საქმე №ას-1492-2023 5 ივლისი, 2024 წელი,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები:ზურაბ ძლიერიშვილი,

მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – კ.ა–ძე (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ი.ა–ძე (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 3 ოქტომბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – თანხის დაკისრება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის უარყოფა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 15 აპრილის გადაწყვეტილებით არ დაკმაყოფილდა კ.ა–ძის (შემდეგში მოსარჩელე, აპელანტი ან კასატორი) სარჩელი, რომლითაც ის მოითხოვდა ი.ა–ძისათვის (შემდეგში: მოპასუხე) 667 600 ლარისა და 46 722 აშშ დოლარის დაკისრებას.

2. საქალაქო სასამართლოს ამავე გადაწყვეტილებით გაუქმდა საქმეზე თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 25 თებერვლის განჩინება, რომლითაც, სარჩელის უზრუნველყოფის მიზნით, მოპასუხეს აეკრძალა:

2.1. მის საკუთრებაში არსებული ქვემოთ მითითებული უძრავი ქონების გასხვისება და გირავნობით დატვრითვა:

2.1.1. ქ. თბილისი, ქუჩა ........ (ს.კ........);

2.1.2. თერჯოლის მუნიციპალიტეტი, სოფელი ......., (ს.კ........);

2.1.3. ზუგდიდი, სოფელი განმუხური, (ს.კ. 43.29.42.430);

2.1.4. ქალაქი თბილისი, ....., „....“ (ს.კ. .......);

2.1.5. ქალაქი თბილისი, ...., „........“ (ს.კ. .........);

2.2. მის საკუთრებაში არსებული ქვემოთ ჩამოთვლილ საწარმოებში წილების გასხვისება და გირავნობით დატვირთვა:

2.2.1. შპს „ა–ის“ (ს.ნ. ...........) 50%-იანი წილის;

2.2.2. შპს „ი.თ–ის“ (ს.ნ.......) 50%-იანი წილის;

2.2.3. შპს „მ.ს–ოს“ (ს.ნ......) 37.5%-იანი წილის.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოსარჩელის მიერ წარდგენილი სააპელაციო საჩივარი, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილების მოთხოვნით, არ დაკმაყოფილდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 3 ოქტომბრის განჩინებით. შესაბამისად, უცვლელი დარჩა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სარჩელის უარყოფის თაობაზე.

4. მოცემულ საქმეზე სასამართლოს მიერ დადგენილია შემდეგი უდავო ფაქტობრივი გარემოებები:

4.1. 2014 წლის 16 მაისს დაფუძნდა შპს „ი.თ–ი“, რომლის პარტნიორები იყვნენ: მ.ბ–ი - 20%, ნ.მ–ი - 20%, თ.ც–ძე -40%, ნ.მ–ძე - 20%. კომპანიის დირექტორად დაინიშნა მ.ბ–ი;

4.2. შპს „ინ-სი თ–მა“ 2014 წლის 1 ივლისის უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულებით, ლ.ც–ძის, ნ.მ–ძის, მ.ბ–ის, მ.ა–ძის, კ.ა–ძის (მოცემული დავის მოსარჩელე მხარის), ნ.მ–ის, ლ.ჯ–ის, ა.რ–ას, ა.ბ–ისა და გ.ხ–საგან შეიძინა მიწის ნაკვეთი მდებარე მისამართზე: თბილისი, ......, საკადასტრო კოდი ......., დაზუსტებული ფართობი 1 572 კვ.მ; ნასყიდობის ფასი განისაზღვრა 1 900 000 აშშ დოლარით, რომელიც, გადახდის დღისათვის ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი ოფიციალური კურსის შესაბამისად, შეადგენდა 3 360 910 ლარს. შეძენილ ნაკვეთზე, ქალაქ თბილისის მერიის სსიპ თბილისის არქიტექტურის სამსახურის N1210677 ბრძანებით, შეთანხმდა მრავალფუნქციური შენობის არქიტექტორული პროექტი, გაიცა მშენებლობის ნებართვა და მშენებლობის სანებართვო მოწმობა. მშენებლობის ვადად განისაზღვრა 2014 წლის 08 აპრილიდან 2017 წლის 08 ოქტომბრის ჩათვლით პერიოდი;

4.3. თ.ც–ძემ შპს „ი–ის“ საბანკო ანგარიშზე 2014 წლის 30 ნოემბერს შეიტანა 20 000 ლარი, შემდეგი დანიშნულებით: „დამფუძნებლის შენატანი, თ.ც–ძე, ი.ა–ძე“;

4.4. 2016 წლის 2 ნოემბერს, თ.ც–ძემ შპს „ი. თ–ში“ მის სახელზე რიცხული 40% წილიდან 20% წილი უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადასცა მოცემული დავის მოპასუხეს;

4.5. 2016 წლის 2 ნოემბრისათვის კომპანიაში პარტნიორთა წილები გადანაწილდა შემდეგი სახით: მ.ბ–ი -20%, ნ.მ–ი 20%, ნ.მ–ძე - 20%, თ.ც–ძე - 20%, მოპასუხე- 20%;

4.6. მოცემულ საქმეზე მოპასუხე მხარესა და და სს „ს.ბ–ს“ შორის, 2017 წლის 22 მარტს დაიდო 350 000 აშშ დოლარის საკრედიტო ხაზის ხელშეკრულება, რომლის მიზნობრიობას წარმოადგენდა შპს „ი–ში“ წილის შეძენა. ხელშეკრულების 3.1 პუნქტის თანახმად, მხარეები შეთანხმდნენ, რომ მოპასუხე საკრედიტო ხელშეკრულების ფარგლებში კრედიტის თანხას, თანამონაწილეობის სახით, დაუმატებდა ბანკში, ანგარიშზე განთავსებულ 1 000 000 აშშ დოლარს და ასევე იღებდა ვალდებულებას, უზრუნველეყო, რომ საკრედიტო ხელშეკრულების ფარგლებში კრედიტის თანხის ათვისებიდან 7 დღის ვადაში შპს „ი.თ–ის“ 100% წილის მფლობელებად დარეგისტრირდებოდნენ მოპასუხე და თ.ც–ძე;

4.7. სს „ს.ბ–სა” და თ.ც–ძეს შორის, 2017 წლის 22 მარტს, გაფორმდა N GCLCA000208202-4302663 საკრედიტო ხელშეკრულება 1 385 000 აშშ დოლარის ოდენობით, რომლის მიზნობრიობას წარმოადგენდა შპს „ი–ში’’ წილის შეძენა;

4.8. მოპასუხემ 2017 წლის 22 მარტს მ.ბ–ისაგან შეიძინა შპს „ი–ის’’ 10 %-იანი წილი 450 000 აშშ დოლარად, ხოლო ნ.მ–ძისაგან - 20%ანი წილი 900 000 აშშ დოლარად. იმავე დღეს დადებული წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებებით, თ.ც–ძემ მ.ბ–ისაგან შეიძინა შპს „ი–ის“ 10 %-იანი წილი 450 000 აშშ დოლარად, ხოლო ნ.მ–ისაგან - 20%-იანი წილი 900 000 აშშ დოლარად.

4.9. 2017 წლის 22 მარტის მდგომარეობით, სამეწარმეო საზოგადოების წილები გადანაწილდა შემდეგი სახით: თ.ც–ძე - 50% წილი, მოცემული დავის მოპასუხე - 50 % წილი. დირექტორის თანამდებობაზე დაინიშნა ი.ტ–ძე (იხ. წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებები და ამონაწერები მეწარმეთა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების რეესტრიდან - ტ.1, გვ. 49-70);

4.10. შპს „ი–ის“ მთავარ აქტივს წარმოადგენს უძრავი ქონება მდებარე: თბილისი, ........, საკადასტრო კოდი ........., დაზუსტებული ფართობი 1 572 კვ.მ., რომელიც კომპანიამ 2014 წლის 1 ივლისს შეიძინა ძველი მესაკუთრეებისაგან. შეძენილ ნაკვეთზე, ქალაქ თბილისის მერიის სსიპ თბილისის არქიტექტურის სამსახურის N1210677 ბრძანებით, შეთანხმდა მრავალფუნქციური შენობის არქიტექტორული პროექტი, გაიცა მშენებლობის ნებართვა და მშენებლობის სანებართვო მოწმობა. მშენებლობის ვადად განისაზღვრა 2014 წლის 8 აპრილიდან 2017 წლის 8 ოქტომბრის ჩათვლით პერიოდი (იხ. ამონაწერი საჯარო რეესტრიდან და თბილისის აქრქიტექტურის სამსახურის გადაწყვეტილება- ტ. 1, გვ 37-46);

4.11. ერთი მხრივ, სს „ს.ბ–სა“ და, მეორე მხრივ, შპს „ი–ს’’, მოცემული დავის მოსარჩელეს, მოპასუხესა და თ.ც–ძეს შორის, 2017 წლის 09 მარტს, გაფორმდა ხელშეკრულება გენერალური საკრედიტო ხაზის შესახებ N GCL000202114-4015461. საკრედიტო ხაზის მოცულობად განისაზღვრა 5 000 000 აშშ დოლარი, მოქმედების ვადად - 240 თვე.

4.12. შპს „ი–ის“ საბანკო ანგარიშებიდან თ.ც–ძეს სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ოდენობით ჩაერიცხა თანხები, რომლებსაც ეს უკანასკნელი რიცხავდა მისი მეუღლის, რომელიც მოცემული დავის მოსარჩელეა (აპელანტია) საბანკო ანგარიშზე. კერძოდ, 2017 წლის 17 ივლისიდან 2020 წლის 10 იანვრის პერიოდში, თ.ც–ძის საბანკო ანგარიშზე შპს „ი–იდან’’ ჩარიცხულია შემდეგი თანხები:

- 2018 წლის 13 აგვისტოს - 77 000 ლარი; 2018 წლის 10 დეკემბერს - 8000 ლარი; 2019 წლის 08 იანვარს - 10 000 ლარი; 2019 წლის 28 იანვარს - 20 000 ლარი; 2019 წლის 01 თებერვალს - 53 100 ლარი; 2019 წლის 25 თებერვალს - 15 000 ლარი; 2019 წლის 05 მარტს- 30 000 ლარი; 2019 წლის 07 მარტს - 117 000 ლარი; 2019 წლის 11 მარტს- 43 000 ლარი; 2019 წლის 26 მარტს - 81 500 ლარი; 2019 წლის 30 მარტს- 54 000 ლარი; 2019 წლის 24 აპრილს -134 600 ლარი; 2019 წლის 01 მაისს - 44 000 ლარი; 2019 წლის 22 მაისს - 10 000 ლარი; 2019 წლის 27 მაისს - 40 000 ლარი; 2019 წლის 28 ივნისს - 30 000 ლარი; 2019 წლის 05 ივლისს - 10 000 ლარი; 2019 წლის 09 ივლისს- 45 000 ლარი; 2019 წლის 29 ივლისს- 44 000 ლარი; 2019 წლის 27 სექტემბერს - 20 000 ლარი; 2019 წლის 05 ნოემბერს - 20 000 ლარი; 2019 წლის 25 ნოემბერს - 40 000 ლარი; 2019 წლის 27 დეკემბერს- 57 000 ლარი; 2020 წლის 10 იანვარს- 73 000 ლარი; 2020 წლის 23 იანვარს -14000 ლარი.

4.13. 2017 წლის 17 ივლისიდან 2020 წლის 10 იანვრის პერიოდში, თ.ც–ძის საბანკო ანგარიშიდან მოცემული დავის მოსარჩელის (აპელანტის) საბანკო ანგარიშზე გადარიცხულია: 2019 წლის 28 იანვარს - 14 000 ლარი; 2019 წლის 01 თებერვალს - 40 000 ლარი; 2019 წლის 25 თებერვალს - 5 000 ლარი; 2019 წლის - 15 000 ლარი; 2019 წლის 07 მარტის - 117 000 ლარი; 2019 წლის 11 მარტს - 43 000 ლარი; 2019 წლის 26 მარტს-70 000 ლარი; 2019 წლის 30 მარტს - 54 000 ლარი; 2019 წლის 24 აპრილს - 90 000 ლარი; 2019 წლის 01 მაისს- 40000 ლარი; 2019 წლის 22 მაისს - 9 000 ლარი; 2019 წლის 27 მაისს- 28 000 ლარი; 2019 წლის 30 ივნისს- 15 000 ლარი; 2019 წლის 05 ივლისს -10 000 ლარი; 2019 წლის 09 ივლისს - 28 000 ლარი; 2019 წლის 29 ივლისს - 34 000 ლარი; 2019 წლის 27 სექტემბერს - 10 000 ლარი; 2019 წლის 05 ნოემბერს - 15 000 ლარი; 2019 წლის 25 ნოემბერს 20 000 ლარი; 2019 წლის 27 დეკემბერს - 57 000 ლარი; 2020 წლის 10 იანვარს 73 000 ლარი.

4.14. თავის მხრივ მოსარჩელის/აპელანტის საბანკო ანგარიშიდან მოპასუხის ანგარიშზე 2017 წლის 17 ივლისიდან 2020 წლის 10 იანვრის ჩათვლით ჩარიცხულია ჯამში 667 600 ლარი და 46 722 აშშ დოლარი.

4.14.1. მოსარჩელეს/ აპელანტს მოპასუხის ანგარიშზე გადარიცხული აქვს: -2017 წლის 17 ივლისს -1 500 ლარი; -2017 წლის 31 ივლისს - 300 ლარი; -2019 წლის 05 მარტს - 15 000 ლარი; - 2019 წლის 07 მარტს ჯამში- 117 000 ლარი; - 2019 წლის 11 მარტს- 43 000 ლარი; - 2019 წლის 26 მარტს ჯამში - 64 000 ლარი; - 2019 წლის 30 მარტს ჯამში - 54 000 ლარი; - 2019 წლის 24 აპრილს ჯამში - 67 300 ლარი; - 2019 წლის 01 მაისს -22 000 ლარი; - 2019 წლის 15 მაისს -2500 ლარი; - 2019 წლის 22 მაისს -2500 ლარი; - 2019 წლის 27 მაისს -20 000 ლარი; - 2019 წლის 21 ივნისს -2000 ლარი; - 2019 წლის 30 ივნისს -10 000 ლარი; - 2019 წლის 05 ივლისს -5000 ლარი; - 2019 წლის 09 ივლისს - 10 000 ლარი; - 2019 წლის 29 ივლისს - 22 000 ლარი; - 2019 წლის 26 აგვისტოს -22 000 ლარი; - 2019 წლის 27 სექტემბერს -10 000 ლარი; -2019 წლის 05 ნოემბერს -10 000 ლარი; - 2019 წლის 25 ნოემბერს- 20 000 ლარი; - 2019 წლის 27 დეკემბერს ჯამში - 72 000 ლარი და 2020 წლის 10 იანვარს ჯამში -72 800 ლარი.

4.14.2. მოსარჩელეს/აპელანტს მოპასუხისათვის სს „ს.ბ–ის“ ანგარიშზე ჩარიცხული აქვს: - 2018 წლის 13 მარტს - 2 000 აშშ დოლარი; - 2018 წლის 15 მარტს -2 000 აშშ დოლარი; - 2019 წლის 27 მარტს - 5000 აშშ დოლარი; -2019 წლის 15 ივლისს - 5000 აშშ დოლარი; -2019 წლის 04 ნოემბერს - 2000 აშშ დოლარი; -2020 წლის 11 მარტს - 10 000 აშშ დოლარი.

4.14.3 ელექტრონული საგადახდო მომსახურების პროვაიდერი eMoney.ge-ს საშუალებით მოსარჩელეს/აპელანტს მოპასუხისათვის გადარიცხული აქვს ჯამში 20 722 აშშ დოლარი.

4.15. მოსარჩელის/აპელანტის თ.ც–ძემ 2021 წლის 23 თებერვალს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს და მოითხოვა ი.ა–ძისათვის შპს „ი–ის“ 20% წილის ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმება.

4.16. თ.ც–ძე და მოსარჩელე/აპელანტი არიან მეუღლეები, ხოლო მოპასუხე არის მოსარჩელის ბიძაშვილი.

5. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მხარეები სადავოდ არ ხდიან წინამდებარე განჩინების 4.12-4.14.3 ქვეპუნქტებში მითითებული საბანკო გადარიცხვების თანმიმდევრულობას ან ოდენობას. აპელანტის მტკიცებით, მასსა და მოპასუხეს შორის შედგა ზეპირი შეთანხმება, რომლის ფარგლებშიც მოპასუხეს მოსარჩელისათვის (აპელანტისათვის) უნდა მიეყიდა შპს „ი.თ–ის“ 30%-იანი წილი. იმის გამო, რომ სათანადო წესით არ იქნა გარიგება დადებული და არც მისი პირობა შესრულდა, ზეპირსიტყვიერი შეთანხმება წილის გამოსყიდვის შესახებ ბათილი გარიგებაა და არ წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს. ხსენებულის გამო კონდიქციური სამართლის ნორმების გამოყენებით უნდა დაბრუნდეს მოპასუხის მიერ უსაფუძვლოდ მიღებული თანხმები.

5.1. თავის მხრივ, მოპასუხე არ დაეთანხმა მოსარჩელის (აპელანტის) მტკიცებას და მიღებული თანხების დასაბუთებულბაზე მიუთითა. მოპასუხემ განმარტა, რომ მიღებული თანხები შპს „ი. თ–ის“ მიერ გაცემული დივიდენდია. დივიდენდი გაიცემოდა მოსარჩელის/აპელანტის მეუღლეზე - თ.ც–ძეზე თანხის ჩარიცხვით. თამარ ცერვაძისაგან თანხებს მოსარჩელე (აპელანტი), ხოლო ამ უკანასკნელისაგან მოპასუხე იღებდა.

6. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში, მისი მსჯელობის საგანია, მართებულად დაადგინა თუ არა ფაქტობრივი გარემოებები პირველი ინსტანციის სასამართლომ. გამოკვეთილია თუ არა ბათილი გარიგების გამო თანხების უკუდაბრუნების ვალდებულება, თუ მოპასუხისათვის ჩარიცხულ თანხებს გააჩნდა სამართლებრივი საფუძველი.

6.1. სააპელაციო სასამართლოსათვის კანონმდებლის მიერ დაკისრებული ფუნქციის, მართლმსაჯულების განხორციელებაში მისი როლისა და სტატუსის მხედველობაში მიღებით, სასამართლომ განმარტა, რომ გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შემოწმების ფარგლები განისაზღვრება ამ ფაქტების დადგენისათვის არსებული საპროცესო წესების დაცვის შემოწმებით (იხ. თ. ლილუაშვილი. სამოქალაქო საპროცესო სამართალი. თბ. 2005წ. გვ. 522). სასამართლო პროცესუალური დარღვევების კუთხით გასაჩივრებული გადაწყვეტილების შემოწმებისას, ამ დარღვევების შემეცნებას, ახორციელებს პროცესუალური ფაქტების დამდგენი მტკიცებულებების მეშვეობით. ამ შემთხვევაში სასამართლო ფაქტს „უყურებს“ მტკიცებულებების მეშვეობით. მტკიცებითი საქმიანობა უკავშირდება მტკიცების საგანს და მიმართულია ობიექტურად არსებული მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტობრივი გარემოებების დადგენა-უარყოფის დადასტურებისაკენ. მტკიცებითი საქმიანობა, პროცესუალური თვალსაზრისით, წარმოადგენს კანონით დადგენილი წესით სასამართლოს წინაშე მხარეთა პოზიციების ჭეშმარიტების დადასტურებას (Е. В. Васьковский. Учебник гражданского процесса. 2-у изд. М. 1917 (citirebulia М.Треушников. Хрестоматия по гражданскому процессу. М. 1996г., стр., 94).

6.2. პროცესუალურ სამართალში, მტკიცებულებით თეორიაში ხშირად ამ საკითხებთან დაკავშირებულ პრობლემებზე საუბრობდნენ და სხვადასხვა მოსაზრებას გამოთქვამდნენ ჭეშმარიტების არსის შესახებ (http://www.msk-arbitr.ru/upload/article.php?id=372), მაგრამ ამ შემთხვევაში უნდა დაზუსტდეს, თუ რას წარმოადგენს ჭეშმარიტება მტკიცებულებათა თეორიაში და საბოლოოდ რა მიზანს ისახავს პროცესუალური დარღვევების შემოწმება სასამართლოში. პოზიტიურ სამართლებრივ ჭრილში ჭეშმარიტების განსაზღვრას მეტად დიდი მნიშვნელობა გააჩნია. როგორც აღინიშნა, მტკიცებითი საქმიანობა ხორციელდება მტკიცებითი საშუალებებით (სახეებით). კონკრეტული მტკიცებულებები ფასდება მოსამართლის შინაგანი რწმენის საფუძველზე (საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის, /შემდეგში: სსსკ/ 105.2-ე მუხლი), ხოლო შინაგანი რწმენა პირდაპირპროპორციულია ჭეშმარიტების დადგენის პროცესთან. უნდა აღინიშნოს, რომ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების ჭეშმარიტების კრიტერიუმს წარმოადგენს პრაქტიკა (თ. ლილუაშვოლი, „სასამართლო გადაწყვეტილების დასაბუთებულება“. საბჭოთა სამოქალაქო სამართლისა და პროცესის აქტუალური საკითხები. თბ. 1977წ., გვ 21; იხ. და შეადარეთ თეიმურაზ თოდრია, სადისერტაციო ნაშრომი თემაზე „ფაქტობრივი გარემოებების მნიშვნელობა საკასაციო სასამართლოსათვის“ გვ: 130-132. ელექტრონულად ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე - http://press.tsu.ge/data/image_db_innova/Disertaciebi/teimuraz_todria.pdf).

7. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ შესაძლებელია აპელანტის მოთხოვნა გამართლებული იყოს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში: სსკ) 385-ე მუხლის დისპოზიციის მიხედვით, რომლის თანახმადაც, ის, რაც ვალდებულების გარეშეა გადახდილი, შეიძლება უსაფუძვლო გამდიდრების შესახებ წესების მიხედვით უკან იქნეს მოთხოვილი. ამავე კოდექსის 976.1-ე მუხლის თანახმად პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ: ა) ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში; ბ) ვალდებულების საწინააღმდეგოდ ისეთი შესაგებელი იქნა წარდგენილი, რომ ხანგრძლივი დროის განმავლობაში გამორიცხულია მოთხოვნის წარდგენა. სასამართლოს ვალდებულებაა მითითებული მუხლების შინაარსში შემავალი ელემენტების არსებობა შეამოწმოს და დაადგინოს, გამდიდრდა თუ არა მოპასუხე.

7.1. მოთხოვნის უფლების პირველი წინაპირობა 976.1-ე მუხლის მიხედვით არის ის, რომ მიმღებს რაღაც „გადაეცა“. გადაცემა წარმოადგენს მოქმედებას, როდესაც მიმღებს გადაეცემა ან მის მიმართ განხორციელდება გარკვეული სახის შესრულება შეგნებულად და ნებაყოფლობით (Gursky, Schuldrecht Besonderer Teil, 5. Auflage 2005, 185). 976-ე მუხლში მოცემული გადაცემა უნდა განხორციელებულიყო „ვალდებულების შესრულების მიზნით“ (König, Ungerechtfertigte Bereicherung, in: Gutachten und Vorschläge zur Überarbeitung des Schuldrechts, herausg. vom Bunderminister der Justiz, 1541). ამასთან სულ ერთია, თუ რა სახის ვალდებულებას ეხება საქმე. მაგალითად, შეიძლება საქმე ეხებოდეს შემთხვევას, როდესაც ვინმეს გადახდით სურს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების შესრულება.

7.2. სსკ-ის 976.1-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით მოთხოვნის უფლების მეორე წინაპირობაა, რომ ვალდებულება, რომელიც შესრულების განხორციელების შედეგად უნდა დაიფაროს, ფაქტობრივად არ არსებობდა (Münchener Kommentar zum BGB, Sprau, 2007, § 812, Rdn. 71). ვალდებულების არარსებობა ნიშნავს შესრულების სამართლებრივი საფუძვლის არარსებობას. ამაში შესაძლებელია წინააღმდეგობის დანახვა, რადგან არსებული ვალდებულება ხომ ყოველთვის წყდება მას შემდეგ, რაც ის შესრულებულია (სსკ-ის 427-ე მუხლი). თუმცა, მას აქვს კიდევ ერთი, ასე რომ ვთქვათ გაგრძობითი მნიშვნელობა, იმდენად რამდენადაც ის ახლა წარმოადგენს იმის დასაბუთებას, რომ მიმღებს უფლება აქვს დაიტოვოს მიღებული (Thomale, Leistung als Freiheit. Erfüllungsautonomie im Bereicherungsrecht, Tübingen 2012, 173; Medicus/Petersen, Bürgerliches Recht, München 2013, Rdn. 727). ამასთან შესრულების დატოვების საფუძველი განსხვავებულია შესრულების კონდიქციასა და არაშესრულების კონდიქციის შემთხვევაში (ამაზე დეტალურად იხ.: Larenz/Canaris, Lehrbuch des Schuldrechts, Band II, Besonderer Teil, 13. Auflage, 1994, 136). ვალდებულება, არსებობს როგორც სამართლებრივი საფუძველი მისი შესრულების შემდეგაც. არა აქვს მნიშვნელობა იმას, თუ რამ გამოიწვია შესასრულებელი ვალდებულების არარსებობა. ასევე სულერთია მოთხოვნის საფუძვლებისთვის, ვალდებულებათავიდანვე არ არსებობდა, თუ მოგვიანებით შეწყდა. შემთხვევები, როდესაც სამართლებრივი საფუძველი თავიდანვე არ არსებობდა, უმეტესწილად ეფუძნება შემსრულებლის მიერ დაშვებულ შეცდომას.

7.3. სსკ-ის 976.1-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტში დასახელებული მესამე შემთხვევა „ვალდებულება არ წარმოიშვა“ ეხება ისეთ ვითარებას, როდესაც სამომავლო ვალდებულებაზე ხორციელდება წინმსწრები შესრულება (König, Ungerechtfertigte Bereicherung, in: Gutachten und Vorschläge zur Überarbeitung des Schuldrechts, herausg. vom Bunderminister der Justiz, 1526). იგულისხმება შემთხვევები, როდესაც, მაგალითად, ვიღაც იხდის მომავალში დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული თანხის ავანსს იმ მოლოდინით, რომ ეს ხელშეკრულება განხორციელდება, ან მოქირავნეს განკარგვის უფლებით იმაზე ადრე გადაეცემა სივრცე, ვიდრე მოხდებოდა ქირაზე საბოლოოდ შეთანხმება და ხელშეკრულების გაფორმება. ამ შემთხვევებში საქმე ეხება შესრულებას, რომელიც უკავშირდება „სამომავლო“ ვალდებულებას. იმ შემთხვევაში, თუ საბოლოოდ - არ მოხდება ხელშეკრულების დადება, ხორციელდება უკუმოთხოვნა 976-ე მუხლის მიხედვით (ხსენებულ საკითხთან დაკავშირებით უფრო ვრცლად იხილეთ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ელექტრონული კომენტარები, 976-ე მუხლის კომენტარი, ხელმისაწვდომია, აგრეთვე ვებგვერდზე - http://www.gccc.ge/).

8. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ კონდიქციური სამართლის წესების ასამოქმედებლად აუცილებელია დადგინდეს მოსარჩელის/აპელანტის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები, რომ მხარეთა შორის დაიდო არანამდვილი ხელშეკრულება, რის საფუძველზეც იქნა კონკრეტული თანხები გადახდილი მოწინააღმდეგე მხარისათვის. სწორედ, სამართლებრივი საფუძვლის არარსებობა წარმოადგენს გადაცემული თანხების მოპასუხისათვის დაკისრებას სამოქალაქო პასუხისმაგებლობის ფორმად. სსკ-ის 327.1-ე მუხლის მიხედვით, ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები ყველა მის არსებით პირობებზე შეთანხმდნენ საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით. პრაქტიკული მნიშვნელობის საკითხია, თუ რას მოიაზრებს ხელშეკრულების არსებითი პირობა (essentialia negotii). სსკ-ის 327.2-ე მუხლის მიხედვით, არსებითად ჩაითვლება ხელშეკრულების ის პირობები, რომლებზედაც ერთ-ერთი მხარის მოთხოვნით მიღწეულ უნდა იქნეს შეთანხმება, ანდა რომლებიც ასეთად მიჩნეულია კანონის მიერ. ხელშეკრულების არსებითი პირობების ჩამონათვალს, იშვიათი გამონაკლისის გარდა (რადგან თითოეული ტიპის ხელშეკრულებას აქვს კანონით გაწერილი „მინიმალური შინაარსი“, რომლესაც ქმნიან ის პირობები, რომლებზეც შეთანხმების გარეშე ხელშეკრულება არ დაიდება), კანონი არ განსაზღვრავს. არსებითად ჩაითვლება ხელშეკრულების მხოლოდ ის პირობები, რომელზეც მხარეთა შეთანხმების მიღწევის გარეშე, ხელშეკრულება დადებულად არ ჩაითვლება (შეად. ლადო ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 327, გვ.90, თბილისი, 2001).

9. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა სსკ-ის 327.1-ე მუხლის დანაწესზეც, რომლის თანახმადაც, ხელშეკრულების დასადებად საკმარისი არ არის მხოლოდ მხარეთა შეთანხმება ხელშეკრულების ყველა არსებით პირობაზე, არამედ საჭიროა ასევე, რომ ეს შეთანხმება მოხდეს საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით. სსკ-ის 328.1-ე მუხლის თანახმად, თუ კანონით ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის დადგენილია განსაზღვრული ფორმა, ან მხარეებმა ხელშეკრულებით გაითვალისწინეს ასეთი ფორმა, მაშინ ხელშეკრულება ძალაში შედის მხოლოდ ამ ფორმის შესახებ მოთხოვნის შესრულების შემდეგ. სსკ-ის 69-ე მუხლი განსაზღვრავს, რომ გარიგება შეიძლება დაიდოს ზეპირად ან წერილობითი ფორმით. გარიგების ფორმასთან დაკავშირებით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ზოგადი ნაწილით დადგენილი წესები ხელშეკრულების ფორმაზეც ვრცელდება. როგორც წესი, გარდა გამონაკლისი შემთხვევებისა, ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის რაიმე განსაკუთრებული ფორმის დაცვა საჭირო არ არის. ხელშეკრულება ძალაში მას შემდეგ შედის, როდესაც მხარეები შესაბამის პირობებზე, თუნდაც ზეპირი მოლაპარაკებების გზით, შეთანხმდებიან. ხელშეკრულების დასადებად, ცალკეულ შემთხვევაში, ზეპირი მოლაპარაკებებით შესაბამისი პირობების განსაზღვრაც არ არის აუცილებელი. შესაძლოა, მხარეთა კონკლუდენტური ქმედებებიდანაც ირკვეოდეს, რომ მათ შორის ხელშეკრულება დაიდო.

10. ამდენად, ხელშეკრულების ფორმასთან დაკავშირებითაც მოქმედებს სახელშეკრულებო ფორმის თავისუფლების პრინციპი. თუმცა ეს პრინციპი შეუზღუდავი არ არის. ცალკეულ შემთხვევებში კანონი ადგენს ფორმას, რომლის დაცვაც კონკრეტული ტიპის ხელშეკრულებების ნამდვილობისათვის აუცილებელია. მხარეებსაც შეუძლიათ გაითვალისწინონ ხელშეკრულების რაიმე ფორმა, როგორც მისი ძალაში შესვლის აუცილებელი წინაპირობა. კანონმდებელი გარკვეულ წესებს ხელშეკრულების ფორმასთან დაკავშირებით ისეთ შემთხვევებში განსაზღვრავს, როდესაც თავად სახელშეკრულებო სამართლებრივი ურთიერთობის სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად არის ამის საჭიროება და ფორმის დაწესებას შესაბამისი მიზანი გააჩნია. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი განსაზღვრავს ხელშეკრულების ტიპებს, რომელთა ნამდვილობისათვის საჭიროა, რომ ისინი დაიდოს წერილობითი ფორმით. თავის მხრივ, წერილობითი ფორმა იყოფა რთულ (სანოტარო) წერილობით და მარტივ წერილობით ფორმებად (სუსგ N ას-405-2021, 29.06.2021 წ.).

11. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ სარჩელში ფორმადაუცველი გარიგების შესახებ რაიმე სახის კონკრეტული ინფორმაცია ასახული არ არის, მაგალითად, რომელი წლის რომელ დღეს დაიდო გარიგება აპელანტს პირველი ინსტანციის სასამართლოში არ მიუთითებია. იმის გამო, რომ სადავო ტრანზაქციებით გადარიცხულ თანხას მოსარჩელე/აპელანტი მიიჩნევს საწარმოს წილის გამოსყიდვის თანხებად, ლოგიკურია, როგორც მინიმუმ, ხელშეკრულება მხარეთა შორის ზეპირი ფორმით უნდა დადებულიყო არა უგვიანეს 02.06.2017წ., სწორედ ამ თარიღით განხორციელდა პირველი ანგარიშსწორება აპელანტის (მოსარჩელის) ანგარიშიდან მოპასუხის საბანკო ანგარიშზე 5 000 ლარის ოდენობით (პირველი ინსტანციის სასამართლოში გარიგების დადების დროის შესახებ შეკითხვაზე მხარემ 2017 წლის ივნისის თვეზე მიუთითა). იმხანად მოქმედი „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის 43.1-ე მუხლის თანახმად, შეზღუდული პარტნიორის (კომანდიტის) წილი შეიძლება გასხვისდეს ან მემკვიდრეობით გადაეცეს სხვა პარტნიორების თანხმობის გარეშე, თუ წესდება სხვა რამეს არ ითვალისწინებს. ამავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, წილის დათმობისას საჭიროა ნოტარიულად დამოწმებული წერილობითი ხელშეკრულება. ბათილი გარიგების შედეგად საფუძვლის გარეშე მიღებულის უკან დაბრუნების წესის ასამოქმედებლად აუცილებელია რიგი გარემოებების დადგენა. აუცილებელია იდენტიფიცირებადი იყოს და მხარეც უთითებდეს, როდის დაიდო გარიგება, რა იყო გამოსყიდვის ფასი, როდემდე უნდა მომხდარიყო თანხის გადახდა, რა წესით უნდა მომხდარიყო თანხის გადახდა (ერთიანად, ნაწილ - ნაწილ, გრაფიკის მიხედვით). პირის სადავოდ ქცეული უფლების შეფასება ითვალისწინებს, როგორც პროცესუალურ, ისე მატერიალურ სამართლებრივ ასპექტებს. საპროცესო წესრიგი, დისპოზიციურობის და შეჯიბრებითობის პრინციპების რეალიზაციით, უზრუნველყოფს კანონიერების რეჟიმის განხორციელებას სამოქალაქო სამართალწარმოების ფარგლებში. საპროცესო კანონმდებლობის შესაბამისად, მოსარჩელეს (აპელანტს) თავისი დარღვეული თუ სადავოდ გამხდარი უფლების დასაცავად შეუძლია, მიმართოს სასამართლოს.

12. სასამართლოს ვალდებულებები პროცესუალური ინსტიტუტების გამოყენების ჭრილში, მათ შორის, მოიცავს სასამართლოს ფუნქციას, კონტროლი გაუწიოს საპროცესო უფლებების გამოყენების თავისუფალ სივრცეს. მოსამართლე ხელმძღვანელობს მხარეთა შეჯიბრებითობის განხორციელებას საპროცესო დანაწესების დაცვით. საპროცესო უფლებების რეალიზაციის თავისუფლება არ არის შეუზღუდავი. სამოქალაქო სამართალწარმოების სუბიექტები თავისუფალი არიან საპროცესო მოქმედებების არჩევანში მანამ, სანამ მათი თავისუფლება არ არღვევს კანონის ნორმებს ან არ ზღუდავს სხვა პირის ინტერესებს. ამგვარად, მიუხედავად იმისა, რომ შეჯიბრებითობის პრინციპი უზრუნველყოფს ფაქტებზე მხარის საპროცესო ბატონობას, იმავდროულად ზღუდავს მას ვალდებულებით, დაიცვას ამავე კოდექსით გათვალისწინებული პირობები, რაც წარმოადგენს სამართალწარმოების წესის მნიშვნელოვან ელემენტს. ფაქტების მითითების, როგორც მხარეთა პროცესუალური ვალდებულების არსი, განმარტებულია საქართველოს უზენაესი მყარი სასამართლო პრაქტიკით. არაერთ გადაწყვეტილებაშია აღნიშნული, რომ „......ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.....“ (იხ. სუსგ-ები: N ას-973-1208-04; Nას-1529-1443-2012; N ას- 664-635-2016). ამდენად, სამოქალაქო დავის გადაწყვეტის ორიენტირი არის საქმის კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოებები და არა ზოგადად კანონის მხოლოდ აბსტრაქტული შემადგენლობა. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც საქმეზე დადგენილია დავის ფაქტობრივი გარემოებები, ადგილი აქვს ნორმის შემადგენლობის ნიშნების მისადაგებას (სუბსუმცია) დადგენილად ცნობილ ფაქტობრივ გარემოებებთან.

13. სსსკ-ის 178-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, სარჩელში უნდა აღინიშნოს კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებს სარჩელის მოთხოვნას. „.....მოსარჩელის ახსნა-განმარტებები მაშინ არის გამართული (დასაბუთებული), თუ მასში დასახელებული ფაქტები და გარემოებები შესაბამის სამართლებრივ (სამოქალაქო კოდექსის) ნორმასთან ერთად ქმნის იმის საფუძველს, რომ სამართლებრივი ნორმით გათვალისწინებული მოთხოვნის უფლება წარმოეშვას მოსარჩელე პირს, ანუ დაფუძნდეს მის პიროვნებასთან და მის კონკრეტულ საქმესთან მიმართებით....“. საპროცესო წესრიგი უზრუნველყოფს მხარეთა ავტონომიას და შესაძლებლობას ანიჭებს მათ, თვითონ გადაწყვიტონ, თუ რომელი ფაქტები დაურთონ მოთხოვნას საფუძვლად. თუმცა, მისი შინაარსი იმგვარად უნდა იყოს ჩამოყალიბებული, რომ სრულყოფილად განსაზღვროს მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის ნორმატიული შინაარსი. ,,...მოთხოვნა არსებობს მხოლოდ მაშინ, როდესაც მოცემულია კანონით გათვალისწინებული წინაპირობანი, ანუ ნორმის შემადგენელი ელემენტები...“ (იხ. ტომას ჰერმანი, მტკიცებულებითი სამართალი, თბილისი, 2016 წელი, გვ. 3, ეთერ ჩაჩანიძის თარგმანი. ხელმისაწვდომია ელექტრონული ვერსია: http://lawlibrary.info/ge/books/giz2016-ge- mtkicebulebiti_samartali.pdf). ამ პირობას მნიშვნელოვანი სამართლებრივი ფუნქცია გააჩნია, რადგან განსაზღვრავს მოსამართლის მიერ ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი კვალიფიკაციის წინაპირობებს.

13.1. სასამართლოს კვლევა ფაქტობრივი შემადგენლობის ნაწილში მიმდინარეობს იმ ნორმების ფარგლებში, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის საფუძველს. თუ მოსარჩელის მიერ ნორმის დისპოზიციის შესატყვისი წინაპირობები არ არის, ანდა არასრულყოფილად არის წარმოდგენილი, იმთავითვე გამოირიცხება უფლების რეალიზაცია მოთხოვნის ამ კონკრეტული ნორმატიული შინაარსის ჭრილში (მოსარჩელის სტადია) (იხ. სუსგ N ას-155-145-2017, 26.10.2018 წ.). ამავდროულად, ფაქტების მითითების ვალდებულება უზრუნველყოფს მხარეთა პროცესუალური შესაძლებლობების თანასწორობას. შეჯიბრებითობის პრინციპის მნიშვნელოვანის კომპონენტია საქმის წარმოების განჭვრეტადობა, რადგან გადაწყვეტილება არ უნდა იყოს მხარისათვის მოულოდნელობის ეფექტის გამომწვევი. მოთხოვნის ადრესატმა უნდა იცოდეს მის მიმართ არსებული პრეტენზიის, როგორც ფაქტობრივი, ისე სამართლებრივი შინაარსი.

13.2.მოპასუხე ასევე სარგებლობს პროცესუალური უფლებით, დაეთანხმოს ან სადავოდ გახადოს მოსარჩელის მიერ მითითებული გარემოებები და აღნიშნული წესრიგის დარღვევა ზღუდავს მეორე მხარის შესაძლებლობას, განჭვრიტოს და შეაფასოს საპროცესო ოპონირების სამართლებრივი პერსპექტივა.

14. მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლომ შეამოწმა სადავო გარემოებები და მივიდა დასკვნამდე, რომ სარჩელი არ არის ფორმალურად გამართული, იგი არ შეიცავს თანმიმდევრულ, დამაჯერებელ, ლოგიკურ დასაბუთებას იმ ფაქტების თაობაზე, რომლებსაც ემყარება მოსარჩელის მოთხოვნა, სარჩელის დასაბუთება შემოფარგლულია არა ფაქტებითა და მათი კონკრეტიკით, არამედ - სამართლებრივი შეფასებებით. მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (შეად. სუსგ-ას N ას-559-2019, 04.12.2019 წ., პ.101).

14.1. მოსარჩელის მიერ აღძრული სარჩელის არც ერთ ფაქტობრივ გარემოებასთან დაკავშირებით, ზეპირი მოსმენის დროსაც, არ გაუცია მხარეს დამაჯერებელი პასუხები კითხვებზე, რის საფუძველზეც შევსებული/განვრცობილი იქნებოდა მის მიერ მითითებული გარემოებები. ხელშეკრულების მნიშვნელოვან დეტალებზე მოსარჩელემ (აპელანტმა) ვერ უპასუხა პირველი ინსტანციის სასამართლოს, ხოლო მის მიერ შეთავაზებული ფაქტობრივი მოცემულობა არ იქნა გაზიარებული.

14.2. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ აპელანტი (მოსარჩელე) მხარის მითითებით საწარმოს წილის გამოსყიდვა უნდა მომხდარიყო ზუსტად იმ ოდენობით, რა ოდენობის თანხაც მის საყიდლად მოსარჩელეს გადახდილი ჰქონდა მოპასუხისათვის. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ამ საკითხზე მსჯელობისას მნიშვნელოვანია საწარმოს ფინანსური მდგომარეობის გათვალისწინება და ისიც, თუ რამდენად წარმატებული იყო მისი საქმიანობა. საქმის მასალებითა და მხარეთა ახნა - განმარტებებით დადგენილია, რომ შპს „ე.თ–ი“ საკუთარ უძრავ ქონებაზე აშენებდა მრავალსართულიან საცხოვრებელ ბინას. მისი წილების შესაძენად, მოპასუხე მხარეს საბანკო კრედიტით სარგებლობაც მოუწია (იხ. 22.03.2017წ. ხელშეკრულება საქმეში).

14.3 იმ შემთხვევაშიც, თუ არ იქნებოდა გაზიარებული მოპასუხის შესაგებელში მითითებული გარემოებები (იხ. წინამდებარე განჩინების 5.1 ქვეპუნქტი) მოსარჩელის (აპელანტის) არგუმენტი, თუ რატომ შეიძლებოდა გარიგება მოქმედ საწარმოში წილების დათმობის შესახებ გაფორმებულიყო არა საწარმოს რეგისტრირებულ მეწილე თ.ც–ძესთან, არამედ - მოსარჩელესთან, არადამაჯერებელია. დაუსაბუთებელია აპელანტის მტკიცება წილების გამოსყიდვის ფასთან დაკავშირებითაც.

15. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ საბანკო კრედიტი, თავისი არსით, სპეციალური სუბიექტის მიერ გაცემული სესხის ხელშეკრულებაა, რომელიც ყოველთვის სასყიდლიანია (სსკ-ის 867-ე მუხლის თანახმად, საბანკო კრედიტის ხელშეკრულებით კრედიტის გამცემი აძლევს ან მოვალეა მისცეს მსესხებელს სასყიდლიანი კრედიტი სესხის ფორმით). სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით დაუსაბუთებელია აპელანტის მტკიცება, რადგან გაუგებარია მომგებიანი საწარმოს წილის მფლობელს რატომ შეიძლებოდა მონდომებოდა საბანკო კრედიტის ხელშეკრულებით მიღებული თანხებით ნაყიდი წილების იმავე ფასად გასხვისება ისე, რომ მას თავის თავზე აეღო სარგებლის მიზნით გადასახდელ თანხებს. აპელანტმა ეს ახსნა მხარეებს შორის ნათესაური კავშირითა (იხ. წინამდებარე განჩინების 4.16 ქვეპუნქტი) და წარსულში საჩუქრად მიღებული წილით. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, აპელანტის ეს არგუმენტი არადამაჯერებელია, თუმცა, მიუხედავად იმისა, გამოიკვეთა თუ არა საქმეში შესაძლო ბათილი გარიგების კონტურები, აპელანტის შეკითხვა, რას შეიძლება წარმოადგენდეს მოსარჩელის მიერ მოპასუხისათვის გადაცემული თანხები, ლეგიტიმურია.

16. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტზე, რომლის თანახმადაც ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა პასუხობდეს მხარის მიერ სამართლებრივ და პროცედურულ საკითხებთან დაკავშირებით წარმოდგენილი არგუმენტების ძირითად ასპექტებს (იხ. გადაწყვეტილება საქმეზე Ruiz Torija v. Spain, §§ 29-30). შესაბამისად, უფლება მოსმენაზე მოიცავს არა მხოლოდ სასამართლოს წინაშე არგუმენტების წარდგენის შესაძლებლობას, არამედ სასამართლოს ვალდებულებას, გადაწყვეტილების დასაბუთებაში მიუთითოს მიზეზები, რომელთა საფუძველზეც გაიზიარა ან უარყო შესაბამისი არგუმენტები. სასამართლომ შეიძლება აუცილებლად არ მიიჩნიოს იმგვარ არგუმენტებზე პასუხის გაცემა, რომლებიც აშკარად არარელევანტური, დაუსაბუთებელი ან სხვაგვარად დაუშვებელია მსგავსი არგუმენტების მიმართ არსებული სამართლებრივი დებულებების ან მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე, თუმცა, ყველა გადაწყვეტილება უნდა იყოს ნათელი და საქმეში მონაწილე მხარეებს შესაძლებლობას უნდა აძლევდეს გაიგონ, თუ რატომ გაითვალისწინა სასამართლომ მხოლოდ კონკრეტული გარემოებები და მტკიცებულებები (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Seryavin and Others v. Ukraine §§ 55-62). სასამართლოს აქვს ვალდებულება, სათანადოდ იმსჯელოს მხარეთა მიერ წარდგენილ დოკუმენტებზე, არგუმენტებსა და მტკიცებულებებზე (იხ. Kraska v. Switzerland, § 30; Van de Hurk v. the Netherlands, § 59; Perez v. France, § 80). ამასთან, მხარეებს უნდა ჰქონდეთ არა მხოლოდ იმის შესაძლებლობა, რომ იცოდნენ იმ მტკიცებულებათა შესახებ, რომლებიც მათ სჭირდებათ თავიანთი სარჩელის წარმატებისათვის, არამედ იცოდნენ და ჰქონდეთ კომენტარის გაკეთების საშუალება ყველა იმ მტკიცებულებასთან და მოსაზრებასთან დაკავშირებით, რომლებიც წარდგენილია სასამართლოს აზრის ფორმირებაზე ზეგავლენის მოხდენის მიზნით (იხ. Milatova and others v. The Czech republic §59; niderost-huber v. Switzerland, § 24; k.s. v. finland § 21).

17. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან. სასამართლოს მიერ მოწმდება როგორი შესაგებელი წარადგინა მოპასუხემ (მოთხოვნის შემწყვეტი,შემაფერხებელი, გამომრიცხავი). შესაგებლის შინაარსიდან უნდა მიხვდეს მოსამართლე, რომელია უდავო და რომელია სადავო მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტები. შესაგებლის ინსტიტუტი, სარჩელის ინსტიტუტთან ერთად ერთგვარი გზამკვლევია მტკიცების სტადიისა, რომელზე გადასვლაც არ ხდება, ვიდრე არ ამოიწურება მხარეთა პოზიციების (სარჩელი; შესაგებელი; მოპასუხის მხრიდან არსებითი შედავების შემთხვევაში მოსარჩელის პასუხი და ა.შ.) ურთიერთგაცვლა და უდავო გარემოებების იდენტიფიცირება. საქმის განმხილველი მოსამართლის გადასაწყვეტია, თუ რა ფაქტობრივი აღწერილობა (ფაბულა) უნდა დაუდოს საფუძვლად საკუთარ მსჯელობას, თავის მხრივ მთავარ როლს ფაბულის შექმნაში მხარეები ასრულებენ, რაც სრულად პასუხობს შეჯიბრებითობის პრინციპის მოთხოვნებს. ერთი მხრივ, რელევანტური ფაქტების დახარისხება ხდება სამართლის ნორმის მიხედვით, ხოლო მეორე მხრივ, ფაქტები განსაზღვრავენ, რომელია მოთხოვნის დამფუძნებელი ნორმა. აქედან გამომდინარე, დავის გადაწყვეტაში სარჩელთან ერთად შესაგებლის, როგორც საპროცესო ინსტიტუტის როლი, უაღრესად მნიშვნელოვანია. შესაგებლის ზოგადი კლასიფიკაცია შემდეგია: მატერიალური და საპროცესო შესაგებელი; აბსტრაქტული (ზოგადი) და კონკრეტული შესაგებელი; მარტივი და კვალიფიციური (არსებითი) შესაგებელი. რა ტიპის შესაგებელს წარადგენს მოპასუხე, სრულად თავსდება ამ უკანაკნელის ნების ავტონომიის ფარგლებში. კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები, დამტკიცებულად ითვლება. მოსამართლემ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს, პირველ რიგში, საპროცესო შესაგებელს, ხოლო ამის შემდეგ - მატერიალურ შესაგებელს. მატერიალური შედავება მიმართულია სარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგის მიღწევის წინააღმდეგ, რაც გულისხმობს მოპასუხის მხრიდან ისეთ ფაქტებზე (წინაპირობებზე) მითითებას, რომლებიც გამორიცხავენ, წყვეტენ ან აფერხებენ (განუხორციელებელს ხდიან) სარჩელით მოთხოვნილი შედეგის დადგომას.

18. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდმა პალატამ განმარტა, რომ სსსკ-ის 201-ე მუხლის მეოთხე და მეხუთე ნაწილების თანახმად, „პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს. მოპასუხე ვალდებულია, პასუხს დაურთოს მასში მითითებული ყველა მტკიცებულება. თუ მოპასუხეს საპატიო მიზეზით არ შეუძლია პასუხთან ერთად მტკიცებულებათა წარდგენა, იგი ვალდებულია, ამის შესახებ მიუთითოს პასუხში. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოპასუხეს ერთმევა უფლება, შემდგომში წარადგინოს მტკიცებულებები. სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანი, რომელიც წარმოადგენს სადავო მატერიალურსამართლებრივ ფაქტებს, რომელზეც მიუთითებენ მოსარჩელე და მოპასუხე, მოთხოვნის თუ შესაგებლის დასაბუთების ან გაქარწყლებისათვის, შეუძლებელია წარმოვიდგინოთ მტკიცებითი საქმიანობის გარეშე. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილი ნათელი დადასტურებაა იმისა, რომ მოპასუხე ვალდებულია, საქმის მომზადების მიზნით აქტიურად იმოქმედოს, რაც, უპირველესად, სასამართლოსათვის სარჩელზე მისი წერილობითი მოსაზრებების წარდგენაში გამოიხატება. მოპასუხის მიერ ამ უფლების განუხორციელებლობა, სსსკ-ის 206-ე მუხლის შესაბამისად, ართმევს მას უფლებას, შეასრულოს ასეთი მოქმედება ამ საქმის არსებითად განხილვის დროს (ანუ, სასამართლოს სხდომაზე მხარისაგან მტკიცებულების მიღება აღარ ხდება). ამ შემთხვევისათვის სხვა რაიმე სპეციალურ შედეგს კანონი არ ადგენს“ (იხ.დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017, პ.201).

19. მოცემულ საქმეზე მოპასუხე კვალიფიციური შესაგებლით მიუთითებდა, რომ მის საბანკო ანგარიშზე განხორციელებულ ნებისმიერი სახის ჩარიცხულ თანხას გააჩნდა ლეგიტიმური მიზანი. მოპასუხისავე მითითებით, მოსარჩელე (აპელანტი) სინამდვილეში არის და იყო შპს „ი. თ–ის“ წილის ნამდვილი მესაკუთრე, რომელიც განაგებდა კომპანიას. სწორედ მოსარჩელის/აპელანტის მიერ ხდებოდა საწარმოდან მოგების გატანა თავდაპირველად სახელფასო გასაცემლების სახით, ხოლო შემდეგ კომპანიაში „შენატანის დაბრუნების“ წესებით. ხსენებული გარემოება დადასტურებულია საქმეში წარმოდგენილი ფინანსური ანგარიშის დოკუმენტითაც (იხ. ტ. 4, ს.ფ. 374). იმის, გამო რომ მოპასუხე მხარეს საწარმოს სახსრებთან და ზედმეტად გაღებულ არამიზნობრივ ხარჯებთან დაკავშირებით დაებადა კითხვები, მხარეებს შორის ურთიერთობა დაიძაბა, რამაც მოსარჩელის მიერ სარჩელის აღძვრა განაპირობა.

20. სსსკ-ის 361.1-ე მუხლის თანახმად, „ყოველი შესრულება გულისხმობს ვალდებულების არსებობას“. მოხმობილი ნორმა შეიცავს ისეთ დებულებას, რომლის მიხედვითაც, შესრულება ვალდებულების არსებობის პრეზუმფციას ქმნის. თუ არ არსებობს ვალდებულება, არც შესრულება იქნება (იხ. ზოიძე, სკ-ის კომენტარი, წიგნი III, 2001, მუხლი 361, გვ. 267.). ვალდებულების გარეშე შესრულებული კი უკან დაბრუნებას ექვემდებარება (სსკ-ის 976-ე მუხლი). ამდენად, მართალია, ყოველი შესრულება ვალდებულების არსებობას გულისხმობს, თუმცა მხოლოდ შესრულება რომელიმე კონკრეტული ვალდებულების ინდიკატორად ვერ მიიჩნევა. შესრულება, მართალია, ვალდებულების არსებობას ნიშნავს, თუმცა მხოლოდ შესრულებით კონკრეტული ვალდებულების არსებობა არ დასტურდება (იხ. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარები, ავტორთა კოლექტივი, მუხლი 361-ის კომენტარი, გვ 357, ელექტრონული ვერსია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე - http://www.gccc.ge/). შესრულებასთან ერთად უნდა არსებობდეს იმგვარი ფაქტობრივი მოცემულობა (თითოეულ საქმეში დამოუკიდებლად უნდა განხორციელდეს კვლევა), რაც სასამართლოს აფიქრებინებს, რომ შესრულება მოხმარდა მხარეთა შორის არსებული გარკვეული ვალდებულების შესრულებას. ამიტომ შემსრულებელმა უნდა ამტკიცოს, თუ რა სამართალურთიერთობის ფარგლებში განახორციელა მან ეს შესრულება და კონკრეტულად რომელი ვალდებულება შეასრულა, წინააღმდეგ შემთხვევაში, შემსრულებელი, მხოლოდ შესრულებით, კონკრეტული სამართალურთიერთობის მტკიცების გარეშე, საპასუხო ვალდებულების შესრულებას ვერ მოითხოვს. თუ შემსრულებელი ვერ დაადასტურებს კონკრეტული ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობის არსებობას, იგი განხორციელებული შესრულების უკან გამოთხოვის უფლებას ინარჩუნებს (სსკ-ის 976-ე მუხლი), გარდა იმ შემთხვევებისა, თუ მიმღები არ დაადასტურებს, რომ მან შესრულება სხვა ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე მიიღო (შეად. სუსგ-ას N ბს/1034-992-(კ-09), 5.05.2010 წ.).

21. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოპასუხისათვის თანხის ჩარიცხვის პერიოდში მოქმედი „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლის თანახმად, ყოველი სამეურნეო წლის ბოლოს, ბალანსის საფუძველზე, დგინდება წლიური მოგება ან ზარალი და გამოითვლება მასში ყოველი პარტნიორის წილი. მოგებისა და ზარალის გაანგარიშების, პერიოდულობის და განაწილების წესი განისაზღვრება საზოგადოების წესდებით. შეზღუდული პარტნიორი (კომანდიტი) ზარალის ანაზღაურებაში მონაწილეობს მხოლოდ თავისი შენატანით, ხოლო თუ პასუხისმგებლობა დადგება შესატანის სრულად შეტანამდე - ჯერ კიდევ შეუტანელი შესატანითაც. იმხანად მოქმედი სპეციალური კანონის მე-8 მუხლი არეგულირებდა მოგების გაცემის წესსა და პირობებს, რომლის თანახმადაც შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებასა და სააქციო საზოგადოებაში, შესაბამისად, პარტნიორთა საერთო კრების ან აქციონერთა საერთო კრების გადაწყვეტილებით შეიძლება დადგინდეს წლიური მოგებისა და შუალედური მოგების დივიდენდების სახით განაწილება. შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებასა და სააქციო საზოგადოებაში დივიდენდი უნდა გაიცეს წესდებით გათვალისწინებულ ვადაში, მაგრამ არაუგვიანეს მოგების განაწილების შესახებ შესაბამისი გადაწყვეტილების მიღებიდან 9 თვისა. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა აპელანტის (მოსარჩელის) მოსაზრება, რომ განსახილველ საქმეში არ არის დადგენილი კანონით დადგენილი წესის მსგავსი დივიდენდის გაცემის პროცედურა. საქმეში არ მოიპოვება მტკიცებულება წლიური ბალანსის შემოსავლებისა და ზარალის დადგენის შესახებ. პარტნიორებს აგრეთვე არ მიუღიათ საერთო კრებაზე მსგავსი გადაწყვეტილება, თუმცა მსგავსი სქემა ახასიათებს „დაფარული დივიდენდის“ ინსტიტუტსაც. ზოგადი წესის თანახმად, „ნებისმიერი დაფარული განაწილება არის უკანონო, მაშინ, როცა უფრო შემწყნარებლური მიდგომით, აღნიშნული არ არღვევს კაპიტალის შენარჩუნების პრინციპს, თუ კომპანიის აქტივები აღემატება მის დაშვებულ კაპიტალს (თუმცა შესაძლოა, წარმოიშვას კითხვები ერთგულების მოვალეობაზე, ასევე შესაძლოა, ექნეს გარკვეული საგადასახადო შედეგები)“. ...„სასამართლოები სხვადასხვა იურისდიქციაში, გერმანიის ჩათვლით, ხანდახან აქციონერებთან დადებულ სხვა გარიგებებს განმარტავენ როგორც განაწილებას, რომლის შედეგადაც ასევე შეიძლება დაირღვეს აკრძალვა ან შეზღუდვა განაწილებასთან დაკავშირებით“ („საკორპორაციო სამართალი“, 2019წ., გვ.178-179., ელექტრონული ვერსია ხელმისაწვდომია http://www.library.court.ge/upload/2019giz-ge-corporate-law-handbook.pdf).

22. იმის გათვალისწინებით, რომ „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქცია დივიდენდის და ფარული დივიდენდის ცნებებს არ შეიცავდა, სააპელაციო სასამართლომ იურიდიულ დოქტრინაზე მიუთითა. „შეზღუდული პასუხისმგებლობის შესახებ“ (შპს) შესახებ გერმანიის კანონის 30-ე მუხლის თანახმად, კომპანიის აქტივი, რომელიც ემსახურება განცხადებული საწესდებო კაპიტალის შენარჩუნებას, არ ექვემდებარება დივიდენდის სახით ან სხვაგვარად, მაგალითად ე.წ. „ფარული დივიდენდის“ (Hidden Dividends) სახით განაწილებას. ფარულ დივიდენდად მიიჩნევა აქციონერის მიერ ნებისმიერი სახის აქტივის მიღება, რომელიც არ არის მოხსენიებული, როგორც დივიდენდი (ლაშა ცერცვაძე, სადისერტაციო ნაშრომი თემაზე - „დირექტორატის მოვალეობები კომპანიების შერწყმისას და საკონტროლო პაკეტის გასხვისებისას“, გვ. 237. ელექტრონული ვერსია ხელმისაწვდომია: https://www.tsu.ge/assets/media/files/48/disertaciebi4/Lasha_Cercvadze.pdf). როდესაც საუბარია „დაფარულ დივიდენდზე“ აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ასეთ დროს, როგორც წესი, პარტნიორთა ის ნაწილი, რომელსაც გააჩნია პარტნიორთა საერთო კრების გადაწყვეტილებაზე გადაწყვეტილების მიღებისათვის საკმარისი ხმები იღებენ უმცირესობაში დარჩენილი პარტნიორებისათვის არახელსაყრელ გადაწყვეტილებას. „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონი იცნობს „დომინანტი პარტნიორის“ ცნებას და 3.8-ე მუხლის ბოლო წინადადების თანახმად, დომინანტ პარტნიორად ან პარტნიორთა ჯგუფად მიიჩნევა პირი/ჯგუფი, რომელსაც აქვს პრაქტიკული შესაძლებლობა, გადამწყვეტი ზეგავლენა მოახდინოს პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებაზე. მინორიტარი პარტნიორის ცნებას კანონი პირდაპირ არ გვთავაზობს, თუმცა, მის მაკვალიფიცირებელ ნიშნებს ზემოხსენებული ნორმა იძლევა და მას არ შეუძლია დამოუკიდებლად გადამწყვეტი ზეგავლენა მოახდინოს პარტნიორთა კრების კენჭისყრის შედეგებზე. მინორიტარი პარტნიორების უფლებების დაცვაზე მიუთითებს, მაგალითად, „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლით გარანტირებული უფლებამოსილებანი, თუმცა, დაცვის თვალსაზრისით, უმნიშვნელოვანესია პარტნიორის, როგორც ინდივიდის, უფლება სარჩელზე და მისი უფლება წარადგინოს დერივატიული სარჩელი (იხ. „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის 46.5 მუხლი).

22.1. „დაფარული დივიდენდის“ არსი არის ფარულად, შენიღბვითა და სხვა სახის ხარჯების საწარმოდან გატანისა და მაჟორიტარი პარტნიორისათვის მისი გადაცემის გზით შესრულდეს დივიდენდის მიღების შედეგი - მმართველმა პარტნიორმა საწარმოდან მიიღოს მოგება. მაგრამ ასეთ დროს უმცირესობაში დარჩენილი პარტნიორები არ / ვერ იღებენ მოგებას, ხოლო საკანონმდებლო დანაწესების სრული დაცვით დივიდენდის გასანაწილებლად საერთო კრების შედეგებზე გავლენას ვერასდროს ახდენენ. ამდენად, „ფარული დივიდენდისათვის“ სწორედ იმ საკანონმდებლო ფორმალობების გვერდის ავლით განაწილებაა დამახასიათებელი, რაზეც აპელანტი მიუთითებდა. ლოგიკურია, რომ დაფარული დივიდენდი დივიდენდად იქცეოდა, მის გასაცემად პარტნიორებს ყველა ფორმალობა რომ დაეცვათ. თუმცა, სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, განსახილველ შემთხვევაში სახეზე უნდა იყოს არა „დაფარული დივიდენდის“, არამედ დივიდენდის საკანონმდებლო ფორმალობების დარღვევით გაცემის შემთხვევა. საწარმომ, მის მართვასა და წარმომადგენლობაზე უფლებამოსილმა პირმა არ მიიღო ზომები, „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი წესით მოეწვია, შეექმნა პარტნიორთა საერთო კრების ოქმი და ა.შ. (იხ. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება - ტ. 6, ს.ფ. 270).

22.2. საქმეზე დართული ლაზერულ კომპაქტდისკზე ჩაწერილი ვიდეომასალით დადასტურდა გარემოებები, რომ მოსარჩელე/აპელანტი სინამდვილეში სრულად აკონტროლებდა და განკარგავდა შპს „ი.თ–ის“ 50%-იან წილს, ხოლო მისი მეუღლე თ.ც–ძე პრაქტიკულად ნომინალური მფლობელი გახლდათ. აღნიშნულ გარემოებაზე მოპასუხე პირველი ინსტანციის სასამართლოშიც უთითებდა. რაც შეეხება დივიდენდის საწარმოდან გატანის წესს, იგი შესაძლოა ნაკარნახევი იყოს გადასახადების ოპტიმიზაციითა და პარტნიორის მიერ მისაღები სარგებლის მაქსიმალურად გაზრდით.

23. სააპელაციო სასამართლო იზიარებს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნას, რომ სინამდვილეში საწარმოს პარტნიორები კონკრეტული აქტიური მოქმედებებით შეთანხმდნენ მოგების განაწილებაზე, რაც საბანკო ოპერაციების წარმართვითა და სხვადასხვა ანგარიშებზე თანხების ჩარიცხვა/გადარიცხვაში გამოიხატა. ის გარემოება, რომ სადავო ჩარიცხვები საწარმოდან მოგების მიღების განაწილებას უნდა მიანიშნებდეს, სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით დასტურდება მოპასუხის მიერ 50%-იანი წილის შეძენითა (22.03.2017წ.) და ანგარიშზე თანხების ჩარიცხვის პერიოდით (02.06.2017წ.). თანხების ჩარიცხვა გრძელდებოდა აპელანტსა და მოპასუხეს შორის შორის კონფლიქტის გამწვავებამდე.

24. სააპელაციო სასამართლომ საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 6.1 მუხლზე მიუთითა, რომლის თანახმად გადასახადი არის ამ კოდექსის მიხედვით სავალდებულო, უპირობო ფულადი შენატანი ბიუჯეტში, რომელსაც იხდის გადასახადის გადამხდელი, გადახდის აუცილებელი, არაეკვივალენტური და უსასყიდლო ხასიათიდან გამომდინარე. ამავე მუხლის მეხუთე ნაწილის თანახმად, საერთო- სახელმწიფოებრივ გადასახადებს მიეკუთვნება: ა) საშემოსავლო გადასახადი; ბ) მოგების გადასახადი; გ) დამატებული ღირებულების გადასახადი (დღგ); დ) აქციზი; ე) იმპორტის გადასახადი. საგადასახადო კოდექსის 79-ე მუხლის თანახმად, გადასახადის გადამხდელი საშემოსავლო გადასახადის გადამხდელია: ა) რეზიდენტი ფიზიკური პირი; ბ) არარეზიდენტი ფიზიკური პირი, რომელიც შემოსავალს იღებს საქართველოში არსებული წყაროდან. ამავე კოდექსის მომდევნო მუხლი განმარტავს, თუ რა შეიძლება იყოს დაბეგვრის ობიექტი. 80.1-ე მუხლის თანახმად, რეზიდენტი ფიზიკური პირის საშემოსავლო გადასახადით დაბეგვრის ობიექტია დასაბეგრი შემოსავალი, რომელიც განისაზღვრება, როგორც სხვაობა კალენდარული წლის განმავლობაში მიღებულ ერთობლივ შემოსავალსა და ამ პერიოდისათვის ამ კოდექსით გათვალისწინებული გამოქვითვების თანხებს შორის. საგადასახადო კოდექსის 81-ე მუხლის მიხედვით საშემოსავლო გადასახადი იბეგრება 20%-ით. იმ შემთხვევაში თუ დივიდენდის გაცემის წესით მოხდებოდა საწარმოდან მოგების თანხების გატანა, გასატანი თანხა მაინც დაიბეგრებოდა, რადგან რეზიდენტი საწარმოს მიერ ფიზიკური პირისთვის, არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირისთვის ან არარეზიდენტი საწარმოსთვის გადახდილი დივიდენდები იბეგრება გადახდის წყაროსთან გადასახდელი თანხის 5 პროცენტიანი განაკვეთით (საგადასახადო კოდექსის 130.1-ე მუხლი). ამასთან, იგივე თანხა უშუალოდ საწარმოს მიერ მოპოვების ეტაპზეც დაიბეგრებოდა საშემოსავლო გადასახადით, რაც კიდევ უფრო გაზრდიდა საგადასახადო ხარჯს. ყველაზე მინიმალური (ოპტიმალური) დაბეგვრა საწარმოს მოგებიდან წილის მისაღებად შესაძლებელია ყოფილიყო 5%-ის ტოლფასი, ხოლო ამგვარი თანხების მიღება „შენატანის დაბრუნების“ წესით გათავისუფლებულია გადასახადებისაგან და მოპასუხის მიერ შემოთავაზებული ეს ვერსია ლოგიკური და გასაზიარებელია.

25. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა, რომ მოცემულ საქმეზე არ უნდა შეფასდეს დივდენდის განაწილების მართლზომიერება, რადგან შესაძლოა საკითხი ეხებოდეს სხვა შესაძლო დაზარალებული პირის ინტერესებსაც და არა წინამდებარე დავის მონაწილეებს. რაც შეეხება მხარეთა მიერ სასამართლოსთვის წარდგენილ მტკიცებულებათა სტანდარტს, სსსკ-ის 105-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილების თანახმად, სასამართლოსათვის არავითარ მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა. სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ. სააპელაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მტკიცებულების გამოკვლევა, უპირველესად, მისი შინაარსის სრულყოფილ შესწავლა-ანალიზს გულისხმობს. შესაპირისპირებელი მტკიცებულებები სანდოობის, სარწმუნოობისა და ობიექტურობის თვალსაზრისით უნდა შეფასდეს, რაც არა მხოლოდ ამ მტკიცებულების, როგორც ინდივიდუალურად აღებულის, არამედ, მხარეთა შორის უდავო/სადავო ფაქტებისა და მათი განვითარების ქრონოლოგიასთან, ასევე, მოწინააღმდეგე მხარის მიერ გამოთქმულ შედავებებთან ერთობლივად უნდა შემოწმდეს და ამ გზით უნდა დადგინდეს დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტობრივი გარემოებები.

25.1. მნიშვნელოვანია, რომ ეროვნული სასამართლოს როლს მტკიცებულებების დასაშვებად ცნობასა და მათი შეფასების ნაწილში, ასევე, ამყარებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალიც, რომლის თანახმად, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი მხოლოდ პროცესუალურ დონეზე მტკიცებულების ადმინისტრირებას მოიცავს. მტკიცებულების დასაშვებობა ან ის თუ, როგორ უნდა შეფასდეს იგი, პირველ ყოვლისა, ეროვნული სასამართლოების კომპეტენციაა, ეროვნული სასამართლოების ამოცანაა, შეაფასონ მათ წინაშე არსებული მტკიცებულებები, ამრიგად, კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ევროსასამართლოს შესაძლებლობას არ აძლევს მხოლოდ მტკიცებულებათა შეფასების მხრივ ეჭვქვეშ დააყენოს სამოქალაქო დავის შედეგის სამართლიანობა. თუმცა, სტრასბურგის სასამართლო მტკიცებულებათა შეფასების კონტექსტში მუდმივად აღნიშნავს, რომ, კონვენციის მიზნებიდან გამომდინარე, სასამართლოები ვალდებული არიან პროცესის სამართლიანობა უზრუნველყონ, რომელიც, ასევე, მოიცავს მტკიცებულებათა მოპოვების პროცესის სამართლიანობის შემოწმებას. სხვა მხრივ, მხოლოდ ეროვნული სასამართლოს პრეროგატივაა შეაფასოს მხარეთა არგუმენტები, მტკიცებულებები და საქმის სხვა ფაქტობრივი გარემოებები (შეად.თბილისის სააპელაციო სასამართლოს განჩინებას საქმეზე N2ბ/1156-19, 27.07.2020 წ.).

26. სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად განსაზღვრა მტკიცების საგანი, სწორად გაანაწილა მტკიცების ტვირთი და მხარეთა აქტიური მონაწილეობის შესაბამისად დადგინა საქმეზე სადავო ფაქტობივი გარემოებები. მოსარჩელემ ვერ უზრუნველყო საკუთარი მტკიცების საგანში შემავალი ტვირთის განხორციელება, მოპასუხემ კი კვალიფიციური შედავების ფარგლებში გააბათილა სარჩელის ფაქტობრივი გარემოებები, მისთვის ჩარიცხული თანხების სამართლებრივი საფუძვლის შესახებ მიუთითა და შესაბამისი მტკიცებულებებით გაამყარა. ამის გათვალსიწინებით სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ არ არსებობს სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილების წინაპირობები, რაც თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის გასაჩივრებული გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების საფუძველია.

27. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

27.1. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ მისი გაუქმებისა და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილების მოთხოვნით.

27.2. კასატორის მოთხოვნა შემდეგ ძირითად პრეტენზიებს მოიცავს:

27.2.1.სარჩელის ფაქტობრივი საფუძველი ემყარება მხარეთა შორის არსებული ზეპირ შეთანხმებას (ფორმის დაუცველად დადებულ გარიგებას), რომლის საფუძველზე მოსარჩელეს მოპასუხისაგან 1 350 000 აშშ დოლარად უნდა გამოესყიდა ამ უაკანსკნელის კუთვნილი 30 %-იანი წილი შპს „ი. თ–ში“. ამ მიზნით მოსარჩელემ (კასატორმა) მოპასუხეს გადაუხადა 667 600 ლარი და 46 722 აშშ დოლარი. მოგვიანებით მოპასუხემ უარი განაცხადა გარიგებაზე და, შესაბამისად, ის აღარ გაფორმდა კანონით დადგენილი წესით, ამასთან, მოპასუხეს მისთვის მოსარჩელის მიერ გადახდილი თანხაც არ დაუბრუნებია. მოპასუხემ შესაგებლით სარჩელი არ ცნო, თუმცა, დაადასტურა მოსარჩელისაგან (კასატორისაგან) სადავო თანხის მიღების ფაქტი და განმარტა, რომ ამ თანხის გადახდა მოხდა არა კასატორის (მოსარჩელის) მიერ მითითებული საფუძვლით, არამედ, როგორც პარტნიორის „ფარული დივიდენდი“;

27.2.2. პირველი ინსტანციის სასამართლომ სარჩელი არ დააკმაყოფილა. სასამართლომ დაადგინა მოსარჩელის მიერ მოპასუხისათვის ზემოთ მითითებული სადავო თანხის გადახდის ფაქტი, თუმცა, მიიჩნია, რომ ამ თანხის გადახდა მოხდა არა სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე, არამედ, შპს „ი.თ–ში“ მოგების განაწილების (დივიდენდის) საფუძველზე. სასამართლოს მოსაზრებით, მართალია, შპს-ას წლიური ან შუალედური დივიდენდის განაწილების თაობაზე გადაწყვეტილება არასოდეს მიუღია, თუმცა, 2018 წლის 13 აგვისტოდან 2020 წლის 23 იანვრამდე პერიოდში, კასატორის (მოსარჩელის) მეუღლე, შენატანის დაბრუნების დანიშნულებით ჩარიცხულ თანხის 50 %-ს, მეუღლის (კასატორის) საბანკო ანგარიშის გავლით მოპასუხე მხარეს ურიცხავდა. სასამართლოს შეფასებით, თანხის ამგვარი განაწილება (50%X50%) შპს „ი. თ–ში“ პარტნიორთა (კასატორის/მოსარჩელის მეუღლე დ მოპასუხე) წილობრივ მონაწილეობას შეესაბამება, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ პარტნიორებმა მათი კონკლუდენტური მოქმედებებით დადეს გარიგება შპს „ი. თ–ის“ მოგების განაწილების თაობაზე;

27.2.3. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინებით სასამართლომ არსებითად გაიზიარა ქვემდგომი სასამართლოს შეფასება სადავო შესრულების დივიდენდის განაწილების საფუძველზე განხორცილების შესახებ და მისი ძირითადი დასკვნები შემდეგია: ა) შპს-ას კანონით გათვალისწინებული წესით და ფორმით გადაწყვეტილება საწარმოში დივიდენდის განაწილების შესახებ არასოდეს მიუღია; ბ) განსახილველ შემთხვევაში სახეზეა „დივიდენდის საკანონმდებლო ფორმალობების დარღვევით გაცემის შემთხვევა“, რომელიც „შესაძლოა ნაკარნახევი იყოს საგადასახადო ოპტიმიზაციისა და პარტნიორთა მიერ მისაღები მოგების გაზრდით“; გ) შეფასება არ უნდა მიეცეს დივიდენდის განაწილების მართლზომიერებას, რადგან მესამე პირთა უფლებებისა და ინტერესების დაცვის საკითხი არ დგას;

27.2.4. საქმეზე დადგენილი გარემოებების მიხედვით ერთადერთი საკითხია გადასაწყვეტი, რაზედაც დამოკიდებულია მოცემული საქმის შედეგი: სადავო შესრულებას გააჩნდა თუ არა სამართლობრივი საფუძველი. სადავოა სასამართლოსეული შეფასება, როგორც ფაქტობრივი, ისე სამართლებრივი თვალსაზრისით. სამართლებრივი კუთხით „დივიდენდის განაწილება“, თავისი არისთ, წარმოადგენს კორპორაციულ გარგებას- საწარმოს პარტნიორთა ნების გამოვლენას, რომელიც წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს: პარტნიორთა მოთხოვნის უფლებას, გასანაწილებელი მოგების წილზე (დივიდენდზე) და საზოგადოების შესრულების ვალდებულებას - დივიდენდის გაცემაზე. შესაბამისად, დივიდენდის განაწილების შესახებ შეთანხმებაზე, როგორც გარიგებაზე, ვრცელდება გარიგებათა შესახებ ზოგადი ნორმები, მათ შორის, მოთხოვნები გარიგების ფორმის შესახებ. „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-8 და მე- 9¹.8 მუხლების შესაბამისად, დივიდენდის განაწილებისათვის აუცილებელია პარტნიორთა კრების ან კრების მოწვევის გარეშე პარტიორთა მიერ წერილობითი ფორმით მიღებული გადაწყვეტილება. მაშასადამე, გადაწყვეტილება დივიდენდის განაწილების შესახებ ფორმასავალდებულო გარიგებაა;

27.2.5. პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ შპს-ის პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებით არასდროს გადაწყვეტილა წლიური ან/და შუალედური მოგების განაწილება, ასევე „განსახილველ საქმეში სახეზე არ არის კანონით დადგენილი წესის მსგავსი დივიდენდის გაცემის პროცედურა. საქმეში ნამდვილად არ მოიპოვება მტკიცებულება წლიური ბალანსის შემოსავლებისა და ზარალის დადგენის შესახებ. პარტნიორებს აგრეთვე არ მიუღიათ საერთო კრებაზე მსგავსი გადაწყვეტილება“. ამდენად, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილია, რომ არ არსებობს შპს „ი.თ–ის“ პარტნიორთა წერილობითი ფორმით გამოვლენილი ნება დივიდენდის განაწილების შესახებ, თუმცა, აღნიშნული ფაქტი სასამართლოებმა სამართლებრივად არ შეაფასეს. სსკ-ის 59.1-ე მუხლის თანახმად „ბათილია კანონით ან ხელშეკრულებით გათვალისწინებული აუცილებელი ფორმის დაუცველად დადებული გარიგება“ ასეთი გარიგება უცილოდ ბათილ გარიგებათა კატეგორიას მიეკუთვნება და არ წარმოშობს დასახულ სამართლებრივ შდეგს (სსკ-ის 61.1-ე მუხლი). აქედან გამომდინარე, იმ დაშვებითაც, რომ შპს „ი. თ–ის“ პარტნიორებმა ფორმის დაუცველად დადეს გარიგება დივიდენდის განაწილების შესახებ, ასეთი გარიგება ბათილი იქნებოდა. ბათილი გარიგება კი არ შეიძლება იყოს შესრულების, კერძოდ, სადავო შესრულების სამართლებრივი საფუძველი. ერთადერთი ობიექტური დასკვნა არის ის, რომ კასატორის მიერ განხორციელებულ სადავო შესრულებას არ გააჩნია სამართლებრივი საფუძველი;

27.2.6. დაუსაბუთებელია სასამართლოთა მიერ სადავო გარემოებების შეფასება ფაქტობრივ ნაწილშიც, რომ პარტნიორთა შორის თითქოს არსებობდა თუნდაც ფორმადაუცველი გარიგება დივიდენდის განაწილების შესახებ. ეს გარემოება დადგენილია სსსკ-ის 105-ე და 249.3-ე მუხლების უხეში დარღვევით. საქმეში არ არსებობს მოცემული სადავო ფაქტის დამადასტურებელი არც ერთი, თუნდაც ირიბი სახის, წერილობითი მტკიცებულება, მათ შორის, ელექტრონული მიმოწერა ან მოკლე ტექსტური შეტყობინებები საზოგადოების პარტნიორებს, დირექტორს, ბუღალტერს ან/და შესაბამისი სტატუსის მქონე სხვა დასაქმებულს შორის, სადაც ირიბი მინიშნება მაინც იქნებოდა პარტნიორთა გადაწყვეტილებაზე დივიდენდის განაწილების შესახებ. გარდა ამისა, მითითებული ფაქტის დამადასტურებელი ზეპირი მტკიცებულებაც არ არსებობს საქმეში, მაგალითად, მოწმის ჩვენება. სააპელაციო სასამართლო არასად უთითებს, თუ რომელი კონკრეტული მტკიცებულებიდან გამომდინარეობს დასკვნა შპს „ი. თ–ის“ პარტნიორთა შორის დივიდენდის განაწილების შესახებ ფორმადაუცველი გარიგების არსებობის თაობაზე და სად, საქმის რომელ ფურცელზეა ის განთავსებული. სასამართლო ვერ განმარტავს, თუ სად, როდის და რა ვითარებაში შედგა ასეთი შეთანხმება და რაში მდგომარეობს მისი არსებითი პირობები. ერთადერთ ასეთ “მტკიცებულებას“ მხოლოდ მოპასუხის ახსნა-განმარტება წარმოადგენს. დაინტერესებული მხარის ცალმხრივი განამრტება კი, რომელიც არ არის დადასტურებული საქმეში არსებული სხვა პირდაპირი ან/და არაპირდაპირი მტკიცებულებებით, შესაბამისი ფაქტობრივი გარემოების დასადასტურებლად საკმარის მტკიცებულებას არ წარმოადგენს. გარდა ამისა, ის არც სარწმუნო (დამაჯერებელი) მტკიცებულებაა. სხვა საქმეში მოპასუხე აცხადებდა, რომ კასატორის (მოსარჩელის) მეუღლისათვის შენატანის დაბრუნების შესახებ 2018 წლის 1 ოქტომბრის პარტნიორთა კრების საოქმო გადაწყვეტილებით, დირექტორის ხელფასის გაცემის გადაწყვეტილება შეინიღბა (იხ. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2023 წლის N 2ბ/2195-22 განჩინება), მოცემულ საქმეში კი მოპასუხე აცხადებს, რომ იმავე გარიგებით დივიდენდის განაწილების შესახებ შეთანხმებაა შენიღბული. ამდენად, შპს „ი. თ–სის“ პარტნიორებს შორის დივიდენდის განაწილების შესახებ ფორმადაუცველი გარიგების არსებობის ფაქტი საქმეზე დადგენილია საპროცესო კანონის უხეში (არსებითი) დარღვევით;

27.2.7. პირველი ინსტანციის სასამართლომ თავისი მოსაზრება შპს „ი.თ–ის“ პარტნიორთა შორის დივიდენდის განაწილების თაობაზე არსებითად შემდეგ მსჯელოობას დაამყარა: კასატორის მეუღლე, შენატანის დაბრუნების დანიშნულებით მიღებული თანხის 50%-ს, მეუღლის (მოსარჩელის/კასატორის) საბანკო ანგარიშის გავლით, მოპასუხეს ურიცხავდა, ანუ ეს თანხა ორივე პარტნიორს შორის თანაბრად ნაწილდებოდა, საზოგადოების კაპიტალში მათი წილობრივი მონაწილეობის შესაბამისად. სწორედ ამ ფაქტს დაამყარა პირველი ინსტანციის სასამართლომ თავისი შინაგანი რწმენა, თითქოს კასატორის (მოსარჩელის) მეუღლისათვის დაბრუნებული შენატანი ფაქტობრივად ორივე პარტნიორზე თანაბრად ნაწილდებოდა, როგორც დივიდენდი. სააპელაციო სასამართლომ სსსკ-ის 377.1-ე მუხლის დარღვევით, არ იმსჯელა აპელანტის (მოსარჩელის) პრეტენზიაზე, რომ სასამართლოს ზემოაღნიშნული მოსაზრება ეწინააღმდეგება მის მიერვე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და აშკარა არითმეტიკულ შეცდომაზეა აგებული. კერძოდ, პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ უდავო ფაქტების რიგს მიკუთვნებული გარემოებების თანახმად (იხ. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების 3.1.8-3.1.9 პუნქტები), რომლებიც სააპელაციო სასამართლომაც გაიზიარა, კასატორის (მოსარჩელის) მეუღლეს, შენატანის დანიშნულებით, 1 090 200 ლარი ჩაერიცხა. ამ თანხის 50 % 545 100 ლარს შეადგენს. კასატორს მოწინააღმდეგე მხარისათვის (მოპასუხისათვის) 667 600 ლარი და 46 722 აშშ დოლარი (ანუ 803 255 ლარი) აქვს გადარიცხული, რაც კასატორის მეუღლისათვის დაბრუნებული შენატანის (1 090 200 ლარი) 74 %-ს შეადგენს და არა - 50 %-ს. ამდენად, თუ დავუშვებთ, რომ კასატორის (მოსარჩელის) მეუღლისათვის დაბრუნებული შენატანი პარტნიორთა შორის გასანაწილებელი დივიდენდი იყო, იგი ფაქტობრივად განაწილებულია არა პრინციპით-50%X50%, საწარმოში პარტნიორთა წილების შესაბამისად, არამედ მათი წილობრივი მონაწილეობისაგან არსებითად განსხვავებული პროპორციით - 26%X74%-ზე (დეტალურად იხ. აპელანტის წარმომადგენლის მიერ სააპელაციო სასამართლოსთვის წერილობით წარდგენილი განმარტება). გასაჩივრებული განჩინებით სააპელაციო სასამართლო აღარ იმეორებს ქვემდგომი სასამართლოს „შინაგანი რწმენის“ მაფორმირებელ სადავო მოსაზრებას, მაგრამ არ პასუხობს კითხვებს: თუ კასატორის (მოსარჩელის) მეუღლისათვის დაბრუნებული შენატანი, სინამდვილეში, პარტნიორთა შორის თანაბრად გასანაწილებელი დივიდენდი იყო, რატომ განაწილდა იგი პროპორციით 26%X74%; თუ პარტნიორები დივიდენდის კანონითა და წესდებით დადგენილისაგან განსხვავებული პროპორციით განაწილებაზე შეთანხმდნენ, ასეთი შეთანხმება საქმეში არსებული რომელი მტკიცებულებით არის დადასტურებული; ან კიდევ, რა ფაქტობრივი საფუძვლით გადაუხვიეს პარტნიორებმა დივდენდის თანაბრად განაწილების პრინციპს, მით უფრო იმ პირობებში, რომ კასატორის (მოსარჩელის) მეუღლეს საწარმოს სასარგებლოდ სოლიდური ოდენობის არასავალდებულო შენატანი ჰქონდა განხორციელებული, მოპასუხეს კი ასეთი შენატანი საერთოდ არ განუხორციელებია. აღსანიშნავია, რომ შპს “ი. თ–ის” ერთადერთი აქტივი იყო სამშენებლო მიწის ნაკვეთი და მშენებლობის ნებართვა. ეს პროექტი ფაქტობრივად მხოლოდ კასატორის (მოსარჩელის) მეუღლის მიერ განხორციელებული დაახლოებით 4 563 444 ლარის ოდენობით არასავალდებულო შენატანის ხარჯზე განხორციელდა. აღნიშნული შენატანით მოზიდულ იქნა დაფინანსების დამატებითი წყაროებიც - საბანკო კრედიტი და წინასწარი გაყიდვებით მიღებული თანხები. ასეთ ვითარებაში, თუ მხარეები დივიდენდის თანაბარი განაწილების პრინციპს გადაუხვევდნენ გონივრულია, რომ ეს კასატორის მეუღლის სასარგებლოდ განხორციელებულიყო (მანამდე, ვიდრე ის სრულად დაიბრუნებდა თავის შენატანს და პარტნიორები ამ ნიშნით გათანაბრდებოდნენ). ეს საკითხები საერთოდ არ შეაფასა სააპელაციო სასამართლომ და “დუმილით” აუარა გვერდი, რაც გაუგებარია იმის გათვალისწინებით, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ სარჩელის უარყოფის ერთადერთ საფუძველს საწორედ ეს ფაქტი წარმოადგენდა;

27.2.8. უდავო ფაქტობრივი გარემოებაა, რომ შპს “ი. თ–ი” სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის გარეშე დაფუძნებული საწარმოა. მისი წილები თანაბრად 50%X50% არის განაწილებული ორ პარტნიორს - კასატორის/მოსარჩელის მეუღლესა და მოპასუხეს- შორის. ამასთან საზოგადოების კაპიტალში ფაქტობრივად (არასავალდებულო) შენატანი განხორციელებული აქვს მხოლოდ კასტორის მეუღლეს- თ.ც–ძეს 4 563 444 ლარის ოდენობით, მოპასუხეს შენატანი არ განუხორციელებია. სასამართლოების მიერ დადგენილია, რომ 2018 წლის 13 აგვისტოდან 2020 წლის 23 იანვრის ჩათვლით, კასატორის მეუღლეს 1 090 200 ლარი საზოგადოებამ ჩაურიცხა შენატანის დაბრუნების დანიშნულებით, რაც მის მიერ განხორციელებული არასავალდებულო შენატანის დაახლობით ¼ -ს შეადგენს. საზოგადოების პარტნიორებს თანაბარ პირობებში თანაბარი უფლებები და ვალდებულებები აქვთ („მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის (1994წ.) მე-3 მუხლის მე-9 ნაწილი). იგულისხმება, რომ თუ პირობები თანაბარი არ არის, პარტნიორებს შეიძლება განსხვავებული უფლებები და მოვალეობები გააჩნდეთ. აქედან გამომდინარე, რადგან მოცემულ შემთხვევაში არასავალდებულო შენატანი მხოლოდ კასატორის/მოსარჩელის მეუღლეს აქვს განხორციელებული, მისი დაბრუნების უფლებაც მხოლოდ მას გააჩნია და არა-მოპასუხეს. ნიშანდობლივია, რომ მოპასუხე მხარე არ ხდის სადავოდ და ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებსაც დადგენილი აქვთ, რომ კასატორის (მოსარჩელის) მეუღლეს განხორციელებული აქვს შენატანი და მისი დაბრუნების უფლებაც არაა სადავო. ასეთ ვითარებაში, დაუსაბუთებელია, რა საფუძვლით მიიჩნიეს სასამართლოებმა თანხები სულ სხვა გარიგების (დივიდენდის განაწილება) საფუძველზე განხორციელებულ შესრულებად. გარიგების კვალიფიკაციის შეცვლის დამფუძნებელ ნორმას სსკ-ის 56.2-ე მუხლი წარმოადგენს, რომლის თანახმად კვალიფიკაციის შეცვლას ექვემდებარება გარიგება, თუ მხარეთა შინაგანი ნება (გარიგების შინაარსი) და მისი გარეგნული გამოვლენა (გარიგების ფორმა) ერთმანეთს არ შეესაბამება. ასეთ შემთხვევაში, ფორმაზე შინაარსის აღმატებულობის პრინციპიდან გამომდინარე, სასამართლო იყენებს მოჩვენებითი გარიგებით დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედ წესებს;

27.2.9. გარიგების ნამდვილობის პრეზუმფციიდან გამომდინარე, გარიგების კვალიფიკაციის შეცვლის ფაქტობრივი საფუძვლის მტკიცების ტვირთი იმ მხარეს ეკისრება, რომელიც თავის პოზიციას ამყარებს გარიგების თვალთმაქცურობის ფაქტზე, ამ შემთხვევაში კი ეს მოპასუხე მხარეა, რადგან სწორედ იგი აცხადებს, რომ არასავალდებულო შენატანის დაბრუნება მხარეთა შორის არსებული გარიგების მხოლოდ გარეგნული ფორმაა, ხოლო ნამდვილი შინაარსი დივიდენდის განაწილებაში მდგომარეობს. შენატანის დაბრუნებაც და დივიდენდის განაწილებაც, როგორც წესი, ფულად ვალდებულებას წარმოშობს (თუმცა თეორიულად დასაშვებია, ერთიც და მეორეც ნატურით განხორციელდეს). მოცემულ შემთხვევაში კასატორის მეუღლეს შენატანი, შესაბამისი დანიშნულებით - ფულადი ფორმით, უანღდო ანგარიშსწორების წესით დაუბრუნდა. საბანკო ანგარიშზე თანხის ჩარიცხვა არ წარმოადგენს ისეთ რეალაქტს, რომელიც დამახასიათებელია მხოლოდ დივიდენდის განაწილების, მაგრამ არა-შენატანის დაბრუნებისთვის. მაშასადამე, ამ ნიშნით სახეზე არ არის ისეთი პირდაპირი ან ირიბი მტკიცებულება (ფაქტი), რომლის საფუძველზეც, ობიექტური მესამე პირის პერსპექტივიდან, შეიძლებოდა გაკეთებულიყო დასკვნა, რომ თვითონ შესრულება (თანხის ჩარიცხვა) ადასტურებს, რომ მისი საფუძველი დივიდენდის განაწილება და არა - შენატანის დაბრუნება შეიძლებოდა ყოფილიყო. საქმეში არც ერთი საამისო მტკიცებულება არ არის წარმოდგენილი, გარდა მოპასუხის განმარტებისა. თავის მხრივ, მოპასუხის განმარტება ემყარება მოსაზრებას, რომ თითქოს კასატორის (მოსარჩელის) მეუღლის ანგარიშზე ჩარიცხული თანხა, საბოლოოდ, საზოგადოების ორივე პარტნიორზე თანაბრად, მათი წილების პროპორციულად, განაწილდა, რაც ეწინააღმდეგება საქმის გარემოებებს. ამდენად, სასამართლომ შენატანის დაბრუნება დივიდენდის განაწილებად დააკვალიფიცირა ისე, რომ არ გააჩნდა საამისო ფაქტობრივი საფუძველი. სადავო შესრულებას იურიდიულად ნამდვილი (სამართლებრივი) საფუძველი არ გააჩნია, ასეთ საფუძველს არ წარმოადგენს საწარმოს პარტნიორთა შორის დივიდენდის განაწილება. მოცემულ შემთხვევაში სასამართლოს არ დაუდგენია დივიდენდის განაწილების, როგორც გარიგების ნამდვილობის, არც ერთი სხვა წინაპირობა, მაგალითად, გასანაწილებელი მოგების არსებობა. იგივე მსჯელობა ვრცელდება სხვა ნიშნით ბათილ გარიგებებზე. სასამართლომ ისე უარჰყო მოსარჩელის კონდიქციური სარჩელი, რომ არ დაუდგენია სამართალურთიერთობა, რომლის საფუძველზეც მოპასუხეს წარმოეშვა ნამდვილი მოთხოვნის უფლება, ხოლო მოსარჩელეს/კასატორს-შესრულების ვალდებულება, რაც გასაჩივრებული განჩინების იურიდიულ დაუსაბუთებლობაზე მიუთითებს.

27.3. კასატორის მოწინააღმდეგე მხარემ (მოპასუხემ) წარმოადგინა საკასაციო შესაგებელი, რომლითაც, გასაჩივრებული განჩინების დასაბუთებულობისა და კანონიერების მოტივით, მოითხოვა საკასაციო საჩივრის არსებითად განსახილველად დასაშვებად ცნობაზე უარის თქმა.

27.3.1. მოპასუხეს მიაჩნია, რომ კასატორის მსჯელობა არასწორია, რადგან იურიდიული დოქტრინა და სასამართლო პრაქტიკა უთითებს დივიდენდის ფარულ განაწილებაზე, რა დროსაც ლოგიკურია, რომ პარტნიორებს შორის არ არის შედგენილი წერილობითი დოკუმენტი (კრების გადაწყვეტილება ან ოქმი) დივიდენდის განაწილების თაობაზე, ანუ არ არის დაცული კანონით დადგენილი ფორმალური წინაპირობები. ასევე მცდარია კასატორის მოსაზრება, რომ დივიდენდის განაწილების ამგვარი ფორმა (ანუ ფარული დივიდენდი, როგორც ფორმადაუცველი, ბათილი გარიგება) არ შეიძლება გახდეს შესრულების სამართლებრივი საფუძველი. ხელშეკრულების საფუძვლად კასატორი უთითებს წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებას, ანუ მან განაცხდა, რომ მოპასუხეს გადაუხადა თანხა საწარმოში წილის შეძენის საფუძვლით. ამიტომ ამ ნაწილში კასატორი ერთმანეთში ურევს მოთხოვნის შესრულების საფუძვლებს, თუმცა, არც ეს განმარტებაა სწორი, ვინაიდან ქვემდგომმა სასამართლოებმა მართებულად მიუთითეს, რომ ფარული დივიდენდის მოთხოვნის უფლება არსებობს და შესაბამისად არსებობს ასეთი მოთხოვნის კრედიტორიც, თუმცა, ამ კონკრეტულ საქმეში არ უნდა შეფასდეს დივიდენდის განაწილების მართლზომიერება, რადგან ეხება სხვა შესაძლო დაზარალებული პირის/მესამე პირების ინტერესებს და არა დავის მონაწილეებს, მოცმეულ საქმეზე ეს არ არის სასამართლოს შეფასების საგანი;

27.3.2. კასატორის პრეტენზია, რომელიც წინამდებარე განჩინების 27.2.6-ე ქვეპუნქტშია ასახული მისსავე პოზიციას ეწინააღმდგება, რომელიც საკასაციო საჩივრის 7.3 ქვეპუნქტშია მითითებული და ასახავს, თუ როგორ მივიდა სასამართლო ამ დასკვნამდე (იხ. წინამდებარე განჩინების 27.2.7 ქვეპუნქტი). საქმეში წარმოდგენილია მტკიცებულებები, რომლებითაც დასტურდება, რომ მხარეები დიდი ხნის მანძილზე ინაწილებდნენ შპს-ის შემოსავალს, რაც ცხადად არის ასახული საბანკო გადარიცხვებში, შესაბამისად, საბანკო გადარიცხვები წარმოადგენს ფულადი ნაკადების მოძრაობის წერილობით მტკიცებულებას, გარდა ამისა, საქმეშია შპს „ი.თ–ის“ დირექტორის-ი.ტ–ძის 17.101.2021წ. წერილი, რომლითაც საწარმოს დირექტორი ადასტურებს, რომ შპს „ი. თ–ი“ არის მოსარჩელისა და მოპასუხის საწარმო, ხოლო საწარმოდან გადახდილი თანხები მათი მოგების განაწილების ფორმაა;

27.3.3. კასატორის მორიგი პრეტენზია (იხ. წინამდებარე განჩინების 27.2.8 ქვეპუნქტი) წარმოადგენს ციფრებით მანიპულაციას და მცდელობას, ქვემდგომი სასამართლოების დასკვნა ამ გზით გაბათილდეს. გარდა იმისა, რომ ასეთ ფაქტობრივ გარემოებაზე მოსარჩელეს არ მიუთითებია პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმისწარმოების ეტაპზე, ანუ ის, რომ საწარმოში წილების განაწილების 50%X50% წილობრივი მონაცემების შესაბამისი არ არის მოგების განაწილება, ასეთი დაშვების შემთხვევაშიც კი ვერ გაბათილდება სასამართლოების დასკვნა, რადგან ფარული დივიდენდის განაწილება პარტნიორთა შეთანხმების საგანია. საწარმოში პარტნიორის წილის ოდენობისგან განსხვავებული ოდენობით მოგების განაწილების ფაქტს შესაძლოა მნიშვნელობა ჰქონდეს კრედიტორებთან მიმართებით, თუ ვის უფრო მეტი წილის პასუხისმგებლობა დაეკისრება კრედიტორთა მოთხოვნის შემთხვევაში, თუმცა ასეთი მოთხოვნა ამ საქმეში არ არის და, აქედან გამომდინარე, სასამართლო ვერ იმსჯელებს, თუ რატომ შეთანხმდნენ მხარეები წილთა თანასწორობის პრინციპიდან გადახვევაზე. გასაზიარებელია სასამართლოების დასკვნა „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის სიტყვასიტყვითი გაგების გვერდის ავლის თვალსაზრისით, რადგან ესაა კანონის წმინდად „ფორმალისტური“ განმარტება, რომელიც კონკრეტულ შემთხვევებში სრულიად „შორსაა“ ბიზნესში კომპანიის პარტნიორებს შორის დივიდენდის განაწილების რეალურ ფორმებთან მიმართებით და რომელიც, ხშირ შემთხვევაში, საერთოდ არ ესადაგება (მისდევს) „მეწარმეთა შესახებ“ კანონით დადგენილ ფორმალურ რეგულაციებს;

27.3.4. საქმეზე ობიექტური გადაწყვეტილების მისაღებად საყურადღებოა რამდენიმე ფაქტობრივი გარემოება: ა) საქმის მასალებით დადგენილია, რომ შპს „ინ-სი თ–მა“ ქალაქის ცენტრში, 26 მაისის მოედანზე, განახორციელა მრავალბინიანი სახლის მშენებლობა); ბ) საქმის მასალებით დადგენილია, რომ შპს „ინ-სი თ–ი“ იყო შემოსავლიანი საწარმო, რაც იმაში გამოიხატება, რომ 2017-2020 წლების ინტერვალში საწარმოს პარტნიორებმა, ერთი მხრივ, თ.ც–ძემ თავის მეუღლესთან (რომელიც მოცემული დავის კასატორია) ერთად და, მეორე მხრივ, მოპასუხესთან ერთად მიიღეს საკმაოდ სოლიდური შემოსავალი- 1 671 689 ლარი. ასეთ პირობებში, ყველა საღად მოაზროვნე ადამიანს, ვინც კი გაეცნობა იმ ფულად შემოსავალს (ოდენობა+თანხების ჩარიცხვის დინამიკა), სრულიად ლოგიკურად დარჩება აზრი, რომ ეს იყო საწარმოს პარტნიორების მიერ მიღებული (განაწილებული) შემოსავალი, რომელსაც კომპანიის პარტნიორები ინაწილებდნენ მათ შორის შეთანხმებული სხვადასხვა „სქემით“, სხვაგვარი დასკვნის გამოტანა შეუძლებელია. ასეთ ვითარებაში „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის იმ მუხლების მოხმობა, რომლებითაც დადგენილია საწარმოში წილების განაწილების წესი, ან თანხების კალკულაციის შედარება საწარმოში მხარეთა წილებთან, სრულიად უადგილოა, რადგან შემოსავლის იმ ოდენობით განაწილება, ამასთან ფულადი ჩარიცხვების ინტენსივობა დინამიკაში, რასაც წლების მანძილზე ჰქონდა ადგილი, ერთი მხრივ, თ.ც–ძეს, მოსარჩელეს/კასატორს და, მეორე მხრივ, მოპასუხეს შორის, მათი ერთობლივი საწარმოდან მიღებული შემოსავლის განაწილებაა, რაც სრულად დასაბუთებულად დაკვალიფიცირდა ფარულ დივიდენდად. საწარმოდან მიღებული შემოსავლის, როგორც ფარული დივიდენდის, კვალიფიკაციისათვის განმსაზღვრელია მისი შინაარსი და არა ფორმა, რადგან პარტნიორები ყოველთვის მოიფიქრებენ ფორმალურ საფუძველს, რათა კომპანიიდან გატანილ (განაწილებულ) შემოსავალს პირდაპირ დივიდენდი არ ერქვას. მოცემულ საქმეზე სწორედ ასეთი შემთხვევაა, კერძოდ, მოსარჩელე/კასატორი და მოპასუხე საწარმოდან თავიანთ კუთვნილ მოგებას სხვადასხვა ინტერვალში სხვადასხვა ფორმით იღებდნენ და მოგების განაწილების ეს ფორმები, რასაკვირველია, მათ შორის შეთანხმებული იყო. კონკრეტულად, 02.06.2017წ.-დან 20.12.2018წ.-მდე პერიოდში მოსარჩელე და მოპასუხე კომპანიის მოგებას ინაწილებდნენ ხელფასის სახით, თუმცა, საქმეზე დადგენილია, რომ არც ერთი მათგანი არ იყო დასაქმებული საწარმოში და ისინი ამ ფორმით ინაწილბდნენ კუთვნილ დივიდენდს. ამას ადასტურებს საწარმოს დირექტორის წერილიც (იხ. 27.3.2 ქვეპუნქტი);

27.3.5. იმის გათვალისწინებით, რომ საწარმოდან ხელფასის სახით მოგების განაწილება დაკავშირებულია მაღალ საგადასახადო ტვირთთან, მომდენო პერიოდზე საწარმოდან მიღებული მოგების განაწილება უკვე რეგისტრირებულ პარტნიორებზე მოხდა, კაპიტალის დაბრუნების საფუძვლით და ამ პროცესში საწარმოს პარტნიორი, რომელიც მოსარჩელის/კასატორის მეუღლეა, ე.წ. „გამტარის“ ფუნქციას ასრულებს. ამ ნაწილში საგულისხმოა თვითონ მოსარჩელის/კასატორის მიერ ჩატარებული აუდიტის დასკვნა, რომელშიც აღნიშნულია, რომ საწარმოში მოგება არ განაწილებულა, მაგრამ ყველა ის ჩარიცხვა, რაც წარმოდგენილია საქმეში სწორია და სინამდვილეს - საბანკო ამონაწერში დაფიქსირებულ მონაცემებს-შეესაბამება. აღსანიშნავია, რომ ჩარიცხვის საფუძველს არ აქვს მნიშვნელობა. ფაქტის სწორად შესაფასებლად მნიშვნელოვანია თანხების ჩარიცხვის დინამიკა, რომელიც დროში, მისი ინტენსივობით, გამორიცხცავს ხელფასს ან სხვა რაიმე სასყიდლიან მომსახურებას და აღიქმება, როგორც საწარმოში არსებული შემოსავლის განაწილება მის პარტნიორებს შორის (იხ. მოსარჩელის წარმომადგენლის 27.09.2021წ. შუამდგომლობა მტკიცებულებების წარდგენასა და დამატებითი ფაქტობრივი გარემოებების მითითებაზე). ფაქტია, რომ საწარმოში მოგება მის პარტნიორებს შორის ამგვარი ფორმით ნაწილდებოდა, რაც, ბუნებრივია, არ ჯდება „მეწარმეთა შესახებ“ კანონით დადგენილი დივიდენდის განაწილების კლასიკურ მოდელში, რაც ასევე მითითებულია გასაჩივრებულ განჩინებაში;

27.3.6. რეალურად მოსარჩელის/კასატორის მეუღლე- თ.ც–ძე არის საწარმოს წილის ნომინალური მფლობელი, საწარმოს რეალური პარტნიორები არიან მოსარჩელე და მოპასუხე, მოსარჩელის მეუღლის ნომინალური პარტნიორობის ყველაზე ცხადი დასტურია საქმეში წარდგენილი წერილობითი მტკიცებულება საბანკო ამონაწერის სახით, მოსარჩელის მეუღლე პირდაპირ უთითებს, რომ მას შეაქვს ფულადი თანხა საწარმოში მოსარჩელის/კასატორს შენატანის სახით, თუმცა 2014 წლის 30 დეკემბრისათვის მოსარჩელე საერთოდ არ იყო საწარმოს მეწილე (იხ. 21.04.2021წ. განცხადება, მისი N 5 დანართი). შპს „ი. თ–ში“ მხარეთა წილობრივი 50%/50% მონაწილეობა საბოლოოდ გაფორმდა 2017 წლის 22 მარტს, როდესაც მოპასუხემ 1 350 000 აშშ დოლარად შეიძინა კომპანიის 30%-იანი წილი და თ.ც–ძის ნომინალური 40%-იანი წილობრივი მონაწილეობიდან თავის სახელზე გადმოიფორმა მისი კუთვნილი 20 %-იანი წილი, რითაც საბოლოოდ იურიდიულად გაფორმდა მხარეთა 50%/50% -ზე წილობრივი მოანწილეობა საწარმოში, რაც, ცხადია, ამ დავის ფარგლებში საკვლევი გარემოება არ არის;

27.3.7. აღსანიშნავია, რომ კასატორი თავისი საკასაციო პრეტენზიით სადაოდ არ ხდის ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების დასკვნას იმის თაობაზე, რომ საქმეზე არ დასტურდება მხარეთა შორის წილის გამოსყიდვის ურთიერთობა.

27.4. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 9 თებერვლის განჩინებით საკასაციო განაცხადი დასაშვებად იქნა ცნობილი სსსკ-ის 391.5-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის „საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლოს პრაქტიკაში“ საფუძველზე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზების, მხარეთა ახსნა-განმარტებების შესწავლის, შეფასებისა და საკასაციო საჩივრის სამართლებრივი დასაბუთებულობის არსებითი განხილვის შედეგად მივიდა დასკვნამდე, რომ მოსარჩელის საკასაციო განაცხადი დაუსაბუთებელია და არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

28. საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში უთითებს, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას. საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში; მოთხოვნის საფუძველი სამოქალაქო სამართალში, ზოგადად არის სამართლის ის ნორმა, რომელიც დამოუკიდებლად ან სხვა მოთხოვნის საფუძვლებთან ერთობლიობაში აფუძნებს ამა თუ იმ მოთხოვნას ანუ სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს (იხ. ბოელინგი/ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, 38.) კერძო-სამართლებრივი ურთიერთობის მომწესრიგებელი მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმების დანიშნულებაა ურთიერთობაში მონაწილე სუბიექტების უფლებების განსაზღვრა და მათი განხორციელების უზრუნველყოფა. მოთხოვნა უფლების რეალიზაციის კანონით გათვალისწინებული შესაძლებლობაა.

29. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სარჩელის ინდივიდუალიზაცია სარჩელის ელემენტების მეშვეობითაა შესაძლებელი. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი ელემენტისგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი – კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). მოსარჩელის სტადიის შემდეგ, სასამართლომ უნდა შეამოწმოს მოპასუხის სტადია, რაც მოსაჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების პასუხად შესაგებელში შედავებული გარემოებების კვალიფიციურობაზეა დამოკიდებული.

30. სსსკ-ის მე-3 მუხლის მიხედვით, მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. მტკიცების ტვირთს აწესრიგებს სსსკ-ის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის მიხედვითაც თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. მოსარჩელემ უნდა ამტკიცოს ის გარემოებები, რომლებზედაც დაფუძნებულია სასარჩელო მოთხოვნა, ხოლო მოპასუხემ გარემოებები, რომლებსაც მისი შესაგებელი ემყარება. მტკიცების ტვირთი არის სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორედ გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა სათანადოდ არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი – ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს. მტკიცების ტვირთი დამოკიდებულია არა მხარის როლზე პროცესში, არამედ მოთხოვნის საფუძველზე. ის ვინც ითხოვს ვალდებულების შესრულებას, უნდა დაამტკიცოს მოთხოვნის საფუძვლის არსებობა არა მხოლოდ მაშინ, როდესაც იგი ითხოვს თავისი მოთხოვნის შესრულებას, ან აღიარებას, არამედ მაშინაც, როდესაც იგი თავს იცავს მოწინააღმდეგე მხარის ნეგატიური აღიარებითი სარჩელისაგან (მოთხოვნისაგან). სააპელაციო სასამართლომ სავსებით სწორად და დასაბუთებულად მიუთითა მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების საპროცესოსამართლებრივ სტანდარტსა და მოპასუხის კვალიფიციური შედავების მნიშვნელობის შესახებ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის განმარტებაზე, რაც წინამდებარე განჩინების 13-14, 17-19 პუნქტებშია ასახული.

31. განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელის მოთხოვნის ფაქტობრივი საფუძველი და ძირითადი საკასაციო არგუმენტი, რომელიც მისსავე სარჩელსა და სააპელაციო საჩივარშია მითითებული, იმაში მდგომარეობს, რომ მხარეთა შორის არსებობდა ზეპირი შეთანხმება (ფორმის დაუცველად დადებული გარიგება), რომლის საფუძველზე მოსარჩელეს მოპასუხისაგან 1 350 000 აშშ დოლარად უნდა გამოესყიდა ამ უკანასკნელის კუთვნილი 30 %-იანი წილი შპს „ი. თ–ში“. ამ მიზნით მოსარჩელემ (კასატორმა) მოპასუხეს გადაუხადა 667 600 ლარი და 46 722 აშშ დოლარი. მოგვიანებით კი მოპასუხემ უარი განაცხადა გარიგებაზე და, შესაბამისად, ის აღარ გაფორმდა კანონით დადგენილი წესით, ამასთან, მოპასუხეს მისთვის მოსარჩელის მიერ გადახდილი თანხაც არ დაუბრუნებია. ამის პასუხად წარდგენილ წერილობით შესაგებელში, მოპასუხემ არა მხოლოდ სარჩელის გამომრიცხავი ფაქტობრივი გარემოებები მიუთითა, არამედ, როგორც ეს სააპელაციო სასამართლომ მართებულად შეაფასა, კვალიფიციური შედავება წარადგინა სარჩელის ფაქტობრივი გარემოებების წინააღმდეგ. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოპასუხეს მოვლენათა განვითარების მისეული ვერსია აქვს შეთავაზებული და დასაბუთებული სასამართლოსათვის, რაც შპს „ი.თ–ში“ მოსარჩელის მეუღლის -თ.ც–ძის (იხ. წინამდებარე განჩინების 4.16 ქვეპუნქტი) ნომინალურ მონაწილეობას და მოსარჩელის, როგორც ფაქტობრივად მოქმედი პარტნიორის, აქტიურ ჩართვას და საწარმოს მიერ მისაღებ გადაწყვეტილებებში მონაწილეობას უკავშირდება, შესაბამისად, კასატორის მოწინააღმდეგე მხარის-მოპასუხის მტკიცებით, მის მიერ მიღებული თანხები შპს „ი. თ–ის“ მიერ გაცემული “დე ფაქტო” დივიდენდია. დივიდენდი გაიცემოდა მოსარჩელის/კასატორის მეუღლეზე - თ.ც–ძეზე თანხის ჩარიცხვით. თამარ ცერვაძისაგან კი თანხებს მოსარჩელე (კასატორი), ხოლო ამ უკანასკნელისაგან მოპასუხე იღებდა.

32. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ წინამდებარე განჩინების 4.12.-4.12.3 ქვეპუნქტებში მითითებული საბანკო გადარიცხვების თანმიმდევრულობას ან ოდენობას მხარეები სადავოდ არ ხდიან. კასატორი ამტკიცებს, რომ მასსა და მოპასუხეს შორის შედგა ზეპირი შეთანხმება, რომლის ფარგლებშიც მოპასუხეს მოსარჩელისათვის (კასატორისათვის) უნდა მიეყიდა შპს „ი.თ–ის“ 30%-იანი წილი. კასატორს მიაჩნია, რომ საწარმოს წილის ნასყიდობის შესახებ ხელშეკრულების სათანადო წესით დადება არ მომხდარა, რაც ზეპირსიტყვიერ შეთანხმებას წილის გამოსყიდვის შესახებ ბათილ გარიგებად აქცევს, რის გამოც არ წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს. ამიტომ მოსარჩელის მიერ მოპასუხისათვის გადახდილი თანხები, როგორც უსაფუძვლოდ გადახდილი, კონდიქციური სამართლის ნორმების გამოყენებით უნდა დაუბრუნდეს მოსარჩელეს.

33. საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ მოცემულ დავაზე იდენტიფიცირებულ საკვლევ გარემოებას, რომელიც იმის დადგენაში მდგომარეობს, გამოვლენილია თუ არა ბათილი გარიგების გამო მოპასუხისათვის გადარიცხული თანხების უკუდაბრუნების ვალდებულება, თუ ჩარიცხულ თანხებს გააჩნდა სამართლებრივი საფუძველი, რის გამოც ისინი დაბრუნებას არ ექვემდებარება.

34. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები იმთავითვე არადამაჯერებელია და, როგორც ეს მართებულად შეაფასეს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებმა, სარჩელში არ არის მითითებული არა მხოლოდ თუნდაც მხარეთა მიერ ზეპირსიტყვიერად დადებული შეთანხმების თარიღი, მაგალითად, რომელი წლის რომელ დღეს დაიდო გარიგება, რაც მოსარჩელეს პირველი ინსტანციის სასამართლოში (მთავარ სხდომამდე) უნდა დაესახელებინა და, რადგან სადავო ტრანზაქციებით გადარიცხული თანხა კასატორს საწარმოს წილის გამოსყიდვის თანხებად მიაჩნია, არამედ სარჩელში ასევე მითითებული უნდა ყოფილიყო, რომელ წელს და რომელ თარიღში უნდა დასრულებულიყო ე.წ. წილების გამოსასყიდი თანხების გადარიცხვა მოპასუხესთან. საქმის მასალებით დადგენილია, რომ მოპასუხესთან თანხების გადარიცხვა მიმდინარეობდა რამდენიმე ეტაპად, ორ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში - 2017 წლის 17 ივლისიდან 2020 წლის 10 იანვრის ჩათვლით და ამ პერიოდში ჩარიცხულია ჯამში 667 600 ლარი და 46 722 აშშ დოლარი.

35. მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების კვლევის შედეგად, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, მოსარჩელე მხარე ამტკიცებდა, რომ საწარმოს წილის გამოსყიდვა უნდა მომხდარიყო ზუსტად იმ ოდენობით, რა ოდენობის თანხაც მის საყიდლად მოსარჩელეს გადახდილი ჰქონდა მოპასუხისათვის. საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ გარემოებებს და მსჯელობას, რომ შპს „ი.თ–ი“ საკუთარ უძრავ ქონებაზე აშენებდა მრავალსართულიან საცხოვრებელ ბინას. მისი წილების შესაძენად, მოპასუხე მხარეს საბანკო კრედიტით სარგებლობაც მოუწია (იხ. 22.03.2017წ. ხელშეკრულება საქმეში). იმ შემთხვევაშიც, თუ არ იქნებოდა გაზიარებული მოპასუხის შესაგებელში მითითებული გარემოებები, რომ მიღებული თანხები შპს „ი. თ–ის“ მიერ გაცემული დივიდენდია (დივიდენდი გაიცემოდა მოსარჩელის/კასატორის მეუღლისათვის - თ.ც–ძისათვის თანხის ჩარიცხვით. თამარ ცერვაძისაგან კი თანხებს კასატორი, ხოლო ამ უკანასკნელისაგან მოპასუხე იღებდა), კასატორის (მოსარჩელის) მტკიცება მაინც არადამაჯერებელია, რადგან დაუსაბუთებელია, თუ რა აფერხებდა საწარმოს წილის ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებას საწარმოს რეგისტრირებულ მეწილესთან - თ.ც–ძესთან (რომელიც კასატორის მეუღლეა) და რა გარემოებების გამო მოხდა ზეპირი შეთანხმება მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის. ასევე სავსებით დაუსაბუთებელია მოსარჩელის მტკიცება წილების გამოსყიდვის ფასთან და ვადებთან მიმართებით.

36. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოსარჩელეს, მის მიერვე მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების მტკიცების ფარგლებში, არც ერთ გარემოებასთან დაკავშირებით, ზეპირი მოსმენის დროსაც, არ გაუცია დამაჯერებელი პასუხები კითხვებზე, რის საფუძველზეც შევსებული/განვრცობილი იქნებოდა მის მიერ მითითებული გარემოებები. ხელშეკრულების მნიშვნელოვან დეტალებზე მოსარჩელემ ვერ უპასუხა პირველი ინსტანციის სასამართლოს, ხოლო მის მიერ შეთავაზებული ფაქტობრივი მოცემულობა არ იქნა გაზიარებული (იხ. წინამდებარე განჩინების 14.1 ქვეპუნქტი) შესაბამისად, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოსარჩელემ ვერ შეძლო მის სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების თუნდაც იმ დამაჯერებლობით დასაბუთება, რაც მტკიცების ტვირთს მოპასუხეზე გადაიტანდა, რაც შესაბამის საპროცესო ეტაპზე უნდა მოხდეს (მხარეთა მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში წერილობითი მტკიცების- სარჩელისა და შესაგებლის წარდგენის ეტაპზე, რაც შემდეგ არსებითი სხდომის დაწყებამდე ხორციელდება, რადგან არსებით/მთავარ სხდომაზე მხარეები უკვე შეზღუდული არიან, მიუთითონ ახალ გარემოებაზე და წარადგინონ ახალი მტკიცებულება).

37. მოსარჩელის/კასატორის ფაქტობრივად დაუსაბუთებელი სასარჩელო მოთხოვნის პასუხად მოპასუხემ წერილობით წარდგენილ შესაგებელში, როგორც უკვე აღინიშნა, კვალიფიციურად და დასაბუთებულად განმარტა, რომ მის საბანკო ანგარიშზე განხორციელებულ ნებისმიერი სახის ჩარიცხულ თანხას გააჩნდა ლეგიტიმური მიზანი. მოპასუხემ განმარტა, რომ მოსარჩელე (კასატორი) სინამდვილეში არის და იყო შპს „ი. თ–ის“ წილის ნამდვილი მესაკუთრე, რომელიც განაგებდა საწარმოს. სწორედ მოსარჩელის/კასატორის მიერ ხდებოდა საწარმოდან მოგების გატანა თავდაპირველად სახელფასო გასაცემლების სახით, ხოლო შემდეგ კომპანიაში „შენატანის დაბრუნების“ წესებით. ხსენებული გარემოება დადასტურებულად იქნა მიჩნეული სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეში წარმოდგენილი ფინანსური ანგარიშის დოკუმენტითაც (იხ. ტ. 4, ს.ფ. 374), რომლის საწინააღმდეგოდ რაიმე მტკიცებულებაზე კასატორი არ უთითებს. გარდა ამისა, მოპასუხის განმარტება იმითაცაა დამაჯერებელი, რომ მითითებულია, თუ რატომ შეწყდა მასთან მოსარჩელის მხრიდან თანხების ჩარიცხვა, როდესაც მანამდე ეს ორ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში გრძელდებოდა. მოპასუხემ განმარტა, რომ მას საწარმოს სახსრებთან და ზედმეტად გაღებულ არამიზნობრივ ხარჯებთან დაკავშირებით დაებადა კითხვები, რის გამოც მხარეებს შორის დაიძაბა ურთიერთობა, ამის შემდეგ შეწყდა კიდეც მოსარჩელის მიერ თანხების მოპასუხისათვის ჩარიცხვა და მოსარჩელემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში თითქოსდა ბათილი გარიგების საფუძველზე გადახდილი თანხების უკან დაბრუნების მოთხოვნით. საკასაციო სასამართლოს დასაბუთებულად მიაჩნია მოპასუხის განმარტება, სწორედ მის მიერ მითითებული გარემოებებითა და საქმეში მოთავსებული მტკიცებულებებით აიხსნება, რომ მოსარჩელის მიერ მოპასუხისათვის 2017 წლის 17 ივლისიდან 2020 წლის 10 იანვრის ჩათვლით გადარიცხული არაერთი თანხა, რაც ჯამში 667 600 ლარს და 46 722 აშშ დოლარს შეადგენს, უსაფუძვლოდ გადარიცხული არ არის და ამ ფორმით საწარმოს პარტნიორებზე ე.წ. “დაფარული დივიდენდი” გაიცემოდა. თანხების გადარიცხვის ჯაჭვი - საწარმოსგან თ.ც–ძეს (მოსარჩელის/კასატორის მეუღლეს), ამ უკანასკნელისგან მოსარჩელეს, მოსარჩელისგან მოპასუხეს - სადავო არ არის, ისევე, როგორც თანხების გადარიცხვის ქრონოლოგია, პერიოდი და ოდენობა (იხ. წინამდებარე განჩინების 4.12-4.12.3 ვქპუნქტები).

38. კორპორაციულ-სამართლებრივ ურთიერთობებში, განსაკუთრებით კი ე.წ. შიდა ურთიერთობებში (პარტნიორებს შორის, პარტნიორებსა და დირექტორს შორის) სასამართლოსეული კონტროლი განსაკუთრებით ფრთხილია. დივიდენდის (საწარმოს მოგების) განაწილება სწორედ კაპიტალური საზოგადოების შიდა ურთიერთობას წარმოადგენს და როგორც საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტავს, დივიდენდის გაცემის საფუძველი შეიძლება იყოს საწარმოში მოგების არსებობა და პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილება პარტნიორებზე დივიდენდების გაცემის შესახებ... (იხ. სუსგ-ები: N ას-75-408-09, 02.07.2009წ; N ას-771-732-2013, 31.10.2014წ; N ას-1063-1018-2014, 8.04.2015წ; N ას-1707-2018, 17.05.2019წ; N ას-1452-2023, 28.02.2024წ.). როდესაც მიიღება გადაწყვეტილება დივიდენდების განაწილებაზე, პირი აღიჭურვება კრედიტორული უფლებით, რაც საზოგადოების წინაშე პარტნიორის მოთხოვნის უფლებას განამტკიცებს (იხ: ი., ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ტომი I, თბილისი, 2010, გვ. 368- 369; შეად. სუსგ-ას N ას-907-2018, 27.11.2020წ.). ერთ-ერთ საქმეზე (იხ. სუსგ N ას-378-359-2015, 21,12,2015წ.) საკასაციო სასამართლომ განმარტა, რომ „მეწარმეთა შესახებ“ კანონი პარტნიორთა საერთო კრებას ანიჭებს, შესაბამისი წესით მომზადებული ფინანსური დოკუმენტების საფუძველზე, საწარმოს მოგების გამოყენების წესის განსაზღვრის დისკრეციას, რაც გულისხმობს დივიდენდის სახით გასანაწილებელი თანხის ოდენობის განსაზღვრის დისკრეციასაც. „აღნიშნული წესი მოქმედებს მრავალ ქვეყანაში და პარტნიორთა/აქციონერთა საერთო კრების ან საწარმოს მენეჯმენტის დისკრეციაში, სასამართლო როგორც წესი, არ იჭრება, თუ არ არსებობს შესაბამისი სამართლებრივი საფუძველი. „ამერიკის შეერთებულ შტატებში ამ მხრივ დახურულ კორპორაციებთან მიმართებაში პრეცედენტული იყო გადაწყვეტილება საქმეში Dodge v. Ford Motor Co., სადაც მიჩიგანის შტატის სასამართლომ აღნიშნა, რომ დივიდენდების გაცემა-არგაცემის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების დისკრეცია აქვს საწარმოს მენეჯმენტს და მათ დისკრეციაში სასამართლო არ შეიჭრება, თუ მენეჯერთა მხრიდან ადგილი არ ჰქონია არაკეთილსინდისიერებას, განზრახ უგულებელყოფას ან დისკრეციის ბოროტად გამოყენებას (bad faith, willful neglect or abuse of discretion)- Dodge v. Ford Motor Co., 204 Mich. 459, 500, 170 N.W. 668, 682, 3 A. L. R. 413 (1919), Melvin Aron Eisenberg, Corporations and Other Business Organizations, Foundation Press, 2005, pp. 1231-1232.; ინგლისში დივიდენდის ოდენობის განსაზღვრისა და გადახდის წესი რეგულირდება კომპანიების წესდებით და პარტნიორს/აქციონერს დივიდენდის განაწილების შესახებ საერთო კრების გადაწყვეტილების გასაჩივრება შეუძლია მხოლოდ იმ საფუძვლით, რომ ადგილი ჰქონდა ქმედებას, რომელსაც საფუძვლად უდევს მის მიმართ უსამართლო წინასწარგანწყობა (unfair prejudice)- E. Ferran, Company Law and Corporate Finance, Oxford: OUP 1999, pp.415-416.; შვედეთის კანონმდებლობით უმცირესობაში მყოფი პარტნიორის/აქციონერის უფლების დაცვის საშუალებას წაარმოადგენს მინიმალური დივიდენდი, რომლის მოთხოვნის უფლებაც მომგებიანი საწარმოს უმცირესობაში მყოფ პარტნიორს ყოველთვის აქვს-Andres Vutt, Dividend Payments and Protection of Minority Shareholders, Juridica International Law Review XVI/2009. Available at: http://www.juridicainternational.eu/public/pdf/ji_2009_1_135.pdf, p.138.; გერმანიის კანონმდებლობა კი ითვალისწინებს, რომ, თუ კომპანიის წესდებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული, კომპანიის მენეჯმენტს ან სამეთვალყურეო საბჭოს წლიურ ანგარიშის დამტკიცებისას, შეუძლია მხოლოდ წმინდა მოგების ნახევრი მიმართოს რეზერვის დანიშნულებით. კომპანიის აქციონერთა კრებას შეუძლია მიიღოს გადაწყვეტილება რეზერვში უფრო მეტი თანხის მიმართვის შესახებ, თუმცა საერთო წესის შესაბამისად, კომპანიის თავისუფალი სახსრების ფონდში (რეზერვში) არ უნდა იქნას მოქცეული თანხა, რომელიც აღემატება კომპანიის კაპიტალის 50%-ს. აქციონერს, რომელიც ფლობს კომპანიის წილის/აქციების 5% მაინც, შეუძლია გაასაჩივროს აქციონერთა საერთო კრების გადაწყვეტილება, თუ საერთო კრება კომპანიის რეზერვში მოგების თანხებს მიმართავს ორი სტანდარტის დარღვევით: (ა) კეთილგონივრული ბიზნეს გადაწყვეტილების შესაბამისად ასეთი განაწილება არ არის აუცილებელი კომპანიის ჯანსაღი მდგომარეობის/სიცოცხლისუნარიანობის შესანარჩუნებლად, და (ბ) რეზერვში მოგების თანხის მიმართვას დაჰყავს გასაცემი დივიდენდის ოდენობა საწარმოს მოგების 4%-ზე ქვემოთ- Don Berger, Shareholder Rights Under the German Stock Corporation Law of 1965, 38 Fordham L. Rev. 687 (1970). Available at: http://ir.lawnet.fordham.edu/flr/vol38/iss4/, pp. 708-715” . მოცემულ დავაზე გამოსაყენებელი „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონი (დავის წარმოშობის დროს მოქმედი რედაქციით) საწარმოს მოგების განაწილების რაიმე შემზღუდავ ნორმას არ შეიცავს და არც მინიმალური დივიდენდის ოდენობას აწესებს. მხოლოდ წესდებით არის შესაძლებელი აღნიშნული საკითხების დარეგულირება.

39. მოცემულ საქმეზე, პირველ რიგში, უნდა განიმარტოს შესაძლებელია თუ არა დივიდენდი გაიცეს იმ შემთხვევაში, თუ პარტნიორთა კრებას გადაწყვეტილება არ აქვს მიღებული. საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების მიხედვით, სარჩელსა და შესაგებელში მხარეთა მიერ ასახული ფაქტებისა და მათი დამადასტურებელი მტკიცებულებების მიხედვით, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოპასუხისათვის, რომელიც შპს „ინ-სი თაურის“ პარტნიორია მოსარჩელის მიერ გადახდილი თანხები ფაქტობრივად ის დივიდენდია, რომელიც პარტნიორს გარკვეული სქემით - საწარმოსგან თ.ც–ძეს (მოსარჩელის/კასატორის მეუღლეს), ამ უკანასკნელისგან მოსარჩელეს, მოსარჩელისგან მოპასუხეს - ერიცხებოდა, რაც სადავო არ არის, ისევე, როგორც თანხების გადარიცხვის ქრონოლოგია, პერიოდი და ოდენობა (იხ. წინამდებარე განჩინების 4.12-4.12.3 ქვეპუნქტები). საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საკორპორაციო სამართალში ე.წ. შიდა ურთიერთობებში, დასაშვებია ფორმალურ-იურიდიული მოწესრიგების გვერდის ავლა, რაც იმაში გამოიხატება, რომ ე.წ. “დაფარული დივიდენდის” განაწილების დროს, როდესაც არ ირღვევა საწარმოს კაპიტალის შენარჩუნების პრინციპი, შესაძლებელია ე.წ. “შემწყნარებლური მიდგომის” გამოყენება, რაც იმას ნიშნავს, რომ ნებისმიერი დაფარული განაწილება არ უნდა იქნას მიჩნეული უკანონოდ; ამასთან, არსებობს სხვადასხვა მიზეზი, რის გამოც შესაძლებელია, განხორციელდეს ფარული განაწილება… (იხ.ბაქაქური ნ., გელტერი მ., ცერცვაძე ლ., ჯუღელი გ.,- საკორპორაციო სამართალი-რედაქტორი: ცერცვაძე ლ.; თბილისი, 2019წ; 173-180). მოცემულ საქმეზე, მოსარჩელემ (კასატორმა) ვერ დაადასტურა მის მიერ მოპასუხისათვის გადახდილი თანხის უსაფუძვლობა იმ მოტივით, რომ საწარმოს წილის ნასყიდობის ხელშეკრულება ბათილი აღმოჩნდა და მოპასუხისათვის გადახდილი თანხა დაბრუნებას ექვემდებარებოდა. მოპასუხის შესაგებლის, რომ საქმე ე.წ. “დაფარული დივიდენდის” განაწილებას ეხებოდა, პასუხად, ასევე, სააპელაციო და საკასაციო პრეტენზიების სახით, მოსარჩელემ ძირითადად ის გახადა სადავო, რომ საწარმოს პარტნიორთა კრებაზე არ მიუღია გადაწყვეტილება დივიდენდის განაწილებაზე, საქმეში არ არსებობს ამის დამადასტურებელი არც ერთი, თუნდაც ირიბი სახის, წერილობითი მტკიცებულება, მათ შორის, ელექტრონული მიმოწერა ან მოკლე ტექსტური შეტყობინებები საზოგადოების პარტნიორებს, დირექტორს, ბუღალტერს ან/და შესაბამისი სტატუსის მქონე სხვა დასაქმებულს შორის, სადაც ირიბი მინიშნება მაინც იქნებოდა პარტნიორთა გადაწყვეტილებაზე დივიდენდის განაწილების შესახებ.

40. იმის გათვალისწინებით, რომ „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქცია დივიდენდის და ფარული დივიდენდის ცნებებს არ შეიცავდა, სააპელაციო სასამართლომ იურიდიულ დოქტრინაზე მიუთითა. „შეზღუდული პასუხისმგებლობის შესახებ“ (შპს) შესახებ გერმანიის კანონის 30-ე მუხლის თანახმად, კომპანიის აქტივი, რომელიც ემსახურება განცხადებული საწესდებო კაპიტალის შენარჩუნებას, არ ექვემდებარება დივიდენდის სახით ან სხვაგვარად, მაგალითად ე.წ. „ფარული დივიდენდის“ (Hidden Dividends) სახით განაწილებას. ფარულ დივიდენდად მიიჩნევა აქციონერის მიერ ნებისმიერი სახის აქტივის მიღება, რომელიც არ არის მოხსენიებული, როგორც დივიდენდი (ლაშა ცერცვაძე, სადისერტაციო ნაშრომი თემაზე - „დირექტორატის მოვალეობები კომპანიების შერწყმისას და საკონტროლო პაკეტის გასხვისებისას“, გვ. 237. ელექტრონული ვერსია ხელმისაწვდომია: https://www.tsu.ge/assets/media/files/48/disertaciebi4/Lasha_Cercvadze.pdf). როდესაც საუბარია „დაფარულ დივიდენდზე“ აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ასეთ დროს, როგორც წესი, პარტნიორთა ის ნაწილი, რომელსაც გააჩნია პარტნიორთა საერთო კრების გადაწყვეტილებაზე გადაწყვეტილების მიღებისათვის საკმარისი ხმები იღებენ უმცირესობაში დარჩენილი პარტნიორებისათვის არახელსაყრელ გადაწყვეტილებას. „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონი იცნობს „დომინანტი პარტნიორის“ ცნებას და 3.8-ე მუხლის ბოლო წინადადების თანახმად, დომინანტ პარტნიორად ან პარტნიორთა ჯგუფად მიიჩნევა პირი/ჯგუფი, რომელსაც აქვს პრაქტიკული შესაძლებლობა, გადამწყვეტი ზეგავლენა მოახდინოს პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებაზე. მინორიტარი პარტნიორის ცნებას კანონი პირდაპირ არ გვთავაზობს, თუმცა, მის მაკვალიფიცირებელ ნიშნებს ზემოხსენებული ნორმა იძლევა და მას არ შეუძლია დამოუკიდებლად გადამწყვეტი ზეგავლენა მოახდინოს პარტნიორთა კრების კენჭისყრის შედეგებზე. მინორიტარი პარტნიორების უფლებების დაცვაზე მიუთითებს, მაგალითად, „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლით გარანტირებული უფლებამოსილებანი, თუმცა, დაცვის თვალსაზრისით, უმნიშვნელოვანესია პარტნიორის, როგორც ინდივიდის, უფლება სარჩელზე და მისი უფლება წარადგინოს დერივატიული სარჩელი (იხ. „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის 46.5 მუხლი). საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას იურიდიულ დოქტრინაზე დაყრდნობით, რომ „დაფარული დივიდენდის“ არსი იმაში მდგომარეობს, რომ ფარულად, შენიღბვითა და სხვა სახის ხარჯების საწარმოდან გატანისა და მაჟორიტარი პარტნიორისათვის მისი გადაცემის გზით შესრულდეს დივიდენდის მიღების შედეგი - მმართველმა პარტნიორმა საწარმოდან მიიღოს მოგება. მაგრამ ასეთ დროს უმცირესობაში დარჩენილი პარტნიორები არ / ვერ იღებენ მოგებას, ხოლო საკანონმდებლო დანაწესების სრული დაცვით დივიდენდის გასანაწილებლად საერთო კრების შედეგებზე გავლენას ვერასდროს ახდენენ. ამდენად, „ფარული დივიდენდისათვის“ სწორედ იმ საკანონმდებლო ფორმალობების გვერდის ავლით განაწილებაა დამახასიათებელი, რაზეც აპელანტი (მოპასუხე) მიუთითებდა. ლოგიკურია, რომ დაფარული დივიდენდი დივიდენდად იქცეოდა, მის გასაცემად პარტნიორებს ყველა ფორმალობა რომ დაეცვათ. საკასაციო სასამართლო არ ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს იმ შეფასებას, რომლის მიხედვით, „განსახილველ შემთხვევაში სახეზე უნდა იყოს არა „დაფარული დივიდენდის“, არამედ დივიდენდის საკანონმდებლო ფორმალობების დარღვევით გაცემის შემთხვევა. საწარმომ, მის მართვასა და წარმომადგენლობაზე უფლებამოსილმა პირმა არ მიიღო ზომები, „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი წესით მოეწვია, შეექმნა პარტნიორთა საერთო კრების ოქმი და ა.შ.” (იხ. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება - ტ. 6, ს.ფ. 270), რადგან თუკი ფორმალური წესები დაცული იქნებოდა, ცხადია, რომ მაშინ „დაფარულ დივიდენდზე“ მსჯელობის საჭიროება აღარ იქნებოდა, თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ სააპელაციო სასამართლოს ეს შეფასება არ ცვლის სამართლებრივ შედეგს და ვერც რაიმე გავლენას ახდენს მოსარჩელის სარჩელის უარყოფის შესახებ მიღებულ გადაწყვეტილებაზე.

41. როგორც უკვე არაერთხელ აღინიშნა, მოპასუხემ წერილობით წარდგენილი კვალიფიციური შედავებით განმარტა, თუ რით იყო ე.წ. “დაფარული დივიდენდის” განაწილება გამოწვეული, კერძოდ, მოპასუხემ მკაფიოდ და არაორაზროვნად მიუთითა, რომ მოსარჩელის მიერ მოპასუხისათვის გადარიცხული თანხები იყო საწარმოს პარტნიორების მიერ მიღებული (განაწილებული) შემოსავალი, რომელსაც კომპანიის პარტნიორები ინაწილებდნენ მათ შორის შეთანხმებული სხვადასხვა „სქემით“. მოპასუხის მითითება და თანდართული მტკიცებულებები სწორედ იმ დასკვნის შესაძლებლობას იძლება, რომ ფულადი ჩარიცხვების ინტენსივობა, მათი დინამიკა, ქრონოლოგია და გადარიცხვის სქემა - ერთი მხრივ, თ.ც–ძესა და მოსარჩელეს/კასატორს შორის და, მეორე მხრივ, ამ უკანასკნელსა და მოპასუხეს შორის, სწორედ საწარმოდან მიღებული შემოსავლის განაწილებაა, რაც ფარულ დივიდენდის განაწილებას წარმოადგენს. ამდენად გასაზიარებელია მოპასუხის პოზიცია, რომ მოსარჩელე/კასატორი და მოპასუხე საწარმოდან თავიანთ კუთვნილ მოგებას სხვადასხვა ინტერვალში სხვადასხვა ფორმით იღებდნენ და მოგების განაწილების ეს ფორმები მათ შორის შეთანხმებული იყო. მოპასუხე აკონკრეტებს, რომ, 02.06.2017წ.-დან 20.12.2018წ.-მდე პერიოდში მოსარჩელე და მოპასუხე კომპანიის მოგებას ინაწილებდნენ ხელფასის სახით, თუმცა, საქმეზე დადგენილია, რომ არც ერთი მათგანი არ იყო დასაქმებული საწარმოში და ისინი ამ ფორმით ინაწილებდნენ კუთვნილ დივიდენდს. ამას ადასტურებს საწარმოს დირექტორის წერილიც (იხ. წინამდებარე განჩინების 27.3.2 ქვეპუნქტი); მოპასუხემ განმარტა, რომ საწარმოდან ხელფასის სახით მოგების განაწილება დაკავშირებულია მაღალ საგადასახადო ტვირთთან, მომდენო პერიოდზე საწარმოდან მიღებული მოგების განაწილება უკვე რეგისტრირებულ პარტნიორებზე მოხდა, კაპიტალის დაბრუნების საფუძვლით და ამ პროცესში საწარმოს პარტნიორი, რომელიც მოსარჩელის/კასატორის მეუღლეა, ე.წ. „გამტარის“ ფუნქციას ასრულებდა. თვითონ მოსარჩელის/კასატორის მიერვე ჩატარებული აუდიტის დასკვნაშია აღნიშნულია, რომ საწარმოში მოგება არ განაწილებულა, მაგრამ ყველა ის ჩარიცხვა, რაც წარმოდგენილია საქმის მასალებში სწორია და სინამდვილეს - საბანკო ამონაწერში დაფიქსირებულ მონაცემებს-შეესაბამება. აღსანიშნავია, რომ ჩარიცხვის საფუძველს არ აქვს მნიშვნელობა (იხ. მოსარჩელის წარმომადგენლის 27.09.2021წ. შუამდგომლობა მტკიცებულებების წარდგენასა და დამატებითი ფაქტობრივი გარემოებების მითითებაზე).

42. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საწარმოს მოგების მის პარტნიორებს შორის ზემოხსენებული სქემით განაწილება, არ თავსდება „მეწარმეთა შესახებ“ კანონით დადგენილი რეგულაციის მიხედვით დივიდენდის განაწილების კლასიკურ მოდელში, რასაც მართებულად უთითებენ ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოები და სწორედ ამიტომ წარმოადგენს „დაფარულ დივიდენდს“. ამის გამოსარიცხად, მოსარჩელეს სამართალწარმოების შესაბამის ეტაპზე უნდა მიეთითებინა და შესატყვისი მტკიცებულებებით გაემყარებინა პოზიცია, რომ თუნდაც „დაფარული დივიდენდის“ განაწილება ვერ მოხდებოდა საწარმოში, რადგან სადავო გადარიცხვების პერიოდში საწარმოს რაიმე მოგება არ ჰქონია, ან არსებული მოგება საწარმოს განვითარებას ხმარდებოდა მხოლოდ, ან მესამე პირთა წინაშე ისეთი ვალდებულებები (ცხადია, ვადამოსული ვალდებულებები) ჰქონდა შესასრულებელი, რაც გამორიცხავდა დივიდენდის თუნდაც „დე ფაქტო“ განაწილებას, რადგან იურიდიულად ასეთი გადაწყვეტილება პარტნიორთა კრებას არ მიუღია. შესაბამისად, არ არის გაზიარებული კასატორის ძირითადი პრეტენზია, რომ გადაწყვეტილება დივიდენდის განაწილების შესახებ ფორმასავალდებულო გარიგებაა.

43. იურიდიული დოქტრინა და უცხოური სასამართლო პრაქტიკა (იხ. წინამდებარე განჩინების 38-ე პუნქტი) ფარული დივიდენდის განაწილების დროს მინორიტარი პარტნიორის მიერ მისაღები მოგების უფლების დაცვაზე ამახვილებს ყურადღებას, ამ კონტექსტში მოცემულ საქმეზე საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, მოპასუხემ 2017 წლის 22 მარტს მ.ბ–ისაგან შეიძინა შპს „ი. თ–ის’’ 10 %-იანი წილი 450 000 აშშ დოლარად, ხოლო ნ.მ–ძისაგან - 20%ანი წილი 900 000 აშშ დოლარად. იმავე დღეს დადებული წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებებით, თ.ც–ძემ მ.ბ–ისაგან შეიძინა შპს „ი. თ–ის“ 10 %-იანი წილი 450 000 აშშ დოლარად, ხოლო ნ.მ–ისაგან - 20%-იანი წილი 900 000 აშშ დოლარად. 2017 წლის 22 მარტის მდგომარეობით, სამეწარმეო საზოგადოების წილები გადანაწილდა შემდეგი სახით: თ.ც–ძე - 50% წილი, მოცემული დავის მოპასუხე - 50 % წილი. დირექტორის თანამდებობაზე დაინიშნა ი.ტ–ძე (იხ. წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებები და ამონაწერები მეწარმეთა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების რეესტრიდან - ტ.1, გვ. 49-70). საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ 50%/50%-იანი წილობრივი მონაწილეობა ასევე პრობლემურია, რადგან პარტნიორთა გადაწყვეტილების მიღება რთულდება, როდესაც არც ერთს გააჩნია მაჟორიტარის უფლება, შესაბამისად, დაცული უნდა იქნეს არა მხოლოდ მინორიტარი, არამედ თანაბარი წილის მფლობელი პარტნიორის უფლებაც, მით უფრო, როდესაც გადაწყვეტილება უნდა მიიღოს არა დირექტორმა, როგორც საზოგადოების ხელმძღვანელობითი და წარმომადგენლობითი უფლებამოსილების მქონე პირმა, არამედ - პარტნიორთა კრებამ. თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილების გარეშეც შეიძლება მოხდეს დივიდენდის განაწილება, ასეთ ვითარებაში საჯარო-სამართლებრივი მოწესრიგების საფუძველზე, მოქმედებს საგადასახადო კანონმდებლობის რეგულაცია, რაზედაც სავსებით მართებულად იმსჯელა სააპელაციო სასამართლომ (იხ. წინამდებარე განჩინების 24-ე პუნქტი). რაც შეეხება კასატორის პრეტენზიას თანაბარი წილის მფლობელი პარტნიორების მიერ ასევე წილობრივად თანაბარი ოდენობით მისაღებ მოგებაზე და მის მათემატიკურ გაანგარიშებაზე, მოცემულ შემთხვევაში ეს პრეტენზია დაუსაბუთებელია და ვერ იქონიებს გავლენას საქმის იურიდიულ შედეგზე, რომელიც საკასაციო სასამართლოს განჩინებითაც უცვლელად დარჩა. საკასაციო სასამართლომ იმსჯელა, მხოლოდ საქმეზე შემაჯამებელი გადაწყვეტილების მისაღებად მნიშვნელოვან საკასაციო პრეტენზიებზე, რადგან ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, №7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81) შესაბამისად, კასატორის სამართლებრივად უმნიშვნელო შედავებაზე მსჯელობას აღარ განავითარებს.

44. კასატორის მიერ სახელმწიფო ბაჟი გადახდილია.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. კ.ა–ძის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 3 ოქტომბრის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

მ. ერემაძე