საქმე №ას-614-2021 29 ნოემბერი, 2022 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – რ.შ–ი (მოსარჩელე)

თავდაპირველი მოპასუხე - ა.ა–ი

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 6 აპრილის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – გარიგების ბათილად ცნობა, ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 06 აპრილის განჩინებით საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს (შემდგომში - „პირველი მოპასუხე“, „სამინისტრო“ ან „კასატორი“) სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 04 ნოემბრის გადაწყვეტილება, რომლითაც რ.შ–ის (შემდგომში - „მოსარჩელე“) სარჩელი პირველი მოპასუხისა და ა.ა–ის (შემდგომში - „მეორე მოპასუხე“) მიმართ დაკმაყოფილდა და ბათილად იქნა ცნობილი 2008 წლის 15 ოქტომბერს მოსარჩელის მიერ მეორე მოპასუხის სახელზე გაცემული მინდობილობა და 2008 წლის 16 დეკემბერს მოსარჩელის წარმომადგენლის, მეორე მოპასუხის მიერ სამინისტროსათვის ავტომანქანის უსასყიდლოდ (ჩუქების ფორმით) გადაცემის შესახებ ხელშეკრულება.

2. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

2.1. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სპეციალური ოპერატიული დეპარტამენტის განსაკუთრებით მნიშვნელოვან საქმეთა გამომძიებლის 2008 წლის 27 სექტემბრის დადგენილებით მოსარჩელე მიცემულ იქნა ბრალდებულის სახით სისხლის სამართლის პასუხისგებაში საქართველოს სსკ-ის 186-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტითა და 236-ე მუხლის პირველი ნაწილით (წინასწარი შეცნობით დანაშაულებრივი გზით მოპოვებული ავტომობილის შეძენა და გასაღება; საბრძოლო მასალის მართლსაწინააღმდეგო შეძენა და შენახვა).

2.2. 2008 წლის 15 ოქტომბერს მოსარჩელემ გასცა მინდობილობა, რომლითაც მეორე მოპასუხეს მიანიჭა მის საკუთრებაში არსებული „ბმვ“-ს მარკის ავტომანქანის: სარეგისტრაციო ნომერი - ...., სედანი, შავი ფერი, სარეგისტრაციო მოწმობის NAV ...., ტრანსპორტის საიდენტიფიკაციო ნომერი - ...., განუსაზღვრელი ვადით ფლობისა და შეხედულებისამებრ განკარგვის - გასხვისების, გაჩუქების, სხვა პიროვნებაზე გაფორმებისა და ა.შ., უფლებამოსილება. მინდობილობა დამოწმდა საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N8 საპყრობილის დირექტორის მიერ.

2.3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2008 წლის ოქტომბრის განაჩენით დამტკიცდა პროკურორსა და მოსარჩელეს შორის 2008 წლის 16 ოქტომბერს დადებული საპროცესო შეთანხმება. მოსარჩელე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებულ მისთვის ინკრიმინირებულ მართალსაწინააღმდეგო, ბრალეულ ქმედებებში და სასჯელის ზომად განესაზღვრა: საქართველოს სსკ-ის 186-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით - 02 წლის ვადით თავისუფლების აღკვეთა, საქართველოს სსკ-ის 236-ე მუხლის პირველი ნაწილით - 1 წლით თავისუფლების აღკვეთა. თავისუფლების აღკვეთის სახით დანიშნული სასჯელები საქართველოს სსკ-ის 59-ე მუხლის საფუძველზე შეიკრიბა მთლიანად და საბოლოოდ მოსარჩელეს განესაზღვრა 3 წლით თავისუფლების აღკვეთა. საქართველოს სსკ-ის 63-64-ე მუხლების თანახმად, თავისუფლების აღკვეთის სახით სასჯელი მოსარჩელეს ჩაეთვალა პირობით 3 წლის ვადით და გათავისუფლდა სხდომის დარბაზიდან. მოსარჩელეს საქართველოს სსკ-ის 41-42-ე მუხლების საფუძველზე დამატებით დაეკისრა ჯარიმა 20 000 ლარის ოდენობით თანხის ბიუჯეტში შეტანით.

2.4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს განაჩენიდან დგინდება, რომ მოსარჩელე დამნაშავედ იქნა ცნობილი წინასწარი შეცნობით დანაშაულებრივი გზით ავტომობილის: MERSEDES BENC E-280, ავტომანქანის ს/ნ ......., შეძენასა და გასაღებაში.

2.5. 2008 წლის 16 დეკემბერს მოსარჩელის წარმომადგენელს, მეორე მოპასუხესა და სამინისტროს სახელმწიფო ქონების მართვის პოლიტიკის დეპარტამენტის მთავარ სპეციალისტს შორის გაფორმდა მოძრავი ქონების საკუთრებაში უსასყიდლოდ (საჩუქრად) გადაცემის შესახებ ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მეორე მოპასუხემ უსასყიდლოდ (საჩუქრის ფორმით) გადასცა, ხოლო სამინისტრომ სახელმწიფო საკუთრებაში მიიღო მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული ავტომანქანა „ბმვ 735“ (ტრანსპორტის საიდენტიფიკაციო N WBAG.....) ღირებულებით 35 000 აშშ დოლარი.

2.6. საქართველოს ეკონომიკური განვითარების მინისტრის N1-1/502 ბრძანებით საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სამსახურებრივი საჭიროებისათვის გადაეცა სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ავტომანქანა „ბმვ 735“ (ტრანსპორტის საიდენტიფიკაციო NWB......).

3. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 51.1, 54-ე, 524-ე მუხლებით და განმარტა, რომ მოცემულ შემთხვევაში დადგენილი გარემოებების ანალიზი სწორედ ზნეობის ნორმებთან შეუსაბამო გარიგების პრეზუმირების საფუძველს იძლევა, რომლის გაქარწყლების მტკიცების ტვირთი, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის შესაბამისად, დასაჩუქრებულს ეკისრებოდა, რომელმაც სასამართლოს მყარი არგუმენტები ვერ წარუდგინა.

4. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა, რომ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელის მოთხოვნა ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და გადაცემული ნივთის ღირებულების ანაზღაურების შესახებ არ არის ხანდაზმული, ვინაიდან სადავო სამართალურთიერთობა უსაფუძვლო გამდიდრებიდან გამომდინარეობს და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 128-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, მასზე ხანდაზმულობის საერთო 10 წლიანი ვადა ვრცელდება.

5. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის პრეტენზია სათანადო მოპასუხეობასთან დაკავშირებით და დაეთანხმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასკვნას, რომ მოცემულ შემთხვევაში პასუხისმგებელ პირს წარმოადგენს სამინისტრო, ვინაიდან დადგენილია, რომ სადავო ავტოსატრანსპორტო საშუალება იმყოფებოდა სამინისტროს ბალანსზე და შემდეგში საკუთრებაში გადაეცა საქართველოს შინგან საქმეთა სამინისტროს.

6. სააპელაციო პალატის განმარტებით, იმის გათვალისწინებით, რომ ჩუქების საგანი დღეის მდგომარეობით აღარ ირიცხება სამინისტროს ბალანსზე, მოცემულ შემთხვევაში პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა ვერ მოხდება, რის გამოც, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტისა და 979-ე მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე, სამინისტრო ვალდებულია მოსარჩელეს ზიანის ანაზღაურების მიზნით გადაუხადოს 35 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ეროვნულ ვალუტაში.

7. სააპელაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნულ განჩინებაზე მოპასუხემ წარადგინა საკასაციო საჩივარი, რომლითაც მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

8. საკასაციო საჩივარი ემყარება შემდეგ საფუძვლებს:

8.1. სასამართლომ არ შეაფასა ის გარემოება, რომ 2008 წლის 15 ოქტომბრის მინდობილობის საფუძველზე მეორე მოპასუხე უფლებამოსილი იყო დაედო არა კონკრეტული ხელშეკრულება კონკრეტულ პირთან (ამ შემთხვევაში სამინისტროსთან), არამედ მას უფლება მიენიჭა სადავო ავტამანქანა მფლობელობაში ჰქონოდა განუსაზღვრელი ვადით და განეკარგა შეხედულებისამებრ - გაყიდვის, გაჩუქების, გადაფომების და ა.შ. გზით. თავის მხრივ, 2008 წლის 16 დეკემბრის ხელშეკრულება დაიდო სამინისტროს წარმომადგენელსა და ფიზიკურ პირს, მეორე მოპასუხეს შორის (ეს უკანასკნელი 2008 წლის 16 დეკემბრის ხელშეკრულებაში მოქმედებდა თავისი სახელით და არა როგორც მოსარჩელის წარმომადგენელი). შესაბამისად, ორივე დოკუმენტის მხედველობაში მიღებით სასამართლოს უნდა შეეფასებინა, რომ მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის დადებული იყო არა დავალების, არამედ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულება;

8.2. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 724-ე მუხლის შესაბამისად დადებულ საკუთრების მინდობის ხელშეკრულებაში მინდობილი მესაკუთრე მესამე პირებთან ურთიერთობაში საკუთარი სახელით გამოდის და, შესაბამისად, მესამე პირთან დადებულ ხელშეკრულებაში მინდობილი მესაკუთრის ნების ნამდვილობა დამოკიდებულია მის (მინდობილი მესაკუთრის) მიერ განხორციელებულ შეცილებაზე და არა საკუთრების მიმნდობის მიერ განხორციელებულ შეცილებაზე, რაც ამ შემთხვევაში არ განხორციელებულა. იმის მიუხედავად, რომ 2008 წლის 16 დეკემბრის ხელშეკრულების მხარეები სამინისტრო და მეორე მოპასუხე არიან, ხელშეკრულება ბათილად იქნა ცნობილი მოსარჩელის შეცილების საფუძველზე და მოსარჩელესთან 2008 წლის 16 დეკემბრის ხელშეკრულების დადებამდე რამდენიმე თვით ადრე დაკავშირებული ფაქტობრივი გარემოებების გამო;

8.3. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელის მოთხოვნა შეიძლება ყოფილიყო 2008 წლის 16 დეკემბრის ხელშეკრულების ბათილობის გამო ნივთის დაბრუნების მოთხოვნა, თუმცა მოსარჩელემ მოითხოვა არა ნივთი, არამედ ნივთის ღირებულება, თუმცა იმდაგვარად, რომ არ მიუთითებია ნივთის დაბრუნების შეუძლებლობაზე, რაც სწორედ მისი მტკიცების საგანს წარმოადგენდა;

8.4. სასამართლოს არ შეუფასებია კონდიქციური ურთიერთობისათვის დამახასიათებელი ერთ-ერთი ნიშნის - მოპასუხის გამდიდრების ფაქტის არსებობა. მოსარჩელის მიერ წარდგენილი მტკიცებულებებით დასტურდება, რომ 2008 წლის 16 დეკემბრის ხელშეკრულებით სამინისტრო არ გამდიდრებულა. პირველ მოპასუხესა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დამოუკიდებელი ბალანსი და ხაზანის ანგარიში აქვთ;

8.5. სასამართლომ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 979-ე მუხლის მე-2 ნაწილით, თუმცა არ გამოიყენა იმავე ნორმის მე-3 ნაწილის დანაწესი, რომლის მიხედვით, არ არსებობს ანაზღაურების მოვალეობა, თუ მიმღები საგნის მოხმარების, სხვისთვის გადაცემის, დაღუპვის, გაუარესების ან სხვა საფუძვლების გამო არც საგნით და არც მისი ღირებულებით გამდიდრებულა.

9. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

10. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

11. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

12. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებულ პრეტენზიაში იგულისხმება მითითება იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.

13. კასატორს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით პრეტენზია (შედავება) არ განუხორციელებია.

14. განსახილველ შემთხვევაში მხარეთა შორის დავის საგანია მოსარჩელის მიერ მეორე მოპასუხის მიმართ გაცემული მინდობილობისა და მოსარჩელესა და პირველ მოპასუხეს/სამინისტროს შორის დადებული ჩუქების ხელშეკრულების მართლზომიერება. კერძოდ, საკასაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანია დაიდო თუ არა აღნიშნული მინდობილობა და ჩუქების ხელშეკრულება დასაჩუქრებულის, სახელმწიფოს (სახელმწიფო ორგანოების) მხრიდან მჩუქებლის ნებაზე არამართლზომიერი ზეგავლენის მოხდენის შედეგად.

15. საკასაციო სასამართლო თავდაპირველად განმარტავს, რომ მხარეთა მიერ ფაქტების მითითებისა და მტკიცებულებების წარდგენის პროცედურა მკაცრად ფორმალიზებულია, რაც იმას ნიშნავს, რომ აუცილებელია ფაქტები და მტკიცებულებები სასამართლოს კანონით დადგენილი წესითა და პროცედურის დაცვით წარედგინოს. სარჩელში უნდა აღინიშნოს კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნებს (სსსკ-ის 178.1. მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). ხოლო, მოპასუხის წერილობით პასუხში მითითებული უნდა იყოს, თუ მოპასუხე სარჩელს არ ცნობს, რა კონკრეტულ ფაქტებსა და გარემოებებს ემყარება მისი შესაგებელი სარჩელის წინააღმდეგ (სსსკ-ის 201.2. მუხლის „დ“ ქვეპუნქტი). პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს (სსსკ-ის 201.4 მუხლი). მხარეები შეზღუდული არიან, ახსნა-განმარტების მოსმენისას წარადგინონ ახალი მტკიცებულებები ან მიუთითონ ახალ გარემოებებზე, რომელთა შესახებაც არ ყოფილა მითითებული სარჩელსა თუ შესაგებელში ან საქმის მომზადების სტადიაზე, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მათ შესახებ თავის დროზე საპატიო მიზეზით არ იყო განცხადებული (სსსკ-ის 219.1. მუხლი).

16. მოცემულ შემთხვევაში მოპასუხეს პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის მოსამზადებელ ეტაპზე სადავოდ არ გაუხდია მეორე მოპასუხის მიმართ გაცემული მინდობილობის სამართლებრივი ბუნება, შესაბამისად, აღნიშნულ გარემოებასთან დაკავშირებულ კასატორის პრენტენზიაზე საკასაციო პალატა ვერ იმსჯელებს.

17. საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა, რომ სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული ხელშეკრულებების მიმართ იმთავითვე ნავარაუდევია კანონშესაბამისობის, ანუ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლით დადგენილი სამი დამოუკიდებელი წინაპირობის დაცვის მოლოდინი იმ მხარის მიერ, რომელიც ძლიერ მხარესთან შედის სახელშეკრულებო ბოჭვაში. მიუხედავად იმისა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლი ადგენს სახელშეკრულებო თავისუფლების პრინციპს, რაც იმას ნიშნავს, რომ კერძოსამართლებრივი გარიგების მონაწილეები კანონის ფარგლებში უფლებამოსილი არიან თავისუფლად დადონ ისეთი ხელშეკრულებები, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას, ანუ მოქმედებს პრინციპი – „ნებადართულია, რაც აკრძალული არ არის“, დასახელებული ნორმის დეფინიციის შესაბამისად, სახელშეკრულებო თავისუფლებაც კანონისმიერ ჩარჩოშია მოქცეული და, აქედან გამომდინარე, როდესაც სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მხარეა სახელმწიფო, განსაკუთრებით მაღალი სტანდარტით უნდა შემოწმდეს და შეფასდეს გარიგების „ძლიერი“ კონტრაჰენტის ქცევა/ქმედება რამდენად შეესაბამება სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის წინაპირობათაგან ისეთ სპეციფიკურ დანაწესს, როგორიცაა ზნეობის ნორმები. ასეთ ვითარებაში სასამართლოს კვლევისა და შეფასების საგანია, თუ რამდენად მორალურად შეიძლება იქნეს მიჩნეული ისეთი გარიგება, როდესაც სახელმწიფო უსასყიდლოდ იღებს გარკვეულ მომსახურებას, ქონებას საკუთრებაში და ა.შ. ანუ, პრაქტიკულად რატომ შეიძლება კერძო სამართლის პირმა „დაასაჩუქროს“ სახელმწიფო, რამდენად შეესაბამება აღნიშნული იმ ზოგად მორალურ კატეგორიას, რომ სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს ვალდებულება საკუთარი რესურსებით თითოეული პირის უფლება და ინტერესი დაიცვას, ფიზიკურმა ან იურიდიულმა პირმა აჩუქოს რაიმე ქონება (იხ. სუსგ საქმე Nას-501-475-2015, 31 მარტი, 2016 წელი; Nას-212-201-2017, 15 მაისი, 2017 წელი; Nას-1217-1137-2017, 15 ოქტომბერი, 2018 წელი).

18. სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის თაობაზე მსჯელობისას, დოქტრინაში გამოთქმული არაერთი მოსაზრებისა და სასამართლო პრაქტიკის გათვალისწინებით, უნდა აღინიშნოს, რომ დასახელებული ნორმა ზოგადდეფინიციური ხასიათისაა, ბლანკეტურია, მითითებით მოწესრიგებას წარმოადგენს და მარტოოდენ 54-ე მუხლი სხვა ნორმების მითითების გარეშე, რომლებიც მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს შეიცავენ, არ უნდა იქნეს გამოყენებული, თუმცა ზნეობის ნორმების საწინააღმდეგოდ გარიგების შინაარსის შესაფასებლად შესაძლებელია დამოუკიდებლად იქნეს გამოყენებული დასახელებული მუხლი, როდესაც გარიგების ამორალურობას უკავშირდება სადავო საკითხი. ასეთ ვითარებაში დამატებით, შესაძლოა, კონტრაჰენტთა ქმედებების შეფასება მოხდეს სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილით განმტკიცებული კეთილსინდისიერების მასშტაბითაც, რათა დადგინდეს არა მხარეთა სუბიექტური დამოკიდებულება გარიგებისდმი (მისი კონკრეტული პირობისადმი), არამედ ობიექტური გარემოებების შეფასების საფუძველზე, რაც გარიგების შინაარსის ზნეობის ნორმებთან შესატყვისობას ეხება, გაირკვეს ამორალურია თუ არა მხარეთა შეთანხმება. ამასთან, სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საფუძველზე გარიგების ზნეობის საწინააღმდეგოდ მიჩნევის შემთხვევაში, გარიგებით მიღებული სარგებლის დაბრუნება კრედიტორმა მოვალეს შესაძლებელია მოსთხოვოს უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების საფუძველზე (იხ. სუსგ საქმე Nას-212-201-2017, 15 მაისი, 2017 წელი; Nას-1217-1137-2017, 15 ოქტომბერი, 2018 წელი).

19. საკასაციო პალატა ასევე განმარტავს, რომ სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული გარიგებების მიმართ, თუკი მოსარჩელე კონკრეტულ ფაქტებზე მითითებით აცხადებს, რომ მასზე განხორციელდა იძულება (ფიზიკური ან ფსიქოლოგიური), პრეზუმირებულია, რომ იძულება განხორციელდა და სახელმწიფოს უბრუნდება მტკიცების ტვირთი, რომ იძულებას ადგილი არ ჰქონია, მანვე უნდა დაამტკიცოს, რატომ არის შეუძლებელი ამგვარი პრეზუმფციის დაშვება, რაც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში გარიგების შინაარსის დეტალურ კვლევასა და გაანალიზებას მოითხოვს (იხ. სუსგ საქმე Nას-15-15-2016, 01 მარტი, 2016 წელი; Nას-501-475-2015, 31 მარტი, 2016 წელი; Nას-212-201-2017, 15 მაისი, 2017 წელი; Nას-1217-1137-2017, 15 ოქტომბერი, 2018 წელი).

20. ამრიგად, იმ შემთხვევაში, როდესაც გარიგების ერთ-ერთი მხარეა სახელმწიფო, სადავოობისას იმ გარემოების მტკიცების ტვირთი, რომ გარიგების დადებას წინ უძღოდა მეორე მხარის მიერ ნამდვილი ნების გამოვლენა, ეკისრება სახელმწიფოს.

21. მსგავსი მიდგომა გაზიარებულია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ. ერთ-ერთ საქმეში ევროსასამართლომ აღნიშნა, რომ „...ყველა შემთხვევა არ ხასიათდება affirmanti incumbit probatio (ამტკიცებს ფაქტის მიმთითებელი) პრინციპის განუხრელი გამოყენებით, რადგან ზოგიერთ შემთხვევაში მხოლოდ სახელმწიფოს გააჩნია ინფორმაციის მოპოვების შესაძლებლობა...“ (იხ. CASE OF FEDOTOV v. RUSSIA, Application no. 5140/02, 25.10.2005).

22. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოცემულ შემთხვევაში მოპასუხეებმა ვერ უზრუნველყვეს მათი წილი მტკიცების ტვირთის რეალიზება და იმ გარემოების დადასტურება, რომ სადავო მინდობილობა და ჩუქების ხელშეკრულება დაიდო ნამდვილი ნების საფუძველზე და შეესაბამებოდა ზნეობის საყოველთაოდ აღიარებულ სტანდარტებს. კერძოდ, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები და მათი ქრონოლოგია (მოსარჩელის ბრალდებულის სახით სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა; სადავო მინდობილობის გაფორმება; პროკურორსა და მოსარჩელეს შორის საპროცესო შეთანხმების გაფორმება; სადავო ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმება და აღნიშნული გარემოებების დროში განვითარება/თანმიმდევრობა) (დეტ. იხ. წინამდებარე განჩინების 2.1-2.5 პუნქტები) საკასაციო სასამართლოს აძლევს დასაბუთებული ვარაუდის საფუძველს, რომ მოსარჩელის მიერ მეორე მოპასუხის მიმართ მინდობილობის გაცემა, ხოლო აღნიშნული მინდობილობის საფუძველზე სახელმწიფოსათვის (პირველი მოპასუხისათვის) ქონების უსასყიდლოდ გადაცემა არ განხორციელებულა ნების თავისუფალი გამოვლენის საფუძველზე.

23. საკასაციო სასამართლო ასევე განმარტავს, რომ როდესაც საკითხი ეხება ჩუქების ხელშეკრულებას, მნიშვნელოვანია, გამოიკვეთოს ჩუქების ხელშეკრულების დადებისას მხარეთა ნების განმსაზღვრელი ორი ძირითადი კრიტერიუმი: მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა და გამჩუქებლის მატერიალური მდგომარეობა. ფაქტობრივი გარემოებები უნდა დადგინდეს ამ კრიტერიუმების არსებობის შეფასების კუთხით, ხოლო დასახელებული კრიტერიუმების შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს ანალოგიურ გარემოებებში გონიერი ადამიანის ქცევის სტანდარტი.

24. ამ თვალსაზრისით, პირველ და ყველაზე მნიშვნელოვან წინაპირობას წარმოადგენს ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებამდე მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა, რაც, როგორც წესი, განაპირობებს მჩუქებლის მიერ ჩუქების ხელშეკრულების დადების მოტივის ჩამოყალიბებას. ჩუქების ხელშეკრულების უსასყიდლო ხასიათი მის ძირითად მაკვალიფიცირებელ წინაპირობას წარმოადგენს. ამიტომ, იგი შესაძლებელია სხვადასხვა მოტივებით იყოს განპირობებული. ნებისმიერ შემთხვევაში ჩუქების მოტივი ყოველთვის გამომდინარეობს გამჩუქებლის მხრიდან დასაჩუქრებულის მიმართ არსებული პოზიტიური დამოკიდებულებიდან. ამგვარი ურთიერთობები კი, როგორც წესი, გარკვეული დროის განმავლობაში ყალიბდება და საფუძვლად უდევს მხარეთა შორის არსებული მადლიერება, კეთილგანწყობა, ან დამკვიდრებული ჩვეულებებით დადგენილი ერთგვარი მორალური ვალდებულება (იხ. სუსგ საქმე Nას-6-6-2015, 01 ივლისი, 2015 წელი), რაც სახელმწიფოსთან ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებისას ნაკლებ სავარაუდოა.

25. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში „გუსინსკი რუსეთის წინააღმდეგ“ განმარტა, რომ სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებაში მიცემის ეტაპზე სამოქალაქოსამართლებრივი გარიგების დადება, რომელიც დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას არ ემსახურება, მაღალი ალბათობით, ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს არ წარმოადგენს, რადგან სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება გარიგების გაფორმების მაპროვოცირებელი გარემოებაა, რაც ნების გამოვლენის თავისუფლებას იმთავითვე გამორიცხავს (იხ. GUSINSKIY v. RUSSIA, Application no. 70246/01, 19.05.2004).

26. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ სადავო მინდობილობა და ჩუქების ხელშეკრულება, როგორც ამორალური გარიგებები, ბათილია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საფუძველზე.

27. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ გარიგების (ხელშეკრულების) ბათილობისას დგება უკვე განხორციელებული შესრულების უკუქცევის საკითხი ანუ, პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა-რესტიტუცია. აღნიშნული გულისხმობს, რომ გარიგებას ეცლება ის იურიდიული ზემოქმედება, რაც მან მოახდინა. შესაბამისად, ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში, სადავო ჩუქების ხელშეკრულება ბათილ გარიგებად იქნა მიჩნეული, მოსარჩელეს წარმოეშვა პირველი მოპასუხის მიმართ კონდიქციური მოთხოვნის უფლება. ამასთან, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი 979-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, თუ უკან დაბრუნება შეუძლებელია გადაცემული საგნის მდგომარეობის გამო ან, თუ მიმღებს რაიმე მიზეზით არ შეუძლია საგნის უკან დაბრუნება, მაშინ მან უნდა აანაზღაუროს მისი საერთო ღირებულება. ღირებულება განისაზღვრება ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების წარმოშობის დროის მიხედვით.

28. წინამდებარე საქმეში დადგენილია, რომ საქართველოს ეკონომიკური განვითარების მინისტრის N1-1/502 ბრძანებით სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ავტომანქანა „ბმვ 735“ გადაეცა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სამსახურებრივი საჭიროებისათვის. შესაბამისად, სადავო ავტომაქანა სამინისტროს ბალანსზე აღარ ირიცხება და, ცხადია, რომ დასაჩუქრებულის მიერ ნაჩუქარი ქონების უკან დაბრუნება შეუძლებელია. აქედან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სამინისტროს მიყენებული ზიანის ანაზღაურების სახით, მართებულად დაეკისრა მოსარჩელისათვის აღნიშნული ქონების ღირებულების გადახდა.

29. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ განსახილველ შემთხვევაში არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული წინაპირობა, კასატორს არ წარმოუდგენია იმგვარი დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია, რომელიც საკასაციო საჩივრის არსებითად განსახილველად დაშვების შესაძლებლობას მისცემდა სასამართლოს, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

30. „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „უ" ქვეპუნქტის თანახმად, კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველი;

2. კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ე. გასიტაშვილი