საქმე №ას-1030-2022 7 ივნისი, 2023 წელი,

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

ამირან ძაბუნიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი,

თეა ძიმისტარაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

I კასატორი – ე.დ–ი (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – სს ,,ლ.ბ–ი'' (მოპასუხე)

II კასატორი - სს ,,ლ.ბ–ი“ (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ე.დ–ი (მოსარჩელე)

მესამე პირები დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის გარეშე – ე.ა–ი, ე.ა–ძე, მ.გ–ძე, ლ.მ–ძე, ნ.ც–ძე, ს.კ–ძე, ს.ჯ–ი, ლ.დ–ი

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 7 აპრილის განჩინება

I კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების ნაწილობრივ გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება მიუღებელი შემოსავლის ნაწილში

II კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების ნაწილობრივ გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – ზიანის ანაზღაურება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრების დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. ე.დ–ი ასაჩივრებს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 7 აპრილის განჩინებას, რომლითაც უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 11 ნოემბრის გადაწყვეტილება. ამ გადაწყვეტილებით, ე.დ–ის სარჩელი სს ლ.ბ–ის" მიმართ არ დაკმაყოფილდა.

2. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოსარჩელემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მისი გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილებით, სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა. კასატორის მითითებით, სააპელაციო სასამართლომ მოცემული დავის გადაწყვეტისას არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა, ხოლო მეორე მხრივ, არასწორად განმარტა გამოყენებული ნორმები (კანონი). მიუღებელი შემოსავლების დაკისრების ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის საფუძვლად, სასამართლომ მიუთითა მოსარჩელის ,,თანაბრალეულობა" დამდგარ ზიანში და შესაბამისად, არასწორად გამოიყენა/განმარტა სამოქალაქო კოდექსის 393 - 394-ე მუხლები.

2.1. უსაფუძვლოა სააპელაციო სასამართლოს მითითება/დასკვნა მოსარჩელის მხრიდან ხელშეკრულებების „სათანადო წესის დაცვის გარეშე" გაფორმების შესახებ. ამ დასკვნის უსაფუძვლობაზე მიუთითებს ის ფაქტიც, რომ სასამართლო სადავო გადაწყვეტილებაში ვერ უთითებს ვერც ერთ ნორმას, რომლითაც ეს „სათანადო წესი" იყო დადგენილი, ასევე ვერ უთითებს ვერც იმ წესს რომელიც თითქოსდა მოსარჩელის მიერ იქნა დარღვეული. თუმცა ასეც რომ იყოს და მოსარჩელისათვის ცნობილი ყოფილიყო მოპასუხესა და მისი ქალიშვილის ქმარს შორის 2015 წლიდან შრომით ურთიერთობის შეწყვეტის ფაქტი, ესეც არაფერს ცვლის, რადგან ამით არ იცვლება ბანკსა და მეანაბრეს შორის არსებული სამართლებრივი ურთიერთობის ხასიათი ანდა პასუხისმგებლობის ფარგლები.

2.2. მოსარჩელისათვის უკანონოდ განკარგული თანხების დაბრუნების - ვადამოსული მოთხოვნის შესრულების ვალდებულება, მოპასუხე ბანკს წარმოეშვა როგორც მინიმუმ 2018 წლის 10 იანვრიდან, მაგრამ ეს ვალდებულება დღემდე არ შესრულებულა, რის გამოც მოსარჩელეს ყოველდღიურად ადგება ზიანი, მიუღებელი სარგებლის სახით. საგულისხმოა, რომ აღნიშნული ზიანის მიყენება გრძელდება დღესაც, ვინაიდან, მიუხედავად ორი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი გარემოებებისა და მიღებული გადაწყვეტილებისა/განჩინებისა, მოპასუხე დღემდე არ ახდენს ამ ვალდებულების შესრულებას და აგრძელებს მოსარჩელისათვის ზიანი მიყენებას.

2.3. კასატორი აღნიშნავს, რომ მოპასუხეს ფულადი ვალდებულება უნდა შეესრულებინა 2018 წლის 10 იანვარს, მოსარჩელის მიერ მოპასუხისათვის წერილობითი შეტყობინების წარდგენის მომენტიდან. ასეთი ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში ყოველთვის წარმოიშობა ზიანი მიუღებელი შემოსავლის სახით, თუნდაც იმ ოდენობით, რა ოდენობით შემოსავალსაც კრედიტორი მიიღებდა ამ თანხის დეპოზიტზე განთავსების შემთხვევაში. საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულების (სარჩელის დანართი N27 - საქართველოს ეროვნული ბანკის 2019 წლის 21 მაისის წერილი) მიხედვით, 2018 წლის საშუალო წლიური საპროცენტო სარგებელი უცხოურ ვალუტაში განთავსებულ დეპოზიტებისთვის შეადგენს 2.675%-ს. შესაბამისად, მხოლოდ 2018 წლის განმავლობაში, მიუღებელი საპროცენტო სარგებლის სახით წარმოშობილ იქნა ზიანი - 3 175 (113'719/100*2,675) აშშ დოლარის ოდენობით. და ამ ზიანის მიყენება მოსარჩელისათვის დღემდე გრძელდება და რაც ზემოაღნიშნული ნორმებისა და საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკის მიხედვით, ექვემდებარება უპირობოდ ანაზღაურებას.

2.4. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, კასატორი მოითხოვს გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2022 წლის 7 აპრილის განჩინება გასაჩივრებულ ნაწილში, ამ ნაწილში მიღებული ახალი გადაწყვეტილებით, დაკმაყოფილდეს სასარჩელო მოთხოვნა და მოპასუხეს, მიუღებელი შემოსავლის სახით მიყენებული ზიანი ანაზღაურების მიზნით, 2018 წლის 10 იანვრიდან გადაწყვეტილების სრულად აღსრულებამდე, გადასახდელი თანხის (118'719 აშშ დოლარი) წლიური 2,675%-ის გადახდა დაეკისროს.

3. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოპასუხემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, გასაჩივრებული განჩინების ნაწილობრივ გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა. კასატორის მითითებით, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნა რომელმაც სისხლის სამართლის საქმის მასალებიდან გამოთხოვილი საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საექსპერტო-კრიმინალისტიკური დეპარტამენტის 2018 წლის 18 ივნისის დასკვნის მიხედვით დადგენილად მიიჩნია, რომ დასკვნაში მითითებული საკრედიტო ხელშეკრულებებიდან გამომდინარე, საკრედიტო სახელშეკრულებო ურთიერთობები სს "ლ.ბ–სა" და ე.დ–ს შორის არ წარმოშობილა. მაშინ, როცა საქმეში წარმოდგენილი იყო სამხარაულის ექსპერტიზის დასკვნაც, არ დადგენილა, რომ ხელმოწერები დ–ს არ ეკუთვნოდა. შესაბამისად, საეჭვო დასკვნის საფუძველზე კი მტკიცების ტვირთი ბანკს არ უნდა დაჰკისრებოდა და მოსარჩელეს უნდა ემტკიცებინა, რომ მან არ მოახდინა მასზე ხელის მოწერა. ეს განსაკუთრებით საგულისხმოა იმ პირობებში, რომ საქმეში ჩართულმა ყველა მესამე პირმა განაცხადა, რომ მათ არასდროს მოუხდენიათ იდენტიფიკაციის გარეშე ხელმოწერა. ამ ფაქტის სათანადოდ გამოკვლევის გარეშე, საქმეზე გადაწყვეტილების მიღება არ უნდა მომხდარიყო.

3.1. ასევე, არასწორად დაადგინა, რომ ხელშეკრულებების დადების ნება ეთერ დ–ს არ გამოუვლენია. სასამართლომ არასწორად ჩათვალა დამტკიცებულად, რომ დასტურდებოდა მხარის ნების გარეშე ხელმოწერები, რადგან ეს გარემოებები უნდა დადასტურდეს ძალაში შესული განაჩენით ან უტყუარი ექსპერტიზის დასკვნით. სისხლის სამართლის საქმეზე კი განაჩენი არ არის მიღებული ასევე, არ არის ცნობილი განაჩენით დადასტურდება თუ არა ეს გარემოება. სასამართლოსთვის მხოლოდ ერთი ექსპერტის დასკვნა არ უნდა ყოფილიყო საკმარისი მტკიცებულება იმის დასადგენად, რომ ე.დ–ს ნება არ გამოუვლენია, მაშინ, როცა საქმეში არსებობს სხვა ექსპერტიზის დასკვნაც სხვა შინაარსით და მხარეების ახსნა-განმარტებებით.

3.2. რაც შეეხება სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის საფუძველს, ბანკი ორივე ინსტანციის სასამართლოში აპელირებდა, რომ ადგილი ჰქონდა ე.წ. დაზარალებულის ბრალეულობას ზიანის დადგომაში, რაც ბანკის პასუხისმგებლობას გამორიცხავდა. ამ თემაზე მართალია სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა ცალკეული გარემოებები, მაგრამ სათანადო შეფასება არ მისცა მათ. სასამართლოს არ უმსჯელია ბრალის ხარისხზე და ასევე არ მსჯელობს ე.დ–ის თანაბრალეულობა გამორიცხავს თუ ამცირებს ზიანს.

3.3. სააპელაციო სასამართლო მის გადაწყვეტილებაში აღნიშნავს, რომ ე.დ–ის ანაბრის ხელშეკრულებებს არ აწერდა ხელს საბანკო პროცედურების დაცვით. საანაბრე ხელშეკრულებებზე ხელმოწერა ხორციელდებოდა სახლში. სასამართლო აღარ მსჯელობს იმ გარემოებაზე, რომ ე.დ–ს ანაბრის ხელშეკრულებებზე სახლში ხელი რომ არ მოეწერა არც საკრედიტო ხელშეკრულებები გაფორმდებოდა. შესაბამისად, ე.დ–ის ქმედების შედეგია დამდგარი ზიანი, და უშუალოდ მის ქმედებასთან არის დამდგარი ზიანი კავშირში. პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირია ე.დ–ის ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. სს“ლ.ბ–ისთვის“ ვერ იქნებოდა სავარაუდო ის ფაქტი, რომ ე.დ–ი გამოიყენებდა მისი სიძის სამსახურებრივ მდგომარეობას ხელშეკრულებებს სახლში მოაწერდა ხელს და აღნიშნული მართლსაწინააღმდეგო და არაკეთილსინდისიერი ქმედებით ხელს შეუწყობდა ზიანის დადგომას. ე.დ–მა დაარღვია სამოქალაქო ბრუნვისთვის დამახასიათებელი აუცილებელი ყურადღებიანობა. ის ვალდებული იყო გამოეჩინა იმგვარი გულისხმიერება, რასაც გამოიჩენდა საშუალო გონიერი ადამიანი მის ადგილას. განსახილველ შემთხვევაში, ე.დ–მა მისი უკანონო ქმედებით ხელი შეუწყო დანაშაულებრივი ქმედების განხორციელებას, შესაბამისად, სახეზეა მისი ქმედების მართლსაწინააღმდეგობა, რაც პასუხისმგებლობის დაკისრების წინაპირობას წარმოადგენს.

4. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის მიერ, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო საჩივრები მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შემოწმების მიზნით.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია:

5. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებასა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

6. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით. ამასთან, საკასაციო საჩივარი დასაშვები რომც ყოფილიყო, მას არა აქვს წარმატების პერსპექტივა, სახელდობრ:

6.1. სსსკ-ის 407.2 მუხლის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია. დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

7. საკასაციო პალატის განსჯით, კონკრეტულ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლომ სწორად დაადგინა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე, ანუ სამართლებრივი შედეგის განმაპირობებელი ფაქტობრივი გარემოებები.

7.1. 2011 წლის 30 აპრილს, მხარეებს შორის გაფორმდა ვადიანი ანაბრის სამი ახალი ხელშეკრულება (N15083; N15084: N15085), რომელთა მიხედვით, ე.დ–მა ანაბარზე განათავსა საერთო ჯამში - 60'345 აშშ დოლარი. ხელშეკრულების მოქმედების ვადა განისაზღვრა 366 დღე (2011 წლის 30 აპრილიდან 2012 წლის 30 აპრილის ჩათვლით), ხოლო სარგებელი განისაზღვრა - 7.5%.

7.2. 2011 წლის 11 აპრილს ე.დ–მა N14662 საანაბრე ხელშეკრულების

ანგარიშიდან გაიტანა 43'000 აშშ დოლარი.

7.3. იმავე წლის 25 ოქტომბერს, ე.დ–მა ლ.ბ–ის სადეპოზიტო ანგარიშზე ერთი წლის ვადით (366 დღე) კვლავ განათავსა საერთო ჯამში 100'000 აშშ დოლარი N16711; N16712: N16716 ხელშეკრულებების საფუძველზე, რომელიც გატანილ იქნა იმავე წლის 26 დეკემბერს.

7.4. 2012 წლის 2 მაისს, მხარეებს შორის კვლავ გაფორმდა ვადიანი ანაბრის სამი ხელშეკრულება N20488; N20490; N20491, რომელთა საფუძველზე მოსარჩელემ ანაბარზე განათავსა საერთო ჯამში - 65'563 აშშ დოლარი. ამ ხელშეკრულებათა მოქმედების ვადად განისაზღვრა 92 კალენდარული დღე (2012 წლის 2 მაისიდან 2012 წლის 2 აგვისტომდე), ხოლო სარგებელი - 7.0%-ით. 2012 წლის 15 მაისს კიდევ ერთი საანაბრე ხელშეკრულება გაფორმდა (N20740), რომლითაც მოსარჩელემ სს „ლ.ბ–ის“ სადეპოზიტო ანგარიშზე განათავსა 40'000 აშშ დოლარი. ხელშეკრულების მოქმედების ვადად განისაზღვრა 92 დღე (2012 წლის 15 მაისიდან 2012 წლის 15 აგვისტომდე), ხოლო სარგებელი განისაზღვრა - 7.25%-ით.

7.5. 2012 წლის 21 აგვისტოს ე.დ–სა და სს „ლ.ბ–ს“ შორის, გაფორმდა ანაბრის სამი ხელშეკრულება N23626, N23627; N23629, რომელთა საფუძველზე მოსარჩელემ სადეპოზიტო ანგარიშზე განათავსა საერთო ჯამში -107'450 აშშ დოლარი, კერძოდ, N23626 ხელშეკრულებით - 37'450 აშშ დოლარი; N23627 ხელშეკრულებით - 30'000 აშშ დოლარი; N23629 ხელშეკრულებით - 40'000 აშშ დოლარი.

7.6. ხელშეკრულებების მოქმედების ვადა განისაზღვრა ერთი წელი (365 დღე), 2013 წლის 21 აგვისტომდე, ხოლო საპროცენტო სარგებელი - 8.5%-ით.

7.7. ამავე ხელშეკრულებების მე-4 მუხლების 4.2. პუნქტების მიხედვით, დეპოზიტზე განთავსებულ თანხებს, მათი ათვისების დღესვე, დამატებით ერიცხებოდა განთავსებული თანხის 2%, რაც იმას ნიშნავს, რომ დეპოზიტზე განთავსებულ თანხებს, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადის განმავლობაში, საპროცენტო სარგებლის სახით, საერთო ჯამში დაერიცხებოდა განთავსებული თანხის - 10.5%.

7.8. ე.დ–ის საანაბრე ანგარიშებიდან მისი ნების საწინააღმდეგოდ გატანილ იქნა ანაბარზე შეტანილი თანხების ნაწილი, ხოლო თანხის ნაწილი სს „ლ.ბ–ის“ მიერ ჩამოჭრილია ბანკის წინაშე ნაკისრი არარსებული საკრედიტო ვალდებულებების დასაფარავად.

7.9. ჯამში, ანაბარზე განთავსებული თანხებიდან ანგარიშების მფლობელის ნების გარეშე ათვისებულია - 118'719 აშშ დოლარი.

7.10 2012 წლის 21 აგვისტოს გაფორმებული სადეპოზიტო ხელშეკრულებების ვადის გასვლის შემდგომ, მოსარჩელეს სს „ლ.ბ–ის“ ისანი-სამგორის ფილიალის ხელმძღვანელმა მ.კ–მა (რომელიც იყო მოსარჩელის სიძე - ქალიშვილის ქმარი), შესთავაზა, რომ თავად უზრუნველყოფდა სადეპოზიტო ხელშეკრულებების მისთვის სახლში მიტანას და საჭირო აღარ იყო მეანაბრის უშუალოდ მისვლა ფილიალში ხელშეკრულებების ხელმოსაწერად. ამის შემდეგ, მ.კ–ს, მოსარჩელისათვის სახლში მიჰქონდა სადეპოზიტო (საანაბრე) ხელშეკრულებები მეანაბრის მხრიდან ხელმოსაწერად, რომლებზეც ბანკის წარმომადგენლის გასწვრივ უკვე დატანილი იყო ხელმოწერები და ბანკის ბეჭედი (ან ბეჭდის ანაბეჭდი), რომელსაც შემდგომ ხელს აწერდა ე.დ–იც და ამ ფორმით გამოხატავდა ანგარიშებზე/დეპოზიტზე მისი კუთვნილი თანხების განთავსების ნებას. ამ ფორმით მოსარჩელემ ხელი მოაწერა სადეპოზიტო ხელშეკრულებებს, დათარიღებულს: 2013 წლის 28 ნოემბრით, 2014 წლის 5 დეკემბრით, 2015 წლის 26 დეკემბრით, 2016 წლის 26 დეკემბრით.

8. საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე, აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზების პირობებში. მოთხოვნის საფუძველი სამოქალაქო სამართალში, ზოგადად, არის ის ნორმა, რომელიც დამოუკიდებლად ან სხვა მოთხოვნის საფუძვლებთან ერთობლიობაში აფუძნებს ამა თუ იმ მოთხოვნას ანუ სამოქალაქოსამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს. მოთხოვნის საფუძველი მხოლოდ კანონშია მოცემული, ხელშეკრულება კი მოთხოვნის წარმოშობის წინაპირობაა (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004წ., გვ. 38-39; ჰ. ბოელინგი/ პ. ლუთრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნის საფუძვლების სისტემური ანალიზი, თბ., 2009წ., გვ. 15; ს. ჩაჩავა, მოთხოვნისა და მოთხოვნის საფუძვლების კონკურენცია კერძო სამართალში, თბ., 2010, გვ. 21; იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 20 სექტემბრის საქმე Nას-1016-2021 განჩინება).

9. წინამდებარე საქმეში სასარჩელო მოთხოვნაა ზიანის ანაზღაურება. მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია სსკ-ს 394.1 (მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ეს წესი არ მოქმედებს მაშინ, როცა მოვალეს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის) 408.1 (იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება), 409-ე (თუ ზიანის ანაზღაურება პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენით შეუძლებელია ან ამისათვის საჭიროა არათანაზომიერად დიდი დანახარჯები, მაშინ კრედიტორს შეიძლება მიეცეს ფულადი ანაზღაურება) და 412-ე (ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს) მუხლები.

10. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 394-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ამრიგად, ზიანის ანაზღაურების თაობაზე წარდგენილი სარჩელის დაკმაყოფილებისთვის კანონმდებელი აწესებს ოთხ კუმულატიურ პირობას: 1. მოვალის მართლსაწინააღმდეგო ქმედება; 2. ზიანი; 3. მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და ზიანს, როგორც დამდგარ შედეგს შორის; 4. მოვალის ბრალეულობა (განზრახვა ან გაუფრთხილებლობა). საგულისხმოა, რომ ზიანის კომპონენტის ქვეშ მოსარჩელეს ეკისრება არამარტო ზოგადად, ქონებრივი დანაკლისის ფაქტობრივი გარემოების დამტკიცების, არამედ ამ დანაკლისის ოდენობის სარწმუნოდ დადასტურების ვალდებულება.

11. ვალდებულების დარღვევა ზოგადი ფორმულირებაა და იგი შეიძლება სხვადასხვა ფორმით გამოიხატოს, მათ შორის, არაჯეროვან შესრულებაში. მტკიცების ტვირთის ობიექტურად და სამართლიანად განაწილების პირობებში, როგორც მართლსაწინააღმდეგო ქმედების ჩადენის, ისე ზიანის მიყენების ფაქტისა და განცდილი ზიანის ოდენობის, აგრეთვე დამდგარ შედეგსა და ჩადენილ უმართლობას შორის მიზეზობრივი კავშირის დამტკიცების ტვირთი მოსარჩელის (კრედიტორის) მხარეზეა.

12. საკასაციო პალატას მრავალჯერ განუმარტავს, რომ ზიანი არის კანონით გათვალისწინებული ანაზღაურებადი სხვაობა „უნდა-ყოფილიყო“ და „არის მდგომარეობას“ შორის (სხვაობის ჰიპოთეზა). სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს პირვანდელი მდგომარეობა, ანუ მდგომარეობა რომელიც იარსებებდა, რომ არა ვალდებულების დარღვევა (Total reparation-ის პრინციპი). ამასთანავე მნიშვნელობა არა აქვს, თუ რამდენად მაღალია მოვალის ბრალეულობის (განზრახვა თუ გაუფრთხილებლობა) ხარისხი ზიანის დადგომაში. სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლი კიდევ უფრო აკონკრეტებს 408-ე მუხლში მოცემულ ზიანის სრულად ანაზღაურების პრინციპს. სრული ანაზღაურება ეხება არა საერთოდ ზიანს, რომელიც შეიძლება ვინმემ განიცადოს, არამედ იმ ზიანს, რომელიც სამოქალაქო პასუხისმგებლობის საერთო საფუძვლებიდან გამომდინარე ანაზღაურებადია. ანაზღაურებას ექვემდებარება ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს. როდესაც ხელშეკრულების მხარე კისრულობს ვალდებულებას, მას მხედველობაში აქვს მხოლოდ იმ რისკის აღება, რომელიც კანონზომიერად არის დაკავშირებული ხელშეკრულების შესრულებასთან. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მისგან შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ იმ ზიანის ანაზღაურება, რომელიც ხელშეკრულების დარღვევის ნორმალურ შედეგად აღიქმება (იხ. სუსგ. №ას-459-438-2015, 07.10.2015წ).

13. რაც შეეხება მიუღებელ შემოსავალს, საკასაციო პალატას არაერთ გადაწყვეტილებაში განუმარტავს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 411-ე და 412-ე მუხლების საფუძველზე ზიანის მიყენების ფაქტისა და ზიანის ოდენობის შეფასების თავისებურება ფულადი ვალდებულების შესრულების კონტექსტში (იხ. სუსგ №ას-254-241-2015, 06.05.2015წ; №ას-666-2022, 07.07.2022წ). მათში ხაზგასმულია ფულისაგან, როგორც ბრუნვაუნარიანი ობიექტისგან, სარგებლის მიღების რეალური შესაძლებლობის თავისთავად არსებობა, თუმცა აღნიშნული იმთავითვე არ გულისხმობს მოსარჩელის მტკიცების ტვირთის არაგონივრულად შემცირებას, არამედ იგი პირდაპირპროპორციულად მნიშვნელოვანია მოსამართლის როლისათვის მიუღებელი შემოსავლის განმარტების, არსებობის დასაბუთებისა და ოდენობის განსაზღვრის პროცესში. მხოლოდ მხარეთა მტკიცების ტვირთის პირობებში გახდება შესაძლებელი, რომ მიუღებელი შემოსავალი არარეალურ და აბსტრაქტული შინაარსის მოთხოვნად არ იქცეს და მოხდეს მტკიცებულებებისა და გარემოებების კომპლექსურად შეფასება (შდრ. ჩიტაშვილი ნ., საქართველოს სამოქალაქო სამართლის საფუძვლები ქართულ სასამართლო პრაქტიკაში, თსუ, 2016, გვ. 154). მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო. ზემოაღნიშნული ნორმის თანახმად, სრული ანაზღაურება ეხება არა საერთოდ ზიანს, რომელიც შეიძლება ვინმემ განიცადოს, არამედ იმ ზიანს, რომელიც სამოქალაქო პასუხისმგებლობის საერთო საფუძვლებიდან გამომდინარე ანაზღაურებადია. ანაზღაურებას ექვემდებარება ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს. როდესაც ხელშეკრულების მხარე კისრულობს ვალდებულებას, მას მხედველობაში აქვს მხოლოდ იმ რისკის აღება, რომელიც კანონზომიერად არის დაკავშირებული ხელშეკრულების შესრულებასთან. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მისგან შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ იმ ზიანის ანაზღაურება, რომელიც ხელშეკრულების დარღვევის ნორმალურ შედეგად აღიქმება. ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუღებელი შემოსავალი, ანუ ანაცდური მოგება (lucrum cessans). მიუღებელი შემოსავალი სავარაუდო შემოსავალია. ყურადღება უნდა მიექცეს იმას, რამდენად მოსალოდნელი იყო მისი მიღება. მიუღებელი შემოსავალი თავისი ბუნებით გულისხმობს „წმინდა ეკონომიკურ დანაკარგს“ (pure economic loss), რომელიც ხელშეკრულების მხარემ განიცადა და რომელსაც ადგილი არ ექნებოდა, ხელშეკრულება რომ ჯეროვნად შესრულებულიყო. იმისათვის, რომ შემოსავალი მიუღებლად ჩაითვალოს, მას პირდაპირი და უშუალო კავშირი უნდა ჰქონდეს მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევასთან. პირდაპირ კავშირში იგულისხმება მოვლენების, მოქმედებისა და დამდგარი შედეგის ის ლოგიკური ბმა, რომელიც არ ტოვებს შემოსავლის მიღების რეალურ შესაძლებლობასთან დაკავშირებული ეჭვის საფუძველს“ (შდრ. სუსგ №ას-459-438-2015, 07.10.15 წ.). პალატას მიაჩნია, რომ მიუღებელი შემოსავლის (საბანკო საპროცენტო სარგებლის) დაკისრების სსკ-ის 411-ე მუხლით გათვალისწინებული წინაპირობები, განსახილველ შემთხვევაში, არ იკვეთებოდა.

14. საკასაციო პალატა იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მითითებას, რომ სისხლის სამართლის საქმის მასალებიდან გამოთხოვილი საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საექსპერტო-კრიმინალისტიკური დეპარტამენტის 2018 წლის 18 ივნისის დასკვნის მიხედვით, დადგენილად მიაჩნია, რომ მითითებული საკრედიტო ხელშეკრულებებიდან გამომდინარე, საკრედიტო სახელშეკრულებო ურთიერთობები მოპასუხესა და მოსარჩელეს შორის არ წარმოშობილა, რადგან ხელშეკრულებების დადების ნება მსესხებელს ე.დ–ს არ გამოუვლენია, არც სესხის თანხები მიუღია ამ ხელშეკრულებების საფუძველზე. გარდა, აღნიშნულისა, დგინდება, მოსარჩელის საანაბრე ანგარიშებიდან თანხის ნაწილი ანგარიშების მფლობელს არ გაუტანია. მხარეებს შორის ვალდებულებითი ურთიერთობა წარმოიშვა ანაბრის ხელშეკრულებების საფუძველზე, რომელთა შესაბამისად, ე.დ–ის კუთვნილი თანხები საკუთრებაში გადაეცა სს „ლ.ბ–ს“, რომელმაც ანაბრის ხელშეკრულებებით შეთანხმებულ ვადებში იკისრა პროცენტებთან ერთად ამ თანხების დაბრუნების ვალდებულება. დადგენილია, რომ საკრედიტო დაწესებულებამ ფულადი სახსრები ჩამოწერა ანგარიშიდან და მიმართა ბანკის წინაშე ამავე ანგარიშის მფლობელის საკრედიტო ვალდებულებების დასაფარად. საქმეზე დადგენილია, რომ სასესხო ვალდებულებები, რომლის შესასრულებლადაც მიემართა მოსარჩელის კუთვნილი თანხები, სს „ლ.ბ–სა“ და ე.დ–ს შორის არ წარმოშობილა. ამასთან, საანაბრე ანგარიშებიდან თანხის ნაწილი ათვისებულია ე.დ–ის ნების გარეშე. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მიზეზობრივი კავშირი სამართალდარღვევის ერთ-ერთი აუცილებელი ელემენტია. ანაზღაურდება მხოლოდ ისეთი ზიანი, რომელიც მართლსაწინააღმდეგო ქმედებით იყო გამოწვეული. იმისათვის, რომ მოვალეს დაეკისროს პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში უნდა გაირკვეს, წარმოადგენს თუ არა ზიანი მოვალის მოქმედების უშუალო შედეგს. სსკ-ის 412-ე მუხლის თანახმად, ,,ანაზღაურდება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს.” მეცნიერებამ მიზეზობრივი კავშირის მრავალი თეორია შეიმუშავა (აუცილებელი და შემთხვევითი მიზეზობრივი კავშირის თეორია; შესაძლებლობისა და სინამდვილის თეორია; ეკვივალენტურობის თეორია; უშუალო მიზეზობრივი კავშირის თეორია და ა.შ.). საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი უპირატესობას ანიჭებს უშუალო მიზეზობრივი კავშირის თეორიას. ანუ პირი მხოლოდ მაშინ აგებს პასუხს ზიანისათვის, როცა მისი ქმედება ადეკვატურ კავშირშია დამდგარ შედეგთან/ზიანთან (causa principalis sine qua non) ანუ დამდგარი ზიანი დარღვეული ვალდებულების რეალური და მოსალოდნელი შედეგია და მისი მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასთან ობიექტური გადმოსახედიდან დასტურდება. სავარაუდობა სახეზეა, თუ შედეგის დაშვება შეგნებული მოვალის პერსპექტივიდან ობიექტურად შესაძლებელი იყო (შდრ. ჰ. ბიოილინგი, პ. ლუტრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნის საფუძვლების სისტემური ანალიზი, თბილისი, 2009, გვ. 48) (იხ. საქართველოს უზეანესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 29 სექტემბრის საქმე Nას-556-2021 განჩინება).

15. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით. ასეთ საფუძველზე ვერც კასატორი ვერ მიუთითებს. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან.

16. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81); Boldea v. Romania, par. 30). ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო დეტალურად აღარ იმსჯელებს საკასაციო საჩივრის ყველა პრეტენზიაზე.

17. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით.

18. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს დასკვნები არსებითად სწორია. რადგანაც კასატორმა ვერ დაძლაია გასაჩივრებული განჩინების დასაბუთება დამაჯერებელი და სარწმუნო მტკიცებულებებით, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის კანონისმიერი საფუძველი. ამდენად, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას საკასაციო საჩივარი, რის გამოც საკასაციო საჩივარს უარი უნდა ეთქვას არსებით განხილვაზე.

19. სსსკ-ის 401.4 მუხლის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408.3-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ე.დ–ის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. სს ,,ლ.ბ–ის" საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

3. ე.დ–ს (პ/ნ .......) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაუბრუნდეს ა.კ–ძის მიერ 26/09/2022 საგადახდო დავალებით გადახდილი სახელმწიფო ბაჟიდან - 1410.25 ლარის 70% – 987,17 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150;

4. სს ,,ლ.ბ–ს" (ს/კ .....) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაუბრუნდეს მის მიერ 23.09.2022წ. №10 საგადახდო დავალებით გადახდილი სახელმწიფო ბაჟიდან - 8000 ლარის 70% – 5600 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150;

5. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ამირან ძაბუნიძე

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

თეა ძიმისტარაშვილი