საქმე №ას-1385-2024 23 დეკემბერი, 2024 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

გოჩა ჯეირანაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ლაშა ქოჩიაშვილი, ამირან ძაბუნიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორები – ნ.მ–ძე, ნ.მ–ძე (მოპასუხეები, შეგებებული სარჩელით მოსარჩელეები)

მოწინააღმდეგე მხარე – ნ.ჩ–ი (მოსარჩელე, შეგებებული სარჩელით მოპასუხე)

თავდაპირველი მოპასუხე - ფ.მ–ძე

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 16 აპრილის განჩინება

კასატორების მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სააპელაციო სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნება

დავის საგანი – უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა (ძირითად სარჩელში), საცხოვრებელი სადგომის გამოსყიდვა (შეგებებულ სარჩელში)

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 16 აპრილის განჩინებით ნ.მ–ძისა (შემდგომში - „პირველი მოპასუხე“) და ნ.მ–ძის (შემდგომში - „მეორე მოპასუხე“) (შემდგომში ერთობლივად - „მოპასუხეები“, „კასატორები“ ან „შეგებებული სარჩელით მოსარჩელეები“) სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის გადაწყვეტილება, რომლითაც ნ.ჩ–ის (შემდგომში - „მოსარჩელე“ ან „შეგებებული სარჩელით მოპასუხე“) სარჩელი დაკმაყოფილდა; დადგინდა, რომ მოპასუხეებისა და ფ.მ–ძის (შემდგომში - „თავდაპირველი მოპასუხე“) უკანონო მფლობელობიდან გამოთხოვილ იქნეს უძრავი ქონება, მდებარე ქ. თბილისში, ......., შენობა-ნაგებობის ჩამონათვალი: N1 საერთო ფართით 32.14 კვ.მ., N2 საერთო ფართით 128.60 კვ.მ., N3 საერთო ფართით 8.59 კვ.მ., N4 საერთო ფართით 0.90 კვ.მ. (საკადასტრო კოდი N.........) და აღნიშნული უძრავი ქონება თავისუფალ მდგომარეობაში გადაეცეს მესაკუთრე მოსარჩელეს; მოპასუხეების შეგებებული სარჩელი საცხოვრებელი სადგომის გამოსყიდვის თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

2. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

2.1. სადავო უძრავი ქონება 1989 წლის მდგომარეობით ირიცხებოდა ი. (ი.) ნ. ძე მ–ძისა და მ.ფ. ძე ჯ–ის სახელზე;

2.2. კ. მ–ძე და ა. მ–ძე იყვნენ ი. მ–ძის შვილები, ხოლო შეგებებული სარჩელით მოსარჩელე (პირველი მოპასუხე) არის ა. მ–ძის შვილი, მეორე მოპასუხე - კ. მ–ძის ყოფილი მეუღლე;

2.3. ა. მ–ძე . ....... ქ. კორპ. 34-ში რეგისტრირებული იყო 03.01.1955 წლიდან გარდაცვალებამდე. ამავე მისამართზე პირველი მოპასუხე რეგისტრირებულია 1982 წლის 13 ივლისიდან, ხოლო მეორე მოპასუხე - 05.01.2006წ.-დან. მეორე მოპასუხე 1997 წლის 19 აგვისტოდან რეგისტრირებული იყო თბილისში,....... ქ. N91-ში, ბინა N18. აღნიშნულ მისამართზე რეგისტრაცია გაუქმებულია 05.01.2006 წლიდან სხვა მისამართზე რეგისტრაციის საფუძვლით;

2.4. სს „თ–ის“ მიერ გაცემული ინფორმაციით დგინდება, რომ სს „თ–ის“ მონაცემთა ბაზაში 1996 წლის მდგომარეობით, მის: ....... ქ. N34, სს „თ–ის“ აბონენტად რეგისტრირდებოდნენ N..... სააბონენტო ბარათზე მ–ძე კ. (ი.ი) კ. ძე, ხოლო N264..... სააბონენტო ბარათზე მ–ძე ა.ი. N42..... სააბონენტო ბარათი სს „თ–ის“ მონაცემთა ბაზაში გახსნილია 24/11/2004წ. და მასზე მ–ძე გ. სს „თ–ის“ აბონენტად რეგისტრირებული იყო 27/06/2017წ.-მდე. N26..... სააბონენტო ბარათზე მ–ძე კ.კ. სს „თ–ის“ აბონენტად რეგისტრირებული იყო 27/06/2017წ.მდე. N26..... სააბონენტო ბარათზე მ–ძე ა. სს „თ–ის“ აბონენტად რეგისტრირებული იყო 27/06/2017წ.მდე. 1996 წლამდე ინფორმაცია სს „თ–ში“ არ ინახება ხანდაზმულობის გამო;

2.5. 1983 წლის 30 ივნისს გარდაცვლილი ი. (ი.) კ. ძე მ–ძის დანაშთი სამკვიდრო ქონება მიიღო გარდაცვლილის შვილმა - ნ. მ–ძემ, რომელიც გარდაიცვალა 1986 წლის 17 თებერვალს და მისი დანაშთი სამკვიდრო ქონება მიიღო მისმა შვილმა - გ. მ–ძემ;

2.6. უძრავი ქონება, მდებარე - ქ. თბილისი, ....... ქუჩა N34, შენობა-ნაგებობის ჩამონათვალი: N1 საერთო ფართით - 32.14 კვ.მ., N2 საერთო ფართით - 128.60 კვ.მ., N3 საერთო ფართით - 8.59 კვ.მ., N4 საერთო ფართით - 0.90 კვ.მ. (საკადასტრო კოდი N......) საკუთრების უფლებით ირიცხება მოსარჩელის სახელზე;

2.7. 2007 წლის 9 ოქტომბერს გ. მ–ძესა და შპს „ზ–ის“ შორის გაფორმდა ხელშეკრულება უძრავი ქონების საკუთრებაში გადაცემის შესახებ, რომლის საფუძველზეც გ. მ–ძემ შპს „ზ–ის“ გადასცა მის საკუთრებაში რიცხული ქ. თბილისში, ....... ქ. N34-ში მდებარე 1279.00 კვ.მ. უძრავი ქონებიდან მისი კუთვნილი 64/150 ნაწილი;

2.8. 2011 წლის 29 სექტემბრის უძრავი ქონების უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემის შესახებ ხელშეკრულების საფუძველზე, ქ. თბილისში, ....... ქ. N34-ში მდებარე უძრავი ნივთი დარეგისტრირდა გ. მ–ძის საკუთრებაში. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ 2011 წლის ხელშეკრულების საფუძველზე, აღნიშნული უძრავი ნივთი აღირიცხა თავდაპირველი მოპასუხის სახელზე, რომელთანაც ლ.ზ–ძის მიერ 2013 წლის 16 ნოემბერს გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება.

3. სააპელაციო სასამართლომ საქმის შესწავლის შედეგად არ მიიჩნია დადგენილად „საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობისას წარმოშობილი ურთიერთობების შესახებ“ საქართველოს კანონით (შემდგომში - „სპეციალური კანონი“) რეგულირებული „მოსარგებლის“ სტატუსის მატარებელ პირებად მოპასუხეების ყოფნის ფაქტი.

4. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, შეგებებულ სარჩელში მოსარჩელეები აღნიშნავდნენ, რომ ი. მ–ძეს სჭირდებოდა რა თანხა შვილის - ნ. მ–ძის ავადმყოფობის გამო, შინაურული ხელწერილის საფუძველზე, კუთვნილი უძრავი ქონება 10 000 მანეთად მიჰყიდა შვილებს - კ. და ა. მ–ძეებს. ამგვარად, კ. და ა. მ–ძეები გახდნენ მოსარგებლეები, რასაც ადასტურებს თ–ის სააბონენტო ცნობა და სამისამართო ცნობები. ა. მ–ძის გარდაცვალების შემდეგ, მისი სამკვიდრო ქონება ფაქტობრივი ფლობით მიიღო მისმა შვილმა - პირველმა მოპასუხემ, ხოლო კ. მ–ძის გარდაცვალების შემდეგ ქონებას ფაქტობრივად დაეუფლა მისი მეუღლე - მეორე მოპასუხე. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელეები მიიჩნევდნენ, რომ წარმოადგენდნენ სპეციალური კანონით განსაზღვრული მოსარგებლის უფლებამონაცვლეებს.

5. სასამართლომ იხელმძღვანელა სპეციალური კანონის 5.2 მუხლით, არ გაიზიარა შეგებებული სარჩელის საფუძვლად მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები და ყურადღება გაამახვილა შემდეგზე: სადავო უძრავი ქონება წარმოადგენდა ი. (ი.) მ–ძის საკუთრებას, რომელსაც ჰყავდა სამი პირველი რიგის მემკვიდრე, შვილები - კ., ა. და ნ. მ–ძეები. პირველი მოპასუხე არის ა. მ–ძის შვილი, ხოლო მეორე მოპასუხე - კ. მ–ძის ყოფილი მეუღლე. დადგენილია, რომ ი. (ი.) კ. ძე მ–ძის დანაშთი სამკვიდრო ქონება მიიღო შვილმა - ნ. მ–ძემ, რომელიც გარდაიცვალა 1986 წლის 17 თებერვალს და მისი დანაშთი სამკვიდრო ქონება მიიღო მისმა შვილმა - გ. მ–ძემ. აღსანიშნავია, რომ სხვა მემკვიდრეთა, მათ შორის, მოპასუხეების მიერ სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობით მიღების ფაქტი საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით ცალსახად სახეზეა, თუმცა დადგენილია, რომ სადავო უძრავი ქონება მის სახელზე დაირეგისტრირა მხოლოდ გ. მ–ძემ და შემდეგ იპოთეკით დატვირთა იგი (იხ. ასევე 2023 წლის 14 ნოემბრის სხდომის ოქმი). რაც შეეხება მოსარგებლის სტატუსს, პალატამ საკმარისი მტკიცებულებების არარსებობის პირობებში დადასტურებულად არ მიიჩნია ფაქტობრივი გარემოება, რომ კ. მ–ძე და ა. მ–ძე წარმოადგენდნენ სპეციალური კანონით განსაზღვრულ მოსარგებლეებს და, რომ სახეზე იყო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ ნამდვილი გარიგება. პალატის შეფასებით, როდესაც ა. და კ. მ–ძეებს, ასევე შეგებებული სარჩელით მოსარჩელეებს ნივთის თავდაპირველ და შემდგომ მესაკუთრესთან ახლო ნათესაური ურთიერთობები აკავშირებთ და წარმოადგენენ ოჯახის წევრებს, ამ პირობებში მხოლოდ სადავო საცხოვრებელ სახლში რეგისტრაციის, ასევე, აბონენტად რეგისტრაციის ფაქტზე მითითება საკმარისი არ არის მათი მოსარგებლე პირებად მიჩნევისათვის. სპეციალური კანონით განსაზღვრულ მოსარგებლეობაზე არც ის ფაქტი მიუთითებს, რომ სადავო მისამართზე რეგისტრირებული პირები ამ უძრავ ქონებაში დამოუკიდებელ შენობებს/ფართებს ფლობენ, აღნიშნული შესაძლოა მიუთითებდეს მემკვიდრეთა შორის შესაბამისი წილების ფლობაზე, თუმცა საკმარისი ვერ გახდება სადავო ფაქტის დასადასტურებლად.

6. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა უზენაესი სასამართლოს განმარტებაზე, რომლის თანახმად, სამოქალაქო სამართლის კოდექსისა და იმდროინდელი საბინაო კანონმდებლობიდან გამომდინარე, ვინაიდან ფაქტობრივად შეუძლებელი იყო უძრავი ქონების თავისუფალი განკარგვა, ფორმადაუცველი ნასყიდობის სამართლებრივი ურთიერთობები ძირითადად ოჯახის არაწევრ პირებს შორის იდებოდა, რადგანაც სსრ საბინაო კოდექსის 62-ე მუხლის პირველი აბზაციდან გამომდინარე, დამქირავებლის ოჯახის წევრი, რომელიც დამქირავებელთან ერთად ცხოვრობდა, დამქირავებლის თანაბრად სარგებლობდა საბინაო კოდექსით განსაზღვრული უფლებებით. ამდენად, ვარაუდი იმისა, რომ ახლო ნათესავები, რომლებიც ერთ ოჯახად ცხოვრობდნენ, არა ფორმადაუცველი გარიგების, არამედ, ურთიერთპატივისცემის საფუძველზე ფლობდნენ ერთ-ერთი წევრისათვის გადაცემულ ქონებას, დასაშვებია. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ პრეზუმფციის ანუ „წესად არსებულის“ ვარაუდის გაქარწყლების ტვირთი ეკისრება იმ მხარეს, რომლის საწინააღმდეგოდაც მოქმედებს ის. შესაბამისად, საწინააღმდეგოს მტკიცება სწორედ შეგებებული სარჩელით მოსარჩელეების ვალდებულება იყო. აღნიშნული პრეზუმფცია მათ სარწმუნო და დამაჯერებელი მტკიცებულებებით ვერ გააქარწყლეს, რაც შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველია.

7. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსკ-ის 170-ე, 172-ე, 168-ე და 312-ე მუხლებით და აღნიშნა, რომ სადავო უძრავი ქონება, მდებარე ქ. თბილისი, ....... ქუჩა N34, შენობა-ნაგებობა, ჩამონათვალი: N1 საერთო ფართით - 32.14 კვ.მ., N2 საერთო ფართით - 128.60 კვ.მ., N3 საერთო ფართით - 8.59 კვ.მ., N4 საერთო ფართით - 0.90 კვ.მ. (საკადასტრო კოდი N........) საკუთრების უფლებით ირიცხება მოსარჩელის სახელზე. საჯარო რეესტრის ამონაწერის თანახმად, უფლების დამდგენი დოკუმენტია საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს აღსრულების ეროვნული ბიუროს თბილისის სააღსრულებო ბიუროს 25/01/2016წ. NA15096504-01/001 განკარგულება (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 13-14). პალატის მითითებით, მოპასუხეებმა ვერ გააბათილეს სადავო უძრავი ქონების ფლობის შესახებ ფაქტობრივი გარემოება. ამასთან, მოპასუხეებს მართებდათ იმ სადავო ფაქტობრივი გარემოების დადასტურება, რომ უძრავ ქონებას ფლობენ მართლზომიერად, თუმცა აღნიშნულის დამადასტურებელი რაიმე მტკიცებულება სასამართლოსთვის არ წარმოუდგენიათ.

8. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ, ვინაიდან სახეზე იყო სსკ-ის 170-172-ე მუხლებით გათვალისწინებული ყველა წინაპირობა - ა) მოსარჩელე უნდა იყოს მესაკუთრე, ბ) მოპასუხე უნდა იყოს ნივთის მფლობელი და გ) მოპასუხეს არ უნდა ჰქონდეს ამ ნივთის ფლობის უფლება, სასარჩელო მოთხოვნა საფუძვლიანი იყო.

9. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხეებმა შეიტანეს საკასაციო საჩივარი და მოითხოვეს გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სააპელაციო სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნება.

10. კასატორებმა მიუთითეს სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

10.1. მოპასუხეები წარმოადგენენ საცხოვრებელი სადგომით მოსარგებლე პირებს, რაც დასტურდება სს „თ–ის“ ცნობითა და რეგისტრაციის შესახებ დოკუმენტით;

10.2. სასამართლო პრაქტიკისთვის საინტერესო უნდა იყოს სააპელაციო პალატის განმარტება, რომ თურმე ოჯახის წევრები ერთმანეთის მიმართ არ შეიძლება იყვნენ მოსარგებლეები და ეს კანონი მათ უკრძალავდა გარიგებას. ა. მ–ძე ინდივიდუალურად გამოყოფილი იყო მამისგან - ი. მ–ძისგან და იხდიდა გადასახადს, მას გადახდილი ჰქონდა საკომპენსაციო თანხა;

10.3. სასამართლომ საერთოდ არ იმსჯელა მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ სასამართლო გადაწყვეტილებებზე, რომლებშიც მითითებულია, რომ, გარდა თავდაპირველი მოპასუხისა, ამ ქონებას სხვა ორი მფლობელიც ჰყავდა, რომლებიც ინდივიდუალურად გამოყოფილი იყო ერთმანეთისგან. აღნიშნულ ფაქტს აქვს პრეიუდიციული ძალა;

10.4. სააპელაციო სასამართლოს შემადგენლობა იყო უკანონო, რადგან ეკა ზარნაძე ერთხელ უკვე იყო საქმის განმხილველი მოსამართლე, რომელმაც განუხილველად დატოვა თავდაპირველი მოპასუხის სარჩელი სამემკვიდრეო დავაზე.

11. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 12 ნოემბრის განჩინებით მოპასუხეების საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

12. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

13. საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე [სსსკ-ის 391.5 მუხლი].

14. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება) [სსსკ-ის 407.2 მუხლი].

15. განსახილველ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია სსკ-ის 172.1. მუხლით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგის განმაპირობებელი ყველა ფაქტობრივი წინაპირობა [სსკ-ის 170.1 მუხლი: მესაკუთრეს შეუძლია, კანონისმიერი ან სხვაგვარი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შებოჭვის ფარგლებში თავისუფლად ფლობდეს და სარგებლობდეს ქონებით (ნივთით), არ დაუშვას სხვა პირთა მიერ ამ ქონებით სარგებლობა, განკარგოს იგი, თუკი ამით არ ილახება მეზობლების ან სხვა მესამე პირთა უფლებები, ანდა, თუ ეს მოქმედება არ წარმოადგენს უფლების ბოროტად გამოყენებას. 172.1 მუხლი: მესაკუთრეს შეუძლია მფლობელს მოსთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მფლობელს ჰქონდა ამ ნივთის ფლობის უფლება].

16. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ უძრავი ქონება, მდებარე - ქ. თბილისი, ....... ქუჩა N34, შენობა-ნაგებობის ჩამონათვალი: N1 საერთო ფართით - 32.14 კვ.მ., N2 საერთო ფართით - 128.60 კვ.მ., N3 საერთო ფართით - 8.59 კვ.მ., N4 საერთო ფართით - 0.90 კვ.მ. (საკადასტრო კოდი N.......) საკუთრების უფლებით ირიცხება მოსარჩელის სახელზე (იხ. წინამდებარე განჩინების 2.6 ქვეპუნქტი) და სადავო უძრავ ქონებას ფლობენ მოპასუხეები (იხ. წინამდებარე განჩინების მე-7 პუნქტი).

17. მოპასუხეები მიიჩნევენ, რომ უძრავ ქონებას ფლობენ მართლზომიერად, კერძოდ, წარმოადგენენ სპეციალური კანონით გათვალისწინებულ მოსარგებლეებს.

18. სპეციალური კანონით წესრიგდება საცხოვრებელი სადგომის მესაკუთრესა და მოსარგებლეს შორის 1921 წლის 25 თებერვლიდან 1997 წლის 25 ნოემბრამდე წარმოშობილი ის ურთიერთობები, რომლებიც სპეციალურ სამართლებრივ მოწესრიგებას მოითხოვს [1.1. მუხლი]. სპეციალური კანონის მიზნებისთვის მოსარგებლე არის პირი, რომელიც ამ კანონის ამოქმედების მომენტისათვის კეთილსინდისიერად ფაქტობრივად ფლობს საცხოვრებელ სადგომს მესაკუთრესთან სანოტარო წესის დაუცველად დადებული წერილობითი ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, ან პირი, რომელმაც მფლობელობის უფლება მიიღო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით ან ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით [2.1. მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი].

19. საკასაციო პალატის განმარტებით, გარიგება საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ თავისი შინაარსით ატიპურ სახელშეკრულებო ურთიერთობას წარმოადგენდა და იგი საბჭოთა სინამდვილეში ფაქტობრივი ქონებრივი ურთიერთობის სახით არსებობდა, რადგანაც იმ დროს მოქმედი კანონმდებლობის მიხედვით ქ. თბილისში უძრავი ქონების შეძენა მხოლოდ დედაქალაქში ჩაწერილ პირებს შეეძლოთ, ქვეყნის სხვა რეგიონებიდან ჩამოსულ პირებთან კანონის გვერდის ავლის მიზნით იდებოდა ამ ტიპის გარიგებები. ეს სახელშეკრულებო ურთიერთობები შეიცავდა სხვადასხვა გარიგების ნიშნებს (ქირავნობა, სესხი, გირავნობა) და ფაქტიურად მხარეთა შორის არსებული ნამდვილი ურთიერთობა იფარებოდა. კერძოდ, მოსარგებლე მესაკუთრეს ერთჯერადად უხდიდა გარკვეულ თანხას ფართის სარგებლობაში მიღების სანაცვლოდ, ამასთან - ყოველთვიურად ბინის ქირასაც; მოსარგებლე რეგისტრირდებოდა საცხოვრებელ ფართში და იხდიდა კომუნალურ გადასახადებს; მესაკუთრის მიერ თანხის დაბრუნების შემთხვევაში მოსარგებლე ვალდებული იყო, გამოეთავისუფლებინა დაკავებული ფართი, თუმცა ხშირ შემთხვევებში, მესაკუთრე თანხას ვერ აბრუნებდა, ურთიერთობა ხანგრძლივ ხასიათს იღებდა და უფლება მემკვიდრეებზე გადადიოდა; მესაკუთრის მიერ საცხოვრებელი სადგომის მფლობელობის უფლება მოსარგებლეს ფაქტობრივად გადაეცემოდა „სამუდამოდ“, ანუ ურთიერთობა არ იყო დროებითი (ხანმოკლე); ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მოსარგებლე იძენდა დათმობილი სარგებლობის უფლების გასხვისების შესაძლებლობასაც, რაც მოსარგებლეთა შეცვლას იწვევდა. ამ სპეციფიკური ნიშნებიდან გამომდინარე, ხელშეკრულების სუბიექტთა სამართლებრივი მდგომარეობის მოწესრიგება მსგავსი ხელშეკრულებების (ქირავნობა, სესხი, გირავნობა) ნორმებით შეუძლებელი იყო და კანონმდებელმაც სპეციალურ კანონს დაუქვემდებარა. ამასთან, ამ კანონით წესრიგდება მხოლოდ ის ურთიერთობები, რომლებიც ზემოთ დასახელებულ ნიშნებს უტყუარად შეიცავს, შესაძლებელია, ეს ნიშნები არსებობდეს კუმულაციურადაც ან მხოლოდ ზოგიერთი მათგანის სახითაც (იხ. სუსგ საქმე №ას-8-8-2018, 27 ნოემბერი, 2019 წელი).

20. საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგება უნდა დასტურდებოდეს შემდეგი გარემოებით/გარემოებებით: სადავო საცხოვრებელ სადგომში რეგისტრაცია, კომუნალური გადასახადების გადახდა ან/და მესაკუთრისათვის გარკვეული საფასურის გადახდა [სპეციალური კანონის 5.2 მუხლი]. ამ კანონით გათვალისწინებული უფლებები და მოვალეობები თანაბრად ვრცელდება მესაკუთრესა და მოსარგებლეზე, აგრეთვე მათ უფლებამონაცვლეებზე [სპეციალური კანონის 2.2 მუხლი].

21. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ სადავო უძრავი ქონება წარმოადგენდა ი. (ი.) მ–ძის საკუთრებას, რომელსაც ჰყავდა სამი პირველი რიგის მემკვიდრე, შვილები - კ., ა. და ნ. მ–ძეები. პირველი მოპასუხე არის ა. მ–ძის შვილი, ხოლო მეორე მოპასუხე - კ. მ–ძის ყოფილი მეუღლე. დადგენილია, რომ ი. (ი.) კ. ძე მ–ძის დანაშთი სამკვიდრო ქონება მიიღო შვილმა - ნ. მ–ძემ, რომელიც გარდაიცვალა 1986 წლის 17 თებერვალს და მისი დანაშთი სამკვიდრო ქონება მიიღო მისმა შვილმა - გ. მ–ძემ. აღსანიშნავია, რომ სხვა მემკვიდრეთა, მათ შორის, მოპასუხეების მიერ სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობით მიღების ფაქტი საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით ცალსახად სახეზეა, თუმცა დადგენილია, რომ სადავო უძრავი ქონება მის სახელზე დაირეგისტრირა მხოლოდ გ. მ–ძემ და შემდეგ იპოთეკით დატვირთა იგი (იხ. წინამდებარე განჩინების მე-5 პუნქტი).

22. საკასაციო პალატის განმარტებით, ნათესავებს შორის ე.წ დათმობის გარიგების დადების შესაძლებლობა დაუშვებელი არ არის, თუმცა, სამოქალაქო სამართლის კოდექსისა და იმდროინდელი საბინაო კანონმდებლობიდან გამომდინარე, ვინაიდან ფაქტობრივად შეუძლებელი იყო უძრავი ქონების თავისუფალი განკარგვა, ფორმადაუცველი ნასყიდობის სამართლებრივი ურთიერთობები ძირითადად ოჯახის არაწევრ პირებს შორის იდებოდა, რადგანაც სსრ საბინაო კოდექსის 62-ე მუხლის პირველი აბზაციდან გამომდინარე, დამქირავებლის ოჯახის წევრი, რომელიც დამქირავებელთან ერთად ცხოვრობდა, დამქირავებლის თანაბრად სარგებლობდა საბინაო კოდექსით განსაზღვრული უფლებებით. ამდენად, ვარაუდი იმისა, რომ ახლო ნათესავები, რომლებიც ერთ ოჯახად ცხოვრობდნენ, არა ფორმადაუცველი გარიგების, არამედ, ურთიერთპატივისცემის საფუძველზე ფლობდნენ ერთ-ერთი წევრისათვის გადაცემულ ქონებას, დასაშვებია (შედ. იხ. სუსგ საქმე №ას-805-805-2018, 16 აპრილი, 2019 წელი).

23. საკასაციო სასამართლოს განმარტებით, პრეზუმფცია (ალბათობა), როგორც ლოგიკური სუბსტანცია, წარმოიშობა, თუ ის ბუნებრივ, ცხოვრებისეულ ჭეშმარიტებაზე მიუთითებს. არ შეიძლება პრეზუმფცია ეხებოდეს ლოგიკურად წარმოუდგენელ, უჩვეულო გარემოებას (იხ. სუსგ საქმე №ას-1062-1022-2016, 19 თებერვალი, 2018 წელი). სამართალწარმოებაში პრეზუმფციების არსებობა იმითაა განპირობებული, რომ ფაქტების გარკვეული ნაწილი მტკიცებას არ საჭიროებს. სამოქალაქო პროცესში მონაწილეობს ორი ერთმანეთისადმი დაპირისპირებული მხარე - მოსარჩელე და მოპასუხე. შესაბამისად, ერთი ნაწილი მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტებისა, ივარაუდება მოსარჩელის სასარგებლოდ, ხოლო დანარჩენი ნაწილი - მოპასუხის სასარგებლოდ. ის, რაც მოსარჩელის სასარგებლოდ ივარაუდება, უნდა გააქარწყლოს მოპასუხემ, ხოლო ის, რაც მოპასუხის სასარგებლოდ ივარაუდება, პირიქით, უნდა გააქარწყლოს მოსარჩელემ. ეს იმას ნიშნავს, რომ პრეზუმფციები სასამართლოში მტკიცების მოვალეობისაგან კი არ ათავისუფლებს მხარეს, არამედ - წარმოადგენს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების წესს. მოსარჩელე ვალდებულია დაამტკიცოს მტკიცების საგანში შემავალი გარკვეული ფაქტების ნაწილი, ხოლო ამ ფაქტების მეორე ნაწილი ვალდებულია დაამტკიცოს მოპასუხემ. ნორმები, რომლებიც შეიცავს პრეზუმფციებს, წარმოადგენენ კანონის პირდაპირ მითითებას იმის შესახებ, რომელმა მხარემ კონკრეტულად რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს სამოქალაქო პროცესში. თუ რომელი მხარისათვის უფრო ადვილია დაამტკიცოს ესა თუ ის ფაქტი, აგრეთვე, რომელი ფაქტების დამტკიცების საფუძველზე წარმოიშობა ვარაუდი (პრეზუმფცია) გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელობის მქონე სხვა ფაქტების არსებობის შესახებ, განსაზღვრულია კანონით, ხოლო ზოგიერთ შემთხვევებში კი, სასამართლო პრაქტიკით.

24. ამრიგად, მოპასუხეებმა სარწმუნო და დამაჯერებელი მტკიცებულებებით ვერ გააქარწყლეს პრეზუმირებული ფაქტი, რომ კ. მ–ძე და ა. მ–ძე და, შესაბამისად, მოპასუხეებიც სადავო ქონებას ფლობდნენ ახლო ნათესაური ურთიერთობიდან გამომდინარე. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას, რომ მოცემულ შემთხვევაში მხოლოდ სადავო საცხოვრებელ სახლში რეგისტრაციისა და ასევე, აბონენტად რეგისტრაციის ფაქტზე მითითება საკმარისი არ არის მოსარგებლე პირებად მათ მისაჩნევად.

25. ქონების კანონიერი მესაკუთრის საკუთრების უფლების ბოჭვის საფუძველს სხვა პირის მიერ სადავო ქონების მართლზომიერი ფლობის ფაქტის დადასტურება წარმოადგენს, რაც იმას ნიშნავს, რომ მოპასუხის იურიდიულ ინტერესში შემავალი სამართლებრივი შედეგი (სადავო ნივთის ფლობის უფლების შენარჩუნება) მხოლოდ იმ შემთხვევაში მიიღწეოდა, თუ მოპასუხეები დაამტკიცებდნენ ქონების მართლზომიერად ფლობას. განსახილველ შემთხვევაში მოპასუხე მხარემ ვერ წარმოადგინა საკმარისი მტკიცებულებები, რაც დაადასტურებდა მის მიმართ სპეციალური კანონის გავრცელების შესაძლებლობას და შესაბამისად, მართლზომიერი მფლობელობის ფაქტობრივი გარემოების არსებობას.

26. რაც შეეხება კასატორთა პრეტენზიას, რომ სააპელაციო სასამართლოში საქმე განიხილა არაკანონიერმა შემადგენლობამ [სსსკ-ის 394-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი: გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ საქმე განიხილა სასამართლოს არაკანონიერმა შემადგენლობამ], საკასაციო სასამართლო მიუთითებს სსსკ-ის 29.1 მუხლზე, რომლის თანახმად, მოსამართლე, რომელიც მონაწილეობდა საქმის პირველი ინსტანციით განხილვაში, ვერ მიიღებს მონაწილეობას ამ საქმის განხილვაში სააპელაციო ინსტანციის ან/და საკასაციო ინსტანციის სასამართლოში. როგორც საქმის მასალებით დასტურდება, პირველი ინსტანციის სასამართლოში მოცემული საქმე განიხილა მოსამართლე ანა ჩოგოვაძემ (იხ. ტ. 2. ს.ფ. 256). მოსამართლე ეკა ზარნაძემ პირველი ინსტანციის სასამართლოში დააკმაყოფილა კ. მ–ძისა და ა. მ–ძის შუამდგომლობა სარჩელის გამოხმობის თაობაზე სხვა დავაზე (დავის საგანი: სამკვიდრო მოწმობის, ჩუქების ხელშეკრულებისა და სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობა, თანამესაკუთრედ აღიარება, ქონების ყადაღისაგან გათავისუფლება, მოპასუხეები: ხ.ო–ი, ლ.ზ–ძე, გ. მ–ძე, ფ.მ–ძე) (იხ. ტ. 2. ს.ფ. 186-188). შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოში მოსამართლე ეკა ზარნაძე უფლებამოსილი იყო მონაწილეობა მიეღო მოცემული საქმის განხილვაში და გამომდინარე აქედან, სახეზე არ არის სასამართლოს უკანონო შემადგენლობა.

27. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, არ არსებობს სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი წინაპირობა, რომლის საფუძველზეც საკასაციო სასამართლო დასაშვებად ცნობს წარმოდგენილ საკასაციო საჩივარს, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

28. საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი [სსსკ-ის 401.4 მუხლი]. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორებს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან უნდა დაუბრუნდეთ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 150 ლარის 70% – 105 ლარი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. ნ.მ–ძისა და ნ.მ–ძის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველი;

2. კასატორებს ნ.მ–ძესა და ნ.მ–ძეს დაუბრუნდეთ ნ.მ–ძის (პ/ნ: ......) მიერ 2024 წლის 5 ნოემბერს №24480087208 საგადახდო დავალებით გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 150 ლარის 70% – 105 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე გ. ჯეირანაშვილი

მოსამართლეები: ლ. ქოჩიაშვილი

ა. ძაბუნიძე