საქმე №ას-307-2024 16 დეკემბერი, 2024 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

გოჩა ჯეირანაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ლაშა ქოჩიაშვილი, ამირან ძაბუნიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ნ.შ–ძე (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 26 დეკემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – გარიგების ბათილად ცნობა, საკუთრების უფლების აღდგენა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 26 დეკემბრის განჩინებით სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს (შემდეგში: სააგენტო ან მოპასუხე ან აპელანტი ან კასატორი) სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელი დარჩა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 4 აპრილის გადაწყვეტილება, რომლითაც ნ.შ–ძის (შემდეგში: მოსარჩელე ან მოწინააღმდეგე მხარე) სარჩელი დაკმაყოფილდა. ბათილად იქნა ცნობილი 2011 წლის 26 დეკემბერს ცალმხრივი ნებით გამოვლენილი გარიგება, რომლითაც მოსარჩელემ სახელმწიფოს სასარგებლოდ მიატოვა ქ. ბათუმში, .........(ამჟამად ქ. ბათუმი, ......... დ) მდებარე 2002 კვ.მ. სასოფლო სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი (ს/კ: ........) (შემდეგში - უძრავი ქონება ან სადავო უძრავი ქონება) და უძრავი ქონება აღირიცხა მოსარჩელის საკუთრების უფლებით.

2. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

2.1. 2011 წლის 21 მარტს ნ.შ–ძემ თ.მ-უ–გან 60000 აშშ დოლარად შეიძინა უძრავი ქონება, რომელიც აღირიცხა მოსარჩელის საკუთრებად.

2.2. 2011 წლის 26 დეკემბერს მოსარჩელემ განცხადებით მიმართა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს და მოითხოვა მის საკუთრებაში რიცხული უძრავი ქონების საკუთრების მიტოვების რეგისტრაცია სახელმწიფოს სასარგებლოდ.

2.3. მოსარჩელის განცხადების საფუძველზე უძრავი ქონება, რომელიც მოსარჩელეს ნაყიდი ჰქონდა 2011 წლის 21 მარტს და რომელშიც გადახდილი ჰქონდა 60000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარი, აღირიცხა სახელმწიფოს საკუთრებად.

2.4. აუდიტორული კომპანია „ინტელექტ-აუდიტის“ 2021 წლის 26 აპრილის დასკვნის მიხედვით უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულება 220,220.00 ლარია.

2.5. უდავოა, რომ 2016 წლის 27 მაისს მოსარჩელემ, სხვა პირებთან ერთად, განცხადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას და მოითხოვა სადავო მიწის ნაკვეთის დათმობისას მასზე განხორციელებულ იძულებასთან დაკავშირებით გამოძიების დაწყება. მოსარჩელის მოთხოვნას შედეგი არ მოჰყოლია.

2.6. საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2017 წლის 25 ოქტომბრის შეტყობინებიდან ირკვევა, რომ განცხადებაში მოყვანილ ფაქტებთან დაკავშირებით გამოძიება არ დაიწყო იმ მიზეზით, რომ 2012 წლის 7 თებერვალს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის კოლეგიამ გამატყუნებელი განაჩენი გამოიტანა, სადაც მიწის ნაკვეთების წარმომავლობასა და მათი შეძენის კანონიერებაზეა ნამსჯელი.

2.7. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის კოლეგიის 2012 წლის 7 თებერვლის განაჩენით (საქმე N1/433-12) დგინდება, რომ სასამართლომ დააკმაყოფილა საქართველოს მთავარი პროკურატურის შუამდგომლობა და დაამტკიცა საპროცესო შეთანხმება პროკურორსა და ბრალდებულებს: ო.ქ–ს, რ.ბ–ძეს, ი.ბ–ძეს, ჯ.ყ–ს და რ.მ–ძეს შორის. განაჩენის აღწერილობით ნაწილში მითითებულია, რომ ხელვაჩაურის რაიონის, სოფელ .........., ბათუმის აეროპორტის დასახლების მიმდებარედ არსებული 5 მიწის ნაკვეთად დაყოფილი სახელმწიფოს კუთვნილი 9615 მ² მიწის ნაკვეთი ყალბი დოკუმენტების საფუძველზე დარეგისტრირდა სხვადასხვა პირების საკუთრებად, ხოლო 2010 წლის 31 დეკემბრის ფიქტიური ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე გადაფორმდა რ.მ–ძეზე; საბოლოოდ, კვალის დაფარვის მიზნით, აღნიშნული მიწის ნაკვეთები გადაფორმდა და დარეგისტრირდა ხუთ სხვადასხვა პირზე, მათ შორის, მოსარჩელეზე.

3. მოსარჩელე სარჩელის საფუძვლად მიუთითებდა, რომ სახელმწიფოს სასარგებლოდ სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების დათმობის მოტივს, მასზე განხორციელებული ზემოქმედება (იძულება) წარმოადგენდა, რის გამოც, მის მიერ გამოვლენილი ნება ვერ ჩაითვლებოდა ნამდვილად.

4. იმ გარემოების მტკიცების ვალდებულება, რომ სახელმწიფოსა და ფიზიკურ პირს შორის დადებული უსასყიდლო გარიგება არ ეწინააღმდეგებოდა მორალს და სუსტი მხარის ინტერესებს, სააპელაციო სასამართლომ სახელმწიფოს გადააკისრა.

5. მოპასუხე, თავისი მტკიცების ტვირთის ფარგლებში მხოლოდ იმაზე მითითებით შემოიფარგლა, რომ მოსარჩელემ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლება მიატოვა, რადგან მოსარჩელის მორალურ ვალდებულებას წარმოადგენდა სახელმწიფოსთვის დაებრუნებინა ქონება, რომელიც ყალბი დოკუმენტის საფუძველზე გავიდა სახელმწიფო საკუთრებიდან.

6. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა მოპასუხის პოზიცია და აღნიშნა, რომ 2011 წლის 26 დეკემბერს სახელმწიფოს სასარგებლოდ ქონების მიტოვების შესახებ მოსარჩელის განცხადების საფუძველზე, სადავო უძრავი ქონება გადავიდა სახელმწიფო საკუთრებაში, ხოლო ამ უძრავი ქონების ყალბი დოკუმენტის საფუძველზე რეგისტრაციასთან დაკავშირებული სისხლის სამართლის საქმის წარმოება 2012 წლის 7 თებერვლის განაჩენით დასრულდა, რომლითაც მსჯავრდებულებს გაუფორმდათ საპროცესო შეთანხმება და მსჯავრი დაედოთ თაღლითურად სხვისი (სახელმწიფოს) ქონების მითვისებაში. მოსარჩელემ, ქონების მიტოვების შესახებ გარიგების ბათილობის მოთხოვნის დასადასტურებლად, სასამართლოში წარადგინა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც მან 2011 წლის 21 მარტს თ.მ-უ–გან 60000 აშშ დოლარად შეიძინა სადავო უძრავი ქონება. ამასთან, საქმეში წარმოდგენილი ვერცერთი მტკიცებულება იმ გარემოებაზე ვერ მიუთითებს, რომ მოსარჩელეს, მიწის ნაკვეთის უსასყიდლოდ სახელმწიფოსათვის დათმობისას, თავისუფალი ნება ამოძრავებდა.

7. დადგენილია ისიც, რომ საქართველოს მთავარ პროკურატურაში მიმდინარეობდა გამოძიება რამდენიმე პირის მიმართ ყალბი უფლების დამდგენი დოკუმენტის საფუძველზე მიწის ნაკვეთების საკუთრებაში დარეგისტრირების ფაქტზე, რომელთაგანაც ერთ-ერთი მოსარჩელის საკუთრებად იყო რეგისტრირებული.

8. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოსარჩელემ 2011 წლის 26 დეკემბრის განცხადებების საფუძველზე, სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლება გადასცა სახელმწიფოს, რასაც წინ უსწრებდა ბრალდებულების - ო.ქ–ის, რ.ბ–ძის, ი.ბ–ძის, ჯ.ყ–ის და რ.მ–ძის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის წარმოება, რომელიც დასრულდა 2012 წლის 7 თებერვლის განაჩენით (საპროცესო შეთანხმების დამტკიცების შესახებ). განაჩენში არაფერია ნახსენები მსჯავრდებულთა მიერ ,,მიტაცებული“ უძრავი ქონების სახელმწიფოსათვის დაბრუნების თაობაზე ან სხვა რაიმე გზით, მათ მიერ, სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანის კომპენსირებაზე.

9. ამდენად, საკუთრების სახელმწიფოსათვის გადაცემისას მოსარჩელეს სახელმწიფოს წინაშე რაიმე შეუსრულებელი ვალდებულება არ გააჩნდა.

10. სააპელაციო სასამართლომ დავა მოაწესრიგა სსკ-ის 54-ე, 976.1, 978-ე, 979.1 მუხლებით და მიიჩნია, რომ მოსარჩელის მიერ გამოვლენილი ნება, სახელმწიფოს სასარგებლოდ უსასყიდლოდ ქონების მიტოვების თაობაზე, ბათილია, მისი ამორალურობისა და მართლსაწინააღმდეგობის სამართლებრივი საფუძვლით.

11. უარყოფილი იქნა აპელანტის (მოპასუხე) შედავება გარიგების შეცილების ერთწლიანი ვადის გასვლაზეც (სსკ-ის 89 მუხ.).

12. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე აპელანტმა (მოპასუხე) შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის უარყოფა.

13. საკასაციო განაცხადში მითითებულია, რომ მოსარჩელის 2011 წლის 26 დეკემბრის განცხადება სახელმწიფოს სასარგებლოდ საკუთრების უფლების დათმობის შესახებ კავშირში არაა საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2017 წლის 25 ოქტომბრის შეტყობინებასთან, რომლითაც მოსარჩელეს განემარტა, რომ მის განცხადებაში მოყვანილ ფაქტებთან დაკავშირებით გამოძიება არ დაიწყო იმ მიზეზით, რომ 2012 წლის 7 თებერვალს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის კოლეგიამ გამატყუნებელი განაჩენი გამოიტანა, სადაც მიწის ნაკვეთების წარმომავლობისა და მათი შეძენის კანონიერებაზეა ნამსჯელი. კასატორი აღნიშნავს, რომ როდესაც მესაკუთრე, ნებაყოფლობით უარს აცხადებს საკუთარ ქონებაზე, სახელმწიფო „ავტომატურად“ ხდება უძრავი ქონების მესაკუთრე და ასეთ შემთხვევაში, მტკიცების ტვირთი ნების გამოვლენის ნაკლთან დაკავშირებით თავად მესაკუთრეზეა. მოსარჩელე თავის მოთხოვნას აფუძნებს სსკ-ის 85-ე მუხლს, თუმცა კონკრეტულ ფაქტებსა და მათ ქრონოლოგიაზე მითითების გარეშე, განმარტავს, რომ მასზე განხორციელდა იძულება და მუქარა. ამასთან, სსკ-ის 54-ე მუხლის გამოყენება მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმად დაუშვებელია.

14. ამასთან, კასატორს მიაჩნია, რომ გასულია გარიგების ბათილობის შეცილების სსკ-ის 89-ე მუხლით გათვალისწინებული ვადა (იხ., საკასაციო საჩივარი).

15. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

16. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

17. საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე [სსსკ-ის 391.5 მუხლი].

18. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. კასატორს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

19. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო პრეტენზია უმთავრესად აგებულია იმ მსჯელობაზე, რომ არ იკვეთება იძულების ანდა მუქარის ფაქტობრივი გარემოებები, რაც განმაპირობებელი ფაქტორია დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების სსკ-ის 85-86-ე მუხლებით გათვალისწინებული სამართლებრივი შეფასებისათვის, მით უფრო, იმ ვითარებაში, როდესაც სსკ-ის 54-ე მუხლს, როგორც გარიგების ბათილობის ერთადერთ და დამოუკიდებელ სამართლებრივ საფუძვლად სასამართლო პრაქტიკა რელევანტურად არ მიიჩნევს.

20. წარმოდგენილი საკასაციო შედავების ფაქტობრივი და სამართლებრივი მართებულობის საკითხის შემოწმებამდე, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემოწმებისას, სასამართლო იკვლევს, თუ რამდენად ვლინდება სამართლებრივი და ფაქტობრივი გარემოებების ის ერთობლიობა, რომლებიც სასარჩელო მოთხოვნის, ან მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებლის წარმატებას განაპირობებს. სასამართლო ვალდებულია, განსაზღვროს მოთხოვნის ფარგლები (ისე რომ არ გასცდეს მას), მოძებნოს დავის მომწესრიგებელი შესატყვისი სამართლის ნორმა (სპეციალური ან ზოგადი წესი) და დაადგინოს იმ გარემოებათა არსებობა/არარსებობა (ფაქტობრივი გარემოებები), რომლებიც ამ ნორმის გამოყენებისთვის აუცილებელ წინაპირობებს წარმოადგენენ. საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეზე განმარტა: „სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (სუსგ №ას-682-2021, 28 დეკემბერი, 2021წ.).

21. საკასაციო სასამართლო მსჯელობას განავითარებს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველზე და უპასუხებს კასატორის პრეტენზიებს სსკ-ის 85-ე და 89-ე მუხლებზე დაყრდნობით მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძვლიანობასთან დაკავშირებით; ამასთან, განიხილავს იმ სამართლებრივ კონსტრუქციას, რომლის საფუძველზეც არსებობს სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი (ამ შემთხვევაში დაკმაყოფილებული სარჩელის თაობაზე გასაჩივრებული განჩინების დაუშვებლად ცნობის წინაპირობა) გასაჩივრებული განჩინების საკასაციო სასამართლოს პრაქტიკასთან შესაბამისობის გამო.

22. სსკ-ის 184-ე მუხლი ითვალისწინებს, რომ უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების მისატოვებლად აუცილებელია უფლებამოსილი პირის განცხადება ამ უფლების მიტოვების შესახებ, და ამ განცხადების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში. განცხადება უნდა ჩაჰბარდეს რეესტრის სამსახურს. მხოლოდ ამის შემდეგ იძენს უფლების მიტოვების განცხადება სავალდებულო ძალას. საჯარო რეესტრის შესახებ საქართველოს კანონის 14.4 მუხლის თანახმად კი, უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების მიტოვების შემდეგ საკუთრების უფლება გადადის სახელმწიფოზე.

23. დადგენილია, რომ სადავო უძრავი ქონების უსასყიდლოდ მიმღებია სახელმწიფო, რომელიც საკუთრების მიტოვების თაობაზე საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული მოსარჩელის ნების საფუძველზე გახდა მესაკუთრე - „დასაჩუქრებული“ (იხ., სუსგ-ები Nას-146-2021, 19 ნოემბერი, 2021წ. პ.28.1; Nას-1230-2018, 14 დეკემბერი, 2018წ.; პ.18.1.; Nას-682-2021, 28 დეკემბერი, 2021. პ.17.; დამატებით იხ., ძლიერიშვილი ზ., ჩუქება და სამისდღემშიო რჩენა, თავი VIII. ჩუქება სახელმწიფოსთან მიმართებით, თბ., 2018, 158-227).

24. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს სამართლის სუბიექტებს შორის წარმოშობილი ჩუქების გარიგების სამართლებრივ ბუნებაზე, რომელიც სსკ-ის 524-ე მუხლითაა მოწესრიგებული და განმარტავს, რომ ჩუქების მოტივი ძირითადად გამომდინარეობს გამჩუქებლის მხრიდან დასაჩუქრებულის მიმართ არსებული პოზიტიური დამოკიდებულებიდან. ჩუქება ისეთი გარიგებაა, რომელიც ეფუძნება მხარეთა ურთიერთთანხმობას და არა მხოლოდ მჩუქებლის ნებას. დასაჩუქრებულის მიერ საჩუქრის მიღებამდე ჩუქება არ ჩაითვლება ძალაში შესულად, რადგან სამართლებრივი ურთიერთობა ორი ურთიერთგანპირობებული ნების საფუძველზე წარმოიშობა. თითოეული ადამიანი თავისი სამართლებრივი სივრცის გამგებელია და მისი თანხმობის გარეშე არავის აქვს ამ სივრცეში შეღწევის უფლება. ჩუქების შემთხვევაშიც მხარეთა მიერ გამიზნული სამართლებრივი შედეგების მისაღწევად, ადგილი უნდა ჰქონდეს მხარეთა კონსესუსს. ჩუქების ხელშეკრულებაზე საუბრისას, მნიშვნელოვანია, გამოიკვეთოს მისი დადებისას მხარეთა ნების განმსაზღვრელი ორი ძირითადი კრიტერიუმი: მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა და გამჩუქებლის მატერიალური მდგომარეობა. ფაქტობრივი გარემოებები უნდა დადგინდეს ამ კრიტერიუმების არსებობის შეფასების კუთხით, ხოლო დასახელებული კრიტერიუმების შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს ანალოგიურ გარემოებებში გონიერი ადამიანის ქცევის სტანდარტი. ამ თვალსაზრისით, პირველ და ყველაზე მნიშვნელოვან წინაპირობას წარმოადგენს ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებამდე მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა, რაც, როგორც წესი, განაპირობებს მჩუქებლის მიერ ჩუქების ხელშეკრულების დადების მოტივის ჩამოყალიბებას (შდრ: სუსგ №ას-6-6-2015, 01 ივლისი, 2015წ.).

25. ვინაიდან, განსახილველ შემთხვევაში, სადავო გარიგების კონტრაჰენტი სახელმწიფოა, რომელიც ფიზიკური პირის მიერ გამოვლენილი ცალმხრივი ნების შედეგად იღებს სარგებელს, როგორც „დასაჩუქრებული“, ასეთი გარიგებების მიმართ იმთავითვე ნავარაუდევია კანონშესაბამისობის ანუ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სსკ-ის 54-ე მუხლით დადგენილი სამი დამოუკიდებელი წინაპირობის დაცვის მოლოდინი იმ მხარის მიერ, რომელიც ძლიერ მხარესთან შედის სახელშეკრულებო ბოჭვაში (იხ., სუსგ-ები Nას-146-2021, 19 ნოემბერი, 2021წ. პ.28.2; №ას-1013-2018, 12 ნოემბერი, 2018წ. პპ:3, 22). სსკ-ის 54-ე მუხლი გამოყოფს „სამი სახის ფასეულობას“, რომელთა დარღვევა იწვევს გარიგების ბათილობას: კანონით დადგენილი წესი და აკრძალვა; საჯარო წესრიგი; ზნეობის ნორმები. საკასაციო პალატა ზნეობრივი სტანდარტების განმარტების მიზნით მოიშველიებს დოქტრინაში განვითარებულ შეხედულებებს: სსკ-ის 54-ე მუხლის მიზანი არის ზოგადად მართლწესრიგსა და სამოქალაქო სამართალს შორის კავშირის უზრუნველყოფა და იმის დაფიქსირება, რომ გარიგების ნამდვილობა არ არის მხოლოდ სამოქალაქო კოდექსის ნორმებზე დამოკიდებული. ნორმით გათვალისწინებული შეზღუდვები გამოიყენება ყველა, როგორც ცალმხრივი, ისე ორმხრივი და მრავალმხრივი გარიგების მიმართ. მუხლის მოქმედება ვრცელდება გარიგებებზე და არა მხოლოდ ნების გამოვლინებებზე (მაგალითად: ოფერტსა და აქცეპტზე). დამკვიდრებული შეხედულების თანახმად, გარიგება ეწინააღმდეგება ზნეობის ნორმებს, როდესაც იგი არსებითად არღვევს ერთ-ერთი მხარის ინტერესებს და არათანაბარ პირობებში აყენებს მას. ერთმანეთისაგან უნდა გაიმიჯნოს სარგებლის ამორალური ხასიათი და კრედიტორის სურვილი, მიიღოს მაქსიმალური სარგებელი დადებული ხელშეკრულებიდან. ზნეობის შესაბამისი გარიგება არ უნდა ეწინააღმდეგობოდეს სოციალური სამართლიანობის პრინციპს, ხელშეკრულების მხარეს არ უნდა აყენებდეს შეუსაბამოდ რთულ მდგომარეობაში. ამ საკითხის კვლევისას შემოწმების საგანი არის არა გარიგების მონაწილეთა ქცევა ზნეობასთან მიმართებაში, არამედ გარიგების შინაარსის მიმართება ზნეობასთან. გარიგების მოტივის ამორალურობა ასევე შეიძლება, გახდეს მთლიანად გარიგების ამორალურად მიჩნევის საფუძველი. გარიგების ბათილობა არ შეიძლება იმაზე იყოს დამოკიდებული, იცოდნენ თუ არა გარიგების მონაწილეებმა, რომ ზნეობის საწინააღმდეგოდ მოქმედებდნენ (სუსგ-ები №ას-15-15-2016, 01 მარტი, 2016წ.; №ას-10-2020, 24 ივნისი, 2020წ.). სსკ-ის 319-ე მუხლი ადგენს სახელშეკრულებო თავისუფლების პრინციპს, რაც იმას ნიშნავს, რომ კერძოსამართლებრივი გარიგების მონაწილეები კანონის ფარგლებში უფლებამოსილი არიან, თავისუფლად დადონ ისეთი ხელშეკრულებები, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას ანუ, მოქმედებს პრინციპი ნებადართულია, რაც აკრძალული არ არის. ამ ნორმის დეფინიციიდან გამომდინარე, სახელშეკრულებო თავისუფლებაც კანონისმიერ ჩარჩოშია მოქცეული და აქედან გამომდინარე, როდესაც სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მხარეა სახელმწიფო, განსაკუთრებით მაღალი სტანდარტით უნდა შემოწმდეს და შეფასდეს გარიგების „ძლიერი“ კონტრაჰენტის ქცევა/ქმედება რამდენად შეესაბამება სსკ-ის 54-ე მუხლის წინაპირობათაგან ისეთ სპეციფიკურ დანაწესს, როგორიცაა - ზნეობის ნორმები. ასეთ ვითარებაში, სასამართლოს კვლევისა და შეფასების საგანია, თუ რამდენად მორალურად შეიძლება იქნეს მიჩნეული ისეთი გარიგება, როდესაც სახელმწიფო უსასყიდლოდ ღებულობს ქონებას საკუთრებაში და ა.შ. ანუ პრაქტიკულად რატომ შეიძლება კერძო სამართლის პირმა მიატოვოს ქონება და „დაასაჩუქროს“ სახელმწიფო, რამდენად შეესაბამება აღნიშნული იმ ზოგად მორალურ კატეგორიას, რომ სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს ვალდებულება საკუთარი რესურსებით თითოეული პირის უფლება და ინტერესი დაიცვას, ფიზიკურმა ან იურიდიულმა პირმა აჩუქოს რაიმე ქონება.

26. სსკ-ის 54-ე მუხლის თაობაზე მსჯელობისას, დოქტრინაში გამოთქმული არაერთი მოსაზრებისა და სასამართლო პრაქტიკის გათვალისწინებით, უნდა აღინიშნოს, რომ დასახელებული ნორმა ზოგადდეფინიციური ხასიათისაა და მარტოოდენ სსკ-ის 54-ე მუხლი სხვა ნორმების, რომლებიც მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს შეიცავენ, მითითების გარეშე, არ უნდა იქნეს გამოყენებული (იხ: საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 2 მარტი, 2017წ. პ.208), ხოლო ზნეობის ნორმების საწინააღმდეგოდ გარიგების შინაარსის შესაფასებლად, შესაძლებელია დამოუკიდებლად იქნეს გამოყენებული დასახელებული მუხლი, როდესაც გარიგების ამორალურობას უკავშირდება სადავო საკითხი; ასეთ ვითარებაში, დამატებით, შესაძლოა კონტრაჰენტთა ქმედებება შეფასდეს სსკ-ის 8.3 მუხლით განმტკიცებული კეთილსინდისიერების მასშტაბითაც, რომ დადგინდეს არა მხარეების სუბიექტური დამოკიდებულება გარიგებისადმი (მისი კონკრეტული პირობისადმი), არამედ ობიექტური გარემოებების შეფასების საფუძველზე, რაც გარიგების შინაარსის ზნეობის ნორმებთან შესატყვისობას ეხება, გაირკვეს ამორალურია თუ არა მხარეთა შეთანხმება (იხ. სუსგ Nას-212-201-2017, 15.05.2017წ. პ.28).

27. განსახილველ შემთხვევაში, ჩუქების უსასყიდლო ბუნება, კიდევ ერთი დამატებითი საფუძველია, რომელიც ეჭვქვეშ აყენებს სახელმწიფოს, როგორც ძლიერი მხარისა და ფიზიკური პირის მიერ გამოვლენილი ნების ნამდვილობას.

28. ამასთან, კასატორის პრეტენზიის საპასუხოდ, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ჩუქების, როგორც უსასყიდლო გარიგების დროს, არ არსებობს შემძენის კეთილსინდისიერების პრეზუმფცია და მტკიცების ტვირთი შემძენს უბრუნდება (იხ., სუსგ Nას-1230-2018, 14 დეკემბერი, 2018. პ.18.8). ამდენად, მიუხედავად კასატორის კრიტიკისა (იხ., ამ განჩინების პ.12), საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას, რომელშიც ასახულია, რომ სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული კერძოსამართლებრივი გარიგებების შეცილების შედეგად მტკიცების ტვირთი სახელმწიფოზე გადადის. შესაბამისად, სწორედ სახელმწიფომ უნდა ამტკიცოს კერძო პირთან დადებული გარიგების ნამდვილობა, კანონისა და ზნეობის ნორმებთან შესაბამისობა.

29. ზემოაღნიშნული დასკვნა ეფუძნება, სახელმწიფოს, როგორც გარიგების ძლიერი მხარის ვალდებულებას, განსაკუთრებული პასუხისმგებლობით დაიცვას ყველა პირის ქონებრივი უფლებები. თუმცა, აღნიშნული იმას არ ნიშნავს, რომ შემცილებელი გარიგების ბათილობის საფუძვლების (ფაქტების) მითითებებისაგან თავისუფლდება. თუკი მოსარჩელე კონკრეტულ ფაქტებზე მითითებით აცხადებს, რომ მასზე განხორციელდა იძულება (ფიზიკური ან ფსიქოლოგიური), პრეზუმირებულია, რომ იძულება განხორციელდა და სახელმწიფოს უბრუნდება მტკიცების ტვირთი, რომ იძულებას ადგილი არ ჰქონია, მანვე უნდა დაამტკიცოს, რატომ არის შეუძლებელი ამგვარი პრეზუმფციის დაშვება, რაც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, გარიგების შინაარსის დეტალურ კვლევასა და გაანალიზებას მოითხოვს.

30. განსახილველ შემთხვევაში, ამ გარემოების სამტკიცებლად, მოპასუხე, მხოლოდ იმაზე მითითებით შემოიფარგლა, რომ მოსარჩელემ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლება მიატოვა, ვინაიდან მოსარჩელის მორალურ ვალდებულებას წარმოადგენდა სახელმწიფოსთვის დაბრუნება იმ სადავო ქონებისა, რომელიც ყალბი დოკუმენტის საფუძველზე გავიდა სახელმწიფო საკუთრებიდან, რაც დასტურდება თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 7 თებერვლის განაჩენით (იხ., სააპელაციო სასამართლოს განჩინების პ.4.20, ს.ფ.205). საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოპასუხის ეს მითითება ვერ ჩაითვლება მოპასუხის მტკიცების ტვირთის ჯეროვან რეალიზებად, რამდენადაც როგორც ეს მოცემულ საქმეზეა დადგენილი 2011 წლის 26 დეკემბერს სახელმწიფოს სასარგებლოდ ქონების მიტოვების შესახებ მოსარჩელის განცხადების საფუძველზე, სადავო უძრავი ქონება გადავიდა სახელმწიფოს საკუთრებაში, ისე რომ ჯერ არ არსებობდა სასამართლოს განაჩენი და ამავე უძრავი ქონების ყალბი დოკუმენტის საფუძველზე რეგისტრაციასთან დაკავშირებით საქართველოს პროკურატურაში მიმდინარეობდა გამოძიება რამდენიმე პირის მიმართ ყალბი უფლების დამდგენი დოკუმენტის საფუძველზე მიწის ნაკვეთების საკუთრებაში დარეგისტრირების ფაქტზე. სისხლის სამართლის საქმის წარმოება 2012 წლის 7 თებერვლის განაჩენით დასრულდა, რომლითაც მსჯავრდებულებს გაუფორმდათ საპროცესო შეთანხმება და მსჯავრი დაედოთ თაღლითურად სხვისი (სახელმწიფოს) ქონების მითვისებაში. მოსარჩელემ ქონების მიტოვების შესახებ გარიგების ბათილობის შესახებ მოთხოვნასთან დაკავშირებული არგუმენტების დასადასტურებლად წარმოადგინა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც 2011 წლის 21 მარტს თ.მ-უ–გან 60000 აშშ დოლარად შეიძინა უძრავი ქონება. შესაბამისად, ირკვევა, რომ მოსარჩელის მიერ 2011 წლის 26 დეკემბრის განცხადების საფუძველზე, სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების სახელმწიფოსათვის გადაცემას წინ უსწრებდა ბრალდებულების - ო.ქ–ის, რ.ბ–ძის, ი.ბ–ძის, ჯ.ყ–ის და რ.მ–ძის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის წარმოება, რომელიც დასრულდა 2012 წლის 7 თებერვლის განაჩენით (საპროცესო შეთანხმების დამტკიცების შესახებ). განაჩენში არაფერია ნახსენები მსჯავდებულთა მიერ ,,მიტაცებული“ უძრავი ქონების სახელმწიფოსათვის დაბრუნების თაობაზე ან სხვა რაიმე გზით, მათ მიერ, სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანის კომპენსირებაზე.

31. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ საქმეში წარმოდგენილი ვერცერთი მტკიცებულება იმ გარემოებაზე ვერ მიუთითებს, რომ მოსარჩელეს მიწის ნაკვეთის უსასყიდლოდ სახელმწიფოსათვის დათმობის თავისუფალი ნება ამოძრავებდა (სუსგ Nას-146-2020, 29 დეკემბერი, 2020წ.).

32. ამასთან, განსახილველ შემთხვევაში, ის ფაქტი, რომ მესაკუთრეზე განხორციელდა იძულება, არ ეწინააღმდეგება იმ მოსაზრებას, რომ ასევე გამოვლენილია გარიგების ბათილობის ისეთი სამართლებრივი წინაპირობა, როგორიცაა გარიგების შინაარსის ამორალურობა, რადგან იძულება, თანაც სახელმწიფოს მხრიდან, თავისთავად ეწინააღმდეგება ზნეობის ნორმებს და მართლსაწინააღმდეგოა. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლოს შეფასებით, სააპელაციო სასამართლოს დასაბუთება სამართლებრივად სწორია (სუსგ №ას-1013-2018, 12 ნოემბერი, 2018წ.).

33. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ 2011 წლის 26 დეკემბერს ცალმხრივი ნებით გამოვლენილი გარიგება, რომლითაც მოსარჩელემ სახელმწიფოს სასარგებლოდ მიატოვა სადავო უძრავი ქონება, უნდა შეფასდეს კანონსაწინააღმდეგო და ამორალური გარიგების ჭრილში.

34. მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებულ პრეტენზიას რაც შეეხება, აღნიშნულს საკასაციო პალატა არ იზიარებს და განმარტავს, რომ სსკ-ის 85-ე მუხლის საფუძველზე გარიგების საცილოობისას, სასამართლო ამოწმებს სსკ-ის 89-ე მუხლით დადგენილი წინაპირობის არსებობას, რომელიც არა ხანდაზმულობის, არამედ შეცილების ვადაა (შეცილების ვადისა და ხანდაზმულობის ვადის გამიჯვნის თაობაზე იხ. სუსგ-ები №ას-15-15-2016, 01.03.2016წ. პ.21; №ას-271-271-2018, 13.07.2018წ.). საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდმა პალატამ (იხ. 2017 წლის 2 მარტის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, პ.207) აღნიშნა, რომ იძულება არა ფაქტის, არამედ სამართლებრივი შეფასების საკითხია. სსკ-ის 85-ე-89-ე მუხლებით განსაზღვრული გარიგების იძულებით დადება სამართლებრივი კატეგორიაა და სასამართლო ნორმით გათვალისწინებული შედეგის განსაზღვრისას ხელმძღვანელობს მხარის მიერ მითითებული ფაქტებითა და ამ ფაქტების დადასტურების მიზნით წარდგენილი მტკიცებულებებით, რომლებიც ნორმით გათვალისწინებულ შემადგენლობას უნდა ქმნიდეს.

35. საკასაციო სასამართლოს მიერ ანალოგიური შინაარსის სხვა დავაზე განმარტებულია, რომ მატერიალური უფლების შეცილების ვადა ვრცელდება მხოლოდ საცილო გარიგებებზე. მოცემულ შემთხვევაში კი, ვინაიდან სახეზეა უცილოდ ბათილი გარიგება, მისი ამორალურობის გამო, რომელზეც შეცილების ვადა სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი არაა, მის მიმართ გამოყენებულ უნდა იქნეს ხანდაზმულობის საერთო - ათწლიანი ვადა. ამდენად, ხანდაზმულობაზე კასატორის შედავებას სამართლებრივად ვარგისი საფუძველი არც ამ თვალსაზრისით გააჩნია (სუსგ №ას-1013-2018, 12 ნოემბერი, 2018წ.).

36. ამდენად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოსარჩელის მოთხოვნა წარმოშობილია სსკ-ის 54-ე, 978-979-ე მუხლების საფუძველზე, იგი განხორციელებადია (არ არის ხანდაზმული) და მართებულად დაკმაყოფილდა (სუსგ Nას-1816-2018, 26 თებერვალი, 2019წ., პ.19).

37. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, არ არსებობს სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი წინაპირობა, რომლის საფუძველზეც საკასაციო სასამართლო დასაშვებად ცნობს წარმოდგენილ საკასაციო საჩივარს, რის გამოც, მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

38. კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველი;

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე გ. ჯეირანაშვილი

მოსამართლეები: ლ. ქოჩიაშვილი

ა. ძაბუნიძე