საქმე №ას-1838-2018 5 ივლისი, 2022 წელი,

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

მოსამართლეები: თამარ ზამბახიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

გიორგი მიქაუტაძე,

რევაზ ნადარაია

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – ვ.ხ–ი (დროებითი მხარდამჭერი ნ.მ–ვა) (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ზ.ყ–ნი (მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 10.10.2018 წლის გადაწყვეტილება

საკასაციო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, თანხის დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. ვ.ხ–მა (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „მოსარჩელე“, „გამყიდველი“) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ზ.ყ–ნის (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „მოპასუხე", „მყიდველი“) მიმართ და მოითხოვა 09.06.2011 წელს მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის გაფორმებული გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, მოპასუხისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ 400 000 აშშ დოლარისა და 09.06.2011 წლიდან 400 000 აშშ დოლარის გადახდამდე ყოველთვიურად 5000 აშშ დოლარის დაკისრება.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 13.07.2015 წლის გადაწყვეტილებით - სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

3. გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოსარჩელემ.

4. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 11.12.2015 წლის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება. განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ.

5. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 02.08.2016 წლის განჩინებით საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, გაუქმდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 11.12.2015 განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს. საკასაციო სასამართლომ განმარტა, რომ: მოსარჩელის ინტერესი მოპასუხისათვის 09.06.2011 წლის ხელშეკრულების ბათილობიდან გამომდინარე, 400 000 აშშ დოლარისა და 09.06.2011 წლიდან 400 000 აშშ დოლარის გადახდამდე ყოველთვიურად 5000 აშშ დოლარის დაკისრებაა. სააპელაციო სასამართლოს, უპირველეს ყოვლისა, უნდა განესაზღვრა ამ მოთხოვნების მატერიალურსამართლებრივი საფუძვლები და მისი ფაქტობრივი დასაბუთებულობა ამის შემდეგ შეემოწმებინა. იგულისხმება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში სსკ) 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით, 979-ე მუხლის მეორე ნაწილითა და 981-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილებით გათვალისწინებული სამართლებრივი წანამძღვრები. საკასაციო სასამართლომ განმარტა, რომ პრეიუდიციული ძალის მქონე არ არის გადაწყვეტილების/განჩინების სამოტივაციო ნაწილით დადგენილი ყველა გარემოება, ასევე, პრეიუდიციული ძალა არ ვრცელდება ამ ფაქტების სამართლებრივ შეფასებაზე. ეს საკითხი უნდა განისაზღვროს იმის მიხედვით, თუ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში მითითებული, სასამართლოს მიერ დადგენილი რომელი ფაქტები ამართლებს სარეზოლუციო ნაწილში ჩამოყალიბებულ დასკვნებს. საკასაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მატერიალურსამართლებრივი ურთიერთობით გათვალისწინებული უფლებები და ვალდებულებები არ განსაზღვრულა, რაც საფუძვლად შეიძლებოდა დასდებოდა გადაწყვეტილების გამოტანას.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძველი:

6. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 10.10.2018 წლის გადაწყვეტილებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 13.07.2015 წლის გადაწყვეტილების შეცვლით მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. გადაწყვეტილება ეფუძნება შემდეგს:

6.1. 09.06.2011 წელს მოსარჩელესა (გამყიდველი) და მოპასუხეს (მყიდველი) შორის სანოტარო წესით გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით უძრავ ქონებაზე, მდებარე თბილისში, პირველ საშუალო სკოლასა და შევჩენკოს ქუჩას შორის, კომერციულ საოფისე ფართზე №3 (მშენებარე) 90.60 კვ.მ (შემდეგში „სადავო უძრავი ნივთი“). ნასყიდობის ღირებულება განისაზღვრა 78 000 აშშ დოლარით.

6.2. წინამდებარე დავაში მოსარჩელე ითხოვს 09.06.2011 წლის გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობას, მოპასუხისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ სადავო უძრავი ქონების ღირებულების - 400 000 აშშ დოლარისა და 09.06.2011 წლიდან 400 000 აშშ დოლარის გადახდამდე, ყოველთვიურად 5000 აშშ დოლარის დაკისრებას. მოსარჩელის განმარტებით, გამყიდველის მიერ გამოხატული ნება იყო ნაკლის მქონე, კერძოდ, მას, ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო, არ შეეძლო შეეგნო თავისი მოქმედების მნიშვნელობა.

6.3. მოსარჩელის მოთხოვნა ეფუძნება სსკ-ის 50-ე, 58-ე, 976-ე, 979-ე და 981-ე მუხლებს.

6.4. სსკ-ის 58-ე მუხლი აწესრიგებს გარიგების ბათილობის საკითხს პირის ქმედუუნარობის ან ფსიქიკური აშლილობის გამო: ბათილია მცირეწლოვანის ან სასამართლოს მიერ ქმედუუნაროდ აღიარებული პირის ნების გამოვლენა. ბათილად შეიძლება ჩაითვალოს ნების გამოვლენა ცნობიერების დაკარგვის ან დროებითი ფსიქიკური მოშლილობის დროს. ბათილია ნების გამოვლენა სულით ავადმყოფის მიერ, როცა ეს არ შეესაბამება რეალური ვითარების სწორად აღქმას, თუნდაც ის არ იყოს სასამართლოს მიერ ქმედუუნაროდ აღიარებული (2015 წლის 20 მარტის კანონის ამოქმედებამდე არსებული რედაქციით). ამდენად, კანონი ერთნაირ სამართლებრივ შედეგს - გარიგების ბათილობას უკავშირებს ქმედუუნაროდ ცნობილი და ფსიქიკურად დაავადებული იმ პირის მიერ ნების გამოვლენას, რომელსაც არ შესწევს უნარი რეალურად აღიქვას ვითარება. პალატას მიაჩნია, რომ სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების მომენტისათვის გამყიდველს - მოსარჩელეს არ ჰქონდა რეალური ვითარების სწორად აღქმის უნარი, არ შეეძლო გაეცნობიერებინა თავისი ქმედების ფაქტობრივი ხასიათი და ეხელმძღვანელა მისთვის, რაც 09.06.2011 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძველია, სახელდობრ:

6.4.1. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 31.12.2013 წლის გრაფიკული ექსპერტიზის დასკვნის მიხედვით, 09.06.2011 წლით დათარიღებულ უძრავი ქონების ნასყიდობის სამ ხელშეკრულებაზე, გრაფაში: „გამყიდველი“ - არსებული ხელმოწერები შესრულებულია მოსარჩელის მიერ (ტ. 1, ს.ფ. 232). შპს „ფ.ჯ. და ნ.პ.ც–ის“ 24.05.2013 წლის ექსპერტიზის დასკვნის #58-ის თანახმად, მოსარჩელეს 16.06.2011 წლიდან აღენიშნებოდა მოტორული აღგზნება და ვერბალური აგრესიის ეპიზოდები. 07.12.2011 წელს ამბულატორულად მიმართეს შპს „ნ.ჰ–ს“, ხოლო 12.12.2011 წელს მიენიჭა მკვეთრად გამოხატული შშმ სტატუსი საერთო დაავადებით - უვადოდ. პრევენციის ცენტრის დასკვნის თანახმად, დაავადების სპეციფიკიდან და დინამიკიდან გამომდინარე, 09.06.2011 წელს მოსარჩელეს არ შეეძლო, ანგარიში გაეწია და ეხელმძღვანელა თავისი ქმედებებისათვის (ტ. I, ს.ფ. 169-172). თბილისის საქალაქო სასამართლოს 02.04.2014 წლის გადაწყვეტილებით მოსარჩელე აღიარებულ იქნა ქმედუუნაროდ (ტ. I, ს.ფ. 26).

6.4.2. სასამართლომ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში სსსკ) 102-ე, 105-ე, 162-ე მუხლებზე და განმარტა, რომ ექსპერტიზის დასკვნა შეფასებაა სპეციალური ცოდნით აღჭურვილი პირის მიერ მოკვლეული საკითხის ირგვლივ. ექსპერტის დასკვნის შეფასებისას ყურადღება უნდა მიექცეს რამდენიმე გარემოებას, მათ შორის: გამოსაკვლევად მიწოდებულ მასალას, მის კვლევით ნაწილს, რადგან სწორედ კვლევითი ნაწილის შედეგი აისახება საბოლოო დასკვნაში. შპს „ფ.ჯ. და ნ.პ.ც–ის“ 24.05.2013 წლის ექსპერტიზის დასკვნის #58-ის თანახმად მოსარჩელეს 16.06.2011 წლიდან აღენიშნებოდა მოტორული აღგზნება და ვერბალური აგრესიის ეპიზოდები, იგი დაავადებულია ქრონიკული ფსიქიური დაავადებით Ds: ინტოქსიკაციის დროს განვითარებული დემენცია F-02.8. დაავადების სპეციფიკიდან და დინამიკიდან გამომდინარე, 09.06.2011 წელს მოსარჩელეს არ შეეძლო, ანგარიში გაეწია და ეხელმძღვანელა საკუთარი ქმედებებისათვის. აღნიშნულის შესაბამისად, პალატამ მიიჩნია, არსებობდა სსკ-ის 58-ე მუხლის მესამე ნაწილით გათვალისწინებული გარიგების ბათილობის წინაპირობები.

6.5. მიუხედავად გარიგების ბათილობისა, სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, არ არსებობს სარჩელის დაკმაყოფილების მატრიალურსამართლებრივი წინაპირობები, რადგან, მოსარჩელის ინტერესს, ანუ გარიგების ბათილობიდან გამომდინარე აღიარებითი სარჩელის ნამდვილ იურიდიულ ინტერესს, მოპასუხისათვის 400 000 აშშ დოლარისა და 09.06.2011 წლიდან 400 000 აშშ დოლარის გადახდამდე ყოველთვიურად 5000 აშშ დოლარის დაკისრება წარმოადგენს, რომლის მატერიალურსამართლებრივი საფუძველია სსკ-ის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი, სსკ-ის 979-ე მუხლის მე-2, მე-3 და მე-4 ნაწილი და ამავე კოდექსის 981-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილები.

6.6. პალატამ არ გაიზიარა მოსარჩელის განმარტება, რომ მას ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ფულადი თანხა არ მიუღია, ხოლო უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულება 400 000 აშშ დოლარია. პალატამ მიუთითა სსსკ-ის 106-ე მუხლზე (მხარეები თავისუფლდებიან მტკიცებულებათა წარმოდგენისაგან ისეთი ფაქტების დასადასტურებლად, რომლებსაც თუმცა ემყარება მათი მოთხოვნები, თუ შესაგებელი, მაგრამ დამტკიცებას არ საჭიროებენ. ესენია: ა) ფაქტები, რომლებსაც სასამართლო საყოველთაოდ ცნობილად მიიჩნევს; ბ) ფაქტები, რომლებიც დადგენილია ერთ სამოქალაქო საქმეზე სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით, თუ სხვა სამოქალაქო საქმეების განხილვისას იგივე მხარეები მონაწილეობენ), ამავე კოდექსის 266-ე მუხლზე (გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ მხარეებს, აგრეთვე მათ უფლებამონაცვლეებს არ შეუძლიათ ხელახლა განაცხადონ სასამართლოში იგივე სასარჩელო მოთხოვნები იმავე საფუძველზე, აგრეთვე სადავო გახადონ სხვა პროცესში გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტები და სამართლებრივი ურთიერთობანი) და განმარტა, რომ კანონიერ ძალაში შესული თბილისის საქალაქო სასამართლოს 19.11.2012 წლისა და 16.04.2013 წლის გადაწყვეტილებების მხარეები წინამდებარე დავის მხარეები არიან და ამ გადაწყვეტილებებით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები მოცემულ დავაზე პრეიუდიციულ, წინასწარ დადგენილი ძალის მქონე ფაქტებად უნდა იქნეს მიჩნეული. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 19.11.2012 წლის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით არ დაკმაყოფილდა უძრავი ქონების უკან გამოსყიდვისათვის 78 000 აშშ დოლარის გადახდის საფუძვლით 09.06.2011 წლის ხელშეკრულების ნასყიდობის საგნის საკუთრებაში გადაცემის თაობაზე გამყიდველის სარჩელი. მოსარჩელე ამ საქმეზე განმარტავდა, რომ მან 78 000 აშშ დოლარი გადასცა მოპასუხეს უძრავი ქონების გამოსყიდვის მიზნით. აღნიშნული გადაწყვეტილებით დადგენილია მხარეებს შორის სანოტარო წესის დაცვით 19.11.2012 წლის ხელშეკრულების დადებისა და მყიდველის მიერ ნასყიდობის საგნის ღირებულების, 78 000 აშშ დოლარის, გადახდის ფაქტი. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 16.04.2013 წლის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით ასევე არ დაკმაყოფილდა გამყიდველის სარჩელი 09.06.2011 წლის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის თაობაზე. ამ შემთხვევაში, მოსარჩელე გარიგების ბათილად ცნობის საფუძვლად მიუთითებდა მის თვალთმაქცურობაზე. გადაწყვეტილებაში ასახულ ფაქტებში, რომლებსაც მხარეები სადავოდ არ ხდიდნენ, მითითებულია მყიდველის მიერ ნასყიდობის საგნის ღირებულების 78 000 აშშ დოლარის გადახდის ფაქტი. ამდენად, კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებებით დადგენილია ისეთი ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებითაც განსაზღვრულია მხარეთა მატერიალურსამართლებრივი უფლებები და ვალდებულებები (ნასყიდობის ხელშეკრულების დადება, აქედან გამომდინარე, მხარეთა შორის მატერიალურსამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობა და მყიდველის მიერ მისი შესრულება - ნასყიდობის საფასურის გადახდა). მოცემულ დავაზე ისინი წარმოადგენენ პრეიუდიციულ ფაქტებს, შესაბამისად, პალატას დადგენილად მიაჩნია, რომ 09.06.2011 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე მოპასუხის მიერ მოსარჩელისთვის სრულად გადახდილია ნასყიდობის საგნის ღირებულება - 78 000 აშშ დოლარი.

6.7. პალატამ არ გაიზიარა მოსარჩელის მსჯელობა, რომ უძრავი ქონების ღირებულება 400 000 აშშ დოლარია, ვინაიდან აღნიშნულის დამადასტურებელი მტკიცებულება საქმეში არ მოიპოვება.

6.8. სასამართლომ მიუთითა სსკ-ის 976-ე მუხლი პირველი ნაწილის ’’ა’’ ქვეპუნქტზე (პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ: ა. ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში) და განმარტა, რომ შესრულების კონდიქცია გულისხმობს ვითომ კრედიტორის ქონების შეგნებულ და მიზანმიმართულ გაზრდას, რომელსაც არ გააჩნია სამართლებრივი (სახელშეკრულებო ან კანონისმიერი) საფუძველი, ან ამგვარი საფუძველი ნორმაში მითითებულ გარემოებათაგან ერთ-ერთის არსებობის გამო, არ წარმოშობილა ან შეწყდა (გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლით). შესრულების კონდიქციისას, ისევე, როგორც უსაფუძვლო გამდიდრების ინსტიტუტისათვის მახასიათებელი მოთხოვნა უსაფუძვლოდ მიღებულის უკან დაბრუნებაა, კანონისმიერი ამ ვალდებულების მთავარი მიზანი იმ ქონებრივი ბალანსის აღდგენაა, რომელიც იარსებებდა, რომ არა ვითომ კრედიტორის გამდიდრება. კონდიქციური ვალდებულების მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებია: მოპასუხის გამდიდრება, ამის შესაბამისად, მოსარჩელის ქონებრივი დანაკლისი; სიკეთეთა გადანაცვლების უსაფუძვლობა. მითითებულთაგან ერთ-ერთი ელემენტის არარსებობა, მოთხოვნის დაკმაყოფილებას გამორიცხავს, ამასთანავე, როგორც მატერიალური ისე საპროცესო ნორმის თანახმად, მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებების დადასტურების ტვირთი ეკისრება მოსარჩელეს (სუსგ Nას-344-329-2016). პალატის განმარტებით, განსახილველ შემთხვევაში, არ დასტურდება მყიდველის გამდიდრების ფაქტი, რაც მოსარჩელის მოთხოვნის წარმოშობის საფუძვლად და წინაპირობად მიიჩნევა.

6.9. სასამართლოს განმარტებით, შესრულების კონდიქციიდან გამომდინარე, კრედიტორის მოთხოვნა უსაფუძვლოდ გადაცემულის უკან დაბრუნება რომ იყოს, უპირველესად, უნდა შემოწმდეს, რამდენად შესაძლებელია ამ ნივთის დაბრუნება (სსკ-ის 976.1 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი და 979.1 მუხლი) და მისი ღირებულების ანაზღაურებაზე მსჯელობა მხოლოდ მას შემდეგაა დასაშვები, თუ დამტკიცდება, რომ უკან დაბრუნება შეუძლებელია გადაცემული საგნის მდგომარეობის ან სხვა მიზეზის გამო (სსკ-ის 979.2 მუხლი). სსკ-ის 979-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, არ არსებობს ანაზღაურების მოვალეობა, თუ მიმღები საგნის მოხმარების, სხვისთვის გადაცემის, დაღუპვის, გაუარესების ან სხვა საფუძვლების გამო არც საგნით და არც მისი ღირებულებით არ გამდიდრებულა, ამავე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ ორმხრივი ხელშეკრულების მხარეებმა ხელშეკრულების ბათილობის გამო უკან უნდა დააბრუნონ ის, რაც მათ ამ ხელშეკრულებით მიიღეს, მაგრამ ერთ-ერთ მხარეს არ შეუძლია დაბრუნება ამ მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული საფუძვლების გამო, მაშინ მას არ ეკისრება უკან დაბრუნების მოვალეობა, თუ ეს გამომდინარეობს სამართლის იმ ნორმის არსიდან, რომლის საფუძველზედაც ხელშეკრულება ბათილად იქნა ცნობილი. მოცემულ შემთხვევაში, არ დასტურდება მოპასუხის გამდიდრება, რადგან არ დგინდება ქონების ღირებულების (400 000 დოლარის) ფაქტობრივი გარემოება, ხოლო 78 000 აშშ დოლარის ნასყიდობის საფასურის გადახდის ვალდებულება სრულად შესრულებულია მყიდველის მიერ.

6.10. პალატა განმარტავს, რომ ქონებრივი წონასწორობის აღდგენისათვის საკმარისი არაა მხოლოდ შედეგის – სხვისი ქონების შეძენის, ,,მოხვეჭის“ ფაქტის არსებობა. ისეთ პირობებში, როდესაც მიღებულ ქონებაზე სამართლებრივი ხარვეზის შესახებ პირს წინასწარ აქვს ინფორმაცია, ან ეს ხარვეზი მიმღებისთვის ცნობილი არ არის მისივე უხეში გაუფრთხილებლობის გამო, შესაძლებელია, დადგეს ამ უკანასკნელის მიმართ ზიანის ანაზღაურების საკითხი. აღნიშნულ მსჯელობას განაპირობებს სსკ-ის 981-ე მუხლის პირველი ნაწილი (თუ მიმღებმა მიღებისას იცოდა, ან უხეში გაუფრთხილებლობის გამო მისთვის უცნობი იყო სამართლებრივი საფუძვლის ხარვეზის არსებობა და ამის შესახებ მოგვიანებით შეიტყობს, ან გადაცემის თაობაზე მოთხოვნა მიღებულია სასამართლო წარმოებაში, მაშინ მიმღებს ეკისრება პასუხისმგებლობა ხარვეზის თაობაზე ცნობების მიღების ან სასამართლო წარმოებაში გადაცემის დროიდან – 979-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილების, 980-ე მუხლის, ასევე ქვემოთ მოყვანილი წესების საფუძველზე). აღნიშნული ნორმა განსაზღვრავს ზიანის ანაზღაურების შემდეგ წინაპირობებს: ქონების მიმღებმა წინასწარ ან თავისივე უხეში გაუფრთხილებლობით, უნდა იცოდეს უფლების ხარვეზის არსებობა გადაცემულ ქონებაზე. მხოლოდ ამ გარემოებათა შემთხვევაში დგება მიმღების ქონებრივი პასუხისმგებლობის საკითხი, ანუ ქონების გადასვლა არაუფლებამოსილი მიმღების ხელში განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით უნდა ხდებოდეს. შედეგად, ასეთ შემთხვევაში უფლების აღდგენის გზაა გამათანაბრებელი სამართლიანობის პრინციპი – ის, რაც სამართლებრივი საფუძვლის გარეშეა შეძენილი, უნდა დაბრუნდეს. მოცემულ შემთხვევაში, არ დგინდება, რომ მყიდველმა იცოდა ან, უხეში გაუფრთხილებლობის გამო, მისთვის უცნობი იყო სამართლებრივი საფუძვლის ხარვეზის არსებობა, რაც გამორიცხავს მისთვის თანხის დაკისრების ვალდებულებას.

საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა:

7. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი წარადგინა მოსარჩელემ და მოითხოვა მისი გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილება.

8. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო საჩივარი დაუსაბუთებელია და არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

9. წინამდებარე დავაში სარჩელის საგანია: 09.06.2011 წელს მოსარჩელესა (გამყიდველი) და მოპასუხეს (მყიდველი) შორის სანოტარო წესით გაფორმებული სადავო უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულების (გამოსყიდვის უფლებით) ბათილად ცნობა იმ საფუძვლით, რომ გამყიდველს ხელშეკრულების დადების მომენტში არ ჰქონდა რეალური ვითარების სწორად აღქმის უნარი, არ შეეძლო გაეცნობიერებინა თავისი ქმედების ფაქტობრივი ხასიათი და ეხელმძღვანელა მისთვის; ნივთის დაბრუნების შეუძლებლობის გამო მოპასუხისთვის 400 000 აშშ დოლარისა და 09.06.2011 წლიდან 400 000 აშშ დოლარის გადახდამდე ყოველთვიურად 5000 აშშ დოლარის დაკისრება. სწორედ ეს მოთხოვნა განიხილეს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებმა, რაზე მიღებული გადაწყვეტილების კანონიერებაც მოწმდება წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრით. რაც შეხება საკასაციო საჩივარში ჩამოყალიბებულ სარჩელის საგნის ნაწილობრივ ტრანსფორმაციის თაობაზე შუამდგომლობას, პალატა მიუთითებს, რომ საკასაციო სასამართლო შეზღუდულია, იმსჯელოს შეცვლილ მოთხოვნაზე. საკასაციო პალატის ეს შეზღუდული უფლებამოსილება განპირობებულია სსსკ-ის 406-ე-407-ე მუხლებით, კერძოდ, სსსკ-ის 406-ე მუხლის თანახმად, დავის საგნის შეცვლა ან გადიდება, შეგებებული სარჩელის შეტანა და ხარჯების განსაზღვრა საკასაციო სასამართლოში დაუშვებელია, ხოლო სსსკ-ის 407.1 მუხლით კი დადგენილია საკასაციო სასამართლოს ქცევის იმგვარი წესი, რომლის მიხედვითაც სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. ამდენად, ზემოთ მოხმობილი მსჯელობიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივარში ჩამოყალიბებულ შეცვლილ მოთხოვნაზე ვერ იმსჯელებს (სუსგ Nას- 372-353-2015, 03.06.2015წ.; შდრ. სუსგ. Nას-61-2019, 23.09.2021წ.).

10. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 19.11.2012 წლის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით არ დაკმაყოფილდა გამყიდველის (ანუ წინამდებარე დავის მოსარჩელის) სარჩელი მყიდველის (ანუ წინამდებარე დავის მოპასუხის) მიმართ 09.06.2011 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ნასყიდობის საგნის საკუთრებაში გადაცემის მოთხოვნით. გამყიდველი სასარჩელო მოთხოვნას აფუძნებდა იმ გარემოებას, რომ მან უძრავი ნივთის უკან გამოსყიდვისთვის მყიდველს გადაუხადა 78 000 აშშ დოლარი (ტ.1, ს.ფ. 67-77). გადაწყვეტილებით დადგენილია, რომ 09.06.2011 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე მყიდველმა გადაიხადა ნასყიდობის ფასი, გამყიდველს კი მისი გამოსყიდვის მიზნით თანხა არ დაუბრუნებია.

11. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 16.04.2013 წლის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით არ დაკმაყოფილდა გამყიდველის (ანუ წინამდებარე დავის მოსარჩელის) სარჩელი მყიდველის (ანუ წინამდებარე დავის მოპასუხის) მიმართ 09.06.2011 წლის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის თაობაზე. ამ შემთხვევაში, მოსარჩელე სადავო გარიგების ბათილობის საფუძვლად მიუთითებდა გარიგების თვალთმაქცურობაზე და განმარტავდა, რომ მოპასუხისაგან თანხა მიიღო სესხის სახით, რაც არ იქნა გაზიარებული (ტ.1, ს.ფ.78-82).

12. სააპელაციო სასამართლომ წინამდებარე დავასთან მიმართებით პრეიუდიციული მნიშვნელობა მიანიჭა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 19.11.2012 წლის და 16.04.2013 წლის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებებით დადგენილ შედეგის განმაპირობებელ გარემოებას, რომ მყიდველის მიერ 09.06.2011 წლის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ნასყიდობის ფასი (78 000 აშშ დოლარი) გადახდილია (მყიდველის ვალდებულება შესრულებულია), რასაც არ ეთანხმება კასატორი. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სსსკ-ის 106-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, მხარეები თავისუფლდებიან მტკიცებულებათა წარმოდგენისაგან ისეთი ფაქტების დასადასტურებლად, რომლებსაც თუმცა ემყარება მათი მოთხოვნა, თუ შესაგებელი, მაგრამ დამტკიცებას არ საჭიროებენ. ესენია ფაქტები, რომლებიც დადგენილია ერთ სამოქალაქო საქმეზე სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით, თუ სხვა სამოქალაქო საქმეების განხილვისას იგივე მხარეები მონაწილეობენ. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ გადაწყვეტილების პრეიუდიციულობა ორმხრივ სავალდებულო აკრძალვას გულისხმობს, რომელიც კანონიერ ძალაში შესული სასამართლო გადაწყვეტილებით დადგენილი და დადასტურებული ფაქტების სხვაგვარად შეფასებას უკრძალავს სასამართლოს, ხოლო საქმეში მონაწილე პირებს - ამავე გადაწყვეტილებით დადგენილ ფაქტებთან და სამართლებრივ ურთიერთობებთან შედავებას, თუ სხვა საქმეში იგივე პირები ან მათი უფლებამონაცვლეები მონაწილეობენ. სამოქალაქო საქმეზე კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგენილ ფაქტებს აქვთ პრეიუდიციული მნიშვნელობა და ისინი აღარ უნდა დამტკიცდეს ხელახლა სხვა სამოქალაქო საქმის განხილვისას, რომელშიც იგივე მხარეები მონაწილეობენ. იგივე მხარეებში იგულისხმებიან კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დასრულებულ საქმეში მონაწილე პირები, მიუხედავად იმისა, რა სტატუსით მონაწილეობენ ისინი სხვა სამოქალაქო საქმის განხილვისას, მაგალითად, ახალ დავაში მოსარჩელე შეიძლება მოპასუხე იყოს ან პირიქით. მთავარია, რომ სხვა სამოქალაქო საქმის განხილვისას იგივე სუბიექტები მონაწილეობდნენ (იხ. პ. ქათამაძე, სსსკ-ის კომენტარი (რჩეული მუხლები), თბილისი, 2020, მუხ. 266, გვ.994). საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ფაქტის პრეიუდიციულობის შემოწმებისას საჭიროა, შეფასდეს არა მხოლოდ ფორმალურ-პროცესუალური წინაპირობები (არსებობდეს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება, რომლის სუბიექტებიც სხვა სამოქალაქო საქმეში იღებენ მონაწილეობას), არამედ, მნიშვნელობა ენიჭება ასევე ამ გადაწყვეტილებით დადგენილ ფაქტობრივი გარემოების შინაარსს - კერძოდ, კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტები უნდა ამართლებდეს ამ გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილს, ანუ განსაზღვრავდეს მხარის მატერიალურ-სამართლებრივ უფლებებსა და ვალდებულებებს, რაც საფუძვლად დაედო გადაწყვეტილების გამოტანას. გარდა ამისა, უნდა აღინიშნოს, რომ პრეიუდიციული მნიშვნელობის ფაქტები შეუდავებელი ფაქტებია და სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, სხვა დავაში გაითვალისწინოს ამ ფაქტების წინააღმდეგ წარდგენილი შედავება, ამას მოწმობს სსსკ-ის 266-ე მუხლი, რომლის თანახმადაც, გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ მხარეებს, აგრეთვე, მათ უფლებამონაცვლეებს არ შეუძლიათ ხელახლა განაცხადონ სასამართლოში იგივე სასარჩელო მოთხოვნები იმავე საფუძველზე, აგრეთვე, სადავო გახადონ სხვა პროცესში გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტები და სამართლებრივი ურთიერთობანი (სუსგ №ას-547-510-2017, 04.05.2018წ.). მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო პალატა იზიარებს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასკვნას, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 19.11.2012 წლის და 16.04.2013 წლის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დამტკიცებულად მიჩნეულ შედეგის განმაპირობებელ ფაქტობრივ გარემოებებს წინამდებარე დავის მიმართ გააჩნიათ პრეიუდიციული ძალა (სსსკ-ის 106-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტი) (შდრ. სუსგ №ას-563-538-2016, 23.09.2016წ., პუნ. 19.3). შესაბამისად, სასამართლომ მართებულად მიიჩნია დადასტურებულად მყიდველის მიერ ნასყიდობის საფასურის, 78 000 აშშ დოლარის, გადახდის ფაქტი.

13. თბილისის სააპელაციო სასამართლომ საქმის მასალების საფუძველზე გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით დაადგინა და საკასაციო საჩივრით შედავებული არ არის, რომ:

13.1. 09.06.2011 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების მომენტისათვის მოსარჩელეს არ ჰქონდა რეალური ვითარების სწორად აღქმის უნარი, არ შეეძლო, გაეცნობიერებინა თავისი ქმედების ფაქტობრივი ხასიათი და ეხელმძღვანელა მისთვის;

13.2. ნასყიდობის საგნის უკან დაბრუნება შეუძლებელია (ნივთი არ წარმოადგენს მოპასუხის საკუთრებას).

14. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ კასატორს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია და წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება), რომ:

14.1. სადავო უძრავი ნივთის ღირებულება ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების წარმოშობისას არ აღემატება მყიდველის მიერ გადახდილ თანხას (მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა, რომ სადავო უძრავი ნივთის ღირებულებაა 400 000 აშშ დოლარი);

14.2. მყიდველი ნასყიდობის საგნით ან მისი ღირებულებით არ გამდიდრებულა;

14.3. არ დადგინდა, რომ 09.06.2011 წლის ხელშეკრულების სანოტარო წესით გაფორმებისას მყიდველმა იცოდა ან უხეში გაუფრთხილებლობის გამო, მისთვის უცნობი იყო სამართლებრივი საფუძვლის ხარვეზის არსებობა.

15. მართებულია სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა, რომ გარიგების ბათილად ცნობისა და უძრავი ნივთის დაუბრუნებლობის საფუძვლით თანხის მოთხოვნის საკითხის გადაწყვეტისას, ბათილობის საფუძვლის არსებობასთან ერთად უნდა არსებობდეს სსსკ-ის 180-ე მუხლით გათვალისწინებული მოთხოვნის ნამდვილი იურიდიული ინტერესი. განსახილველ შემთხვევაში, გარიგების ბათილად ცნობის ნამდვილი იურიდიული ინტერესი სწორედ მოპასუხისთვის თანხის დაკისრებაა, რაც მოცემული სარჩელის ფარგლებში ობიექტურად ვერ მიიღწევა და გარიგების ბათილობის საფუძვლის (სსკ-ის 58-ე მუხლის მე-3 ნაწილი) არსებობის მიუხედავად, არ არსებობს სარჩელის დაკმაყოფილების წინაპირობები.

16. მოცემულ შემთხვევაში, თბილისის სააპელაციო სასამართლომ შეამოწმა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ განსაზღვრული მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლების ფაქტობრივი წინაპირობები და ისე მიიღო გადაწყვეტილება.

17. სსკ-ის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი ადგენს ქცევის შემდეგ წესს: პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში. სსკ-ის 976-ე მუხლი ეხება შესრულების კონდიქციის გამოყენების მთავარ შემთხვევას, კერძოდ, შესრულების უკუმოთხოვნას, რომელიც განხორციელდა ვალდებულების შესასრულებლად (solvendi causa). იგი მოიცავს როგორც შემთხვევებს, რომელშიც შემსრულებელი (ძირითადად შეცდომით) ახდენს ფაქტობრივად არარსებული ვალდებულების შესრულებას, ასევე - ბათილი ან არშემდგარი ხელშეკრულებების უკუქცევის შემთხვევებს (ჰაინრიხ შნიტგერი/ლია შატბერაშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, მუხლი 976, ველი 24, იხ:gccc.tsu.ge). პალატა მიუთითებს, რომ კონდიქციური ვალდებულების წარმოშობისათვის სახეზე უნდა იყოს ერთი პირის გამდიდრება მეორის ხარჯზე და ასეთი გამდიდრება მოკლებული უნდა იყოს სამართლებრივ საფუძველს, რომელიც ან თავიდანვე არ არსებობდა, ან შემდგომში მოიშალა. ამასთან, მნიშვნელობა არა აქვს იმ გარემოებას თუ, რის შედეგად წარმოიშვა უსაფუძვლო გამდიდრების ფაქტი – თავად დაზარალებულის მოქმედების, გამდიდრებულის მოქმედების, თუ მესამე პირთა მოქმედების შედეგად ან განხორციელდა იგი მათი ნების საწინააღმდეგოდ. ასევე, არ აქვს მნიშვნელობა ამ სამართალურთიერთობაში მონაწილე სუბიექტთა ბრალეულობას, კეთილსინდისიერებასა და მათ მიერ განხორციელებული მოქმედებების მართლზომიერებას, თუ მართლწინააღმდეგობას. კონდიქციური ვალდებულების არსებობის სამართლებრივი საფუძვლით, სარჩელის დასაკმაყოფილებლად მნიშვნელოვანია დადგინდეს მხოლოდ ობიექტური შედეგი, რაც გულისხმობს ერთი პირის მიერ მეორე პირის ხარჯზე რაიმე სამართლებრივი სიკეთის შეძენას (დაზოგვას) შესაბამისი სამართლებრივი საფუძვლის არსებობის გარეშე. ასევე, აუცილებელია, რომ გამდიდრება მოხდეს სხვის ხარჯზე, რის შედეგადაც ერთი პირის ქონების გაზრდა ხდება მეორე პირის ქონების შესაბამისი შემცირების ხარჯზე (სუსგ №ას-360-342-2015, 3.06.2015წ.; სუსგ №ას-1352-2021, 18.03.2022წ.). უსაფუძვლო გამდიდრების ინსტიტუტის ნორმები აღჭურვილია დაცვითი ფუნქციით, უზრუნველყოფს რა არაუფლებამოსილი სუბიექტისაგან უსაფუძვლოდ მიღებული ქონების ამოღებას და მისი უფლებამოსილი პირისათვის გადაცემას. შედეგობრივი თვალსაზრისით, სამართლისათვის არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს, თუ რა საშუალებით გამდიდრდა პირი - მიიღო თუ დაზოგა ქონება. ფაქტი ერთია - ვითომ კრედიტორის ქონებრივ სფეროში აღმოჩნდა ქონება, რომელსაც იქ არსებობის სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნია და, აქედან გამომდინარე, ექვემდებარება უფლებამოსილი პირისათვის დაბრუნებას (შდრ:სუსგ №ას-390-390-2018, 15.05.2018 წ.).

18. შესრულების კონდიქცია გულისხმობს ვითომ კრედიტორის ქონების შეგნებულ და მიზანმიმართულ გაზრდას, რომელსაც არ გააჩნია სამართლებრივი (სახელშეკრულებო ან კანონისმიერი) საფუძველი ან ამგვარი საფუძველი, ნორმაში მითითებულ გარემოებათაგან ერთ-ერთის არსებობის გამო, არ წარმოშობილა ან შემდგომ შეწყდა. შესრულების უკან მოთხოვნისათვის აუცილებელია შემდეგი წინაპირობების არსებობა: ერთი პირის მიერ მეორისათვის სამართლებრივი სიკეთის შესრულების საფუძველზე გადაცემა; მეორე პირის მიერ შესრულების საფუძველზე სამართლებრივი სიკეთის შეძენა; შესრულებისათვის სამართლებრივი საფუძვლის არარსებობა. შესაბამისად, კონდიქციური ვალდებულების მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებია: მოპასუხის გამდიდრება; ამის შესაბამისად, მოსარჩელის ქონებრივი დანაკლისი; სამართლებრივ სიკეთეთა ამ გადანაცვლების უსაფუძვლობა/გაუმართლებლობა (შდრ. სუსგ Nას-415-398-2016, 23.08.2017წ.). მითითებულთაგან ერთ-ერთი ელემენტის არარსებობა, მოთხოვნის დაკმაყოფილებას გამორიცხავს, ამასთანავე, როგორც მატერიალური (სსკ-ის 976-ე მუხლი), ისე საპროცესო (სსსკ-ის 102-ე მუხლი) ნორმის თანახმად, მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებების დადასტურების ტვირთი ეკისრება მოსარჩელეს (სუსგ №ას-344-329-2016, 22.04.2016წ.).

19. პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ შესრულების კონდიქციიდან გამომდინარე, გამდიდრების კრედიტორის მოთხოვნა უსაფუძვლოდ გადაცემულის უკან დაბრუნება შეიძლება იყოს, უპირველესად, უნდა შემოწმდეს რამდენადაა შესაძლებელია ამ ნივთის დაბრუნება (სსკ-ის 976.1 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი და 979.1 მუხლი) და მისი ღირებულების ანაზღაურებაზე მსჯელობა მხოლოდ მას შემდეგაა დასაშვები, თუ დამტკიცდება, რომ უკან დაბრუნება შეუძლებელია გადაცემული საგნის მდგომარეობის ან სხვა მიზეზის გამო (სსკ-ის 979.2 მუხლი) (სუსგ №ას-344-329-2016, 22.04.2016წ.). სსკ-ის 979-ე მუხლის მე-2 ნაწილით, თუ უკან დაბრუნება შეუძლებელია გადაცემული საგნის მდგომარეობის გამო ან, თუ მიმღებს რაიმე მიზეზით არ შეუძლია საგნის უკან დაბრუნება, მაშინ მან უნდა აანაზღაუროს მისი საერთო ღირებულება. ღირებულება განისაზღვრება ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების წარმოშობის დროის მიხედვით.

20. მოთხოვნის უფლების მოცულობა გამომდინარეობს სსკ-ის 979-ე-981-ე მუხლებიდან. ამასთან, შეიძლება ისეც მოხდეს, რომ მოთხოვნა, რომელიც სსკ-ის 976-ე მუხლის წინაპირობების მიხედვით არსებობს, სსკ-ის 979-ე მუხლის მე-3 (გამდიდრების გაქარწყლება, განმდიდრება) და მე-4 (ბათილი ორმხრივი ხელშეკრულების უკუქცევა) ნაწილების წესების მიხედვით მაინც გამოირიცხოს (ჰაინრიხ შნიტგერი/ლია შატბერაშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, მუხლი 976, ველი 24, იხ: gccc.tsu.ge). სსკ-ის 979-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, არ არსებობს ანაზღაურების მოვალეობა, თუ მიმღები საგნის მოხმარების, სხვისთვის გადაცემის, დაღუპვის, გაუარესების ან სხვა საფუძვლების გამო არც საგნით და არც მისი ღირებულებით არ გამდიდრებულა.

21. გამდიდრების ნიშნების არარსებობის შემთხვევაში უკან დაბრუნების მოთხოვნა, სსკ-ის 976-ე მუხლით გათვალისწინებულ ფარგლებში, გამოირიცხება სსკ-ის 979-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, თუ მიმღები არც მიღებული ნივთის და არც ამ ნივთის შესაბამისი სარგებლისა თუ ღირებულების საფუძველზე არ გამდიდრებულა. ამ რეგულირების მიზანია, უსაფუძვლო გამდიდრების მარეგულირებელი ნორმების შესაბამისად, უკან დაბრუნების ვალდებულება არ გასცდეს ფაქტობრივი გამდიდრების ფარგლებს. კეთილსინდისიერებისა და თანაზომიერების პრინციპის გათვალისწინებით, ამგვარი მიდგომა გამართლებულია (იხ. სოფიო ჩაჩავა, მოთხოვნების და მოთხოვნის საფუძვლების კონკურენცია, თბილისი, 2011წ., გვ. 170,171). პალატა აქვე აღნიშნავს, რომ სსკ-ის 979-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული პრინციპი, რომლის შესაბამისადაც უსაფუძვლოდ გამდიდრებულ პირს აქვს გამდიდრების აღარარსებობის (განმდიდრების) შესახებ შესაგებელის წაყენების შესაძლებლობა, რაც მას ათავისუფლებს ანაზღაურების ვალდებულებისგან, მნიშვნელოვან გამონაკლისებს შეიცავს. შესაგებელი არ მოქმედებს არაკეთილსინდისიერების შემთხვევაში (ჰაინრიხ შნიტგერი/ლია შატბერაშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, თავი მესამე, უსაფუძვლო გამდიდრება, შესავალი, ველი 20, იხ: gccc.tsu.ge). სსკ-ის 981-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილებით, თუ მიმღებმა მიღებისას იცოდა, ან უხეში გაუფრთხილებლობის გამო მისთვის უცნობი იყო სამართლებრივი საფუძვლის ხარვეზის არსებობა და ამის შესახებ მოგვიანებით შეიტყობს, ან გადაცემის თაობაზე მოთხოვნა მიღებულია სასამართლო წარმოებაში, მაშინ მიმღებს ეკისრება პასუხისმგებლობა ხარვეზის თაობაზე ცნობების მიღების ან სასამართლო წარმოებაში გადაცემის დროიდან – 979-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილების, 980-ე მუხლის, ასევე ქვემოთ მოყვანილი წესების საფუძველზე. ასევე, თუ მიმღები არ იღებს სარგებელს, რომელიც მას შეეძლო მიეღო მეურნეობის სათანადოდ გაძღოლის შედეგად, მაშინ ანაზღაურების მოვალეობა ეკისრება იმ შემთხვევაში, თუ მას ბრალი მიუძღვის. ფულად ვალზე გადახდილ უნდა იქნეს პროცენტი. საგნიდან მიღებული შემოსავალი უნდა დაბრუნდეს. ამდენად, ნორმა აწესრიგებს ხელშეკრულების მონაწილეების უფლებებსა და ვალდებულებებს მიმღების არაკეთილსინდისიერებისას (ან როდესაც გადაცემის თაობაზე მოთხოვნა მიღებულია სასამართლო წარმოებაში). მიმღების პასუხისმგებლობა კანონის მიხედვით მკაცრდება, ვინაიდან მან იცის ან უნდა ივარაუდოს, რომ მას მოუწევს მიღებული ნივთის დაბრუნება (ჰაინრიხ შნიტგერი/ლია შატბერაშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, მუხლი 981, „ზოგადი განმარტება“ იხ: gccc.tsu.ge).

22. განსახილველ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ: მყიდველი ნასყიდობის საგნით ან მისი ღირებულებით არ გამდიდრებულა; ამასთან, არ დადასტურდა სსკ-ის 981-ე მუხლით გათვალისწინებული წინაპირობების არსებობა, კერძოდ, რომ მიმღებმა მიღებისას იცოდა ან უხეში გაუფრთხილებლობის გამო, მისთვის უცნობი იყო სამართლებრივი საფუძვლის ხარვეზის არსებობა. შესაბამისად, არ არსებობს სარჩელის დაკმაყოფილებისა და მოპასუხისთვის უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების საფუძველზე სამოქალაქო პასუხისმგებლობის დაკისრების წინაპირობა. სააპელაციო სასამართლომ მართებულად არ დააკმაყოფილა სარჩელი.

23. რაც შეეხება საქმეზე მტკიცებულებების დართვის, მტკიცებულებების გამოთხოვის და ექსპერტიზის დანიშვნის თაობაზე კასატორის შუამდგომლობას, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოქმედი სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს ფაქტების მითითების და საჭირო მტკიცებულებების წარდგენის საკმაოდ მკაცრად გაწერილ პროცედურას. საქმის საკასაციო სასამართლოში განხილვისას, კანონმდებლობით ასეთი შესაძლებლობა გათვალისწინებული არ არის. სსსკ-ის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. არ არსებობს შუამდგომლობის დაკმაყოფილების საფუძველი. მტკიცებულებები უნდა დაუბრუნდეს შუამდგომლობის ავტორს (ტ.3, ს.ფ. 330-334) (შდრ. სუსგ Nას-211-2020, 21.07.2020წ.; სუსგ №ას-48-2020, 17.09.2020წ.).

24. სსსკ-ის 410-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო არ დააკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, თუ: ა) კანონის მითითებულ დარღვევას არა აქვს ადგილი; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა; გ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არსებითად სწორია, მიუხედავად იმისა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილი არ შეიცავს შესაბამის დასაბუთებას. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო არ აკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებულ განჩინებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა.

25. „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „მ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსსკ-ის 399-ე, 264.3, 410-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ვ.ხ–ის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 10.10.2018 წლის გადაწყვეტილება.

3. ვ.ხ–ის შუამდგომლობები საქმეზე მტკიცებულებების დართვის, მტკიცებულებების გამოთხოვის და ექსპერტიზის დანიშვნის თაობაზე არ დაკმაყოფილდეს. მტკიცებულებები დაუბრუნდეს შუამდგომლობის ავტორს (ტ.3, ს.ფ. 330-334).

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: თამარ ზამბახიძე

მოსამართლეები: გიორგი მიქაუტაძე

რევაზ ნადარაია