საქმე №ას-1091-2023 26 ივლისი, 2024 წელი,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: თამარ ზამბახიძე,

ნინო ბაქაქური

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – ნ.ნ–ძე (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე - სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიურო (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 4 ივლისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, საქმის დაბრუნება ხელახლა განსახილველად

დავის საგანი – სამართლებრივი ურთიერთობის აღიარება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. ამბროლაურის რაიონული სასამართლოს 2022 წლის 29 ნოემბრის გადაწყვეტილებით ნ.ნ–ძის (შემდეგში: მოსარჩელე ან კასატორი) სარჩელი სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროსა (შემდეგში: მოპასუხე, აპელანტი ან ბიურო) და სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს იმერეთის რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის სააღსრულებო ბიუროს წინააღმდეგ, სამართლებრივი ურთიერთობის აღიარების თაობაზე, დაკმაყოფილდა; აღიარებულ იქნა სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს იმერეთის რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის სააღსრულებო ბიუროს მიერ 2001 წლის 12 მაისს ჩატარებულ აუქციონზე ამბროლაურის რაიკოოპერატივის კუთვნილი ქონების - სასურსათო მაღაზიის (მდებარე: ამბროლაურის რაიონი, სოფელი .....) 148.76 მ.კვ. ფართის ა.კ–ძეზე გაყიდვის (მიყიდვის) ფაქტი.

2. ამბროლაურის რაიონული სასამართლოს 2022 წლის 29 ნოემბრის გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით მოპასუხე ბიურომ გაასაჩივრა.

3. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 28 მარტის განჩინებით საქმე განსჯადობით განსახილველად ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას გადაეცა.

4. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 4 ივლისის განჩინებით ბიუროს სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და საქმე დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს სარჩელის დასაშვებობის ხელახლა შემოწმების მიზნით.

5. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე შემდეგი გარემოებები:

5.1. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 20 თებერვლის განჩინებით ბიუროს სააპელაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში და საქმის განხილვა დაინიშნა მხარეთა ზეპირი მოსმენით, სასამართლოს მთავარ სხდომაზე, 2023 წლის 28 მარტს, 14:00 საათზე;

5.2. საქმის მასალების შესწავლისა და მხარეთ მოსაზრებების მოსმენის შედეგად, ადმინისტრაციულ საქმეთა სააპელაციო პალატა მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ დავა განეკუთვნება სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით განსახილველ დავათა კატეგორიას;

5.3. შესაბამისად, 2023 წლის 28 მარტის განჩინებით ბიუროს სააპელაციო საჩივრით წარმოებული საქმე №3/ბ-08-2023 წ. განსჯადობით განსახილველად ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას გადაეცა;

5.4. მოსარჩელე დაზუსტებული სარჩელით ითხოვს, აღიარებულ იქნას რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის სააღსრულებო ბიუროს მიერ, 2001 წლის 12 მაისს ჩატარებულ აუქციონზე, ამბროლაურის რაიკოოპერატივის კუთვნილი ქონების - სასურსათო მაღაზიის (მდებარე ამბროლაურის რაიონი სოფელ .....) 148.76 კვ.მ ფართის ა.კ–ძეზე გაყიდვის (მიყიდვის) ფაქტი.

6. მოცემული საქმეზე სამართლებრივი დასაბუთების მიზნით სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, როგორც სარჩელით ირკვევა, მოსარჩელე ა.კ–ძის მემკვიდრეა და მისი იურიდიული ინტერესია ამბროლაურის რაიკოოპერატივის ყოფილი ქონების სამკვიდრო ქონებად მიჩნევა და საჯარო რეესტრში მოსარჩელის საკუთრებაში რეგისტრაცია. ამასთან, სარჩელი წარდგენილი იქნა საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მიერ დამტკიცებული ადმინისტრაციული სარჩელის ფორმით, ხოლო მოპასუხედ მითითებული იქნა სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიურო და სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს იმერეთის რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის სააღსრულებო ბიურო.

7. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ სარჩელის საფუძველი განაპირობებს მოთხოვნის საფუძვლიანობას და უკავშირდება სამართალურთიერთობის მონაწილე სუბიექტების უფლება-მოვალეობების წარმოშობას, შეცვლას და შეწყვეტას. სარჩელის საფუძველი განაპირობებს დავის განსჯადობას. ადმინისტრაციული სამართალწარმოებით საქმის განხილვისათვის აუცილებელია დავა წარმოშობილი იყოს იმ სამართალურთიერთობებიდან, რომლებიც საჯარო, კონკრეტულად კი ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობითაა მოწესრიგებული, ასევე, სადავო სამართალურთიერთობაში მონაწილე ერთ-ერთი მხარე უნდა იყოს ადმინისტრაციული ორგანო. სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილი წესით სასამართლო განიხილავს სამოქალაქო, საოჯახო, შრომის, საადგილმამულო, ბუნებრივი რესურსების გამოყენებისა და გარემოს დაცვის ურთიერთობებიდან წარმოშობილ დავებს მოქალაქეებს, მოქალაქეებსა და იურიდიულ პირებს, აგრეთვე იურიდიულ პირებს შორის.

8. განსახილველ შემთხვევაში, ნ.ნ–ძის სარჩელი თავისი შინაარსით სამოქალაქო-სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე აღიარებითი სარჩელია, რაც ცალსახად უნდა შემოწმდეს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ნორმების საფუძველზე.

9. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოცემული დავა თავისი შინაარსით არ არის ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განსახილველი (რაც დაადგინა კიდეც ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ), სამოქალაქო კატეგორიას მიეკუთვნება, რის გამოც სარჩელი წარდგენილი უნდა იქნეს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 177-178-ე მუხლების მოთხოვნათა დაცვით. საწინააღმდეგო შემთხვევა, ამავე კოდექსის 186-ე მუხლის პირველი ნაწილის ,,თ“ ქვეპუნქტის ან 187.2 მუხლის თანახმად, სარჩელის დაუშვებლად ცნობის საფუძველია.

10. სააპელაციო სასამართლომ ასევე დამატებით განმარტა, რომ აღიარებითი სარჩელი, მისი დასაშვებობის მიზნებისათვის, უნდა პასუხობდეს სსსკ-ის 180-ე მუხლის მოთხოვნებს (სარჩელი შეიძლება, აღიძრას უფლებისა თუ სამართლებრივი ურთიერთობების არსებობა-არარსებობის დადგენის, დოკუმენტების ნამდვილობის აღიარების ან დოკუმენტების სიყალბის დადგენის შესახებ, თუ მოსარჩელეს აქვს იმის იურიდიული ინტერესი, რომ ასეთი აღიარება სასამართლოს გადაწყვეტილებით მოხდეს). კანონის დანაწესიდან გამომდინარე, აღიარებითი მოთხოვნა დასაშვებია, თუ იკვეთება მოსარჩელის იურიდიული ინტერესი, რომ ასეთი აღიარება სასამართლოს გადაწყვეტილებით მოხდეს. ამდენად, დასახელებული ნორმით, აღიარებითი სარჩელის წარდგენისას მოსარჩელე შეზღუდულია იურიდიული ინტერესის არსებობით.

11. აღიარებითი სარჩელის სამართლებრივი ბუნების თაობაზე საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა, რომ: მიკუთვნებითი (აღსრულებითი) სარჩელებისაგან განსხვავებით, რომლებიც მიმართულია დარღვეული უფლების დაცვისაკენ, აღიარებითი სარჩელების დროს მოსარჩელის უფლება ჯერ კიდევ არაა დარღვეული, მაგრამ არსებობს მისი მომავალში დარღვევის საშიშროება, რადგან ვიღაც ედავება მას ამ უფლებაში.

12. აქედან გამომდინარე, იურიდიული ინტერესის არსებობისათვის, რომელიც წარმოადგენს აღიარებითი სარჩელის მიღებისა და განხილვის წინაპირობას (სსსკ-ის 178-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ლ“ ქვეპუნქტი, ამავე კოდექსის 186-ე მუხლის პირველი ნაწილის „თ“ ქვეპუნქტი), საჭიროა შემდეგი კრიტერიუმების არსებობა: ა) მოსარჩელეს უნდა ედავებოდნენ უფლებაში; ბ) დავის არსებობა უნდა ქმნიდეს მოსარჩელის უფლების მომავალში დარღვევის რეალურ საშიშროებას; გ) აღიარებითი სარჩელის გადაწყვეტა დავის გადაწყვეტის საუკეთესო საშუალება უნდა იყოს, კერძოდ, გადაწყვეტილებით მხარე გარკვეულ იურიდიულ შედეგს უნდა იღებდეს. აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილება უნდა ქმნიდეს იმ უფლებისა თუ ურთიერთობის განსაზღვრულობას, რაც მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის წარმოშობილი დავის გამო ირღვევა (იხ. სუსგ 148- 138-2015-ბ, 27.11.2015).

13. როგორც წარმოდგენილი სარჩელით ირკვევა, მოსარჩელე ითხოვს იმ უძრავ ქონებაზე საკუთრების შეძენის ფაქტის დადასტურებას (აღიარებას), რაც ამბროლაურის რაიკოოპერატივის ყოფილ ქონებას წარმოადგენდა. შესაბამისად, სარჩელი აღიარებითია, ამასთან სარჩელში ამბროლაურის რაიკოოპერატივი ან მისი უფლებამონაცვლე მითითებული არ ყოფილა და არც სასამართლოს გამოუკვლევია მოპასუხის სათანადოობის და აღიარებით მოთხოვნასთან მიმართებით იურიდიული ინტერესის ნამდვილობის საკითხი (მაშინ როდესაც მხარე თავად უთითებდა, რომ მისი ინტერესი იყო უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების რეგისტრაცია), ისე განიხილა და დაასრულა დავა.

14. სააპელაციო სასამართლომ ასევე აღინიშნა, რომ, მართალია, სსსკ-ის მე-3 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით, ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ, თუმცა ამავე კოდექსის 85-ე და 203.1“გ“ მუხლების თანახმად, მოპასუხის სათანადოობის საკითხს სასამართლო ამოწმებს არა სარჩელის დასაშვებობის, არამედ სასამართლოს მთავარ სხდომაზე განხილვისათვის საქმის მომზადების საპროცესო ეტაპზე და თუ დაადგენს, რომ სარჩელი აღძრულია არა იმ პირის წინააღმდეგ, რომელმაც პასუხი უნდა აგოს სარჩელზე, მას შეუძლია მოსარჩელის თანხმობით შეცვალოს თავდაპირველი მოპასუხე სათანადო მოპასუხით. თუ მოსარჩელე არ არის თანახმა თავდაპირველი მოპასუხის სათანადო მოპასუხით შეცვლაზე, სასამართლო თავისი გადაწყვეტილებით უარს ეტყვის მოსარჩელეს სარჩელის დაკმაყოფილებაზე.

15. კანონის მითითებული დანაწესითა და სამოქალაქო სამართალწარმოებაში არსებული დისპოზიციურობის პრინციპიდან გამომდინარეობს, რომ მოსარჩელე უფლებამოსილია მოპასუხედ დაასახელოს მის მიერ შერჩეული პირი, ხოლო სასამართლოს ავალებს, გამოარკვიოს სამართლებრივი თვალსაზრისით სწორად აირჩია, თუ არა მოსარჩელემ ის პირი (მოპასუხე), რომელსაც თავისი დარღვეული უფლების აღდგენა უნდა მოსთხოვოს. აღნიშნული ნორმის მიზანია, დავაში ჩაბმული არ აღმოჩნდეს და მოპასუხის საპროცესო მოვალეობანი არ დაეკისროს ისეთ პირს, რომელსაც მოსარჩელის კანონიერ უფლებებთან არანაირი კავშირი არ გააჩნია.

16. იმის გათვალისწინებით, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ დაზუსტებული სასარჩელო მოთხოვნიდან გამომდინარე, სწორად არ განსაზღვრა სამართალწარმოების წესი (ადმინისტრაციული თუ სამოქალაქო), საქმის მომზადების საპროცესო ეტაპზე არ შეაფასა მოსარჩელის აღიარებითი მოთხოვნის ნამდვილი იურიდიული ინტერესი და სათანადო მოპასუხეთა წრე არ დაადგინა, რომელთა უფლებებსაც სავარაუდოდ შეიძლებოდა შეხებოდა სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება, დასტურდება სსსკ-ის 394-ე მუხლით (გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძვლები) გათვალისწინებული შემთხვევის არსებობა რაც ამავე კოდექსის 385-ე მუხლის თანახმად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნების საფუძველია.

17. სსსკ-ის 177-ე მუხლის თანახმად, სარჩელის დასაშვებობის შემოწმება, სათანადო მოპასუხეთა წრის განსაზღვრა და მასთან დაკავშირებული საკითხების განხილვა-გადაწყვეტა პირველი ინსტანციის სასამართლოს კომპეტენციაა. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სსსკ-ის 372-ე, 385-ე მუხლის პირველი ნაწილის ”ბ” ქვეპუნქტის საფუძველზე, ნ.ნ–ძის სარჩელი საქმის მომზადების საპროცესო ეტაპიდან განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს ამბროლაურის რაიონულ სასამართლოს.

18. საქმის ხელახალი განხილვისას პირველი ინსტანციის სასამართლომ უნდა გაარკვიოს აღიარებითი მოთხოვნის ნამდვილი იურიდიული ინტერესი, მხარემ უნდა დააზუსტოს სათანადო მოპასუხეთა წრე და ამის შემდეგ გადაწყდეს დავის განხილვის გაგრძელების საკითხი.

19. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

19.1. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 4 ივლისის განჩინება საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოსარჩელემ მისი გაუქმებისა და საქმის ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატისათვის განსახილველად დაბრუნების მოთხოვნით.

19.2. კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ საქმე განსახილველად სამოქალაქო საქმეთა პალატას უკანონოდ გადასცა, რადგან სარჩელი სამოქალაქო საქმეთა განმხილველი სასამართლოს განსჯადი არ არის. მოსარჩელეს სამართლებრივი ურთიერთობა ადმინისტრაციულ ორგანოსთან ჰქონდა, დავის საგანი სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობა-არარსებობას შეეხებოდა. მოსარჩელის იურიდიული ინტერესია აღსრულების ეროვნულ ბიუროსთან სამართლებრივი ურთიერთობის აღიარება, რასაც მომავალში ქონებრივი შედგები შეიძლება მოჰყვეს.

19.3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატამ მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი წარმოებაში მიიღო სსსკ-ის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის წინაპირობების შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზებისა და მოსარჩელის საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის იურიდიული დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მივიდა დასკვნამდე, რომ საკასაციო განაცხადი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, ამიტომ იგი დაუშვებელია შემდეგი არგუმენტაციით:

20. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

21. სსსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები; ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება); საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ კასატორს (მოსარჩელეს) არ წარმოუდგენია დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება), რაც საშუალებას მისცემდა სასამართლოს, არსებითად განსახილველად დაეშვა საკასაციო განაცხადი.

22. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოხსენებული საფუძვლით.

23. მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლოს განხილვის საგანია სწორად დაუბრუნა თუ არა სააპელაციო სასამართლომ საქმე პირველი ინსტანციის სასამართლოს ხელახლა განსახილველად.

24. სააპელაციო სასამართლოს მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლებს განსაზღვრავს სსსკ-ის 385-ე მუხლი, რომლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, იმ შემთხვევაში, თუკი ადგილი აქვს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებს (გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძვლები), სააპელაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს უბრუნებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს ხელახლა განსახილველად, ხოლო ამავე მუხლის მე-2 ნაწილი სააპელაციო სასამართლოს შესაძლებლობას აძლევს, არ გადააგზავნოს საქმე უკან და თვითონ გადაწყვიტოს იგი. ამრიგად, აღნიშნული მუხლი, ერთი მხრივ, უთითებს პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის დაბრუნების საფუძვლებზე, ხოლო, მეორე მხრივ, სასამართლოს აძლევს უფლებას, ამ საფუძვლების არსებობისას, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სამართლიანი მართლმსაჯულების განხორციელების სტანდარტიდან გამომდინარე, შეაფასოს, რა უფრო მართებულია - მის მიერ გადაწყვეტილების გამოტანა თუ საქმის ხელახლა განსახილველად პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნება (იხ. სუსგ-ები: N ას-1234-1175-2014, 23.02.2015წ.; N ას-1167-2019, 22.07.2020წ; N ას-942-2021, 11.03.2022წ; N ას-1147-2021, 31.03.2023წ; N ას-785-2022, 6.04.2023წ; N ას-824-2022, 25.05.2023წ; N ას-1136-2023, 16.112023წ; N ას-1303-2023, 26.01.2024წ.).

25. ზემოაღნიშნული განპირობებულია სამართლიანი სასამართლოს უფლებით, რომელიც ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის თანახმად, ადამიანის ერთ-ერთი ძირითადი უფლებაა და თავის თავში მოიცავს ადამიანის უფლებას მისი საქმე გონივრულ ვადაში, სწრაფად და ეფექტიანად განიხილოს სასამართლომ (Profitis and Others v. Greece, §93; Tierce v. San Marino, §31; Surmeli v. Germany [GC], §129; Capuano v. Italy, §§30-31; Versini v. France, §29), რაც წარმოშობს სახელმწიფოს ვალდებულებას ისე მოაწყოს თავისი სამართლებრივი სისტემა, რომ სასამართლოებმა უზრუნველყონ თითოეული პირის უფლება გონივრულ ვადაში მიაღწიოს საბოლოო გადაწყვეტილებას დავაზე, რომელიც მისი სამოქალაქო უფლებებისა და მოვალებების განხორციელებას ეხება (Scordino v. Italy (no.1) [GC] §183, Surmeli v. Germany [GC], § 129). თუმცა, ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი მოითხოვს, რომ მართლმსაჯულება იყოს სწრაფი და ეფექტიანი, ამასთან, ხაზს უსვამს, რომ ამით არ უნდა დაზარალდეს მართლმსაჯულების სწორად (სათანადოდ) განხორციელების პრინციპი (Von Maltzan and Others v. Germany (dec.) [GC], §132), რომელიც სამართლიანი სასამართლოს უფლების უფრო ზოგადი პრინციპია (იხ. სუსგ №ას-1167-2019, 22.07.2020წ.).

26. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოსთვის საქმის უკან დაბრუნების მართებულობის შეფასებისას, სასამართლომ, უპირველეს ყოვლისა, უნდა გაითვალისწინოს: 1. რა პროცესუალური გარემოებები მიუთითებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის უკან დაბრუნებაზე; 2. ამ გარემოებების გათვალისწინებით, რამდენად მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება და 3. ხომ არ გამოიწვევს ეს საქმის უსაფუძვლოდ გაჭიანურებას (იხ. სუსგ N ას-1118-1145-2011, 10.01.2012წ; N ას-1234-1175-2014, 23.02.2015წ; N ას-209-196-2015, 30.07.2015წ; №ას-825-791-2016, 12.06.2017წ; №ას-8-2023, 25.05.2023წ; N ას-1303-2023, 26.01.2024წ).

27. როგორც ზემოთ უკვე აღინიშნა, საპროცესო კანონის მიხედვით სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება და არ დააბრუნოს საქმე უკან, როდესაც არ არსებობს მისი იურისდიქციიდან გამომდინარე შეზღუდვები და მხარეთა პროცესუალური უფლებრივი მდგომარეობის გათვალისწინებით საქმის უკან დაბრუნების აუცილებლობა (იხ. სუსგ-ები: N ას-1118-1145-2011, 10.01.2012წ.; Nას-173-2021, 31.01.2021წ; N ას-1303-2023, 26.01.2024წ). აღნიშნულს მოითხოვს, აგრეთვე, რაციონალური მართლმსაჯულებისა და პროცესუალური ეკონომიის პრინციპები, რომლებიც გულისხმობს, რომ სააპელაციო სასამართლომ, რომელიც, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის თანახმად, ასევე, საქმის არსებითად განმხილველი, ფაქტობრივი გარემოებების დამდგენი სასამართლოა, პირველი ინსტანციის სასამართლოს საქმე უნდა დაუბრუნოს მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში, როდესაც თვითონ მას რეალურად გაუჭირდება ფაქტობრივი გარემოებების დადგენა, ან კონკრეტული საქმის გარემოებების გათვალისწინებით, მართლაც მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპის დასაცავად (იხ. სუსგ N ას-657-618-2012, 10.12.2012წ.; N ას-1308-1234-2012, 4.02.2013წ.; N ას-1136-2023, 16.11.2023წ; N ას-1303-2023, 26.01.2024წ).

28. მოცემულ შემთხვევაში, გასაჩივრებული განჩინებით, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლომ, სააპელაციო საჩივრის ნაწილობრივ დაკმაყოფილებასა და საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნებას საფუძვლად დაუდო ის დასაბუთება, რომ დავა სამოქალაქო-სამართლებრივია და აღიარებითი სარჩელის წინაპირობები სსსკ-ით დადგენილი მოწესრიგებით უნდა შემოწმდეს.

29. საართველოს უზენაესმა სასამართლომ საქმეზე ბს-84-828(გ-12) განმარტა: ... მხედველობაშია მისაღები ის გარემოება, რომ დავა ადმინისტრაციულ-სამართლებრივად მიიჩნევა არა მხოლოდ სადავო სამართალურთიერთობის სუბიექტური შემადგენლობის ანუ იმის გამო, რომ მოთხოვნის ადრესატი არის ადმინისტრაციული ორგანო, არამედ აგრეთვე სადავო სამართალურთიერთობის საჯარო-სამართლებრივი კანონმდებლობიდან წარმოშობის, სადავო სამართალურთიერთობის ბუნების გამო. განსჯადობის სუბიექტთა თეორია, მიუხედავად იმისა, რომ აქტიურად გამოიყენება გამიჯვნის კრიტერიუმად, ფორმალურია და მოკლებულია სამართალურთიერთობის გაანალიზების, მისი არსის წვდომის უნარს. განსჯადობის საკითხში კანონმდებელმა გადამწყვეტი მნიშვნელობა მიანიჭა სადავო სამართალურთიერთობის ბუნებას და არა მის მონაწილეებს. ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 2.1 მუხლის მიხედვით საერთო სასამართლოები ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განიხილავენ ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან გამომდინარე სამართლებრივი ურთიერთობიდან წარმოშობილ დავებს. ამავე კოდექსის 2.2 მუხლი კიდევ უფრო აკონკრეტებს ადმინისტრაციული დავის საგანს (ტაქსაცია). აღნიშნულიდან გამომდინარე, კანონმდებელმა ადმინისტრაციული სამართალწარმოებით საქმის განხილვის ძირითად ელემენტად განსაზღვრა დავის საგანი, რომელიც წარმოშობილია იმ სამართალურთიერთობიდან, რომელიც საჯარო, კონკრეტულად ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობითაა მოწესრიგებული (ენუმერაცია). კანონმდებლის მითითება იმის შესახებ, რომ საერთო სასამართლოში ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განიხილება დავა იმ სამართლებრივ ურთიერთობებთან დაკავშირებით, რომლებიც ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან გამომდინარეობს, ასახავს განსჯადობის გარეგან ნიშანს. სამართალურთიერთობის კუთვნილების გარეგანი ნიშანი ეხება სადავო სამართალურთიერთობის მარეგულირებელი ნორმების ადგილს კანონმდებლობაში: იმ შემთხვევაში, თუ სამართალურთიერთობა რეგულირდება სამოქალაქო კოდექსის ან სხვა კერძო-სამართლებრივი წყაროს ნორმებით, დავა სამოქალაქო კატეგორიისაა, უკეთუ ურთიერთობის მარეგულირებელი ნორმა მოცულია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით ან საჯარო სამართლის სხვა წყაროთი, დავა ადმინისტრაციულ კატეგორიას განეკუთვნება (იხ. სუსგ-ები: ბს-844-828(გ-12), 04.04.2013წ; N ბს-248 (გ-23) 11.07.2023წ.).

30. ერთ-ერთ საქმეზე, რომელშიც საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ იმსჯელა სასამართლო კოლეგიებს შორის განსჯადობის საკითხზე, განმარტა, რომ დავის კატეგორიის განსაზღვრისათვის არსებითია სწორედ ნორმატიული კომპონენტი - დავის გამომდინარეობა ამა თუ იმ სამართლის კანონმდებლობიდან (იხ. სუსგ N ბს-1479-1411 (გ-09), 09.02.2010 წ.). გადამწყვეტი მნიშვნელობა სადავო სამართალურთიერთობის ხასიათსა და დავის საგანს ენიჭება. კონკრეტულად კი დავის ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი კატეგორიის განსაზღვრისათვის კანონმდებელმა ადმინისტრაციული სამართალწარმოებით საქმის განხილვის ძირითად კომპონენტად განსაზღვრა დავის საგანი, რომელიც წარმოშობილია იმ სამართალურთიერთობიდან, რომელიც საჯარო, კონკრეტულად ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობითაა მოწესრიგებული. წინააღმდეგ შემთხვევაში, თუ განსაზღვრული სამართლებრივი ურთიერთობა გამომდინარეობს კერძო სამართლის კანონმდებლობიდან, სახეზე იქნება სამოქალაქო სამართლის იურისდიქციის სასამართლოს მიერ სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით განსახილველი საქმე.

31. საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 26-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად,„სასამართლოთა შორის განსჯადობის შესახებ დავას წყვეტს საკასაციო სასამართლო დასაბუთებული განჩინებით”, რაც იმას ნიშნავს, რომ დასახელებული ნორმა უშვებს სასამართლოთა შორის დავას განსჯადობის შესახებ მაშინ, როდესაც სსსკ-ის 24-ე მუხლით განსჯადობის შესახებ დავა არ დაიშვება (იხ. მაია ვაჩაძე, ინგა თოდრია, პაატა ტურავა, ნათია წკეპლაძე - საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის კომენტარი; 2006წ; გვ. 148). „საქართველოში განსჯადობაზე დავა მხოლოდ ადმინისტრაციული პალატის პრეროგატივაა... რაც ცხადყოფს, რომ ადმინისტრაციული საკასაციო სასამართლო ქმნის ამ მხრივ პრაქტიკას და მის მიერ მიღებული განჩინება სამოქალაქო სასამართლოსათვის სავალდებულოა მაშინ, როცა სამოქალაქო საქმის განმხილველი მოსამართლე ამ მხრივ შეზღუდულია და სსსკ-ის 24-ე მუხლის პრინციპიდან გამომდინარე დავა არ დაიშვება. ხსენებული მუხლი განსჯადობის შესახებ დავას სასამართლოთა შორის დაუშვებლად მიიჩნევს და საქმის მიმღებ სასამართლოს ავალდებულებს, განიხილოს იგი.“ (იხ. სოფიო მაჭავარიანი - უწყებრივი ქვემდებარეობისა და განსჯადობის პრობლემა საქართველოს საპროცესო კანონმდებლობის მიხედვით, ჟურნალი „მართლმსაჯულება“, N 2, 2007წ; გვ. 203)

32. საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 26-ე მუხლი ცალსახად ადგენს სარჩელის წარდგენის ვალდებულებას განსჯად სასამართლოში. მითითებული ნორმის პირველი ნაწილის თანახმად, სარჩელი უნდა წარედგინოს იმ სასამართლოს, რომელიც უფლებამოსილია, განიხილოს და გადაწყვიტოს ადმინისტრაციული საქმე. ამასთან, იმავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, არაგანსჯად სასამართლოში სარჩელის წარდგენის შემთხვევაში, სასამართლო სარჩელს გადაუგზავნის განსჯად სასამართლოს და ამის შესახებ აცნობებს მოსარჩელეს. ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსი, განსხვავებით სამოქალაქო სამართალწარმოებისაგან, ამკვიდრებს არა მხოლოდ განსჯადი სასამართლოს პრინციპს, არამედ ადმინისტრაციული კანონმდებლობის მნიშვნელოვან პრინციპს, როგორიცაა უფლებამოსილი ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ გადაწყვეტილების მიღება. ადმინისტრაციული კანონმდებლობის აღნიშნული პრინციპი კი ასახვას პოულობს ადმინისტრაციულ საპროცესო კოდექსში (მუხლი 26) და ითვალისწინებს დავის განხილვასა და გადაწყვეტას უფლებამოსილი სასამართლოს მიერ.

33. მიუხედავად იმისა, რომ სააპელაციო სასამართლო ფაქტობრივი გარემოებების დამდგენი სასამართლოა, მის მიერ საქმის ხელახლა განსახილველად ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნების საკანონმდებლო მოწესრიგება სწორედ იმას ისახავს მიზნად, რომ დავა მხარეთა კანონის წინაშე თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპების დაცვით წარიმართოს, მხარეებს მიეცეთ საკუთარი პოზიციის დამტკიცების და მოწინააღმდეგის მტკიცების გაბათილების შესაძლებლობა იმ ეფექტური საპროცესოსამართლებრივი შესაძლებლობით, რაც კანონმდებლობითაა დადგენილი და, სულ მცირე, ორი ინსტანციის სასამართლოს მხრიდან საქმის არსებითად განხილვას გულისხმობს, რადგან საკასაციო სამართალწარმოება სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების მხოლოდ სამართლებრივი დასაბუთებულობის კვლევისა და შემოწმების საპროცესო ეტაპია.

34. საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში აღნიშნავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (იხ. სუსგ №ას-1529-1443-2012, 9.12.2013წ.; დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 2 .03.2017 წ., §187; ).

35. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სამოქალაქო სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის პრინციპზე დაყრდნობით, რაც გულისხმობს ფაქტობრივ გარემოებებსა და მათ დამამტკიცებელ ან გამაქარწყლებელ მტკიცებულებებზე მითითებას სწორედ მხარეთა მიერ. სასამართლოში საქმის წარმოებისას მხარეებს ეძლევათ შესაძლებლობა, წარადგინონ მოწინააღმდეგის პოზიციის გამაბათილებელი მტკიცებულებები და გაამყარონ საკუთარი მტკიცება. “სააპელაციო სასამართლომ, რომელიც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის თანახმად, ასევე, საქმის არსებითად განმხილველი სასამართლოა, პირველი ინსტანციის სასამართლოს საქმე უკან უნდა დაუბრუნოს მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში, როდესაც მას თავად რეალურად გაუჭირდება ფაქტობრივი გარემოებების დადგენა ან კონკრეტული საქმის გარემოებების გათვალისწინებით, მართლაც მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება“...(იხ. სუსგ-ები N ას-471-450-2015, 30.10.2015წ; N ას-973-922-2015, 16.02.2016წ; N ას-151-147-2016, 19.04.2016წ; N ას-1132-1088-2016, 17.02.2017წ; N ას-942-2021, 11.03.2022წ; N ას-1147-2021, 31.03.2023წ; N ას-785-2022, 6.04.2023წ; N ას-824-2022, 25.05.2023წ; N ას-1136-2023, 16.112023წ; N ას-1303-2023, 26.01.2024წ; N ას-194-2024, 16.05.2024წ.)

36. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა ურთიერთშეჯერებისა და გაანალიზების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს მტკიცების ტვირთის მართებული გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

37. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მხარეთა კანონის წინაშე თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპების გათვალისწინებით, მართებულია გასაჩივრებული განჩინების მსჯელობა და დასკვნები, შესაბამისად, სსსკ-ის 385-ე მუხლი სწორად გამოიყენა სააპელაციო სასამართლომ, რადგან ამავე კოდექსის 394-ე მუხლის „ე¹“ პუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.

38. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება კანონიერია, ხოლო მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი - დაუსაბუთებელი, რაც გამორიცხავს მისი არსებითად განსახილველად დაშვების სამართლებრივ შესაძლებლობას.

39. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება ცნობილი, პირს დაუბრუნდება, მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 407.1-ე, 408.3-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ნ.ნ–ძის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. ნ.ნ–ძეს (პ/ნ .........) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე 12.06.2024 წლის #43125352 საგადახდო დავალებით გადახდილი 300 ლარის 70% - 210 ლარი.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი

მოსამართლეები: თ. ზამბახიძე

ნ. ბაქაქური