქვს განჩინება სააპელაციო საჩივრის განუხილველად დატოვების შესახებ. საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს 2016 წლის 14 მარტის N1/107 გადაწყვეტილება სარეკომენდაციო ხასიათისაა. ამასთან, სააპელაციო საჩივარზე ხარვეზის დადგენის საფუძვლებსა და მისი განუხილველად დატოვების სამართლებრივ წინაპირობებს ამომწურავად განსაზღვრავს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 368-ე მუხლი. აღნიშნული მუხლის მთხოვნას კი არ წარმოადგენს CD დისკის მხარის მიერ წარმოდგენის სავალდებულობა. შესაბამისად, სააპელაციო საჩივრის ელექტრონული ვერსიის - CD დისკის სასამართლოსათვის წარუდგენლობის მოტივით ხარვეზის დადგენის მიუხედავად, საჩივრის განუხილველად დატოვება დაუშვებელია. ასეთივე პრაქტიკაა დადგენილი საქართველოს უზენაეს სასამართლოს განჩინებით №-ა-6389-ა-16-2021, 15 აპრილი, 2022წ. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ საპროცესო კოდექსით დადგენილი მოწესრიგება, რომელიც იმპერატიულად ადგენს ფორმალურ წესებს, სავალდებულოა და ამ რეგულაციების შეცვლა ან განსხვავებული ინტერპრეტაცია, მხარეთა ნებაზე დამოკიდებული ვერ იქნება.“

49. კასატორის მითითებით, სააპელაციო პალატის მიკერძოებულ და არაობიექტურ მიდგომას საქმისადმი ადასტურებს ის გარემოიება, რომ 2023 წლის 05 აპრილის განჩინებით მოსამართლემ დანიშნა სასამართლოს მთავარი სხდომა 2023 წლის 06 ივნისს, 11 საათზე. 06 ივნისს დანიშნული სხდომა გადმოინიშნა 2023 წლის 23 მაისს, თუმცა საქმეში არ მოიპოვება არანაირი განჩინება, თუ რა მიზეზით ან ვისი ინიციატივით შეიცვალა განხილვის თარიღი. გადაწყვეტილება გამოცხადდა 31 მაისს. კასატორი აღნიშნავს, რომ საქალაქო სასამართლოში ამავე მხარეებს შორის მიმდინარეობდა ადმინისტრაციული დავა, რომელიც დანიშნული იყო 7 ივნისს, რაც ასევე დასტურდება აპელანტის წარმომადგენლის 5 ივნისის განცხადებით (ს.ფ. 69), რომლითაც მოთხოვნილია სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი. აღნიშნული იმას ნიშნავს, რომ აპელანტისთვის უკვე წინასწარ იყო ცნობილი, თუ რა სახის გადაწყვეტილებას მიიღებდა სააპელაციო სასამართლო მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარზე, რათა საქალაქო სასამართლოში ადმინისტრაციული დავის განხილვის დროს წარედგინა აღნიშნული გადაწყვეტილება, რომელსაც შესაძლოა, გავლენა მოეხდინა სასამართლოს მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებაზე. ეს გარემოებები ქმნის საფუძვლიან ეჭვს, რომ სხდომის გადმონიშვნა და დაჩქარებული წესით აპელანტის სასარგებლოდ გადაწყვეტილების მიღება, წინასწარ უკვე შეთანხმებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მოსამართლესთან. ( იხ. საკსაციო საჩივარი, წინამდებარე განჩინების პ.31-32).

50. საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორის პრეტენზიას სააპელაციო სასამართლოს მიერ 2023 წლის 23 მაისის სასამართლო სხდომის კანონდარღვევით ჩატარებასთან დაკავშირებით შემდეგ გარემოებათა გამო:

51. სსსკ-ის 372-ე მუხლის თანახმად, საქმის განხილვა სააპელაციო სასამართლოში წარმოებს იმ წესების დაცვით, რაც დადგენილია პირველი ინსტანციით საქმეთა განხილვისათვის, ამ თავში მოცემული ცვლილებებითა და დამატებებით. სსსკ-ის 207-ე მუხლის თანახმად, საქმის სასამართლოს მთავარ სხდომაზე განხილვის დღეს მოსამართლე ნიშნავს იმ გონივრული ვარაუდით, რომ მხარეებს შესაძლებლობა ჰქონდეთ, მოემზადონ ზეპირი შეჯიბრისათვის, ხოლო სსსკ-ის 70-2 მუხლის თანახმად კი, მხარეებს ან მათ წარმომადგენლებს სასამართლო უწყება უნდა ჩაჰბარდეთ იმ ვარაუდით, რომ მათ ჰქონდეთ სასამართლოში დროულად გამოცხადებისა და საქმის მომზადებისათვის გონივრული ვადა.

52. საქმის მასალებში განთავსებულია ( იხ.ტ.5.ს.ფ.29) სასამართლო მოხელის მიერ 2023 წლის 26 აპრილის ტელეფონით შეტყობინების შესახებ აქტი, სადაც აღნიშნულია, რომ მოსამართლის თანაშემწე დაუკავშირდა კასატორის წარმომადგენელს და აცნობა, რომ 2023 წლის 06 ივნისს დანიშნული სასამართლო სხდომა გადმოინიშნა 2023 წლის 23 მაისს. საქმის მასალებში განთავსებულია სააპელაციო სასამართლოს 2023 წლის 23 მაისის სასამართლო სხდომის ოქმი, სადაც მითითებულია, რომ სასამართლო სხდომაზე გამოცხადდა კასატორის წარმომადგენელი.

53. საკასაციო პალატა მიუთითებს და ამის საწინააღმდეგოდ კასატორს არ წარმოუდგენია დასაბუთებული და დასაშვები საკასაციო პრეტენზია, რომ მას განესაზრა სააპელაციო სასამართლოში დროულად გამოცხადებისა და საქმის მომზადებისათვის გონივრული ვადა.

54. სააკსაციო პალატა იმსჯელებს ასევე კასატორის მატერიალურ სამართლებრივ პრეეტნზიებზე.

55. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.

56. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს, მოთხოვნა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ-ის) 521-ე (გაცვლის ხელშეკრულებით მხარეებს ეკისრებათ ქონებაზე საკუთრების ურთიერთგადაცემა. გაცვლის ხელშეკრულების ყოველი მხარე ითვლება იმ ქონების გამყიდველად, რასაც ცვლის, და იმის მყიდველად, რასაც სანაცვლოდ იღებს) და 523-ე (გაცვლის ხელშეკრულების მიმართ გამოიყენება ნასყიდობის შესაბამისი წესები) მუხლებიდან გამომდინარეობს.

57. განსახილველი დავის ფარგლებში საკასაციო სასამართლოს მიერ შეფასების საგანს წარმოადგენს გაცვლის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მოთხოვნის წინაპირობების არსებობა. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა, ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).

58. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა, საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში.

59. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის საფუძველი სამოქალაქო სამართალში, ზოგადად არის სამართლის ის ნორმა, რომელიც დამოუკიდებლად ან სხვა მოთხოვნის საფუძვლებთან ერთობლიობაში აფუძნებს ამა თუ იმ მოთხოვნას ანუ სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს (იხ. ჰ.ბოელინგი, ლ.ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, 38.) თითოეული მოთხოვნის დამფუძნებელი სამართლის ნორმა განსაზღვრავს მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს, თუმცა, მისი განმარტება და ფაქტობრივ გარემოებებზე მისადაგება სასამართლოს უფლებამოსილებაა. მოთხოვნის საფუძველი ორი ნაწილისაგან შედგება: ა) ნორმის შემადგენლობა, რომელიც მოიცავს ცალკეულ წინაპირობას და ბ) სამართლებრივი შედეგი, რომელიც კანონის საფუძველზე დადგება იმ შემთხვევაში, თუ სახეზეა ნორმის შემადგენლობით განსაზღვრული ყველა წინაპირობა.

60. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სარჩელის ინდივიდუალიზაცია სარჩელის ელემენტების მეშვეობითაა შესაძლებელი. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი ელემენტისგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი - კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). საქმის გარემოებათა ანალიზის საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის დადგენა და მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის მოძიება კი, სასამართლოს ვალდებულებაა. სადავო ურთიერთობის შეფასებისას, ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო არაა შებოჭილი ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს სამართლებრივი შეფასებებით, შესაბამისად, თუ ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო გამოარკვევს, რომ ქვემდგომი სასამართლოს სამართლებრივი შეფასება არ გამომდინარეობს საქმის ფაქტობრივი გარემოებებიდან, იგი ვალდებულია, ეს გარემოებები თავად შეაფასოს სამართლებრივად სწორად და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. სადავო ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასება სასამართლოს ვალდებულებაა, მიუხედავად იმისა, ედავებიან თუ არა ამ შეფასებას მხარეები. ეს იმას ნიშნავს, რომ არც სააპელაციო და არც საკასაციო სასამართლო არაა შებოჭილი სააპელაციო თუ საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევებით და ისინი ამოწმებენ გადაწყვეტილებას მატერიალურსამართლებრივი ნორმების სწორად გამოყენების თვალსაზრისით. თუ ასეთი შემოწმების შედეგად სასამართლო იმ დასკვნას გამოიტანს, რომ საჩივრის მოთხოვნა გადაწყვეტილების გაუქმების ან შეცვლის შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს, მაგრამ არა საჩივარში მითითებული, არამედ მატერიალურსამართლებრივი ნორმის (კანონის) სხვა დარღვევის გამო, სასამართლომ უნდა გამოიტანოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. იმ შემთხვევაში კი, თუ არასწორი სამართლებრივი შეფასების შედეგად, ანუ კანონის (სსსკ-ის 393.2 მუხლის) დარღვევით მიღებული გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება შესაძლებელია სხვაგვარი სამართლებრივი შეფასებით, საკასაციო სასამართლოს შეუძლია, არ გააუქმოს გადაწყვეტილება და განჩინებით ძალაში დატოვოს იგი (სსსკ-ის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტი) ან ახალი გადაწყვეტილებით დაადგინოს სხვა სამართლებრივი შედეგი (სსსკ-ის 411-ე მუხლი).

61. განსახილველ შემთხვევაში, კასატორი იმ საფუძვლით ასაჩივრებს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 მაისის გადაწყვეტილებას პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმების და სარჩელის დაკმაყოფილების შესახებ, რომლითაც მხარეთა შორის გაცვლის ხელშეკრულება აღიარებულ იქნა დადებულად, ასევე, პირველი ქონების 1/2 ნაწილზე აღიარებულ იქნა მოსარჩელის, ხოლო მეორე ქონებაზე - მოპასუხის საკუთრების უფლება, რომ სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა სსკ-ის 183-ე, 312, 612-622 მუხლები. კასატორი მიუთითებს, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად მიიჩნია დადგენილად ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ ვინაიდან 2005 წლიდან მოყოლებული მოპასუხე და მისი კანონიერი მეუღლე, სამი არასრულწლოვანი შვილით, ცხოვრობდნენ მოსარჩელის სახელზე რიცხულ მეორე უძრავ ქონებაში, მხარეებს შორის უძრავი ქონების გაცვლა ფაქტობრივად განხორციელებული იყო. ეს ურთიერთობა მხარეებს შორის ეფუძნება სსკ-ის 615-622-ე მუხლებით მოწესრიგებულ, თხოვების ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, სამართლებრივ ურთიერთობას, რომლისთვისაც დამახასიათებელია უსასყიდლოდ ნივთის გადაცემა. მხარეებს შორის იყო თხოვების ხელშეკრულება განუსაზღვრელი ვადით. იმ შემთხვევაში, თუ კასატორის ნების გამოხატვა იყო აღნიშნული ქონების გაცვლა 2005 წლიდან დავის დაწყებამდე, 2022 წლის თებერვლამდე მას ნებისმიერ დროს შეეძლო გაეფორმებინა ხელშეკრულება ქონების გაცვლის შესახებ. მოპასუხეს ყოველთვის სურდა თბილისში მდებარე მამაპაპისეულ სახლში ცხოვრება, თუმცა, მოსარჩელემ ამის უფლებას არ აძლევდა. სააპელაციო სასამართლომ ისე ჩათვალა მხარეთა შორის უძრავი ქონების გაცვლის ფაქტობრივი მდგომარეობა, რომ საერთოდ არ უხელმძღვანელია სსკ-ის 183-ე მუხლით დადგენილი მოთხოვნებით. კასატორის განმარტებით, მართალია, მან ხელი მოაწერა გაცვლის ხელშეკრულებას, მაგრამ შემდგომ უარი განაცხადა გაცვლის ხელშეკრულების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის დასრულებაზე, შესაბამისად ცხადია, რომ გამოვლენილი ნება ზემოაღნიშნული ხელშეკრულების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის შესახებ მისივე სურვილით გაუქმდა. ადამიანის შინაგანი ნება, მისი გამოხატვა და სხვა მხარის მიერ ამ ნების ადეკვატური - შინაარსობრივად შესატყვისი აღქმა წარმოადგენს ნებისმიერი გარიგების დადების, შესრულებისა და სადავო საკითხების წარმოშობის განსაზღვრის უმთავრეს კომპონენტს. ექნება თუ არა რომელიმე პირს სამართლებრივი ურთიერთობა, მის შინაგან ნებაზე და ამ ნების გამოვლენაზეა დამოკიდებული. სწორედ ზემოთ ხსენებული ნების სწორად და შესაბამის ფორმებში გადმოცემა წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს. კასატორის ნების გამოხატვას წარმოადგენდა გაცვლის ხელშეკრულების რეგისტრაციის შეწყვეტა, რაც გულისხმობს მხოლოდ იმას, რომ ამ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, სამართლებრივი შედეგები არ წარმოშობილა და, შესაბამისად, საკუთრების უფლების ურთიერთგადაცემა არ განხორციელებულა. სსკ-ის 521-ე მუხლის თანახმად, გაცვლის ხელშეკრულებით მხარეებს ეკისრებათ ქონებაზე საკუთრების უფლების გადაცემა და არა მფლობელობით და სარგებლობით, როგორც ეს სააპელაციო სასამართლომ განმარტა. მოპასუხის მიერ საჯარო რეესტრში წარდგენილი განცხადებით სარეგისტრაციო წარმოება შეწყდა და გაცვლის ხელშეკრულების კანონით დადგენილი წესით რეგისტრაცია არ მომხდარა, შესაბამისად, საკუთრების უფლების გადაცემა არ მომხდარა. სააპელაციო სასამართლომ კასატორის ნების გამოვლენა სადავო ქონების გაცვლის თაობაზე თავისუფალი ნების გამოვლენად ჩათვალა, რაც არასწორია. საწინააღმდეგო დადასტურებულ იქნა პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის დროს. მოწმის სახით დაკითხულმა მოპასუხის მეუღლემ დაადასტურა ის ფაქტი, რომ მოსარჩელეს ნამდვილად ჰქონდა რუსთავის საქალაქო სასამართლოში შეტანილი სარჩელი მის გამოსახლებაზე, აღნიშნული ასევე დაადასტურა და სადავო არ გაუხდია მოსარჩელის წარმომადგენელმაც. 2005 წლიდან 2022 წლამდე მოსარჩელე 17 წლის განმავლობაში ცდილობდა, ზეწოლა მოეხდინა მოპასუხეზე, რომ გაეცვალა თბილისში მდებარე ბინის 1/2 ნაწილი, მოსარჩელის სახელზე რიცხულ რუსთავში მდებარე ბინაში, თუმცა მან ეს ვერ მოახერხა 2022 წლის თებერვლამდე. ზეწოლისა და იძულების მოხდენის მიზნით, მოსარჩელემ 2021 წლის დეკემბერში, სადავო გაცვლის ხელშეკრულების გაფორმებამდე, ორი თვით ადრე სპეციალურად შეიტანა სარჩელი რუსთავის სასამართლოში მოპასუხის მეუღლის გამოსახლებაზე, რის შემდეგადაც მოსარჩელე შეხვდა მოპასუხეს და უთხრა, რომ რუსთავის ბინიდან, ცოლ-შვილთან ერთად, გამოასახლებდა, თუ სადავო ბინის თავისი 1/2 წილის გადაფორმებაზე არ დათანხმდებოდა, ქუჩაში დატოვებდა და არც თბილისის ბინაში შეუშვებდა. სსკ-ის 87-ე მუხლის თანახმად, მოპასუხემ ნახა სასამართლოს მიერ გამოგზავნილი სარჩელი, რომლითაც მოსარჩელე მისი ცოლ-შვილის რუსთავის ბინიდან გამოსახლებას ითხოვდა, ამასთან, მოსარჩელე დაემუქრა, რომ არ შეუშვებდა თბილისის ბინაში, რის შედეგადაც კასატორი იძულებული გახდა, გაჰყოლოდა საჯარო რეესტრში და ხელი მოეწერა გაცვლის ხელშეკრულებაზე. რუსთავის სასამართლოში სარჩელის წარდგენა ემსახურებოდა მხოლოდ და მხოლოდ ერთ მიზანს, ზეწოლა მოეხდინა კასატორზე. შესაბამისად, გაცვლის ხელშეკრულება მოპასუხის თავისუფალი ნების გამოხატვა არ ყოფილა. სააპელაციო სასამართლომ ასევე არ გამოიყენა სსკ-ის 522-ე მუხლი, ის შემოიფარგლა ზოგადი მსჯელობით, რომ სადავო გასაცვლელი ბინები მოსარჩელემ გაარემონტა და ამჟამინდელ ღირებულებამდე მიიყვანა, თუმცა რა თანხის სარემონტო სამუშაოები ჩაატარა მხარემ, წარმოდგენილი არ არის. ამასთან, ყურადსაღებია ის გარემოება, რომ აღნიშნული სარემონტო სამუშაოები, როგორც მოსარჩელემ მიუთითა, განხორციელდა 2005 წლიდან 2013 წლამდე. 2013 წლიდან გასულია 9 წელი, შესაბამისად, საკითხავია 9 წლის წინ ჩატარებული რემონტი დღეის მდგომარეობით რა მდგომარეობაშია. სსსკ-ის 102-ე მუხლის თანახმად, კასატორმა მიიჩნია, რომ არც პირველი ინსტანციისა და არც სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვის დროს არ ყოფილა წარმოდგენილი არანაირი მტკიცებულება, თუ რა სახის, რაოდენობისა და ღირებულების სარემონტო სამუშაოები შეასრულა მოსარჩელემ. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ შეგნებულად, მიკერძოებულად გვერდი აუარა ამ საკითხს და, კანონის სრული იგნორირებით, მიიღო დაუსაბუთებელი და უკანონო გადაწყვეტილება. ამასთან, მოპასუხემ საქმეში წარადგინა აუდიტის დასკვნები სადავო ქონების გაცვლის პერიოდისათვის გასაცვლელი ბინების შეფასების შესახებ, კერძოდ: პირველი უძრავი ქონების 1/2-ის ღირებულება შეადგენს 40 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტს - 117000 ლარს, ხოლო მეორე უძრავი ნივთისა - 17 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტს - 54 000 ლარს, ფასთა სხვაობა შეადგენს 23 000 აშშ დოლარს. რაც შეეხება კასატორის მიერ არასრულწლოვანი ძმისშვილისთვის ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებას, ეს იყო მოპასუხის თავისუფალი ნების გამოხატვა და იგი სრულად აცნობიერებდა ჩუქების ხელშეკრულების სამართლებრივ შედეგებს. ( იხ. საკასაციო საჩივარი, წინამდებარე განჩინების პ.34-38).

62. მოცემულ საქმეზე დადგენილია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებსაც სსსკ-ის 407-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლოსათვის სავალდებულო ძალა გააჩნიათ:

63. 2022 წლის 28 თებერვლის გაცვლის ხელშეკრულების თანახმად, ხელშეკრულების მხარეებმა გაცვალეს მხარეთა საკუთრებაში არსებული ქონება. გაცვლის ხელშეკრულების მიხედვით, მოსარჩელეს გადაეცა პირველი უძრავი ქონების 1/2, ხოლო მოპასუხეს - მეორე უძრავი ნივთი. ხელშეკრულება იმავე დღეს წარედგინა საჯარო რეესტრს სარეგისტრაციოდ, თუმცა, 2022 წლის 4 მარტს მოპასუხემ განცხადებით მიმართა საჯარო რეესტრს და მოითხოვა გაცვლის ხელშეკრულების რეგისტრაციის შესახებ წარდგენილი განცხადების გაუქმება და რეგისტრაციის შეჩერება იმ მოტივით, რომ იგი აღარ იყო თანახმა გაცვლის ხელშეკრულების რეგისტრაციაზე. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს 2022 წლის 7 მარტის გადაწყვეტილებით განცხადებაზე სარეგისტრაციო წარმოება შეჩერდა.

64. 2022 წლის 10 მარტს მოპასუხემ კვლავ მიმართა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს განცხადებით, ახლა უკვე სარეგისტრაციო წარმოების შეწყვეტის მოთხოვნით, იმ მოტივით, რომ იგი შეცდომაში იქნა შეყვანილი. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს 2022 წლის 16 მარტის გადაწყვეტილებით „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლის შესაბამისად, სარეგისტრაციო წარმოება შეწყდა.

65. დადგენილია, რომ 2005 წლიდან მოპასუხე და მისი კანონიერი მეუღლე, სამი არასრულწლოვანი შვილით, მოსარჩელის კუთვნილ მეორე უძრავ ქონებაში ცხოვრობს

66. ამასთან, მხარეებს შორის განხილულ დავაში უზენაესი სასამართლოს მიერ დადგენილია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: პირველი უძრავი ქონება წარმოადგენს მხარეთა მშობლების სამკვიდროს. მამის - რ.მ–ვის გარდაცვალების შემდგომ, 2003 წლის 22 მაისს, სამკვიდრო მოწმობა გაიცა მხარეთა ძმის სახელზე და სადავო სამკვიდრო ქონება აღირიცხა მის საკუთრებად. მხარეთა ძმა დაბადებიდან ცხოვრობდა სადავო სახლში. მოსარჩელეს ჰყავს მეუღლე და ერთი შვილი. ოჯახი, 2014 წლის 5 ოქტომბრიდან ცხოვრობს ახლობელთან. 2013 წლის 22 მაისს მხარეთა შორის გაფორმდა ჩუქების ხელშეკრულება, რომელიც ხელმოწერილია მხარეთა მიერ და დამოწმებულია საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში. ხელშეკრულებაზე ხელმოწერა მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ. პირველი უძრავი ქონება რეგისტრირებულია მხარეთა თანასაკუთრებად. ჩუქების ხელშეკრულების მიხედვით, ჩუქების საგანი უფლებრივად უნაკლოა, საგადასახადო გირავნობა/იპოთეკა და ყადაღა საჯარო რეესტრში არ არის რეგისტრირებული. 2012 წლის 16 აგვისტოს მხარეთა ძმამ გააფორმა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლითაც ფიზიკური პირისაგან ისესხა 5 525 აშშ დოლარი. სესხის უზრუნველყოფის მიზნით, იპოთეკით დაიტვირთა პირველი უძრავი ნივთი. 2013 წლის პირველ ივნისს გაუქმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. სესხის თანხა იპოთეკარს გადაუხადა დამ - მოსარჩელემ. ამასთან, დის შეტყობინების საფუძველზე, 2014 წლის 5 ოქტომბერს, ქ. თბილისის საპატრულო პოლიციის მთავარი სამმართველოს ნაძალადევის მიმართულების პატრულ-ინსპექტორმა გ.კ–ძემ 20:24 საათზე შეადგინა ოქმი, რომელშიც აღნიშნულია, რომ მოსარჩელეს, როგორც საცხოვრებელი სახლის მესაკუთრეს, არ სურდა მასთან სახლში მყოფი მხარეთა ძმისა და მისი მეუღლის მის საცხოვრებელ სახლში ყოფნა. პატრულ-ინსპექტორის განმარტებით, მხარეებს განემარტათ, რომ გამოსახლების თაობაზე მიემართათ რაიონული განყოფილებისათვის განცხადებით. მოპასუხე, ოჯახთან ერთად, ცხოვრობს ქ. რუსთავში და თანახმაა, რომ გაუქმდეს სადავო ჩუქების ხელშეკრულება. მოცემული საქმის განხილვისას საკასაციო სასამართლომ არ გაიზიარა მოსარჩელის მითითება, რომ ერთადერთი საცხოვრისის გასხვისებით ის იმდენად მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა, რომ ჩუქების ხელშეკრულების ამ მოტივით გაუქმების საფუძვლები არსებობს. ბუნებრივია, ჩუქების ხელშეკრულების არსიდან და პირობებიდან გამომდინარე, გამჩუქებლის ქონებრივი მდგომარეობა მცირდება და დასაჩუქრებულისა იზრდება, სწორედ აღნიშნული გარემოებაა ჩუქების ხელშეკრულების ერთ-ერთი ყველაზე სპეციფიკური ნაწილი, ვინაიდან, ჩუქების ხელშეკრულება ორმხრივმავალდებულებელი გარიგებაა და დაფუძნებულია არა მხოლოდ სამართლებრივ არამედ ზნეობრივ დამოკიდებულებებზეც. გასათვალისწინებელია ის გარემოებაც, რომ მოსარჩელეს რაიმე სახის საჭიროებებზე არ მიუთითებია, ის იღებს გარკვეულ მატერიალურ შემოსავალს, შრომისუნარიანი პირია, რაც დამატებით გამორიცხავს, მითითებული საფუძვლით გარიგების გაუქმებასა და სადავო ქონების გამოთხოვას დასაჩუქრებულისგან.

67. დადგენილია, რომ უძრავი ნივთები არატოლფასოვანია, კერძოდ, პირველი უძრავი ქონების 1/2-ის ღირებულება შეადგენს 40000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ 117000 ლარს, ხოლო მეორე უძრავი ნივთისა - 17 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ 51000 ლარს.

68. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის საფუძვლის განსაზღვრა სასამართლოს პრეროგატივაა და მხარის მიერ სარჩელის დამფუძნებელ ნორმად კანონის ამა თუ იმ დანაწესის მითითება არ არის გადაწყვეტილების მიღების პროცესში სასამართლოსათვის ხელისშემშლელი. სამართალში დამკვიდრებული პრინციპი _ „jura novit curia“ (სასამართლომ იცის კანონი) საკასაციო სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაშია ასახული.

69. საკასაციო პალატა კასატორის მატერიალურ სამართლებრივ პრეტენზიებზე მსჯელეობამდე, მიზანშეწონილად მიიჩნევს იმსჯელოს გაცვლის ხელშეკრულევბის სამართლებრივ ბუნებაზე. სსკ-ის 521-ე მუხლის თანახმად, გაცვლის ხელშეკრულებით მხარეებს ეკისრებათ ქონებაზე საკუთრების ურთიერთგადაცემა. გაცვლის ხელშეკრულების ყოველი მხარე ითვლება იმ ქონების გამყიდველად, რასაც ცვლის, და იმის მყიდველად, რასაც სანაცვლოდ იღებს. „გაცვლა განკარგვითი ხასიათის ხელშეკრულებაა და შემძენისათვის საკუთრების უფლების გადაცემას იწვევს.გაცვლის ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების ანალიზის აუცილებლობა განპირობებულია მისი თავისებურებებით. ( შდრ: MüKoBGB/ Westerman, 7.Aufl. 2016, §480, Rn.2. Tonner, Schuldrecht, 3.Aufl. 2013, §10 (IV) Tausch, S.99.; Grunewald, in Erman Bürgerliches Gesetzbuch, Handkommentar, 12.,neu.Aufl. 2008, §480, Rn.2.).

70. სამოქალაქო-სამართლებრივ ხელშეკრულებებს შორის გაცვლის ხელშეკრულების დამოუკიდებელი ხასიათი, შესაძლებლობას გვაძლევს გამოვყოთ ამ ხელშეკრულებისათვის დამახასიათებელი ნიშან-თვისებები, რომლითაც იგი განსხვავდება სხვა სახელშეკრულებო ვალდებულებებისაგან, მათ შორის გაცვლასთან ყველაზე ახლოს მდგომი ნასყიდობის ხელშეკრულებისგან: 1) გაცვლის ხელშეკრულება მიეკუთვნება ქონების გადაცემის ტიპის ხელშეკრულებებს და ამით განსხვავდება სამუშაოს შესრულების (ნარდობა), მომსახურების გაწევის (შუამავლობა და სხვ.) და სადამფუძნებლო ხელშეკრულებებისაგან (ერთობლივი საქმიანობის-ამხანაგობის ხელშეკრულება). 2) გაცვლის ხელშეკრულებით ხდება განსაზღვრული ქონების გადაცემა მხარეთა საკუთრებაში. ამით გაცვლის ხელშეკრულება განსხვავდება ქონების დროებით სარგებლობაში გადაცემის ტიპის ხელშეკრულებებისაგან (იჯარა, ქირავნობა და სხვ.). 3) გაცვლის ხელშეკრულება არის ნასყიდლიანი ხელშეკრულება, რამეთუ ადგილი აქვს თითოეული მხარის მიერ მეორისათვის შემხვედრი დაკმაყოფილების გადაცემას (შდრ: MüKoBGB/ Westermann, 7. Aufl. 2016, §480, Rn.2.; Palandt/ Weidenkaff, 74. Aufl. 2015, §480, Rn.8; Axel J. Halbach/Rigmar Osterkamp, Die Rolle des Tauschhandlels Für die Entwicklungsländer, 1988, S.117). ამით გაცვლა განსხვავდება ქონების საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადაცემის ხელშეკრულებისაგან (ჩუქება). „გაცვლის ხელშეკრულების ერთ-ერთი უმთავრესი თავისებურება მისი სასყიდლიანი ხასიათია“ (იხ: სუსგ №ა-661-1-26-03, 9 ოქტომბერი, 2003 წ.). გაცვლის ხელშეკრულება მართალია არის სასყიდლიანი ხელშეკრულება, მაგრამ განსხვავდება ქონების საკუთრებაში სასყიდლით გადაცემის ტიპის ისეთი ხელშეკრულებებისაგან, როგორიცაა ნასყიდობა და სესხი. ნასყიდობის ხელშეკრულებით შემხვედრი დაკმაყოფილება ხდება ფულის გადახდის გზით, ხოლო გაცვლისას გასაყიდი ფასის ადგილს იკავებს ნივთი“ (იხ: სუსგ №ას-1327-1169-2020, 10 მარტი, 2011 წ.) სსკ-ის 623-ე მუხლის თანახმად, სესხის ხელშეკრულებით გამსესხებელი საკუთრებაში გადასცემს მსესხებელს ფულს ან სხვა გვაროვნულ ნივთს, ხოლო მსესხებელი კისრულობს დააბრუნოს იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის ნივთი. მაშასადამე, სესხის ხელშეკრულებით შემხვედრი დაკმაყოფილება ხდება იმავე რაოდენობის ფულადი თანხის ან სხვა გვაროვნული ნივთის დაბრუნებით. (იხ. ზურაბ ძლიერიშვილი, ქონების საკუთრებაში გადაცემის ხელშეკრულებების სამართლებრივი ბუნება, თბილისი, 2010 წ., გვ.345.). რაც შეეხება გაცვლის ხელშეკრულებას, ამ დროს ხდება ქონებაზე საკუთრების ურთიერთგადაცემა. (იხ: სუსგ №ას-557-265-2011, 07 ივნისი, 2011 წ.). „ქონებაზე საკუთრების ურთიერთგადაცემა, წარმოადგენს გაცვლის ხელშეკრულების თავისებურებას და არის უპირობო კრიტერიუმი იმისა, რომ მოხდეს გაცვლის ხელშეკრულების დამოუკიდებელი ბუნების გამოყოფა სახელშეკრულებო ვალდებულებებს შორის (შდრ: MüKoBGB/Westermann 7.Aufl. 2016, §480, Rn.1.; Palandt/ Weidenkaff, 74. Aufl. 2015, §480, Rn.1; Tonner, Schuldrecht, 3.Aufl.,2013, §10 (IV) Tausch, S.99; Grunewald, in Erman Bürgerliches Gesetzbuch, Handkommentar, 12., neu.Aufl.2008, §480, Rn.3.; VGH München NJW 1996,2321; BGH, Urteil vom 07.12.2005 – VIII ZR 126/05; NJW 2006, 988.).

71. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ გაცვლის ხელშეკრულება არის სინალაგმატური ანუ ორმხრივად მავალდებელებელი ხელშეკრულება, რადგან თითოეულ მხარეს გააჩნია ერთდროულად უფლებებიც და ეკისრება მოვალეობებიც. გაცვლის ხელშეკრულების თითოეული მხარე ერთდროულად არის კრედიტორიც და მოვალეც. უფრო მეტიც, გაცვლის ხელშეკრულებაში გვხვდება ორი მკვეთრად გამოხატული შემხვედრი ვალდებულება: თითოეული მხარე მოვალეა გადასცეს კონტრაჰენტს შესაბამისი გასაცვლელი ქონება,((შდრ: MüKoBGB/Westermann 7.Aufl. 2016, §480, Rn.1.; Tonner, Schuldrecht, 3.Aufl. 2013, §10 (IV) Tausch, S.99. ).

72. ხელშეკრულების დადება და შესაბამისი სამართლებრივი შედეგების წარმოშობა მხარეთა შორის შეთანხმების მიღწევით ხორციელდება. ( შდრ: Alessi, The Distinction between Obligations de Resultat and Obligationis de Moyens and the Enforceability of promises, ERPL 5/2005, p. 657-692.). გაცვლა, როგორც ქონების საკუთრებაში გადაცემის ხელშეკრულება, უნდა აკმაყოფილებდეს ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის წაყენებულ მოთხოვნებს. „მხარეთა შორის დადებულ იქნა სამოქალაქო კოდექსის სსკ-ის 521-ე მუხლით გათვალისწინებული გაცვლის ხელშეკრულება და არ არსებობს სადავო გარიგების ბათილად ცნობის საფუძველი“ (იხ: სუსგ №ას-192-185-2013, 03 ივნისი, 2013 წ.).

73. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ გაცვლის ხელშეკრულების საგანი შეიძლება იყოს ნებისმიერი თავისუფალ ბრუნვაუნარიანი ქონება. ის ნივთები, რომლებიც შეზღუდული ბრუნვაუნარიანობით გამოირჩევა, შეიძლება გადაცემულ იქნეს ასეთი ნივთის სამართლებრივი რეჟიმისათვის დამახასიათებელ თავისებურებათა გათვალისწინებით. სსკ-ის მე-7 მუხლის თანახმად, „კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის ობიექტი შეიძლება იყოს ქონებრივი ან არაქონებრივი ღირებულების მატერიალური და არამატერიალური სიკეთე, რომელიც კანონით დადგენილი წესით ბრუნვიდან არ არის ამოღებული“. ინდივიდის მოქმედების თავისუფლებიდან გამომდინარე, მისი მოქმედებისა თუ კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის ობიექტი არის ყველაფერი, რაზეც მიმართულია ინდივიდის უფლება. ნივთები პიროვნებულობას მოკლებული, პირთა ბატონობას დაქვემდებარებული და ნატურით გამიჯნული საგნებია (იხ. ბესარიონ ზოიძე, ქართული სანივთო სამართალი, თბილისი, 2003, გვ.27.).

74. გაცვლის ხელშეკრულება შეიძლება დაიდოს როგორც ზეპირად, ისე წერილობით. ჩვეულებრივ, მოძრავი ნივთების გაცვლა ხდება ზეპირი ფორმით, ხოლო უძრავი ქონებისა - წერილობით. კანონის მიერ გაცვლის ხელშეკრულების ფორმის განსაზღვრის ზოგად საფუძვლად აღიარებულია კონკრეტულ ქონებაზე საკუთრების უფლების წარმოშობის წესი, შესაბამისად დაცული უნდა იქნეს სსკ-ის 521, 68, 328, 323-ე მუხლების მოთხოვნები ხელშეკრულების ფორმასთან მიმართებით. თუ გაცვლის საგანს ისეთი ქონება წარმოადგენს, რომელზეც საკუთრების უფლება წარმოიშობა მხოლოდ კანონით დადგენილი ფორმის დაცვით, მაშინ ასეთი ქონების გაცვლის ხელშეკრულებაც იმავე ფორმის დაცვით უნდა მოხდეს. (იხ: სუსგ №ას-1245-1265-2011, 03 ივნისი, 2012 წ.). „საკასაციო სასამართლომ განმარტა, რომ გაცვლა. განკარგვითი ხასიათისაა და შედეგად მხარისათვის (შემძენისათვის) საკუთრების უფლების გადაცემას იწვევს. უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების გადაცემისათვის კი, კანონი სპეციალურ წესს ადგენს“ (იხ: სუსგ №ას-221-213-2012, 24 ივლისი, 2012 წ.). „საქმეში არსებული მტკიცებულებების საფუძველზე, სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მხარეებს შორის დაიდო ბინების გაცვლის ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც, პირველი უძრავო ქონება მოპასუხემ გადაცვალა მეორე უძრავ ქონებაში“ (იხ: სუსგ №ას-733-733-2018, 11 ივლისი, 2018 წ.).

75. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სსკ-ის 323-ე და 327-ე მუხლების ერთობლივი ანალიზით, უძრავი ქონების თაობაზე დადებული გაცვლის გარიგების ნამდვილობისათვის აუცილებელია: მხარეთა ნამდვილი ნება, არსებით პირობებზე შეთანხმება და გარიგების წერილობითი ფორმით შედგენა.

76. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო სამართლით განმტკიცებული მხარეთა ავტონომიურობის პრინციპი ყველაზე ნათლად ხელშეკრულების თავისუფლებაში გამოიხატება. ხელშეკრულების თავისუფლება ეფუძნება მხარეთა სურვილს, დაამყარონ კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობა. ხელშეკრულების თავისუფლება ორი ნაწილისაგან შედგება: ა) ხელშეკრულების დადების თავისუფლება; ბ) ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფლება.

77. ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფალი განსაზღვრა გულისხმობს იმასაც, რომ სსკ-ის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილის მე-2 წინადადების მიხედვით, „კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი.“ (შდრ: ირმა გელაშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III მუხლი 319, ველი 8, თბილისი, 2019); ხელშეკრულების მხარეებს, როგორც წესი უფლება აქვთ, უფლება აქვთ დამოუკიდებლად აირჩიონ ხელშეკრულების ტიპიც და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულების შინაარსი. (იხ: სერგი ჯორბენაძე, ხელშეკრულების თავისუფლება სამოქალაქო სამართალში, თბილისი, 2017, გვ. 103).

78. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხელშეკრულება მხარეთა შეთანხმების შედეგია. შეთანხმება გულისხმობს მხარეთა თანმხვედრი ნების გამოვლენას, რომელიც მიმართულია ერთი და იმავე სამართლებრივი მიზნის მიღწევისაკენ. სახელშეკრულებო სამართალში უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება ხელშეკრულების დადების მომენტის განსაზღვრას, რადგან სწორედ ამ მომენტიდან წარმოეშვებათ მხარეებს სახელშეკრულებო უფლებები და იბოჭებიან ნაკისრი ვალდებულებებით. (შდრ: ეკატერინე ბაღიშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III მუხლი 327, ველი3, თბილისი, 2019). ვალდებულების წარმოშობის ერთ-ერთ საფუძველს ხელშეკრულება წარმოადგენს. ხელშეკრულება არის მხარეთა მიერ მიღწეული კონსესუსის შედეგი, რომელიც, სამართლებრივი თვალსაზრისით, იწვევს მხარეთა მიმართ უფლებებისა და ვალდებულებების წარმოშობას მათივე ნების საფუძველზე. ხელშეკრულების არსებობისათვის აუცილებელია ორი ან მეტი ნების თანხვედრა, რაც იწვევს მხარეთა საერთო ნების დადგენის აუცილებლობას (იხ. სუსგ №ას-338-2019, 22 მარტი, 2021 წ.).

79. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 327.I მუხლის მიხედვით, ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები ყველა მის არსებით პირობებზე შეთანხმდნენ საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით. პრაქტიკული მნიშვნელობის საკითხია, თუ რას მოიზრებს ხელშეკრულების არსებითი პირობა (essentialia negotii). სსკ-ის 327.II მუხლის მიხედვით, „არსებითად ჩაითვლება ხელშეკრულების ის პირობები, რომლებზედაც ერთ-ერთი მხარის მოთხოვნით მიღწეულ უნდა იქნეს შეთანხმება, ანდა რომლებიც ასეთად მიჩნეულია კანონის მიერ“. ხელშეკრულების არსებითი პირობების ჩამონათვალს კანონი იშვიათი გამონაკლისის გარდა, (რადგან თითოეული ტიპის ხელშეკრულებას აქვს კანონით გაწერილი „მინიმალური შინაარსი“, რომლესაც ქმნიან ის პირობები, რომლებზეც შეთანხმების გარეშე ხელშეკრულება არ დაიდება), არ განსაზღვრავს. მაგალითად, ნასყიდობის ხელშეკრულების შემთხვევაში ხელშეკრულების არსებითი პირობებია: მხარეები, საგანი და ფასი, რომლებზე შეთანხმების გარეშე ხელშეკრულება არ დაიდება (შდრ: ეკატერინე ბაღიშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 327, ველი 8, თბილისი, 2019). არსებითად ჩაითვლება ხელშეკრულების მხოლოდ ის პირობები, რომელზეც მხარეთა შეთანხმების მიღწევის გარეშე, ხელშეკრულება დადებულად არ ჩაითვლება. მაგალითად, ნასყიდობის ხელშეკრულების არსებით პირობებად მიიჩნევა ნასყიდობის საგანი და ფასი (შდრ: ლადო ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 327, გვ.90, თბილისი, 2001).

80. საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს სსკ-ის 327-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესზეც, რომლის თანახმადაც, ხელშეკრულების დასადებად საკმარისი არ არის მხოლოდ მხარეთა შეთანხმება ხელშეკრულების ყველა არსებით პირობებზე, არამედ საჭიროა ასევე, რომ ეს შეთანხმება მოხდეს საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით.

81. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსკ-ის 328-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ კანონით ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის დადგენილია განსაზღვრული ფორმა, ან მხარეებმა ხელშეკრულებით გაითვალისწინეს ასეთი ფორმა, მაშინ ხელშეკრულება ძალაში შედის მხოლოდ ამ ფორმის შესახებ მოთხოვნის შესრულების შემდეგ.სსკ-ის 69-ე მუხლი განსაზღვრავს, რომ გარიგება შეიძლება დაიდოს ზეპირად ან წერილობითი ფორმით. გარიგების ფორმასთან დაკავშირებით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ზოგადი ნაწილით დადგენილი წესები ხელშეკრულების ფორმაზეც ვრცელდება.

82. როგორც წესი, გარდა გამონაკლისი შემთხვევებისა, ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის რაიმე განსაკუთრებული ფორმის დაცვა საჭირო არ არის. ხელშეკრულება ძალაში მას შემდეგ შედის, როდესაც მხარეები შესაბამის პირობებზე თუნდაც ზეპირი მოლაპარაკებების გზით შეთანხმდებიან. ხელშეკრულების დასადებად, ცალკეულ შემთხვევაში, ზეპირი მოლაპარაკებებით შესაბამისი პირობების განსაზღვრაც არ არის აუცილებელი. შესაძლოა, მხარეთა კონკლუდენტური ქმედებებიდანაც ირკვეოდეს, რომ მათ შორის ხელშეკრულება დაიდო. ამდენად, ხელშეკრულების ფორმასთან დაკავშირებითაც მოქმედებს სახელშეკრულებო ფორმის თავისუფლების პრინციპი. თუმცა, ეს პრინციპი შეუზღუდავი არ არის. ცალკეულ შემთხვევებში კანონი ადგენს ფორმას, რომლის დაცვაც კონკრეტული ტიპის ხელშეკრულებების ნამდვილობისათვის აუცილებელია. მხარეებსაც შეუძლიათ გაითვალისწინონ ხელშეკრულების რაიმე ფორმა, როგორც მისი ძალაში შესვლის აუცილებელი წინაპირობა.კანონმდებელი გარკვეულ წესებს ხელშეკრულების ფორმასთან დაკავშირებით ისეთ შემთხვევებში განსაზღვრავს, როდესაც თავად სახელშეკრულებო სამართლებრივი ურთიერთობის სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად არის ამის საჭიროება და ფორმის დაწესებას შესაბამისი მიზანი გააჩნია.

83. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი განსაზღვრავს ხელშეკრულების ტიპებს, რომელთა ნამდვილობისათვის საჭიროა, რომ ისინი დაიდოს წერილობითი ფორმით. თავის მხრივ, წერილობითი ფორმა იყოფა რთულ (სანოტარო) წერილობით და მარტივ წერილობით ფორმებად. სსკ-ის 323-ე მუხლის თანახმად, ხელშეკრულება, რომლითაც ერთი მხარე იღებს ვალდებულებას, უძრავ ნივთზე საკუთრება გადასცეს სხვას ან შეიძინოს იგი, მოითხოვს წერილობით ფორმას. აღნიშნული ნიშნავს იმას, რომ უძრავი ქონების გაცვლის ხელშეკრულებისათვის აუცილებელი ყველა არსებითი პირობის წერილობითი ფორმით ასახვა და ხელმოწერით დადასტურება მხარეებს წარმოუშობს გაცვლის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე უფლებებსა და მოვალეობებს, კერძოდ, მხარეებს ეკისრებათ ქონებაზე საკუთრების უფლების ურთიერთგადაცემა. „უძრავ ნივთზე დადებული ვალდებულებითი გარიგების ფორმასავალდებულოობა ნათლად წარმოაჩენს კანონმდებლის მიზანს - უძრავი ნივთების სპეციალურ სამართლებრივ რეჟიმში მოქცევით ხელი შეუწყოს სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობას“ (იხ., სუსგ №ას-898-848-2015, 09 მარტი, 2016 წელი).

84. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

85. „კანონმდებლს აკისრია ვალდებულება, რომ მოსამართლე უზრუნველყოს სახელმძღვანელო მიმართულებებით, რომლებიც განჭვრეტადს ხდიან მის მიერ კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღების აუცილებლობას, გარდაუვალობას, იმავდროულად, მოქალაქეს უქმნიან წარმოდგენას, თუ რა ზომები იქნება მის მიმართ გატარებული“ (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე N1/2/384).

86. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ფაქტების დამტკიცების პროცესი საკმაოდ დეტალურად რეგულირდება სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით, კერძოდ, განსაზღვრულია მტკიცების საშუალებათა (მტკიცებულებათა) წრე, რომლებიც შეიძლება გამოიყენოს სასამართლომ ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად, ამ მტკიცებულებათა დასაშვებობა და განკუთვნადობა, მტკიცების ტვირთის (მოვალეობის) განაწილება მხარეთა შორის, ანუ რომელმა მხარემ რა გარემოება უნდა დაამტკიცოს, მტკიცებულებათა გამოკვლევის წესი, მტკიცებულებათა შეფასების ზოგადი წესები და ა.შ. (იხ. დამატებით: ილონა გაგუა, მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე, თბილისი, 2020 წ, გვ. 17).

87. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო პროცესში დადგენილი უნდა იქნეს სამი სხვადასხვა ხასიათის, შინაარსისა და შედეგების მიხედვით ისეთი ფაქტები, როგორიცაა: 1) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ პროცესუალურ სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის მიღება წარმოებაში, ან ასეთ მიღებაზე უარის თქმა); 2) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მატერიალურ სამართლებრივი შედეგი, ანუ მთავარი საძიებელი ფაქტები (სარჩელის დაკმაყოფილება, ან მის დაკმაყოფილებაზე უარისთქმა); 3) მტკიცებულებითი ფაქტები, რომელთა მეშვეობით ხორციელდება მთავარი, ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცება – დადასტურება (იხ. დამატებით: ზურაბ ძლიერიშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართლის ცალკეული საკითხები, თბილისი, 2007 წ., გვ. 13). შესაბამისად, სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანია მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობის ფაქტები, რომლებზეც მიუთითებენ მხარეები თავიანთი მოთხოვნების (შესაგებლის) დასაბუთება–გამართლების მიზნით (იხ. დამატებით: თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბილისი, 2005 წ., გვ.215.).

88. „სამართლებრივი დავისას სამოქალაქო საქმის განმხილველ მოსამართლეს ორი ამოცანა აქვს დასაძლევი: პირველ რიგში, მან უნდა გამოარკვიოს, თუ რა მოხდა სინამდვილეში. მეორე რიგში კი, მოსამართლემ სამართლებრივად უნდა შეაფასოს ფაქტობრივი გარემოებები და დაადგინოს, არსებობს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებს სასარჩელო მოთხოვნას. თუ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ვერ აკმაყოფილებს აღნიშნულ მოთხოვნას, მაშინ სარჩელი უკვე ამ საფუძველზევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ასეთ შემთხვევაში მოსამართლეს არა აქვს უფლება, საკუთარი ინიციატივით მოიძიოს სასარჩელო მოთხოვნის დამადასტურებელი გარემოებები და შეაგროვოს მტკიცებულებები. თუ მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულია ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებენ მოთხოვნის არსებობას, მაშინ უკვე მოპასუხეზეა დამოკიდებული, ამ გარემოებების არსებობის უარყოფა“ (იხ. თომას ჰერმანი, მტკიცებულებითი სამართალი, GIZ, თბილისი, 2016 წ., გვ.3-4).

89. „მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოსარჩელემ, მეორე ნაწილი კი – მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის განაწილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს“ (იხ. ჰაინ. ბოელინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბილისი, 2004 წ., გვ.64).

90. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 134-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, წერილობით მტკიცებულებას წარმოადგენს აქტები, საბუთები, საქმიანი და პირადი ხასიათის წერილები, რომლებიც შეიცავენ ცნობებს საქმისათვის მნიშვნელოვან გარემოებათა შესახებ.

91. საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს საქმის მასალებში განთავსებულ მოდავე მხარეთა შორის საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში 2022 წლის 28 თებერვალს წერილობითი ფორმით დადებულ გაცვლის ხელშეკრულებას, რომლის თანახმად, ხელშეკრულების მხარეებმა: ნ.მ–მა ( მყიდველი და გამყიდველი) და ო.მ–მა ( მყიდველი და გამყიდველი), გაცვალეს მხარეთა საკუთრებაში არსებული პირველი და მეორე ქონება. გარიგების საგანზე მხარეების საკუთრების უფლება დასტურდება ამონაწერით სააჯრო რეესტრიდან. გაცვლის ხელშეკრულების თანახმად, პირველი ქონების ½ წილი, რომლის მესაკუთრეა ო.მ–ი რეგისტრირდება ნ.მ–ის საკუთრებად, ხოლო მეორე ქონება, რომლის მესაკუთრეა ნ.მ–ი, რეგისრირდება ო.მ–ის საკუთრებად. გარიგება წარმოადგენს გასაცვლელ ქონებაზე საკუთრების უფლების რეგისტრაციის საფუძველს. გასაცვლელი ნივთები ადექვატური ღირებულებისაა და მხარეთა შეთანხმებით შეადგენს 50000 (ორმოცდაათი ათას) ლარს. წინამდებარე ხელშეკრულების ტექსტი სრულად შეესაბამება და გამოხატავს მხარეთა ნებას, რასაც ადასტურებენ მხარეები ხელმოწერით“ (იხ. ტ.1.ს.ფ.21-22.).

92. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მხარეთა შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპების გათვალისწინებით წარმოდგენილ არცერთ მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა. სასამართლო გადაწყვეტილებას იღებს საქმეში არსებული მტკიცებულებების ერთობლიობაში შეფასებაზე დაყრდნობით.

93. სსსკ-ის მე-4 (1) მუხლი ადგენს სამართალწარმოების ისეთ ფუნდამენტურ პრინციპს, როგორიცაა შეჯიბრებითობა და განსაზღვრავს, რომ სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. ამ წესისაგან გამონაკლისი (ნორმის მე-2 ნაწილი) გამართლებულია, თუ ეს შესაბამისი საპროცესო მოქმედების მარეგულირებელი ნორმითაა გათვალისწინებული, ასევე, მხარეთა თანასწორობის საყოველთაო უფლების დაცვის მიზანს ემსახურება. შეჯიბრებითობა, როგორც სამართლიანი სასამართლოს ქვაკუთხედი, არაერთ საპროცესო ნორმაშია გადმოცემული და იგი, ბუნებრივია, მათ შორის მტკიცების ტვირთზე ახდენს გავლენას. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილით აღიარებულია რა ფაქტზე მიმთითებული მხარის ვალდებულება, წარადგინოს ამ ფაქტის დამადასტურებელი განკუთვნადი მტკიცებულებები, სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, ჩაერთოს ამ პროცესში, რამეთუ აქსიომატურია, რომ მტკიცებულებებს სასამართლოს წარუდგენენ მხარეები (იხ. სსსკ-ის 83-ე, ასევე, 102-ე მუხლები).

94. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა ნამდვილი შეჯიბრება რეალურად შეუძლებელი იქნებოდა, რომ არ იყვნენ ამ შეჯიბრებაში მონაწილე მხარეები თანასწორნი. სასამართლო, ვერ გამოიტანს გადაწყვეტილებას, თუ მან არ მოუსმინა ორივე დაპირისპირებულ მხარეს ან არ მისცა მათ შესაძლებლობა გამოიყენონ საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული ყველა უფლება და მექანიზმი თავიანთი პოზიციის გასამართლებლად, თავიანთი უფლებების დასაცავად.

95. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე, ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან.

96. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ შესაგებლის ზოგადი კლასიფიკაცია შემდეგია: მატერიალური და საპროცესო შესაგებელი; აბსტრაქტული (ზოგადი) და კონკრეტული შესაგებელი; მარტივი და კვალიფიციური (არსებითი) შესაგებელი. რა ტიპის შესაგებელს წარადგენს მოპასუხე, სრულად თავსდება ამ უკანაკნელის ნების ავტონომის ფარგლებში. კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან (ივარაუდება, რომ შედავებული უნდა იყოს დავის გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანი ფაქტები და არა სამართლებრივი მოსაზრებები, ე.ი. ისეთი ფაქტები, რომელთა არსებობა წარმოშობენ მოთხოვნას), წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები, დამტკიცებულად ითვლება. მოსამართლემ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს პირველ რიგში საპროცესო შესაგებელს, ხოლო ამის შემდეგ მატერიალურ შესაგებელს. მატერიალური შედავება მიმართულია სარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგის მიღწევის წინააღმდეგ, რაც გულისხმობს მოპასუხის მხრიდან ისეთ ფაქტებზე (წინაპირობებზე) მითითებას, რომლებიც გამორიცხავენ, წყვეტენ ან აფერხებენ (განუხორციელებელს ხდიან) სარჩელით მოთხოვნილი შედეგის დადგომას.

97. საკასაციო პალატამ ერთ-ერთ საქმეზე აღნიშნა, რომ სსსკ-ის 201-ე მუხლის მეოთხე და მეხუთე ნაწილების თანახმად, „პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს. მოპასუხე ვალდებულია, პასუხს დაურთოს მასში მითითებული ყველა მტკიცებულება. თუ მოპასუხეს საპატიო მიზეზით არ შეუძლია პასუხთან ერთად მტკიცებულებათა წარდგენა, იგი ვალდებულია, ამის შესახებ მიუთითოს პასუხში. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოპასუხეს ერთმევა უფლება, შემდგომში წარადგინოს მტკიცებულებები). სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანი, რომელიც წარმოადგენს სადავო მატერიალურ-სამართლებრივ ფაქტებს, რომელზეც მიუთითებენ მოსარჩელე და მოპასუხე, მოთხოვნის თუ შესაგებლის დასაბუთების ან გაქარწყლებისათვის, შეუძლებელია წარმოვიდგინოთ მტკიცებითი საქმიანობის გარეშე. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილი ნათელი დადასტურებაა იმისა, რომ მოპასუხე ვალდებულია, საქმის მომზადების მიზნით აქტიურად იმოქმედოს, რაც, უპირველესად, სასამართლოსათვის სარჩელზე მისი წერილობითი მოსაზრებების წარდგენაში გამოიხატება. მოპასუხის მიერ ამ უფლების განუხორციელებლობა, სსსკ-ის 206-ე მუხლის შესაბამისად, ართმევს მას უფლებას, შეასრულოს ასეთი მოქმედება ამ საქმის არსებითად განხილვის დროს (ანუ, სასამართლოს სხდომაზე მხარისაგან მტკიცებულების მიღება აღარ ხდება). ამ შემთხვევისათვის სხვა რაიმე სპეციალურ შედეგს კანონი არ ადგენს“ (შდრ. სუსგ დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017, პ.201).

98. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“ (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.). კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები.

99. მას შემდეგ, რაც მოსამართლე მოიძიებს მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმას, განსაზღვრავს ნორმის ფაქტობრივ ელემენტებს (წინაპირობებს), ამ წინაპირობებს მიუსადაგებს მოსარჩელის მიერ მოხსენებულ ფაქტებს და თითოეულ წინაპირობაზე გასცემს დადებით პასუხს, იგი ამოწმებს რომელ ფაქტებს ხდის მოპასუხე სადავოდ (მოპასუხის სტადია). თუ მოპასუხეს არ აქვს წარდგენილი კვალიფიციური (არსებითი) შედავება, არამედ მხოლოდ სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ფაქტების უარყოფით შემოიფარგლება, მოსამართლე გადადის მტკიცების სტადიაზე, რაც ნიშნავს სადავოდ გამხდარი ფაქტების დადგენის პროცესს. მოპასუხის მხრიდან არსებითი ხასიათის შედავების შემთხვევაში, მოსამართლემ ასევე უნდა მოიძიოს სამართლებრივი ნორმა, რომელიც გამორიცხავს, წყვეტს ან აფერხებს მოთხოვნის განხორციელებას, ხოლო ნორმის წინაპირობების შემოწმება იმავე წესით ხორციელდება. აქაც მნიშვნელოვანია რას პასუხობს მოსარჩელე მოპასუხის არსებით შედავებას, არ არის გამორიცხული მოსარჩელემაც კვალიფიციური პასუხი გასცეს მოპასუხის ამგვარ განმარტებას. ამდენად მოსამართლე ასე უწყვეტად გადადის მოსარჩელის სტადიიდან მოპასუხის სტადიაზე და პირიქით, ვიდრე არ დასრულდება მხარეთა განმარტებების ურთიერთგაცვლის პროცესი, რომლის შედეგადაც უნდა გაირკვეს უდავო და სადავო (მტკიცების საგანში შემავალი) ფაქტები.

100. მტკიცებულებების შემოწმების მიზანია მტკიცებასავალდებულო სადავო გარემოებების დადგენა (იხ. დამატებით: შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, GIZ, 2013, გვ.22,23). შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი ეკისრება მოპასუხეს. მოსამართლეს დავის გადასაწყვეტად სჭირდება რელევანტური ფაქტები, რომელთა წარდგენაზე სრული პასუხისმგებლობა ეკისრება მხარეებს (შდრ: სუსგ №ას-354-2021, 25.06.2021წ., პ.102; №ას-935-2020, 13 ივნისი, 2023 წ).

101. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოპასუხის შესაგებელი უნდა გადმოსცემდეს მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი გამართული/დასაბუთებული სასარჩელო განცხადებისა და მასში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებისაგან განსხვავებულ სურათს იმისათვის, რომ მიჩნეულ იქნეს არსებითად. შესაბამისად, მოპასუხის განსხვავებული განმარტებები უნდა შეფასდეს სარჩელთან და მასში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით. სწორედ, აქედან გამომდინარე, მოპასუხის სტადიაზე განსახორციელებელი შემოწმება არ მოიცავს შესაგებლის (თავის თავში, განყენებულად) გამართულობას და დასაბუთებულობას (მოსარჩელის სტადიის მსგავსად), არამედ მიმართულია შესაგებლის არსებითობის გამოკვლევაზე (აღნიშნული მოიაზრებს მოპასუხის მითითებებისა და განმარტებების არსებითობას სასარჩელო განცხადებაში მითითებული გარემოებების მიმართ) (იხ. დამატებით: შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, GIZ, 2013, გვ.15,16). შესაგებელი იმდენად უნდა იყოს კონკრეტული, რამდენად კონკრეტულიცაა სარჩელი, მასში მითითებული გარემოებები (შდრ. იქვე, გვ.17,18).

102. იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის მიერ მითითებულ (არსებით) გარემოებებზე შედავებას საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთების გარეშე, მაშინ ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილება უკვე მტკიცების სტადიაზე მიიღება იმისდა მიხედვით, (მტკიცების ტვირთის განაწილების გათვალისწინებით) დამტკიცდება თუ არა ეს სადავო გარემოებები; თუ მოპასუხე ვერ ახერხებს საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთებას და ვერც მოსარჩელის მიერ მითითებული და მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების სათანადო შედავებას, სასამართლოს შეუძლია მოსარჩელის სასარგებლოდ დააკმაყოფილოს სარჩელი; თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს სამართლებრივი შესაგებლის დასაბუთებას და თუ მოსარჩელე არ ხდის სადავოს მის შესაგებელს, მაშინ სასამართლო მიდის დასკვნამდე, რომ უარი უნდა ეთქვას სარჩელს საპირისპირო (მოთხოვნის გამომრიცხავი) ნორმის არსებობის გამო; თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის არსებითი გარემოებების შედავებას და ასევე, საპირისპირო ნორმის წინაპირობების საკმარისად დასაბუთებას, მაშინ მტკიცების სტადიაზე უნდა გაირკვეს, მტკიცდება თუ არა სადავო გარემოებები (მტკიცების ტვირთის გადანაწილების შესაბამისად). შემდეგ ეტაპზე, უნდა შემოწმდეს, ახერხებს თუ არა მოსარჩელე თავისი მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების იმგვარ დასაბუთებას, რომელიც, ასევე, აქარწყლებს მოპასუხის მიერ დასაბუთებულ საპირისპირო მითითებებს (ნორმებს).

103. განსახილველ საქმეზე დადგენილია, რომ მოპასუხემ წარადგინა მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებელი და მიუთითა, რომ გაცვლის ხელშეკრულება დადებულია მისი შეცდომაში შეყვანის, მოტყუებისა და ზეწოლის შედეგად. მოპასუხემ ყოველთვის სურდა მამა-პაპის სახლში ცხოვრება, ხოლო მოსარჩელე არ აძლევდა ამის საშუალებას. მოპასუხის მოტყუება და შეცდომაში შეყვანა დასტურდება მისივე დაკვეთით შესრულებული აუდიტის დასკვნებით, რომლითაც დადასტურებულია, რომ გასაცვლელი ბინის ღირებულებები არატოლფასოვანია, პირველ უძრავ ქონებაში მოპასუხის წილის ღირებულება შეადგენს 40000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ 117 500 ლარს, ხოლო მეორე უძრავი ქონება 17000 აშშ დოლარის - 51000 ლარის ღირებულებისაა. მოსარჩელე ყველანაირად ცდილობდა მოპასუხეზე ზეწოლას, გადაეფორმებინა მისთვის პირველი ქონების წილი, რაც დასტურდება მოსარჩელის მიერ 2021 წლის დეკემბრის თვეში ქალაქ რუსთავის სასამართლოში წარდგენილი სარჩელით, რომლითაც იგი ითხოვდა მოპასუხის მეუღლისა და შვილების გამოსახლებას მეორე ქონებიდან. ვინაიდან მოპასუხე უარს ამბობდა პირველ ქონებაში თავისი წილის მოსარჩელისათვის გადაფორმებაზე, მოსარჩელე დაემუქრა მოპასუხეს, რომ თუ მის მოთხოვნას არ დააკმაყოფილებდა, მაშინ მას მეორე ბინიდანაც გამოასახლებდა. ( იხ. შესაგებელი, ტ.1.ს.ფ.65-66).

104. კასატორი (მოპასუხე) მიიჩნევს, რომ მისი შეცდომაში შეყვანა და მოტყუება, რაც საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს 2022 წლის 16 მარტის სარეგისტრაციო წარმოების შეწყვეტის საფუძველი გახდა, გამოიხატებოდა გასაცვლელი ქონებების ღირებულებათა სხვაობაში (იხ., კასაციის საფუძვლები). ამ თვალსაზრისით დადგენილია, რომ უძრავი ნივთები არატოლფასოვანია, კერძოდ, პირველი უძრავი ქონების 1/2-ის ღირებულება შეადგენს 40000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ 117000 ლარს, ხოლო მეორე უძრავი ნივთისა - 17 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ 51000 ლარს. ფასთა სხვაობა შეადგენს 23000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს.

105. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ გარიგების ბათილობის ლეგალურ დეფინიციას საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი არ შეიცავს და მხოლოდ იმით შემოიფარგლება, რომ განსაზღვრული პირობების დარღვევით დადებულ გარიგებებს ბათილად აღიარებს. (იხ.ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბ., 2011, 385-393). ამიტომ გარიგების ბათილობის ცნება და შინაარსი კანონის ნორმებსა და ლიტერატურაში არსებული მოსაზრებების ანალიზის საფუძველზე უნდა განისაზღვროს. (იხ.ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I., მუხლი 54., თბ., 2017, ველი 5.) ბათილია გარიგება, თუ ის არ იწვევს გარიგების მონაწილეების მიერ დასახული სამართლებრივი შედეგის დადგომას, რადგან მოქმედი კანონმდებლობა გარიგების მონაწილეთა მიერ განხორციელებულ ნების გამოვლენას სამართლებრივად დაუშვებლად მიიჩნევს.

106. პირის მოთხოვნა ნივთის უკან დაბრუნებაზე, შესაძლოა, არსებობდეს გარიგების ბათილობის შემთხვევაშიც. ნების გამოვლენის ნამდვილობაზე საუბრისას, ყურადღება უნდა გამახვილდეს სამ კომპონენტზე: ნება, მისი გამოვლენა და მათი ურთიერთშესაბამისობა. ამ სამი ელემენტიდან ერთ-ერთის ხარვეზი განაპირობებს ნების გამოვლენის არარსებობას ან არანამდვილობას ნამდვილობის შემაფერხებელი გარემოებების გამო. ასეთია ის გარემოება, რომელიც ნების გამოვლენის გარეგნული გამოხატულების, მისი შემადგენლობის არსებითი ელემენტების არსებობის მიუხედავად, გავლენას ახდენს გარიგების ნამდვილობაზე. სამართლებრივი შედეგის გამოწვევა შეიძლება მიუღებელი იყოს გარიგების შინაარსის დაუშვებლობის, მისი დადების გარემოებების, ნების გამოვლენის ფორმის, ნების ნაკლის გამო.

107. “საკუთრების უფლების კანონიერებას საფუძველშივე განსაზღვრავს მისი კანონიერად შეძენის ფაქტი. ზუსტად ეს გარემოებაა გადამწყვეტი კანონიერი საკუთრების უფლების არსებობისათვის. „საკუთრება კანონიერია და საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლით დაცულ სფეროში შედის, თუ მისი შეძენა მოხდა კანონის მოთხოვნათა დაცვით. საკუთრების განკარგვის თავისუფლებასთან გვაქვს საქმე, როცა ეს განკარგვა მესაკუთრის თავისუფალი ნების შედეგად ხდება და იგი წარმოადგენს სუვერენული უფლების რეალიზაციის გამოვლინებას.“ (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №1/2/384). “საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლით დაცულია მხოლოდ კანონიერი გზით მოპოვებული საკუთრება. საკუთრება კანონიერად მაშინ ჩაითვლება, თუ ის შეძენილია კანონის მოთხოვნათა დაცვით.“ (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2005 წლის 13 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №2/5/309).“

108. საკასაციო პალატას სსკ-ის 393-ე მუხლის მე-2 ნაწილის კონტექსტში მიაჩნია, რომ შეფასებას საჭიროებს მოპასუხის პოზიცია, კერძოდ, იგი გარიგების ბათილად ცნობას შეცდომის თუ მოტყუების საფუძველზე მოითხოვს.

109. სსკ-ის 72-ე მუხლიდან გამომდინარე, მოპასუხეს ეკისრება სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული მოსარჩელის მხრიდან კეთილსინდისიერების პრინციპის დარღვევის, ასევე, შეცდომის არსებითობის (სსკ-ის 74-2 მუხლის ფარგლებში მხარე ხომ არ შეცდა საგნის ძირითად თვისებებში) მტკიცების ტვირთი. ამ საკითხის უარყოფითად გადაწყვეტის შემთხვევაში, სასამართლომ უნდა განსაზღვროს ასევე, ხომ არ ამტკიცებს მოპასუხე გარიგების მოტყუებით დადების ფაქტს (სსკ-ის 81 -1 მუხლი) და ამ საფუძვლით ხომ არ ეცილება ხელშეკრულებას, ასევე, უნდა შემოწმდეს გარიგების კონკრეტული საფუძვლით შეცილების ნამდვილობა, რამეთუ საცილო გარიგების მიმართ არანამდვილი შეცილების განხორციელება ამ გარიგებას იურიდიული ძალმოსილებით აღჭურავს.

110. ბათილია გარიგება, თუ ის არ იწვევს გარიგების მონაწილეების მიერ დასახულ სამართლებრივი შედეგის დადგომას. გარიგების ბათილობა კანონით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგია, ამიტომ გარიგების ბათილობის მიზეზები, მოსალოდნელი შედეგები, გარიგების ნაკლის გამოსწორების ჩათვლით, კანონით განისაზღვრება. ამის შესაბამისად ერთმანეთისაგან განსხვავდება ბათილი გარიგების სახეები.

111. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ბათილი გარიგების ერთ-ერთ სახეს წარმოადგენს საცილო გარიგება. საცილო გარიგება დადების მომენტში ნამდვილია, მაგრამ შეცილების შედეგად კარგავს იურიდიულ ძალას, ე.ი ხდება ბათილი. საცილო გარიგება შეცილების გამო ბათილად ჩაითვლება არა შეცილების მომენტიდან, არამედ მისი დადების მომენტიდან. საცილო გარიგების გავრცელებული შემთხვევებია შეცდომით, მოტყუებით ან იძულებით დადებული გარიგებები ( შდრ. ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 54, ველი12, თბილისი, 2017).

112. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 72-ე მუხლის საფუძველზე, გარიგება შეიძლება საცილო გახდეს, თუ ნების გამოვლენა მოხდა არსებითი შეცდომის საფუძველზე. არსებითი შეცდომა მოცემულია მაშინ, როდესაც პირის რეალური და გამოხატული ნება ერთმანეთს არ ემთხვევა. შეცდომა არსებითობის განსჯისას გათვალისწინებული უნდა იქნეს შემთხვევის ყველა გარემოება. შეცდომის არსებითობის შეფასება წარმოადგენს სამართლებრივ კატეგორიას (შდრ. თორნიკე დარჯანია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 72, ველი 6, თბილისი, 2017). შეცდომა უნდა იყოს ნების გამოვლენის განმსაზღვრელი, ანუ იგი უნდა იმყოფებოდეს მიზეზობრივ კავშირში დამდგარ შედეგთან (ნების გამოვლენასთან). ამას ადგილი აქვს იმ შემთხვევაში, როდესაც შეცდომის შედეგად პირი ავლენს ისეთ ნებას, რომელსაც შეცდომის გარეშე ამ კონკრეტული ფორმით არ გამოავლენდა, ანუ როდესაც შეცდომა შედეგის განმსაზღვრელია. შეცილებაზე უფლებამოსილია დაინტერესებული პირი, ანუ ის, ვინც ნების გამოვლენისას შეცდომას უშვებს და არა ნების გამოვლენის ადრესატი. შეცდომით დადებული გარიგების სამართლებრივი შედეგი, შეცილების შემდეგ გამოიხატება გარიგების ბათილობაში მისი დადების მომენტიდან (ex tunc).

113. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნებს იმასთან დაკავშირებით, რომ როგორც შეცდომით, ისე მოტყუებით დადებული გარიგებისას ნების ნაკლს მხარის არასწორი წარმოდგენა განაპირობებს დასადები გარიგების არსთან თუ შინაარსთან დაკავშირებით, ასევე, იმ გარემოებების არასწორი აღქმა, რაც გარიგების დადებას საფუძვლად დაედო, მაგრამ მათ შორის, არსებობს არსებითი განსხვავება, კერძოდ, მართალია, მოტყუებით დადებული გარიგებებისას, მხარე შეცდომის საფუძველზე შედის სამართალურთიერთობაში, მაგრამ ეს შეცდომა გამოწვეულია მეორე მხარის ქმედებით, ანუ, შეცდომით დადებული გარიგებისას, ხელშეკრულების კონტრაჰენტი კეთილსინდისიერია ნების ნაკლთან მიმართებით და მოდავე მხარის მცდარი წარმოდგენა მის მიერ გარკვეული მონაცემების დამალვით ან არასწორი ინფორმაციის მიწოდებით არ არის განპირობებული. შეცდომა მოცემულია მაშინ, როდესაც პირის რეალური და გამოხატული ნება ერთმანეთს არ ემთხვევა. სხვანაირად რომ ვთქვათ, შეცდომა არის მხარის მცდარი წარმოდგენა შემთხვევის შემადგენლობაზე. შეცდომა ვიწრო გაგებით არ არის მოცემული მაშინ, როდესაც ნების გამომვლენ პირს საერთოდ არ აქვს წარმოდგენა შემთხვევის შემადგენლობაზე. ფართო გაგებით, წარმოდგენის არქონა შესაძლებელია ასევე შეფასდეს როგორც შეცდომა. ამ კუთხით გამონაკლისებს ვაწყდებით წაუკითხავი დოკუმენტების ხელმოწერის შემთხვევებში, ვინაიდან ის, ვინც წაუკითხავად აწერს ხელს დოკუმენტს, ვერ მოითხოვს თავისი გამოვლენილი ნების შეცილებას.

114. ზოგადი თვალსაზრისით, შეცდომა არსებითად შესაძლებელია მიჩნეულ იქნეს ასევე მაშინ, როდესაც ზოგადი საბაზრო შეხედულებითა და ნების გამომვლენის გადმოსახედიდან არასასურველ სამართლებრივ ბოჭვაში დარჩენა მიუღებელია. მაშასადამე, ცალკეული შემთხვევების გათვალისწინებით, ყურადღება უნდა მიექცეს, როგორც ობიექტურ, ისე სუბიექტურ კრიტერიუმებს: თუ „რა ზომებს მიიღებდა მსგავს ვითარებაში გონიერი ადამიანი, რომ სცოდნოდა საქმის ჭეშმარიტი მდგომარეობის შესახებ“. ამდენად, შეცდომის არსებითობის განსჯისას გათვალისწინებულ უნდა იქნეს შემთხვევის ყველა გარემოება, რომელიც ყოველ შემთხვევაში განსხვავებული წინაპირობებიდან უნდა გამომდინარეობდეს. აღნიშნული კი თავის მხრივ, ხაზს უსვამს იმ ფაქტს, რომ შეცდომის არსებითობის შეფასება სამართლებრივი კატეგორიაა. შეცილების სამართლებრივი შედეგი არის გარიგების სრული ან ნაწილობრივი ბათილობა. იმ შემთხვევაში, როდესაც მხარეებს განხორციელებული აქვთ შესრულებები, მათი უკან დაბრუნება ხდება უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმებით ან ვინდიკაციით. ის, ვინც იყენებს შეცილების უფლებას, უნდა დაამტკიცოს შეცდომის არსებობა, შეცდომის არსებითობა, და მიზეზობრივი კავშირი შეცდომასა და ნების გამოვლენას შორის.

115. შესაბამისად, განსახილველ შემთხვევაში სარჩელსა და შესაგებლში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებისა და საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე, შესაფასებელია, მხარეთა შორის დადებული გაცვლის ხელშეკრულება მიჩნეულ უნდა იქნეს თუ არა შეცდომით დადებულ ხელშეკრულებად.

116. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 74-2 მუხლის თანახმად, შეცდომა საგნის ძირითად თვისებებში მხოლოდ მაშინ ჩაითვლება არსებითად, თუ მას მნიშვნელობა აქვს საგნის ღირებულების განსაზღვრისათვის. „მნიშვნელოვანია, თუ რა უნდა ითვლებოდეს საგნის ღირებულების განმსაზღვრელ თვისობრიობად. უპირველეს ყოვლისა, უნდა აღინიშნოს, რომ მხოლოდ საგნის ღირებულება (ფასი) განმსაზღვრელ ფაქტორად არ უნდა იქნეს მიჩნეული. შესაძლებელია, რომ არ იყოს მოცემული შეცდომა საგნის ღირებულების განმსაზღვრელ ფაქტორებში, არამედ მხოლოდ ღირებულებაში. ასეთი სახის ღირებულებაში დაშვებული შეცდომა არ ქმნის შეცილების საფუძველს. ამის დაშვება შეეწინააღმდეგებოდა საბაზრო ეკონომიკისა და ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპებს, სადაც მოდავე მხარეები ფასებს თავად განსაზღვრავენ და ამას ახორციელებენ საკუთარი რისკის ფარგლებში“ (იხ. თორნიკე დარჯანია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 74, ველი 15, თბილისი, 2017 წ.).

117. საკასაციო სასამართლოს განმარტავს, რომ მოტყუებით დადებული გარიგების ბათილად ცნობის საკითხს არეგულირებს სამოქალაქო კოდექსის 81-82-ე მუხლები, რომელთა თანახმად, თუ პირი გარიგების დადების მიზნით მოატყუეს, იგი უფლებამოსილია მოითხოვოს ამ გარიგების ბათილობა. ეს ხდება მაშინ, როცა აშკარაა, რომ მოტყუების გარეშე გარიგება არ დაიდებოდა. თუ ერთი მხარე დუმს იმ გარემოებათა გამო, რომელთა გამჟღავნების დროსაც მეორე მხარე არ გამოავლენდა თავის ნებას, მაშინ მოტყუებულს შეუძლია მოითხოვოს გარიგების ბათილობა. გამჟღავნების ვალდებულება არსებობს მხოლოდ მაშინ, როცა მხარე ამას ელოდებოდა კეთილსინდისიერად. მოტყუებით დადებული გარიგების ბათილად ცნობისათვის მნიშვნელობა არა აქვს, არასწორი ცნობების შეტყობინებით მხარე მიზნად ისახავდა რაიმე სარგებლის მიღებას, თუ – მეორე მხარისათვის ზიანის მიყენებას. კანონის მითითებული დანაწესის შესაბამისად, მოტყუების საფუძვლით გარიგების ბათილობისათვის აუცილებელია, რომ მოტყუებას ნების გამომვლენში ისეთი შეცდომის გამოწვევა შეეძლოს, რომელიც ნების გამოვლენის საფუძველი ხდება. მოტყუების დროს პირს შექმნილი უნდა ჰქონდეს ისეთი ობიექტური ვითარება, რომელიც ხელს შეუშლის ნების გამომვლენს ნამდვილი, ანუ მისთვის სასურველი ნების გამოვლენაში და აღნიშნული გარემოება, ყველა ნორმალურ მოაზროვნე ადამიანში არანამდვილი ნების გამოვლენას უნდა იწვევდეს, ანუ ადამიანს ობიექტური განსჯის შედეგად არ უნდა ჰქონდეს თავისი ნამდვილი ნების გამოვლენის შესაძლებლობა, შესაბამისად, მოტყუების ფაქტი იმდენად თვალსაჩინო და აშკარა უნდა იყოს, რომ ნებისმიერი საშუალო განვითარებისა და აზროვნების ადამიანის მოტყუება უნდა იყოს შესაძლებელი (იხ. სუსგ-ები: №ას-182-171-2014,16 ივნისი, 2014 წ; 20.01.2016წ.; №ას-1117-1051-2015, 20 იანვარი, 2016 წ.;№1126-2021, 29 მაისი, 2023 წ.). ის, ვინც იყენებს შეცილების უფლებას, უნდა დაამტკიცოს მოტყუების ფაქტის არსებობა, მისი არსებითობა და მიზეზობრივი კავშირი მოტყუებასა და ნების გამოვლენას შორის.

118. საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს მხარეთა შორის საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში 2022 წლის 28 თებერვალს წერილობითი ფორმით დადებულ გაცვლის ხელშეკრულებას, სადაც მითითებულია, რომ “გასაცვლელი ნივთები ადექვატური ღირებულებისაა და მხარეთა შეთანხმებით შეადგენს 50000 (ორმოცდაათი ათას) ლარს. წინამდებარე ხელშეკრულების ტექსტი სრულად შეესაბამება და გამოხატავს მხარეთა ნებას, რასაც ადასტურებენ მხარეები ხელმოწერით“ (იხ. ტ.1.ს.ფ.21-22.).

119. შესაბამისად, საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნებს, რომ სადავო ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძვლად მითითებული გარიგების მოტყუებით ან შეცდომით დადების ფაქტი, მოპასუხის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენდა, რაც მოპასუხემ სათანადოდ ვერ დაადასტურა. (შდრ. სუსგ №ას-1275-2018 13 დეკემბერი, 2018 წელი).

120. სადავო უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულებასთან შეუსაბამობის თაობაზე წარმოდგენილ საკასაციო პრეტენზიასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა მოიხმობს ასევე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის განმარტებას; „კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილი მხარეებს აძლევს უფლებას, რომ შეთანხმდნენ ნასყიდობის ფასზე ნივთის საბაზრო ღირებულებაზე ნაკლები ოდენობითაც, ხოლო, მეორე მხრივ, საბაზრო ღირებულებასთან ნასყიდობის ფასის შეუსაბამობის დადასტურების შემთხვევაშიც, მხოლოდ ეს გარემოება, ცალკე აღებული, მხარეთა ორმხრივი ნების გამოვლენის პირობებში, საქმეში არსებულ სხვა გარემოებებთან და მტკიცებულებებთან ურთიერთშეჯერების გარეშე, ვერ გახდება სადავო გარიგების ბათილობის კანონიერი საფუძველი“ (იხ., სუს-ს დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 2 მარტი, 2017 წელი). საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-17 მუხლის მე-5 ნაწილის საფუძველზე უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის სამართლებრივი შეფასება (ნორმის განმარტება) სავალდებულოა ყველა ინსტანციის სასამართლოსათვის.

121. კასატორის ერთ-ერთი პრეტენზია უკავშირდება იმას, რომ სააპელაციო სასამართლომ ასევე არ გამოიყენა სსკ-ის 522-ე მუხლი, ის შემოიფარგლა ზოგადი მსჯელობით, რომ სადავო გასაცვლელი ბინები მოსარჩელემ გაარემონტა და ამჟამინდელ ღირებულებამდე მიიყვანა, თუმცა რა თანხის სარემონტო სამუშაოები ჩაატარა მხარემ, საქმეში წარმოდგენილი არ არის. ( იხ. საკასაციო საჩივარი).

122. საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორის აღნიშნულ პრეტენზიას შემდეგ გარემოებათა გამო:

123. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 522-ე მუხლის თანახმად, თუ გასაცვლელი ქონება არატოლფასოვანია, მხარეთა შეთანხმებით ქონების ნაწილი შეიძლება ანაზღაურდეს ფულით.

124. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ იმ შემთხვევაში, როდესაც გაცვლის ხელშეკრულებაში არაფერია ნათქვამი გასაცვლელი ქონების არატოლფასოვნობაზე, მოქმედებს პრეზუმფცია, რომ გასაცვლელი ქონება ტოლფასოვანია. პრეზუმფციებს დიდი მიშვნელობა გააჩნიათ როგორც მატერიალურ, ისე საპროცესი სამოქალაქო სამართალში. პრეზუმფციების მეშვეობით კანონმდებელი ანაწილებს მტკიცების ტვირთს მხარეთა შორის (იხ: ილონა გაგუა, მტკიცებით ტვირთი სამოქალაქო საპროცესო სამართალში, თბილისი, 2013 წ., გვ.35; თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი (მეორე გამოცემა), თბილისი, 2005წ., გვ.229.; ჰაინ ბოელინგი/ ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბილისი, 2003 წ., გვ.64.).

125. სამართალწარმოებაში პრეზუმციების არსებობა იმითაა განპირობებული, რომ ფაქტების გარკვეული ნაწილი მტკიცებას არ საჭიროებს. სამოქალაქო პროცესში მონაწილეობს ორი ერთმანეთისადმი დაპირისპირებული მხარე - მოსარჩელე და მოპასუხე. შესაბამისად, ერთი ნაწილი მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტებისა ივარაუდება მოსარჩელის სასარგებლოდ, ხოლო დანარჩენი ნაწილი - მოპასუხის სასარგებლოდ. ის, რაც მოსარჩელის სასარგებლოდ ივარაუდება უნდა გააქარწყლოს მოპასუხემ, ხოლო ის, რაც მოპასუხის სასარგებლოდ ივარაუდება პირიქით, უნდა გააქარწყლოს მოსარჩელემ. ეს იმას ნიშნავს, რომ პრეზუმფციები სასამართლოში მტკიცების მოვალეობისაგან კი არ ათავისუფლებს მხარეს, არამედ წარმოადგენს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების წესს. მოსარჩელე ვალდებულია დაამტკიცოს მტკიცების საგანში შემავალი გარკვეული ფაქტების ნაწილი, ხოლო ამ ფაქტების მეორე ნაწილი ვალდებულია დაამტკიცოს მოპასუხემ. ნორმები, რომლებიც შეიცავს პრეზუმფციებს, წარმოადგენენ კანონის პირდაპირ მითითებას იმის შესახებ, რომელმა მხარემ კონკრეტულად რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს სამოქალაქო პროცესში.

126. ერთ-ერთ საქმეში საკასაციო პალატამ აღნიშნა, „რომ განსახილველ შემთხვევაში, მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმას სამოქალაქო კოდექსის 522-ე მუხლი წარმოადგენდა“ (იხ. სუსგ №ას-859-859-2018, 14 ნოემბერი, 2019 წ). „სასამართლომ მიუთითა, რომ არ დასტურდებოდა ის გარემოება, რომ გაცვლის ხელშეკრულების დადებისას მხარეები შეთანხმდნენ დამატებით თანხის გადახდის თაობაზე, ვინაიდან მოსარჩელემ ვერ შეძლო აღნიშნულის დასადასტურებლად წარმოედგინა რაიმე მტკიცებულება“ (იხ. სუსგ №ას-847-796-2010, 02 დეკემბერი, 2010 წ.).

127. საკასაციო პალატა კიდევ ერთხელ ყურადღებას მიაქცევს მხარეთა შორის საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში 2022 წლის 28 თებერვალს წერილობითი ფორმით დადებულ გაცვლის ხელშეკრულებას, სადაც მითითებულია, რომ “გასაცვლელი ნივთები ადექვატური ღირებულებისაა და მხარეთა შეთანხმებით შეადგენს 50000 (ორმოცდაათი ათას) ლარს. წინამდებარე ხელშეკრულების ტექსტი სრულად შეესაბამება და გამოხატავს მხარეთა ნებას, რასაც ადასტურებენ მხარეები ხელმოწერით.“ (იხ. ტ.1.ს.ფ.21-22.). შესაბამისად, არაა გასაზიარებელი კასატორის პრეტენზია განსახილველ შემთხვევასთან მიმართებით სსკ-ის 522-ე მუხლის დანაწესის გამოყენების შესაძლებლობის შესახებ.

128. კასატორის ერთ-ერთ პრეტენზიას წარმოადგენს, რომ სააპელაციო სასამართლომ კასატორის ნების გამოვლენა სადავო ქონების გაცვლის თაობაზე თავისუფალი ნების გამოვლენად ჩათვალა, რაც არასწორია. საწინააღმდეგო დადასტურებულ იქნა პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის დროს. მოწმის სახით დაკითხულმა მოპასუხის მეუღლემ დაადასტურა ის ფაქტი, რომ მოსარჩელეს ნამდვილად ჰქონდა რუსთავის საქალაქო სასამართლოში შეტანილი სარჩელი მის გამოსახლებაზე, აღნიშნული ასევე დაადასტურა და სადავო არ გაუხდია მოსარჩელის წარმომადგენელმაც. 2005 წლიდან 2022 წლამდე მოსარჩელე 17 წლის განმავლობაში ცდილობდა, ზეწოლა მოეხდინა მოპასუხეზე, რომ გაეცვალა თბილისში მდებარე ბინის 1/2 ნაწილი, მოსარჩელის სახელზე რიცხულ რუსთავში მდებარე ბინაში, თუმცა მან ეს ვერ მოახერხა 2022 წლის თებერვლამდე. ზეწოლისა და იძულების მოხდენის მიზნით, მოსარჩელემ 2021 წლის დეკემბერში, სადავო გაცვლის ხელშეკრულების გაფორმებამდე, ორი თვით ადრე სპეციალურად შეიტანა სარჩელი რუსთავის სასამართლოში მოპასუხის მეუღლის გამოსახლებაზე, რის შემდეგადაც მოსარჩელე შეხვდა მოპასუხეს და უთხრა, რომ რუსთავის ბინიდან, ცოლ-შვილთან ერთად, გამოასახლებდა, თუ სადავო ბინის თავისი 1/2 წილის გადაფორმებაზე არ დათანხმდებოდა, ქუჩაში დატოვებდა და არც თბილისის ბინაში შეუშვებდა. სსკ-ის 87-ე მუხლის თანახმად, მოპასუხემ ნახა სასამართლოს მიერ გამოგზავნილი სარჩელი, რომლითაც მოსარჩელე მისი ცოლ-შვილის რუსთავის ბინიდან გამოსახლებას ითხოვდა, ამასთან, მოსარჩელე დაემუქრა, რომ არ შეუშვებდა თბილისის ბინაში, რის შედეგადაც კასატორი იძულებული გახდა, გაჰყოლოდა საჯარო რეესტრში და ხელი მოეწერა გაცვლის ხელშეკრულებაზე. რუსთავის სასამართლოში სარჩელის წარდგენა ემსახურებოდა მხოლოდ და მხოლოდ ერთ მიზანს, ზეწოლა მოეხდინა კასატორზე. შესაბამისად, გაცვლის ხელშეკრულება მოპასუხის თავისუფალი ნების გამოხატვა არ ყოფილა. ( იხ. საკასაციო საჩივარი).

129. საკასაციო სასამართლო მოიხმობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილებას, კერძოდ დიდი პალატამ განმარტა, რომ იძულება არა ფაქტის, არამედ სამართლებრივი შეფასების საკითხია. სამოქალაქო კოდექსის 85-ე-89-ე მუხლებით განსაზღვრული გარიგების იძულებით დადება სამართლებრივი კატეგორიაა და სასამართლო ნორმით გათვალისწინებული შედეგის განსაზღვრისას ხელმძღვანელობს მხარის მიერ მითითებული ფაქტებითა და ამ ფაქტების დადასტურების მიზნით წარდგენილი მტკიცებულებებით, რომლებიც ნორმით გათვალისწინებულ შემადგენლობას უნდა ქმნიდეს (იხ: სუსგ №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017).

130. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსკ-ის 85-ე მუხლის მიხედვით (გარიგების დადების მიზნით იმ პირის იძულება (ძალადობა ან მუქარა), რომელმაც დადო გარიგება, ანიჭებს ამ პირს გარიგების ბათილობის მოთხოვნის უფლებას მაშინაც, როცა იძულება მომდინარეობს მესამე პირისაგან), იძულებით დადებული გარიგება, წარმოადგენს საცილო გარიგებას (შდრ: ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბილისი, 2011 წ, გვ.384.). იძულებით დადებული გარიგების შემთხვევაში საქმე გვაქვს ნების ნაკლის საფუძველზე დადებულ გარიგებასთან, სადაც ნების თავისუფლება აშკარად არის ხელყოფილი. ამ დროს ადგილი აქვს დაზარალებულის თავისუფალი ნების აშკარა მოდრეკას (შდრ: გიორგი რუსიაშვილი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 85, ველი 1., თბილისი, 2017 წ.). მუქარა ( ფსიქიკური იძულება) წარმოადგენს სამომავლო საფრთხის შესახებ შეტყობინებას, რომლის რეალიზებასაც დამმუქრებელი საკუთარ ნებასურვილზე დამოკიდებულებად წარმოაჩენს (იხ: სუსგ №ას-132-124-2015, 29 აპრილი, 2015 წ.), რათა ამგვარად ზეგავლენა მოახდინოს მუქარის ადრესატის ნების ჩამოყალიბებაზე და დაიყოლიოს შესაბამისი გარიგების დადებაზე (შდრ: გიორგი რუსიაშვილი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 85, ველი 13., თბილისი, 2017 წ.).

131. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ იძულების შემთხვევაში, რთულია პირდაპირი მტკიცებულების წარდგენა და ასეთ შემთხვევაში, გარემოებათა ერთობლიობა უნდა ბადებდეს სასამართლოსათვის გონივრულ ეჭვს, რომ ნების თავისუფლების პირობებში პირი ამ შინაარსის შეთანხმებას არ გააფორმებდა, ამასთანავე, კონტრაჰენტი, რომელიც ამტკიცებს, რომ მის მიმართ განხორციელდა იძულება კონკრეტულად უნდა გადმოსცემდეს ფატებს, თუ რა მართლსაწინააღმდეგო ქმედებებს ჰქონდა ადგილი მისი ან მისი ახლობლის მიმართ, რატომ იყო ეს ქმედება რეალური ხასიათის და სხვა. „იძულება იმდენად აშკარად და უხეშად ხელყოფს ნების თავისუფლების მდგომარეობას, რომ ზოგჯერ იგი დელიქტის სახესაც ღებულობს“, „...შესაბამისად, ასეთ შემთხვევაში გამოყენებული უნდა იქნეს სსკ-ის 408-ე და 992-ე მუხლების წესები. ზიანის ანაზღაურება უნდა მოხდეს მისგან დამოუკიდებლად, ნების გამოვლენა შეცილებულია თუ არა. ამდენად, მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურებაზე შეიძლება წარდგენილ იქნეს ერთწლიანი ვადის გასვლის შემდეგაც [ბესარიონ ზოიძე., საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი პირველი, თბილისი, 2001 წ., გვ. 246, 252). აღნიშნული მსჯელობა სრულად შეესაბამება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის განმარტებას, რომლის თანახმად, კანონით დადგენილ ვადაში შეცილების განუხორციელებლობის შემთხვევაშიც, თუკი იკვეთება პირის ნების თავისუფალ ფორმირებაში აშკარა და უხეში ჩარევა, დაზარალებულს უფლება აქვს ზიანის ანაზღაურებაზე მოთხოვნა დააფუძნოს დელიქტურ ნორმებს. „თუკი იძულებისა და მოტყუების საფუძველზე, შემცილებელ პირს ადგება ზიანი, ასეთ შემთხვევაში, როგორც იძულება, ისე, მოტყუება უნდა განვიხილოთ არა მარტო, როგორც გარიგების ბათილობის სახელშეკრულებო გარემოებანი, არამედ, როგორც დაუშვებელი მოქმედებანიც (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 02.03.2017წ., §212, §213).

132. მართალია, მუქარა დროში წინ უნდა უსწრებდეს გარიგების დადებას, წინააღმდეგ შემთხვევაში შეუძლებელია საუბარი ზემოთ ხსენებულ დაყოლიებაზე, თუმცა გადამწყვეტია მუქარით გამოწვეული ზოგადი ეფექტი და არა ფაქტების ზუსტი ქრონოლოგია. სსკ-ის 87-ე მუხლი, ნების გამომხატველს ანიჭებს შეცილების უფლებას, თუ ეს გამოხატვა განპირობებული იყო მისი მეუღლის ან ოჯახის სხვა წევრის მიმართ მუქარით.

133. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სსკ-ის 88-ე მუხლის თანახმად, იძულებად არ ჩაითვლება ისეთი მოქმედებები, რომლებიც არ ხორციელდება არც მართლსაწინააღმდეგო მიზნით და არც მართლსაწინააღმდეგო საშუალებათ გამოყენებით, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც საშუალება და მიზანი ერთმანეთს არ შესაბამებიან. „იძულება მხოლოდ მაშინ შეიძლება გახდეს გარიგების საცილოობის მიზეზი, როდესაც ის მართლსაწინააღმდეგოა“ (შდრ: Wendtland, in Beck OK BGB, 39. Aufl., 2016, §123, Rn.28). „ სხვაგვარად არის საქმე სასამართლოსათვის მიმართვით მუქარის შემთხვევაში, რადგან მართლწესრიგი სწორედაც რომ ანიჭებს დამმუქრებელს თავისი უფლების რეალიზების ამგვარ შესაძლებლობას. ამის გათვალისწინებით, დასაშვებია მუქარა სარჩელის აღძვრით, იძულებითი აღსრულებით, ქონების დაყადაღებით, გაკოტრების განცხადების შეტანით ან დაშვებული თვითდახმარების უფლების გამოყენებით (შდრ: გიორგი რუსიაშვილი/ულრიხ ჰაგენლოხი, ნორმის ან/და ხელშეკრულების მიზნის აცდენილი უფლების განხორციელების მცდელობა, შედარებითი სამართლის ჟურნალი, თბილისი, 6/2023, გვ. 20; გიორგი რუსიაშვილი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 88, ველი 3., თბილისი, 2017 წ., სოფიო კიკოშვილი, ნების ნაკლი ქართულ სამართალში, ქართული სამართლის მიმოხილვა, სპეციალური გამოცემა, თბილისი, 2008 წ, გვ.20; იხ. სუსგ-ები: №ას-403-380-2014, 06 თებერვალი, 2015 წ; №ას-662-628-2015, 30 ივლისი, 2015 წ.).

134. შესაბამისად, გასაზიარებელია სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა, რომ საქმეში წარმოდგენილი დოკუმენტის თანახმად, რუსთავის საქალაქო სასამართლოსათვის წარდგენილ სარჩელში მოპასუხეს წარმოადგენდა შორენა მამასახლისი და არა მოწინააღმდეგე მხარე. ამის მიუხედავად, მესაკუთრის მიერ საკუთარი კანონიერი უფლების რეალიზაცია, რომელიც უნდა დადასტურდეს შესაბამისი მტკიცებულებებით, ვერ განიხილება რაიმე მართლსაწინააღმდეგო ზემოქმედების საშუალებად.

135. რაც შეეხება კასატორის მითითებას, რომ მოსარჩელე შეხვდა მოპასუხეს და უთხრა, რომ რუსთავის ბინიდან, ცოლ-შვილთან ერთად, გამოასახლებდა, თუ სადავო ბინის თავისი 1/2 წილის გადაფორმებაზე არ დათანხმდებოდა, ქუჩაში დატოვებდა და არც თბილისის ბინაში შეუშვებდა. სსკ-ის 87-ე მუხლის თანახმად, მოპასუხემ ნახა სასამართლოს მიერ გამოგზავნილი სარჩელი, რომლითაც მოსარჩელე მისი ცოლ-შვილის რუსთავის ბინიდან გამოსახლებას ითხოვდა, ამასთან, მოსარჩელე დაემუქრა, რომ არ შეუშვებდა თბილისის ბინაში, რის შედეგადაც კასატორი იძულებული გახდა, გაჰყოლოდა საჯარო რეესტრში და ხელი მოეწერა გაცვლის ხელშეკრულებაზე. რუსთავის სასამართლოში სარჩელის წარდგენა ემსახურებოდა მხოლოდ და მხოლოდ ერთ მიზანს, ზეწოლა მოეხდინა კასატორზე, შესაბამისად, გაცვლის ხელშეკრულება მოპასუხის თავისუფალი ნების გამოხატვა არ ყოფილა (იხ. საკასაციო საჩივარი).

136. საკასაციო პალატა აღნიშნულთან, დაკავშირებით მიუთითებს, რომ მოპასუხეს არა აქვს წარმოდგენილი ამ გარემოების დამადასტურებელი რაიმე მტკიცებულება, გარდა თავისი ახსნა-განმარტებისა, ამასთან, საკასაციო პალატა დამატებით ყურადღებას გაამახვილებს შემდეგ მტკიცებულებებზე:

137. საქმის მასალებში განთავსებულია კასატორის წერილობითი განცხადების მიღების ბარათი, კერძოდ, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ 2028 წლის 28 თებერვალს მიღებული იქნა განცხადება (დაინტერესებული პირი: ო.მ–ი, რომლითაც მოთხოვნილია გაცვლის საფუძველზე საკუთრების უფლების რეგისტრაცია (იხ. ტ.1.ს.ფ.28). საქმის მასალებში განთავსებულია საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოსათვის წარდგენილი კასატორის მიერ 2022 წლის 04 მარტით დათარიღებული განცხადება, 2022 წლის 28 თებრვლის გაცვლის ხელშეკრულებაზე სარეგისტრაციო წარმოების შეჩერების თაობაზე, ასევე წარდგენილია კასატორის 2022 წლის 10 მარტის განცხადება სარეგისტრაციო წარმოების შეწყვეტის შესახებ იმ საფუძვლით, რომ გაცვლის ხელშეკრულების დადებისას, ნ.მ–მა შეიყვანა შეცდომაში (იხ. ტ.1.ს.ფ.29). შესაბამისად, მოპასუხე სარეგისტრაციო წარმოების შეწყვეტის საფუძვლად მიუთითებდა მოპასუხის მხრიდან მხოლოდ შეცდომაში შესაძლო შეყვანას და არა რაიმე იძულების ფაქტს.

138. შესაბამისად, გასაზიარებელია სააპელაციო სასამართლოს დასკვნა, რომ მოპასუხემ ვერ დაადსატურა 2022 წლის 28 თებერვლის გაცვლის ხელშეკრულების იძულებით დადების ფაქტი.

139. კასატორის განმარტებით, მართალია, მან ხელი მოაწერა გაცვლის ხელშეკრულებას, მაგრამ შემდგომ უარი განაცხადა გაცვლის ხელშეკრულების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის დასრულებაზე, შესაბამისად ცხადია, რომ გამოვლენილი ნება ზემოაღნიშნული ხელშეკრულების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის შესახებ მისივე სურვილით გაუქმდა. ადამიანის შინაგანი ნება, მისი გამოხატვა და სხვა მხარის მიერ ამ ნების ადეკვატური - შინაარსობრივად შესატყვისი აღქმა წარმოადგენს ნებისმიერი გარიგების დადების, შესრულებისა და სადავო საკითხების წარმოშობის განსაზღვრის უმთავრეს კომპონენტს. ექნება თუ არა რომელიმე პირს სამართლებრივი ურთიერთობა, მის შინაგან ნებაზე და ამ ნების გამოვლენაზეა დამოკიდებული. სწორედ ზემოთ ხსენებული ნების სწორად და შესაბამის ფორმებში გადმოცემა წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს. კასატორის ნების გამოხატვას წარმოადგენდა გაცვლის ხელშეკრულების რეგისტრაციის შეწყვეტა, რაც გულისხმობს მხოლოდ იმას, რომ ამ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, სამართლებრივი შედეგები არ წარმოშობილა და, შესაბამისად, საკუთრების უფლების ურთიერთგადაცემა არ განხორციელებულა. მოპასუხის მიერ საჯარო რეესტრში წარდგენილი განცხადებით სარეგისტრაციო წარმოება შეწყდა და გაცვლის ხელშეკრულების კანონით დადგენილი წესით რეგისტრაცია არ მომხდარა, შესაბამისად, საკუთრების უფლების გადაცემა არ მომხდარა.( იხ. საკასაციო საჩივარი).

140. საკასაციო პალატა დაუსაბუთებულობის გამო არ იზარებს კასატორის აღნიშნულ პრეტენზიას და განმარტავს, რომ ხელშეკრულების ძალით სამოქალაქო ურთიერთობის მონაწილეები, ნების თავისუფალი გამოვლენის საფუძველზე, კისრულობენ ვალდებულებას, შეასრულონ ეს თუ ის მოქმედება. რა აძლევს მხარეთა ამ შეთანხმებას სავალდებულო ძალას? რის საფუძველზე შეუძლია ხელშეკრულების ერთ მხარეს მოსთხოვოს მეორე მხარეს ხელშეკრულების შესრულება? აღიარებული შეხედულების თანახმად, მოთხოვნები ხელშეკრულების შესრულებაზე მხოლოდ მაშინ შეიძლება იქნეს უზრუნველყოფილი, თუ მოცემული მართლწესრიგი მხარეთა სახელშეკრულებო შეთანხმებას „მბოჭავად“ მიიჩნევს (იხ. Kötz, Vertragsrecht, 2009, Bd.1.S.5.).

141. ხელშეკრულების თავისუფლების უზრუნველყოფა თანამედროვე სახელმწიფოს კონსტიტუციურ მოვალეობას განეკუთვნება. ამავე დროს, სახელმწიფოს უფლება აქვს ეს თავისუფლება სხვადასხვა საფუძვლიდან გამომდინარე შეზღუდოს. ეს რომ ასე არ იყოს, მაშინ მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდებოდნენ ის პირები, რომლებთანაც გარიგება დაიდო მოტყუების ან იძულების შედეგად. პრაქტიკულად ეს იმას ნიშნავს, რომ სახელმწიფომ მხოლოდ მიმიმალურ და აუცილებელ დონეზე უნდა შეზღუდოს ეს თავისუფლება (იხ. ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი მესამე, მუხლი 319-ე, თბილისი, 2001 წ, გვ. 57.). განსახილველ შემთხვევაში კი მოპასუხემ ვერ დაამტკიცა მხარეთა შორის 2022 წლის 28 თებერვალს დადებული გაცვლის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის კანონით გათვალისწინებული რომელიმე საფუძვლის არსებობა.

142. სსსკ-ის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტის მიხედვით, საკასაციო სასამართლო არ დააკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, თუ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არსებითად სწორია, მიუხედავად იმისა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილი არ შეიცავს შესაბამის დასაბუთებას. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო არ აკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს და უცვლელად ტოვებს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას, სსსკ-ის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

143. კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან კანონის საფუძველზე.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ო.მ–ის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. უცვლელად დარჩეს მოცემულ საქმეზე თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 მაისის გადაწყვეტილება;

3. საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ეკატერინე გასიტაშვილი

მირანდა ერემაძე