საქმე №ას-904-2020 16 ივლისი, 2024 წელი,

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

მოსამართლეები: თამარ ზამბახიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

გიორგი მიქაუტაძე,

რევაზ ნადარაია

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენით

სხდომის მდივანი – ლელა სანიკიძე

I საკასაციო საჩივრის ავტორი – სპს „კ...... - ლ.ჭ–ა“ (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო (სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს უფლებამონაცვლე) (მოპასუხე)

II საკასაციო საჩივრის ავტორი – სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო (სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს უფლებამონაცვლე) (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – სპს „კ...... - ლ.ჭ–ა“ (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 15.07.2020 წლის განჩინება

I საკასაციო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების ნაწილობრივ გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

II საკასაციო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების ნაწილობრივ გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – თანხის დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. სპს „კ...... - ლ.ჭ–ამ“ (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „მოსარჩელე“ ან „პირველი კასატორი“) სარჩელი აღძრა სასამართლოში საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა და სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს (უფლებამონაცვლე - სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო) (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „მოპასუხე“ ან „მეორე კასატორი“) მიმართ და მოითხოვა საკუთრების ექსპროპრიაციისთვის 1 560 870 ლარის ანაზღაურება, ასევე, მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურება 270 000 ლარის ოდენობით.

2. სარჩელის საფუძვლები:

2.1. მოსარჩელის საკუთრებაა უძრავი ქონება (ადმინისტრაციული შენობა), მდებარე: ქ. ზუგდიდში, ...., ს/კ: ..... (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „უძრავი ქონება“). აღნიშნული შენობა ექსპლუატაციაში შევიდა 1997 წელს. 1998 წელს, გალის ცნობილი მოვლენების დროს, აფხაზეთის იმდროინდელი უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარის, ბატონ თ.ნ–ის, მთავრობის თავმჯდომარე ლ.ც–ას, საქართველოს პარლამენტის იმდროინდელი თავმჯდომარის მოადგილე ვ.ყ–ს, ზუგდიდის მაჟორიტარი დეპუტატის, ბატონ ო.ფ–ას თხოვნით, უძრავ ქონებაში დროებით საცხოვრებლად შესახლდნენ დევნილები, 213 პირი, სადაც ისინი დღემდე უსასყიდლოდ ცხოვრობენ.

2.2. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს შეეთავაზა, შეესყიდათ დევნილების მიერ დაკავებული ფართები, რაზეც სამინისტრომ თანხმობა განაცხადა და შესთავაზა მოსარჩელეს, მონაწილეობა მიეღო იმ სამუშაო ჯგუფის საქმიანობაში, რომელიც შეისწავლიდა დევნილთა რეალურ რაოდენობას დასახელებულ შენობაში და მათ საჭიროებებს. გარკვეული სამუშაოების ჩატარების შემდგომ სამინისტრომ უარი განაცხადა ფართის შესყიდვაზე იმ მოტივით, რომ დევნილების ნაწილი არ იყო თანახმა არსებული ფართების დაკანონებაზე მათი სიმცირის გამო.

2.3. მთელი ამ წლების განმავლობაში საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს მხრიდან იზღუდებოდა მოსარჩელის საკუთრების უფლება. იმის მიუხედავად, რომ მოსარჩელემ სამინისტროს გადასცა შენობა დევნილთა შესახლების მიზნით, ადგილი აქვს დე ფაქტო შეზღუდვა-ჩამორთმევას. დევნილებს აქვთ მფლობელობის უფლება, რაც დასტურდება საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს მიერ გაცემული ცნობით ლტოლვილის ან დევნილის დროებითი საცხოვრებელი ადგილის შესახებ. აღნიშნულიდან გამომდინარე, უკანონო მფლობელობიდან ნივთი ვერ გამოითხოვება. შესაბამისად, მოსარჩელეს უფლება აქვს მოითხოვოს საკუთრებაში არსებული ქონების ფლობისა და საზოგადოებრივი საჭიროებისთვის გამოყენების, ექსპროპრიაციის შედეგად საკუთრების უფლების შეზღუდვისთვის ქონების ღირებულების გადახდა.

2.4. მოსარჩელე უფლებამოსილია, მოითხოვოს იმ მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურება, რაც სამინისტროს უკანონო ქმედებებმა განაპირობა. მიუღებელი შემოსავალი უნდა დაითვალოს მოსარჩელის კუთვნილი ფართით მოსარგებლე ოჯახების (50 ოჯახი) რაოდენობის, ერთი ოჯახისთვის გადასახდელი ბინის ქირის ოდენობისა (150 ლარი) და საკუთრებით სარგებლობის დროის ხანგრძლივობის გათვალისწინებით. საბოლოოდ, მოსარჩელემ მოითხოვა მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურება 270 000 ლარის ოდენობით.

3. მოპასუხის პოზიცია:

3.1. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ მოსარჩელის სახელზე უძრავი ნივთის აღრიცხვის დროს შენობაში დევნილები უკვე ცხოვრობდნენ. შესაბამისად, მოსარჩელის სახელზე აღირიცხა ნაკლის მქონე ნივთი.

3.2. სადავო ფართში მცხოვრები დევნილები არიან კანონიერი მოსარგებლეები, რადგან ისინი უფლებამოსილმა ადმინისტრაციულმა ორგანომ, კერძოდ, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრომ დაარეგისტრირა. იმ პერიოდისთვის მოქმედი „იძულებით გადადგილებული პირის - დევნილის რეგისტრაციის წესის“ თანახმად (საქართველოს ლტოლვილთა და განსახლების მინისტრის 28.09.2001 წლის ბრძანება), დევნილთა რეგისტრაციას და მათზე მოწმობის გაცემას უზრუნველყოფდა საქართველოს ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტრო ადგილობრივი მმართველობის ორგანოების (მერიებისა და გამგეობების) მეშვეობით.

3.3. დაუსაბუთებელია მოთხოვნა ქირის გადახდის ნაწილშიც. არ არის დადგენილი, რა ვალდებულება არ შეასრულა მოპასუხემ და რა სახის ზიანი მიაყენა მოსარჩელეს.

3.4. სარჩელით და მასზე დართული დოკუმენტებით არ არის დადგენილი ზიანის ოდენობა და მოპასუხის ბრალეულობა.

4. ზუგდიდის რაიონული სასამართლოს 12.07.2019 წლის საოქმო განჩინებით საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიმართ შეწყდა საქმისწარმოება.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძვლები:

5. ზუგდიდის რაიონული სასამართლოს 20.09.2019 წლის გადაწყვეტილებით - სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 270 000 ლარი; უძრავი ნივთის ექსპროპრიაციის სანაცვლოდ 1 560 870 ლარის დაკისრების შესახებ სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. გადაწყვეტილება ეფუძნება შემდეგს:

5.1. უძრავი ქონება (ადმინისტრაციული შენობა) მოსარჩელის საკუთრებაა. აღნიშნულ ქონებაზე საკუთრების უფლების რეგისტრაციის თარიღად საჯარო რეესტრში დაფიქსირებულია 04.03.2005 წელი, თუმცა რეგისტრაციის საფუძვლად მითითებულია 24.01.1992 წელსა და 30.01.1992 წელს გაცემული უფლებადამდგენი დოკუმენტები.

5.2. უძრავ ქონებაში 1998 წლიდან შესახლებული არიან დევნილთა ოჯახები (დაახლოებით 127 ოჯახი). შესახლების სამართლებრივი საფუძვლების ან ოჯახების ზუსტი სია არ არსებობს, ხშირია მიგრაცია, თუმცა მხარეები სადავოდ არ ხდიან, რომ შენობაში მუდმივად და ამჟამადაც ცხოვრობს 50 ოჯახზე მეტი. ამის გამო შენობა მესაკუთრისთვის გამოუყენებელია. შენობა არ არის ავარიული. არსებული ინფორმაციით, შენობაზე შეიძლება განხორციელდეს დაშენება. შენობაში მცხოვრები დევნილი ოჯახებისთვის საცხოვრებლის გადაცემის შესახებ კონკრეტული ინფორმაცია ან გეგმა არ არსებობს. ამ საკითხზე მოპასუხის მიერ ადრე გაცემული წერილობითი განმარტებები უთითებენ მხოლოდ კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების თარიღსა და დასახელებაზე.

5.3. მოპასუხეს მოსარჩელისთვის შენობის დევნილი ოჯახების საცხოვრებლად გამოყენების გამო რაიმე თანხა (ქირა ან/და დევნილთა ადმინისტრაციული მომსახურების ღირებულება) არ გადაუხდია. თანხის მოთხოვნა სამინისტროს წარედგინა 25.03.2005 წელს, იმავე წერილში მოსარჩელე მოითხოვს დევნილი ოჯახების გადაყვანას სხვა საცხოვრებელში. მოსარჩელეს მოპასუხესთან გაცხადებული (გამოხატული) აქვს ნება, რომ თანახმაა, ფაქტობრივად ჩამორთმეული ქონების სანაცვლოდ მიიღოს თანხა და ქონებაზე საკუთრების უფლება სახელმწიფოს გადასცეს.

5.4. მოსარჩელისთვის ქონების ჩამორთმევა არ არის დადგენილი. შენობაში დევნილი ოჯახების ცხოვრება თავისთავად არ გულისხმობს ქონების ჩამორთმევას, მით უმეტეს, როცა მესაკუთრე გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ითხოვს ქირის გადახდას.

5.5. სასამართლომ მიუთითა „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის (შემდეგში - „სპეციალური კანონი“) მე-14 მუხლზე (1. საცხოვრებელ ფართობთან/საბინაო საკითხებთან დაკავშირებული დავები წყდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით; 2. ამ კანონის მე-6 მუხლის პირველ პუნქტში აღნიშნული მიზეზის აღმოფხვრამდე ან დევნილის გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველყოფამდე დევნილს არ ასახლებენ მის მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ფართობიდან, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც: ა) დევნილთან ფორმდება წერილობითი შეთანხმება მის მიერ დაკავებული ფართობის სანაცვლოდ მისი სათანადო ფულადი ან სხვა სახის დახმარებით უზრუნველყოფის თაობაზე; ბ) დევნილს გამოეყოფა შესაბამისი საცხოვრებელი ფართობი, რომლითაც არ გაუარესდება მისი საყოფაცხოვრებო პირობები; გ) ხდება სტიქიური ან სხვა მოვლენა, რომელიც ითვალისწინებს კომპენსაციას და რეგულირდება საერთო წესით; 3. დევნილის/დევნილი ოჯახის მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ფართობი, ამ კანონის მე-4 მუხლის „პ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულის გარდა, არის ის საცხოვრებელი ფართობი, სადაც ამ კანონის ამოქმედებამდე დევნილი განასახლა სახელმწიფომ, რომელიც მონაცემთა ბაზაში აღრიცხული იყო, როგორც დევნილთა კომპაქტურად (ორგანიზებულად) განსახლების ობიექტი, რომელშიც სამინისტრო ყოველწლიური სახელმწიფო ბიუჯეტის შესაბამისად ანაზღაურებდა ადმინისტრაციის, საყოფაცხოვრებო და კომუნალური (მათ შორის, მოხმარებული ელექტროენერგიის) მომსახურების ხარჯებს და რომელიც სახელმწიფო ან კერძო საკუთრება იყო; 4. ამ მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებულ შემთხვევებში მესაკუთრე უფლებამოსილია მიმართოს სამინისტროს და შესაბამის ორგანოს მის საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებაში რეგისტრირებული ან/და ფაქტობრივად მცხოვრები დევნილის გამოსახლების თაობაზე; 5. თუ მესაკუთრე ისარგებლებს ამ მუხლის მე-4 პუნქტით განსაზღვრული უფლებით, იგი ვალდებულია გაითვალისწინოს ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის მოთხოვნები) და განმარტა, რომ კანონის ამგვარი იმპერატიული დათქმებით მოსარჩელე მოკლებულია კანონისმიერ შესაძლებლობას, უპირობოდ მოითხოვოს ქონების გამოთავისუფლება და გადაცემა მის მფლობელობაში, მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში სსკ) 170-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილების თანახმად, მესაკუთრეს შეუძლია, კანონისმიერი ან სხვაგვარი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შებოჭვის ფარგლებში თავისუფლად ფლობდეს და სარგებლობდეს ქონებით (ნივთით), არ დაუშვას სხვა პირთა მიერ ამ ქონებით სარგებლობა, განკარგოს იგი, თუკი ამით არ ილახება მეზობლების ან სხვა მესამე პირთა უფლებები, ანდა, თუ ეს მოქმედება არ წარმოადგენს უფლების ბოროტად გამოყენებას; უფლების ბოროტად გამოყენებად ჩაითვლება საკუთრებით ისეთი სარგებლობა, რომლითაც მხოლოდ სხვებს ადგებათ ზიანი ისე, რომ არ არის გამოკვეთილი მესაკუთრის ინტერესის უპირატესობა და მისი მოქმედების აუცილებლობა გაუმართლებელია.

5.6. ასეთ პირობებში მესაკუთრე მოსარჩელეს რჩება საკუთრების გამოყენების ერთადერთი გზა, სსკ-ის 531-ე მუხლით გათვალისწინებული ურთიერთობის მსგავსად, მიიღოს შემოსავალი (ქირა) დევნილთა ოჯახების მის საკუთრებაში ცხოვრების გამო საკუთრებით სარგებლობის მთელი პერიოდის განმავლობაში. დასახელებული ნორმით, ქირავნობის ხელშეკრულებით გამქირავებელი მოვალეა დამქირავებელს სარგებლობაში გადასცეს ნივთი განსაზღვრული ვადით. დამქირავებელი მოვალეა გამქირავებელს გადაუხადოს დათქმული ქირა. ამ ქირის მიუღებლობით მოსარჩელეს ადგება ზიანი.

5.7. სსკ-ის 411-ე და 412-ე მუხლებით ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო. ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს. მოცემულ შემთხვევაში, მოპასუხემ მოსარჩელეს უნდა აუნაზღაუროს მიუღებელი შემოსავალი სარჩელის შემოტანამდე 3 წლის განმავლობაში, რადგან სპეციალური კანონის მე-16 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტით სამინისტრო და სხვა სახელმწიფო დაწესებულებები საქართველოს კანონმდებლობით მათთვის მინიჭებული კომპეტენციის ფარგლებში ეხმარებიან დევნილს მისი უფლებების განხორციელებაში, კერძოდ, ეხმარებიან დევნილს სოციალური და საყოფაცხოვრებო საკითხების გადაწყვეტაში. ამასთან, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 09.08.2013 წლის ბრძანებით დამტკიცებული დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის წესის მიხედვით, სააგენტოს ვალდებულებაა დევნილის დროებითი განსახლება. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის გაანგარიშება სამწლიან პერიოდზე ეფუძნება რეალურ მოცემულობას (50 ოჯახისთვის, თითოეულ ოჯახზე 150 ლარის შემთხვევაში, 12 თვის ქირა შეადგენს 90000 ლარს, ხოლო 3 წლის - 270000 ლარს), გონივრულია, არ აღემატება მსგავს შემთხვევებში ერთ დევნილ ოჯახზე კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტით განსაზღვრული ქირის ოდენობას (300 ლარი), რის გამოც ამ ნაწილში სარჩელი საფუძვლიანია და უნდა დაკმაყოფილდეს.

6. გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ორივე მხარემ. მოპასუხემ მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა, ხოლო მოსარჩელემ - გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება.

7. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 18.12.2019 წლის განჩინებით მოპასუხის - სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძვლები:

8. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 15.07.2020 წლის განჩინებით სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება; სააპელაციო სასამართლო დაეთანხმა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, მათ სამართლებრივ შეფასებებს და დამატებით განმარტა შემდეგი:

8.1. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 03.06.2014 წლის №1125 ბრძანების მიხედვით, დევნილის დროებითი საცხოვრებლით უზრუნველყოფის მიზნით, დევნილის ქირის თანხით უზრუნველყოფა ხორციელდება საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან, სამინისტროსთვის ამ მიზნით გამოყოფილი ასიგნებების ფარგლებში. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 02.11.2018 წლის №01-26/ნ ბრძანებით დამტკიცებული იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველსაყოფად საცხოვრებელი ფართ(ებ)ის შესყიდვის წესის მიხედვით, დევნილისათვის გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველსაყოფად კერძო პირებისგან საცხოვრებელი ფართების შეძენას ახორციელებს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო, ამ სამინისტროს სახელმწიფო კონტროლს დაქვემდებარებული საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს მეშვეობით. განსახილველ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ უძრავი ქონება მოსარჩელის საკუთრებადაა რეგისტრირებული, სადაც 1998 წლიდან შესახლებული არიან დევნილები და უძრავი ქონება დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ადგილს წარმოადგენს. ამდენად, სარჩელზე, რომლითაც დავის საგანია დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ადგილის მესაკუთრის მოთხოვნა, დევნილების მიერ ქონებით სარგებლობისათვის თანხის დაკისრება, ასევე - ამ ქონების გამოსყიდვა, სათანადო მოპასუხეა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო, ამ სამინისტროს სახელმწიფო კონტროლს დაქვემდებარებული საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო.

8.2. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა შემდეგ გარემოებაზე, მართალია, უძრავ ქონებაზე რეგისტრირებულია მოსარჩელის საკუთრების უფლება, თუმცა საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლისა და სსკ-ის 170-ე მუხლის თანახმად, საკუთრების უფლება არ არის აბსოლუტური უფლება და ის შეიძლება შეიზღუდოს კანონისმიერი ან სახელშეკრულებო შებოჭვით. კანონისმიერი შებოჭვის ფარგლებს ადგენს სპეციალური კანონი. განსახილველ შემთხვევაში, არსებობს მოსარჩელის საკუთრების უფლების შეზღუდვის კანონისმიერი საფუძველი, რომელსაც აქვს ლეგიტიმური მიზანი - დევნილების საცხოვრებლით უზრუნველყოფა. მიუხედავად აღნიშნულისა, პალატამ მიუთითა, რომ საკმარისი არ არის ხელყოფა კანონიერ მიზანს ემსახურებოდეს, ასევე, დაცული უნდა იყოს პროპორციულობაც.

8.3. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ განხილულ საქმეებზე: „სპორონგი და ლონროთი შვედეთის წინააღმდეგ“, „პაპამიჩალოპოულოსი საბერძნეთის წინააღმდეგ“ და განმარტა, რომ, მოცემულ შემთხვევაში, შესაფასებელია, რამდენად არსებობს გონივრული პროპორციულობა გამოყენებულ საშუალებებსა და მისაღწევ მიზანს შორის, უნდა დადგინდეს სამართლიანი ბალანსი საზოგადოების საერთო ინტერესის მოთხოვნებსა და პირის ფუნდამენტური უფლებების დაცვის მოთხოვნებს შორის, ასევე - უნდა გაირკვეს, დევნილების მხრიდან ქონებით სარგებლობა წარმოადგენს თუ არა დე ფაქტო ექსპროპრიაციას.

8.4. სააპელაციო პალატის მითითებით, მართალია, მოსარჩელის საკუთრებაში რიცხულ უძრავ ქონებაში 1998 წლიდან შესახლებული არიან დევნილთა ოჯახები, რის გამოც მოსარჩელეს/მესაკუთრეს შეზღუდული აქვს უძრავი ქონებით სარგებლობის უფლება, თუმცა სარგებლობაზე შეზღუდვის არსებობის მიუხედავად, მოსარჩელეს შეეძლო საკუთრების გაყიდვა, მისი ქონებით სარგებლობისათვის სახელმწიფოსაგან შესაბამისი ანაზღაურების (ქირა) მიღებაც. ამდენად, პალატამ მიიჩნია, რომ არ არსებობს საკუთრების უფლების ფორმალური ექსპროპრიაციის შემთხვევა, რაც გამორიცხავს ასეთი შეზღუდვისათვის (ექსპროპრიაციისთვის) ანაზღაურების – 1 560 870 ლარის მიღების თაობაზე სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებას. შესაბამისად, არ არსებობს მოსარჩელის სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილების საფუძველი.

8.5. რაც შეეხება მოპასუხის სააპელაციო საჩივარს, პალატამ განმარტა: იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 03.06.2014 წლის №1125 ბრძანების მიხედვით, დევნილის დროებითი საცხოვრებლით უზრუნველყოფის მიზნით, დევნილის ქირის თანხით უზრუნველყოფა ხორციელდება საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან, სამინისტროსთვის ამ მიზნით გამოყოფილი ასიგნებების ფარგლებში, ამასთან, დევნილი ოჯახისათვის ქირის თანხის ოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს 300 ლარს, რაც მოსარჩელეს მიღებული არ აქვს, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სახელმწიფოს მიერ დევნილთა წინაშე არსებული ვალდებულებების შესრულების მიზნით, მოსარჩელის საკუთრების უფლების ამგვარი შეზღუდვა (ანაზღაურების გარეშე სარგებლობა) დაუშვებელია და ეწინააღმდეგება პროპორციულობისა და თანაზომიერების პრინციპებს. შესაბამისად, პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლითაც მოპასუხეს სარჩელის წარდგენამდე (28.02.2018 წელი) 3 წლის განმავლობაში მიუღებელი შემოსავლის სახით, ყოველთვიურად, 50 ოჯახისთვის თითოეულ ოჯახზე 150 ლარი დაეკისრა, რაც ჯამურად შეადგენს 270 000 ლარს, დასაბუთებული, გონივრული და სამართლიანია და გამორიცხავს ამ ნაწილში მიღებული გადაწყვეტილების გაუქმების თაობაზე მოპასუხის სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილებას.

პირველი საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა:

9. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე საკასაციო საჩივარი წარადგინა მოსარჩელემ, მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება იმ ნაწილში, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა მისი სააპელაციო საჩივარი და უცვლელად დარჩა უძრავი ნივთის ექსპროპრიაციის სანაცვლოდ 1 560 870 ლარის მოპასუხისთვის დაკისრებაზე უარის თქმის შესახებ პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით ამ ნაწილში სარჩელის დაკმაყოფილება.

მეორე საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა:

10. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე საკასაციო საჩივარი წარადგინა მოპასუხემ, მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება იმ ნაწილში, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა მისი სააპელაციო საჩივარი და უცვლელად დარჩა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება მისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ 270 000 ლარის დაკისრების შესახებ და ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

11. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით საკასაციო საჩივრები ცნობილ იქნა დასაშვებად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო საჩივრები დაუსაბუთებელია და არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

12. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში სსსკ) 410-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო არ დააკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, თუ: ა) კანონის მითითებულ დარღვევას არა აქვს ადგილი; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა; გ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არსებითად სწორია, მიუხედავად იმისა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილი არ შეიცავს შესაბამის დასაბუთებას.

13. მოცემულ დავაში მოსარჩელე, იმ გარემოებაზე მითითებით, რომ მის საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებაში წლების განმავლობაში საცხოვრებლად შესახლებული და რეგისტრირებული არიან იძულებით გადაადგილებული პირები (დევნილები), ითხოვს მოპასუხისათვის, როგორც დევნილთა მიმართ სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელებასა და მათთვის სოციალურ-ეკონომიკური პირობების გაუმჯობესების ხელშეწყობაზე, მათ განსახლებაზე პასუხისმგებელი პირისთვის:

ა) საკუთრების ფაქტობრივი ექსპროპრიაციისთვის ქონების ღირებულების დაკისრებას;

ბ) მიუღებელი შემოსავლის დაკისრებას იმ თანხის ოდენობით, რაც სახელმწიფოს უნდა გადაეხადა დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის/საცხოვრებელი ფართის დაქირავების მიზნით სამი წლის მანძილზე.

14. მოსარჩელის საკასაციო საჩივრის ფარგლებში საკასაციო პალატის მსჯელობის საგანია უძრავი ნივთის ექსპროპრიაციის სანაცვლოდ, 1 560 870 ლარის მოპასუხისთვის დაკისრების შესახებ სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის კანონიერება. მოპასუხის საკასაციო საჩივრის ფარგლებში კი შესაფასებელია ამ უკანასკნელისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ 270 000 ლარის ანაზღაურების დაკისრების მართლზომიერება.

15. შესაბამისად, დავის გადასაწყვეტად განხილულ უნდა იქნეს ისეთი საკითხები, როგორიცაა: საკუთრების უფლება კონსტიტუციურ და კონვენციურ (ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმი) ჭრილში. ზოგადი მიმოხილვა; საკუთრებაში ჩარევა; ფაქტობრივი ექსპროპრიაციისა და საკუთრების უფლების შეზღუდვის გამიჯვნა (მაკვალიფიცირებელი გარემოებები); შეზღუდვის თანაზომიერება.

საკუთრების უფლება კონსტიტუციურ და კონვენციურ (ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმი) ჭრილში. ზოგადი მიმოხილვა

16. სამოქალაქო სამართალი არ წარმოადგენს ნორმათა მექანიკურ ერთობლიობას. იგი ემყარება და განამტკიცებს კონკრეტულ ღირებულებებს, რომლებიც ქმნიან კერძო სამართლის ფუნდამენტს. ეს ღირებულებები, უწინარეს ყოვლისა, განმტკიცებულია კონსტიტუციაში და შემდგომ მათი რეალიზაცია ხდება კერძო სამართალში. ამიტომ ლოგიკურია, რომ სამოქალაქო კოდექსი თავისი ღირებულებითი წესრიგის საზომად საქართველოს კონსტიტუციას აღიარებს (სსკ-ის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილი).

გარდა კონსტიტუციური საფუძვლებისა, კერძო სამართალს თვითონვე აქვს იმანენტური საფუძვლები, რომლებიც კერძო სამართლის ბუნებას განსაზღვრავენ: პიროვნების თავისუფლება და კერძო საკუთრება, კერძო ავტონომია და ხელშეკრულების თავისუფლება (ჭანტურია ლ., სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი, 2011წ., გვ.82).

17. კონსტიტუცია იცავს საკუთრების უფლებას, როგორც ბუნებით უფლებას, ისე საკუთრებას, როგორც ინსტიტუტს, როგორც სამართლებრივი სახელმწიფოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს წინაპირობას.

18. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, საკუთრებისა და მემკვიდრეობის უფლება აღიარებული და უზრუნველყოფილია. დასახელებული კონსტიტუციური დებულება განამტკიცებს საკუთრების უფლებას (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 05.07.2019 წლის №2/3/1279 გადაწყვეტილება საქმეზე „ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“, II-4). საკუთრების უფლება წარმოადგენს თანამედროვე დემოკრატიული საზოგადოების განვითარების საყრდენს (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 27.12.2013 წლის №2/3/522,553 გადაწყვეტილება საქმეზე „სპს „გრიშა აშორდია“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-31).

19. საკუთრების უფლება ბუნებითი უფლებაა, რომლის გარეშე შეუძლებელია დემოკრატიული საზოგადოების არსებობა. საკუთრების უფლება ადამიანის არა მარტო არსებობის ელემენტარული საფუძველია, არამედ უზრუნველყოფს მის თავისუფლებას, მისი უნარისა და შესაძლებლობების ადეკვატურ რეალიზაციას, ცხოვრების საკუთარი პასუხისმგებლობით წარმართვას. ყოველივე ეს კანონზომიერად განაპირობებს ინდივიდის კერძო ინიციატივებს ეკონომიკურ სფეროში, რაც ხელს უწყობს ეკონომიკური ურთიერთობების, თავისუფალი მეწარმეობის, საბაზრო ეკონომიკის განვითარებას, ნორმალურ, სტაბილურ სამოქალაქო ბრუნვას (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 02.07.2007 წლის №1/2/384 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – დავით ჯიმშელეიშვილი, ტარიელ გვეტაძე და ნელი დალალიშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-5).

20. საქართველოს კონსტიტუციის 34-ე მუხლის პირველი პუნქტით, კონსტიტუციაში მითითებული ადამიანის ძირითადი უფლებები, მათი შინაარსის გათვალისწინებით, ვრცელდება აგრეთვე იურიდიულ პირებზე.

21. იმისათვის, რომ პირმა შეძლოს საკუთრების უფლებით პრაქტიკული სარგებლობა, არ არის საკმარისი მისთვის აბსტრაქტული საკუთრებითი გარანტიის მინიჭება. მან ასევე უნდა ისარგებლოს იმგვარი სამოქალაქო, კერძოსამართლებრივი წესრიგით, რომელიც შესაძლებელს გახდის საკუთრების უფლებით შეუფერხებელ სარგებლობას (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 26.06.2012 წლის №3/1/512 გადაწყვეტილება საქმეზე „დანიის მოქალაქე ჰეიკე ქრონქვისტი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-33). ამ უფლების ძალით, მესაკუთრე ექსკლუზიურ უფლებას აცხადებს ქონებაზე და ეს უფლება არა ფიზიკური ძალის ან საზოგადოებრივი ჩვეულების, არამედ კანონის მიერ დაცვას საჭიროებს (ქოჩაშვილი ქ., მფლობელობა და საკუთრება - ფაქტი და უფლება სამოქალაქო სამართალში, გამომცემლობა „ბონა კაუზა“, თბილისი, 2013წ., გვ.170). საკუთრების უფლება ინდივიდუალური თავისუფლების გამოხატულებაა, რაც ჩვენი საზოგადოების მთავარ ღირებულებას წარმოადგენს. იგი ისეთი ფუნდამენტური უფლებაა, რომელიც ჩვენი სოციალური წყობის საყრდენს ქმნის და მას ზესამართლებრივ ღირებულებას ანიჭებს (ზარანდია თ., სანივთო სამართალი, გამომცემლობა „მერიდიანი“, მეორე შევსებული გამოცემა, 2019წ., გვ. 179).

22. ამასთან, საკუთრების უფლება არ არის აბსოლუტური უფლება. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მე-2 პუნქტი უშვებს საჯარო ინტერესებისათვის ამ უფლების შეზღუდვას კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით, ხოლო მე-3 პუნქტი განსაზღვრავს აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის შესაძლებლობას, კერძოდ, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურებით. ანაზღაურება თავისუფლდება ყოველგვარი გადასახადისა და მოსაკრებლისაგან.

23. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, საკუთრებას სოციალურ სახელმწიფოში, მესაკუთრის კერძო ინტერესების დაკმაყოფილების პარალელურად, აქვს სოციალური ფუნქცია. სამართალი ვერ იქნება გულგრილი საკუთრების სოციალური დატვირთვისადმი, რადგან სწორედ აქ მჟღავნდება საკუთრების მიერ შესასრულებელი ამოცანა, მისი ადგილი, როლი და მნიშვნელობა. ამიტომ სოციალური და სამართლებრივი სახელმწიფო ერთნაირად მოითხოვს როგორც კერძო საკუთრების თავისუფლებას, ისე მისი შეზღუდვის აუცილებლობას საჯარო მიზნებისთვის (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 02.07.2007 წლის №1/2/384 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – დავით ჯიმშელეიშვილი, ტარიელ გვეტაძე და ნელი დალალიშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-8). მესაკუთრემ უნდა გაითავისოს, რომ არა მხოლოდ მას აქვს ინტერესები, არამედ ის იმყოფება სხვა ინტერესთა გარემოცვაში, რომელთაგანაც ის იზოლირებული არ არის და სადაც აუცილებელია ინტერესთა გონივრული ბალანსის დაცვა (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 18.05.2007 წლის №2/1/370, 382, 390, 402, 405 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები ზაურ ელაშვილი, სულიკო მაშია, რუსუდან გოგია და სხვები და საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-8).

24. საკუთრებითი წესრიგის სფეროში კერძო და საჯარო ინტერესები კონსტიტუციამ იმგვარად დააბალანსა, რომ ინტერესთა კონფლიქტის ცალკეულ შემთხვევაში შესაძლებელია საჯარო ინტერესისთვის უპირატესობის მინიჭება და, უკიდურეს შემთხვევაში, მესაკუთრემ საკუთრების უფლებაში ჩარევა უნდა ითმინოს (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 02.07.2007 წლის №1/2/384 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – დავით ჯიმშელეიშვილი, ტარიელ გვეტაძე და ნელი დალალიშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-9). კერძო საკუთრების კონსტიტუციურსამართლებრივი უზრუნველყოფის ძირითადი იდეაა საკუთრების დაცვა სახელმწიფოს გაუმართლებელი ჩარევისაგან (ჭანტურია ლ., უძრავი ნივთების საკუთრება, მე-2 გამოცემა, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი, 2001წ., გვ.119).

25. საკუთრების უფლების შეზღუდვის შესაძლებლობას ითვალისწინებს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლიც (ყოველ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს აქვს თავისი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლება. მხოლოდ საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის შეიძლება ჩამოერთვას ვინმეს თავისი საკუთრება კანონითა და საერთაშორისო სამართლის ზოგადი პრინციპებით გათვალისწინებულ პირობებში. ამასთან, წინარე დებულებები არანაირად არ აკნინებს სახელმწიფოს უფლებას, გამოიყენოს ისეთი კანონები, რომელთაც ის აუცილებლად მიიჩნევს საერთო ინტერესების შესაბამისად საკუთრებით სარგებლობის კონტროლისათვის, ან გადასახადებისა თუ მოსაკრებლების ან ჯარიმების გადახდის უზრუნველსაყოფად). ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით, აღნიშნული ნორმა მოიცავს სამ წესს. პირველი წესი, რომელიც ზოგადი ხასიათისაა, აცხადებს საკუთრებით მშვიდობიანი სარგებლობის პრინციპს; ის გათვალისწინებულია პირველი ნაწილის პირველი წინადადებით. მეორე წესი მოიცავს ქონების ჩამორთმევას და ამ უკანასკნელს გარკვეულ პირობებს უქვემდებარებს; ის მოცემულია იმავე ნაწილის მეორე წინადადებაში. მესამე წესი აღიარებს, რომ სახელმწიფოს უფლება აქვს, სხვა ზომების გარდა, გააკონტროლოს ქონების გამოყენება ზოგადი ინტერესის შესაბამისად, ისეთი კანონების მიღებით, რომელთაც ის აუცილებლად ჩათვლის ამ მიზნით; ეს წესი გათვალისწინებულია პირველი მუხლის მეორე ნაწილით (Sporrong and Lönnroth v. Sweden, №7151/75; 7152/75, 23.09.1982წ, §61; Iatridis v. Greece, №31107/96, 25.03.1999წ, §55; Vistiņš and Perepjolkins v. Latvia [GC], №71243/01, 25.10.2012წ, §93).

26. ხელისუფლების ნებისმიერი ჩარევა საკუთრებით მშვიდობიან სარგებლობაში შეიძლება გამართლებული იყოს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ის ემსახურება ლეგიტიმურ საჯარო (ან ზოგად) ინტერესს (Béláné Nagy v. Hungary [GC], №53080/13, 13.12.2016წ; § 113).

საკუთრებაში ჩარევა

27. სახელმწიფოს ნეგატიური ვალდებულებაა, თავი შეიკავოს ისეთი მოქმედებისაგან, რომელიც გამოიწვევს საკუთრების უფლებაში ჩარევას. ამავე დროს, იგი პოზიტიურადაა ვალდებული, შექმნას ისეთი სამართლებრივი სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს სამართლიან ბალანსს საზოგადოების წევრებს შორის.

28. საკუთრების, როგორც ძირითადი უფლების, გარანტია, უპირველესად, ნიშნავს თითოეული მესაკუთრის უფლებას, მის კონსტიტუციით გარანტირებულ უფლებაში სახელმწიფოს გაუმართლებელი ჩარევისაგან დაიცვას თავი სასამართლოსათვის მიმართვის გზით.

29. როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლი საჯარო მიზნებისთვის საკუთრების უფლებაში ჩარევის ორ შესაძლებლობას ითვალისწინებს: საკუთრების უფლების შეზღუდვას ან საკუთრების ჩამორთმევას:

ა) საკუთრების უფლების შეზღუდვის კონსტიტუციურსამართლებრივი გამართლებისთვის უნდა დასტურდებოდეს ასეთი შეზღუდვისადმი საჯარო ინტერესი, შეზღუდვა გათვალისწინებული უნდა იყოს კანონით და შეესაბამებოდეს დადგენილ წესს. ამასთან, შეზღუდვა უნდა განხორციელდეს თანაზომიერების პრინციპის დაცვით.

ბ) აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის - ექსპროპრიაციის წესი და პირობები განსაზღვრულია საქართველოს კანონით „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“. აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ექსპროპრიაცია ხორციელდება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის ბრძანების საფუძველზე და სასამართლოს გადაწყვეტილებით, სახელმწიფო ორგანოს ან მუნიციპალიტეტის ან/და საჯარო ან კერძო სამართლის იურიდიული პირის სასარგებლოდ, რომელსაც ამ კანონის შესაბამისად ენიჭება ექსპროპრიაციის უფლება (მითითებული კანონის მე-2 მუხლის პირველი პუნქტი).

30. კონსტიტუციის მიხედვით, საკუთრების უფლებაში ნებისმიერი ჩარევა დასაშვებია მხოლოდ მე-19 მუხლის მე-2 და მე-3 პუნქტებით გათვალისწინებულ ფარგლებში. სახელმწიფოს ვალდებულებაა თავისი პოლიტიკა კონკრეტულ სფეროში დაუქვემდებაროს კონსტიტუციით რეგლამენტირებულ აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროების შინაარსს იმგვარად, რომ არ დაირღვეს საკუთრების უფლების არსი. იმავდროულად, ყოველი მესაკუთრის ვალდებულებაა, ითმინოს მის საკუთრების უფლებაში სახელმწიფოს ასეთი ჩარევები (შდრ. ფირცხალაშვილი ა., საქართველოს კონსტიტუციის კომენტარი, თავი მეორე, საქართველოს მოქალაქეობა. ადამიანის ძირითადი უფლებანი და თავისუფლებანი, გამომცემლობა შპს „პეტიტი“, თბილისი, 2013წ., გვ.213 ).

31. იმისათვის, რომ სახელმწიფოს მიერ განხორციელებული ჩარევა იყოს კონსტიტუციურ-სამართლებრივად გამართლებადი, იგი უნდა აკმაყოფილებდეს ფორმალურ და მატერიალურ კრიტერიუმებს. უნდა არსებობდეს ჩარევისათვის აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროება და, მეორე, ფორმალურად იგი უნდა იყოს კანონით დადგენილი, თუმცა, შეზღუდვა ამ ორი კრიტერიუმის არსებობის შემთხვევაშიც ვერ მიიჩნევა კონსტიტუციურ-სამართლებრივად, თუ იგი დაარღვევს საკუთრების უფლების არსს.

32. საკუთრების უფლების შეზღუდვაა ყველა ის შემთხვევა, როდესაც ხდება სახელმწიფოს მიერ საკუთრების შინაარსისა და ფარგლების დადგენა, ამ მხრივ, კონკრეტული რეგულაციის საკანონმდებლო ჩარჩოს განსაზღვრა. სახელმწიფო საკუთრების შეზღუდვისას ადგენს სამართლებრივ რეჟიმს.

33. საკუთრების უფლების შეზღუდვისთვის საჭიროა საჯარო ინტერესით განპირობებული შეზღუდვის წესის კანონით რეგლამენტირება. სწორედ საჯარო ინტერესის არსებობა იძლევა საკუთრების უფლების შეზღუდვის კონსტიტუციურსამართლებრივ ლეგიტიმაციას (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 18.04.2019 წლის №1/2/1250 გადაწყვეტილება საქმეზე „შპს „ტიფლისი 777“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-11).

34. საქართველოს კონსტიტუცია აწესებს, რომ შეზღუდვა არ უნდა იყოს ისეთი ხარისხის, რომ გამოიწვიოს საკუთრების უფლების არსის დარღვევა, შეზღუდვა საკუთრების უფლებას არ უნდა უკარგავდეს არსს და ეჭვქვეშ არ უნდა აყენებდეს საკუთრების უფლების შინაარსს (სუსგ №ბს-979(2კ-21), 16.03.2023წ; შდრ. თოთლაძე ლ., სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი II, ჭანტურია (რედ.), 2018, მუხლი 170, ველი 2). საკუთრების შეზღუდვა არ უნდა იწვევდეს მისთვის შინაარსის გამოცლას, მისი ბირთვის დაზიანებას და ამით საკუთრების უფლების ფაქტობრივ გაქარწყლებას (შატბერაშვილი ლ., საკუთრების უფლება როგორც ძირითადი უფლება და მისი სოციალური ფუნქციის გამომჟღავნება საცხოვრებელი სადგომის საკუთრების მაგალითზე: სასამართლო პრაქტიკის და გამოწვევების განხილვა ძირითადად გერმანიის გამოცდილებიდან, კერძო სამართლის მიმოხილვა, №3-4, 2021-2022, 230). საკუთრების უფლების შეზღუდვის გამიჯვნა ჩამორთმევისაგან ზოგიერთ შემთხვევებში არც თუ ისე იოლია: მთავარი ინდიკატორი არის საკუთრების არსის, მისი სუბსტანციის შენარჩუნება (შატბერაშვილი ლ., საკუთრების უფლება როგორც ძირითადი უფლება და მისი სოციალური ფუნქციის გამომჟღავნება საცხოვრებელი სადგომის საკუთრების მაგალითზე: სასამართლო პრაქტიკის და გამოწვევების განხილვა ძირითადად გერმანიის გამოცდილებიდან, კერძო სამართლის მიმოხილვა, №3-4, 2021-2022, გვ.231).

35. საკუთრების უფლების შეზღუდვის გამართლებისათვის, დაცული უნდა იყოს თანაზომიერების პრინციპი (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 18.04.2019 წლის №1/2/1250 გადაწყვეტილება საქმეზე „შპს „ტიფლისი 777“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-11). აღნიშნული პრინციპი წარმოადგენს ადამიანის უფლების შეზღუდვისას კანონმდებლის შებოჭვის მექანიზმს და, შესაბამისად, კონსტიტუციური კონტროლის ელემენტს. თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნაა, რომ უფლების მზღუდავი საკანონმდებლო რეგულირება უნდა წარმოადგენდეს ღირებული საჯარო (ლეგიტიმური) მიზნის მიღწევის გამოსადეგ და აუცილებელ საშუალებას. ამავე დროს, უფლების შეზღუდვის ინტენსივობა მისაღწევი საჯარო მიზნის პროპორციული, მისი თანაზომიერი უნდა იყოს. დაუშვებელია ლეგიტიმური მიზნის მიღწევა განხორციელდეს ადამიანის უფლების მომეტებული შეზღუდვის ხარჯზე (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 26.06.2012 წლის №3/1/512 გადაწყვეტილება საქმეზე „დანიის მოქალაქე ჰეიკე ქრონქვისტი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-60). თანაზომიერების შეფასებისას გადამწყვეტია მიზანსა და საშუალებას შორის პროპორციულობის საკითხის გარკვევა. ზუსტად ეს უზრუნველყოფს გონივრულ ბალანსს კერძო და საჯარო ინტერესებს შორის, როდესაც არცერთი მათგანის დაცვა არ ხდება მეორის არაპროპორციულად შეზღუდვის ხარჯზე (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 02.07.2007 წლის №1/2/384 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – დავით ჯიმშელეიშვილი, ტარიელ გვეტაძე და ნელი დალალიშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-22).

36. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ერთ-ერთ საქმეში მიუთითა ხორვატიის ხელისუფლების განსაკუთრებულად რთულ ამოცანაზე ლტოლვილებისა და იძულებით გადაადგილებულ პირთა დაბრუნების კონტექსტით მესაკუთრეთა უფლებებისა და დროებით მობინადრეთა უფლებების დაბალანსებისას, რადგან ეს მოიცავდა სოციალურად მგრძნობიარე საკითხებს; ხელისუფლებას, ერთი მხრივ, უნდა დაეცვა მომჩივნის საკუთრების უფლებები და, მეორე მხრივ, პატივი ეცა მობინადრეთა სოციალური უფლებებისთვის. სასამართლომ მიუთითა, რომ მოპასუხე სახელმწიფოს უნდა მიენიჭოს შეფასების ფართო ზღვარი. თუმცა, სახელმწიფოს მიერ დისკრეციის გამოყენებას არ შეიძლება მოჰყვეს ის შედეგები, რომლებიც ეწინააღმდეგება კონვენციის სტანდარტებს (Radanović v. Croatia, №9056/02, 21.12.2006წ. (საბოლოო გახდა 21.03.2007წ.), §49).

37. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში, „ხიზანიშვილი და კანდელაკი საქართველოს წინააღმდეგ“, აღნიშნა, რომ მომჩივნებს არ ჩამორთმევიათ საკუთრების უფლება მიწის ნაკვეთზე, რომელზეც დანგრეული შენობა იდგა. თუმცა, სასამართლომ მიიჩნია, რომ შენობის დანგრევით, რომელიც ფუნქციონირებდა, როგორც კომერციული ცენტრი და რომლის ნაწილებსაც კანონიერად ფლობდნენ მომჩივნები, ადმინისტრაციულმა ორგანოებმა განახორციელეს ჩარევა მომჩივნების უფლებაში, შეუფერხებლად ესარგებლათ მათი საკუთრებით. სასამართლომ მიიჩნია, რომ ამგვარი დანგრევა წარმოადგენს იმ შენობის de facto ექსპროპრიაციას, რომელიც აშენებული იყო შესაბამის მიწის ნაკვეთზე (Khizanishvili and Kandelaki v. Georgia, №25601/12, 17.12.2019წ. (საბოლოო გახდა 17.03.2020წ.), §51).

საქმეზე დადგენილი და საკასაციო საჩივრებით დასაშვები, დასაბუთებული პრეტენზიის წარმოუდგენლობის პირობებში სსსკ-ის 407-ე მუხლის საფუძველზე საკასაციო სასამართლოსთვის სავალდებულო ფაქტობრივი გარემოებები

38. საქმეზე დადგენილია, რომ:

38.1. უძრავი ქონება (ადმინისტრაციული შენობა), რომლის ფაქტობრივ ექსპროპრიაციაზეც აქვს მოსარჩელეს პრეტენზია, მისი საკუთრებაა. აღნიშნულ ქონებაზე საკუთრების უფლების რეგისტრაციის თარიღად საჯარო რეესტრში მითითებულია 04.03.2005 წელი, რეგისტრაციის საფუძვლად კი - 24.01.1992 წელსა და 30.01.1992 წელს გაცემული უფლებადამდგენი დოკუმენტები (ტ.1, ს.ფ. 28-29).

38.2. უძრავ ქონებაში 1998 წლიდან შესახლებული არიან დევნილთა ოჯახები (დაახლოებით 127 ოჯახი). შენობაში მუდმივად და ამჟამადაც ცხოვრობს 50 ოჯახზე მეტი.

38.3. უძრავი ქონება დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ობიექტია.

38.4. მოპასუხეს მოსარჩელისთვის შენობის დევნილი ოჯახების საცხოვრებლად გამოყენების გამო რაიმე თანხა (ქირა ან/და დევნილთა ადმინისტრაციული მომსახურების ღირებულება) არ გადაუხდია (ტ.1, ს.ფ. 30).

38.5. მოსარჩელე 2005 წლიდან პერმანენტულად მიმართავდა სახელმწიფოს პრეტენზიით, რომ ვერ ასრულებდა კუთვნილ უძრავ ქონებაზე მესაკუთრის უფლებამოსილებებს (ტ.1, ს.ფ. 31-47).

ფაქტობრივი ექსპროპრიაციისა და საკუთრების უფლების შეზღუდვის გამიჯვნა

39. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთის ექსპროპრიაცია არ განხორციელებულა. მის საკუთრების უფლებაში ჩარევა ხორციელდება ამ უფლების შეზღუდვით - უძრავ ნივთში იძულებით გადაადგილებული პირების ცხოვრებით.

40. საქართველოს კონსტიტუციის მე-5 მუხლის პირველ პუნქტში გაცხადებულია, რომ საქართველო არის სოციალური სახელმწიფო. ამავე ნორმის მე-2 და მე-4 პუნქტების თანახმად კი, სახელმწიფო ზრუნავს საზოგადოებაში სოციალური სამართლიანობის, სოციალური თანასწორობისა და სოციალური სოლიდარობის პრინციპების განმტკიცებაზე; სახელმწიფო ზრუნავს ადამიანის ჯანმრთელობისა და სოციალურ დაცვაზე, საარსებო მინიმუმითა და ღირსეული საცხოვრებლით უზრუნველყოფაზე, ოჯახის კეთილდღეობის დაცვაზე. სოციალური სახელმწიფოს მიზანია სამართლიანი სოციალური წესრიგის დამკვიდრება, საერთო ეკონომიკური წონასწორობის შენარჩუნება, მოსახლეობის შეძლებისდაგვარად თანაბარზომიერი უზრუნველყოფა, ქვეყნის მასშტაბით ცხოვრების მაქსიმალურად თანაბარი პირობების შექმნა. ეს მიზნები, ობიექტური გარემოებების გამო, არ არის სრულად მიღწევადი და, უწინარესად, წარმოადგენს მუდმივ ამოცანას და ზრუნვის საგანს სახელმწიფოსათვის (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 31.03.2008 წლის №2/1-392 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე შოთა ბერიძე და სხვები საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-20; საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 07.12.2018 წლის №2/9/810,927 გადაწყვეტილება საქმეზე „სომხეთის რესპუბლიკის მოქალაქეები - გარნიკ ვარდერესიანი, არტავაზდ ხაჩატრიანი და ანი მინასიანი საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“, II-28). სოციალური სახელმწიფოს პრინციპი წარმოშობს ხელისუფლების არაერთ ვალდებულებას მოსახლეობის სოციალური უფლებების დაცვის თვალსაზრისით, რაც, თავის მხრივ, მოითხოვს ადეკვატურ ადმინისტრირებას (სუსგ №ბს-365-360 (კ-16), 25.05.2017წ.).

41. საქართველოს კონსტიტუციით განმტკიცებული სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის გამოხატულებაა სახელმწიფოს განსაკუთრებული ვალდებულებები, რომლებიც მას იძულებით გადაადგილებულ პირთა მიმართ ეკისრება.

საქართველოს სახელმწიფო ორგანოები, იძულებითი გადაადგილებით გამოწვეული სპეციფიკური საჭიროებების გათვალისწინებით, იძულებით გადაადგილებული პირის – დევნილის პრობლემების გადაჭრისას მოქმედებენ საქართველოს კონსტიტუციის, საქართველოს სხვა საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების, ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებული უფლებებისა და საერთაშორისო სამართლით გათვალისწინებული ნორმების შესაბამისად (სპეციალური კანონის პირველი მუხლი).

42. სახელმწიფოს მიერ დეკლარირებული მთავარი მიზანი დევნილებთან მიმართებით მათი სოციალურ-ეკონომიკური ინტეგრაციის ხელშეწყობა და საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესებაა (სუსგ №ბს-199(კ-20), 22.04.2020წ; №ბს-532(კ-23), 28.11.2023წ.).

43. იძულებით გადაადგილებულ პირთა სათანადო საცხოვრებლით უზრუნველყოფა მნიშვნელოვანი საჯარო ინტერესია, რომელზე ზრუნვაც სახელმწიფოს ვალდებულებაა. ამ ინტერესის დაცვას ემსახურება სპეციალური კანონი, რომელიც განსაზღვრავს დევნილის სამართლებრივ სტატუსს, პირისათვის დევნილის სტატუსის მინიჭების, შეწყვეტის, ჩამორთმევისა და აღდგენის საფუძვლებსა და წესს, დევნილის სამართლებრივ, ეკონომიკურ და სოციალურ გარანტიებს, მის უფლებებსა და მოვალეობებს (სპეციალური კანონის მე-2 მუხლი).

44. სპეციალური კანონი იცავს დევნილის საცხოვრებელ ფართობთან დაკავშირებულ უფლებებს და არ უშვებს მის გამოსახლებას მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული საცხოვრებლიდან სათანადო ფულადი ან სხვა სახის დახმარებით უზრუნველყოფის, შესაბამისი საცხოვრებელი ფართობის გამოყოფის ან სპეციალური კომპენსაციის გადახდის გარეშე (სპეციალური კანონის მე-14 მუხლის მე-2 პუნქტი).

დევნილის ამ უფლების დასაცავად კანონი უშვებს საკუთრების უფლების შეზღუდვის შესაძლებლობასაც, ვინაიდან აღნიშნული რეგულაციის გათვალისწინებას ავალდებულებს საცხოვრებელი ფართობის მესაკუთრესაც (სპეციალური კანონის მე-14 მუხლის მე-5 პუნქტი) (შდრ. სუსგ №ას-317-317-2018, 18.05.2018წ; №ას-744-2020, 06.11.2020წ.). სპეციალური კანონის მე-14 მუხლის მე-3 პუნქტი განსაზღვრავს, რომ დევნილის/დევნილი ოჯახის მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ფართობი, ამ კანონის მე-4 მუხლის „პ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულის (საცხოვრებელი ფართობი, სადაც დევნილი/დევნილი ოჯახი მესაკუთრის თანხმობის საფუძველზე, მონაცემთა ბაზის მიხედვით რეგისტრირებულია ან რეგისტრაციის გარეშე ფაქტობრივად ცხოვრობს) გარდა, არის ის საცხოვრებელი ფართობი, სადაც ამ კანონის ამოქმედებამდე დევნილი განასახლა სახელმწიფომ, რომელიც მონაცემთა ბაზაში აღრიცხული იყო, როგორც დევნილთა კომპაქტურად (ორგანიზებულად) განსახლების ობიექტი, რომელშიც სამინისტრო ყოველწლიური სახელმწიფო ბიუჯეტის შესაბამისად ანაზღაურებდა ადმინისტრაციის, საყოფაცხოვრებო და კომუნალური (მათ შორის, მოხმარებული ელექტროენერგიის) მომსახურების ხარჯებს და რომელიც სახელმწიფო ან კერძო საკუთრება იყო.

45. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ, განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელის საკუთრების უფლების შეზღუდვას ნორმატიული საფუძველი აქვს და საჯარო ინტერესს - დევნილების საცხოვრებლით უზრუნველყოფას ემსახურება.

46. აუცილებელია იმ გარემოების გათვალისწინებაც, რომ ყოვლად დაუშვებელია მესაკუთრისათვის მუდმივად მიუწვდომელი და შეუძლებელი იყოს საკუთრებით სათანადოდ სარგებლობა. ერთი უფლების დაცვამ არ შეიძლება გამოიწვიოს მეორე უფლების მუდმივი, თუნდაც დასაბუთებული ხელყოფა. ამდენად, ადმინისტრაციულ ორგანოებს ეკისრებათ ვალდებულება, შექმნან შესაბამისი პირობები, რათა დაუსრულებელი ხასიათი არ ჰქონდეს მესაკუთრის მიერ საკუთრებით სარგებლობის შეუძლებლობას და, შესაბამისად, საყოველთაოდ აღიარებული საკუთრების უფლების დარღვევას (შდრ. სუსგ №ბს-610-603(კ-15), 11.02.2016წ.).

47. თუ მომეტებული შეზღუდვის ხარჯზე უფლებამ დაკარგა სამართლებრივი აზრი, ეს გაუტოლდება ჩამორთმევას. ამიტომაც, არაპირდაპირ ექსპროპრიაციას ხშირად გადამეტებულ შეზღუდვად აკვალიფიცირებენ, თუმცა პირდაპირი ექსპროპრიაციისგან განსხვავებით, მესაკუთრე ფორმალურად ინარჩუნებს ნივთზე საკუთრების უფლებას. არაპირდაპირი ექსპროპრიაციაა, როდესაც სახელმწიფო იღებს ეფექტურ კონტროლს საკუთრების უფლებისაგან ან სხვაგვარად ერევა, იღებს სარგებელსა და შემოსავალს, ეს ღონისძიება პირდაპირ უკარგავს ნივთს ეკონომიკურ ღირებულებას, ქონების პირდაპირი ჩამორთმევის გარეშე (ქადარია ს., ექსპროპრიაციის შედარებით-სამართლებრივი ანალიზი, კერძო სამართლის მიმოხილვა, №3-4, 2021-2022, 269).

48. ყოველივე აღნიშნულზე დაყრდნობით საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ფაქტობრივ ექსპროპრიაციას მაშინ აქვს ადგილი, როდესაც შეზღუდვა საკუთრების უფლების არსს არღვევს. ამ დროს ქონებაზე საკუთრების უფლება მხოლოდ ფორმალურადაა შენარჩუნებული, რეალურად კი მესაკუთრე მოკლებულია მესაკუთრის უფლებამოსილებებს; შეზღუდვა იმდენად გადაჭარბებულია, რომ ხელყოფილია საკუთრების მნიშვნელობა.

49. ერთ-ერთ საქმეში, საკასაციო პალატამ მოსარჩელის საკუთრების უფლებაში ჩარევის ხარისხის გათვალისწინებით მიიჩნია, რომ ამ უკანასკნელს ფაქტობრივად ჩამოერთვა საკუთრება (იხ. სუსგ №ას-192-2023, 28.03.2023წ.). სხვა საქმეში, სადაც საკასაციო პალატამ საკუთრების უფლება ფაქტობრივად ჩამორთმეულად მიიჩნია, მიუთითა, რომ: „მიწის ნაკვეთი ფორმალურად კვლავ რეგისტრირებულია მოსარჩელის საკუთრებად, თუმცა, ფაქტობრივად აღარ არსებობს საკუთრების ობიექტი, მიწის ნაკვეთის გრუნტი, რომელზედაც შესაძლებელი იყო მესაკუთრის მხრიდან ფლობის, სარგებლობისა და განკარგვის განხორციელება“ (სუსგ №ბს-66(2კ-23), 05.05.2023წ.).

50. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში „სპორონგი და ლონროთი შვედეთის წინააღმდეგ“ ექსპროპრიაციის არსებობა არ დაადგინა და მიუთითა, შეზღუდვების მიუხედავად, განმცხადებლების მიერ საკუთრების გაყიდვის შესაძლებლობაზე (Sporrong and Lönnroth v. Sweden, №7151/75; 7152/75, 23.09.1982წ, §62,63).

51. საკასაციო პალატა იზიარებს გასაჩივრებული განჩინების მსჯელობას, რომ, მოცემულ შემთხვევაში, სარგებლობაზე შეზღუდვის არსებობის მიუხედავად, მოსარჩელეს შეეძლო საკუთრების გაყიდვა, ასევე მისი ქონებით სარგებლობისათვის სახელმწიფოსაგან შესაბამისი ანაზღაურების (ქირა) მიღება, რის გამოც ადგილი არ აქვს საკუთრების უფლების ფაქტობრივ ექსპროპრიაციას.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ უზენაეს სასამართლოში გამართულ სხდომაზე მოპასუხის წარმომადგენელმა დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის გაჭიანურების მიზეზად სახელმწიფოს ფინანსური რესურსის ნაკლებობა დაასახელა. მანვე მიუთითა ქალაქ ზუგდიდში მიმდინარე მშენებლობაზე და განმარტა, რომ მოსარჩელის საკუთრებაში ჩასახლებული დევნილების საცხოვრებლით უზრუნველყოფა იგეგმება 2025 წლის ბოლომდე, რის შემდეგაც მესაკუთრეს ფართი თავისუფალ მდგომარეობაში გადაეცემა (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 09.07.2024 წლის სხდომის ოქმი, CD დისკზე, 12:27:20-12:28:30, ტ.3, ს.ფ. 199-207).

52. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ, რადგან არ დასტურდება საკუთრების ფაქტობრივი ექსპროპრიაცია, მოსარჩელეს მართებულად ეთქვა უარი 1 560 870 ლარის მოპასუხისთვის დაკისრებაზე.

შეზღუდვის თანაზომიერება

53. ისევე, როგორც სხვა კონსტიტუციური უფლებების, საკუთრების უფლების შეზღუდვის შეფასების საზომიც თანაზომიერების პრინციპია. მისი მოთხოვნაა, რომ უფლების მზღუდავი საკანონმდებლო რეგულირება უნდა წარმოადგენდეს ღირებული, ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის გამოსადეგ და აუცილებელ საშუალებას. ამავე დროს, უფლების შეზღუდვის ინტენსივობა მისაღწევი საჯარო მიზნის პროპორციული, მისი თანაზომიერი უნდა იყოს.

ამ დროს უნდა შეფასდეს როგორც შეზღუდვის ინტენსივობა, ისე - შეზღუდვის მაკომპენსირებელი საშუალებების არსებობა/არარსებობა, მათი გამოყენების შესაძლებლობა იმ პირის მხრიდან, ვის უფლებაშიც ჩაერივნენ.

54. შესაბამისად, თანაზომიერების პრინციპზე მსჯელობისას თითოეულ შემთხვევაში უნდა დადგინდეს, არის თუ არა შეზღუდვა მიზნის მიღწევის თანაზომიერი/პროპორციული საშუალება; შენარჩუნებულია თუ არა სამართლებრივი ბალანსი საზოგადოების საერთო ინტერესებსა და პირის ფუნდამენტურ უფლებათა დაცვის მოთხოვნებს შორის (Radanović v. Croatia, №9056/02, 21.12.2006წ. (საბოლოო გახდა 21.03.2007წ.), §48).

55. საკუთრება სოციალური ფუნქციის მატარებელია (ზოიძე ბ., ქართული სანივთო სამართალი, მე-2 გამოცემა, გამომცემლობა „მეცნიერება“, თბილისი, 2003წ., გვ. 90). ამასთან, არავინ არ უნდა იკისროს იმაზე მეტი პასუხისმგებლობა, რაც უფლებისა და მოვალეობის ურთიერთმიმართებაში დისბალანსს გამოიწვევს. არავის არ ევალება, უარი თქვას საკუთარ უფლებებზე, ვინაიდან ყოველი ინდივიდის უფლება აღმატებულია ყველა იმ პირის უფლებაზე, რომელთან მიმართებითაც არსებობს ეს უფლება. ყოველი სუბიექტი ვალდებულია, იკისროს იმდენი პასუხისმგებლობა, რამდენიც მისი უფლებრივი მდგომარეობიდან გამომდინარეობს (ზოიძე ბ., სამართლის პრაქტიკული ყოფიერების შემეცნების ცდა (უპირატესად ადამიანის უფლებათა ჭრილში), თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2013წ., გვ.173).

56. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ დევნილების განსახლება/ცხოვრება კერძო საკუთრების ობიექტში არ გულისხმობს საკუთრების უფლების განუსაზღვრელი დროით უპირობო შეზღუდვას. ლეგიტიმურია ასეთ დროს მოლოდინი, რომ ტერიტორიული მთლიანობა აღდგება და დევნილები დაუბრუნდებიან თავიანთ საცხოვრისს, იქამდე კი სახელმწიფო შეასრულებს თავის ვალდებულებას დევნილთა განსახლების სახით.

იძულებით გადაადგილებულ პირთა სათანადო საცხოვრებლით უზრუნველყოფა წარმოადგენს სახელმწიფოს და არა ცალკეული ფიზიკური თუ იურიდიული პირის ვალდებულებას. არ არსებობს ამ ტვირთის კერძო ინდივიდებზე გადაკისრების საფუძველი.

57. საკასაციო პალატა მართებულად მიიჩნევს გასაჩივრებული განჩინების დასკვნას, რომ სახელმწიფოს მიერ დევნილთა წინაშე არსებული ვალდებულებების შესრულების მიზნით, მოსარჩელის საკუთრების უფლების შეზღუდვა ანაზღაურების გარეშე ეწინააღმდეგება პროპორციულობისა და თანაზომიერების პრინციპებს.

მოცემულ შემთხვევაში, სწორედ ანაზღაურებით უნდა დაბალანსდეს დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის საჯარო (ლეგიტიმური) ინტერესი და მესაკუთრის კერძო ინტერესები.

58. ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებში საქმის განხილვისას მოქმედი საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 09.08.2013 წლის №320 ბრძანებით დამტკიცებული „დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის წესის“ (ძალადაკარგულია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 08.04.2021 წლის №01-30/ნ ბრძანებით) მიხედვით, დევნილის დროებითი საცხოვრებლით უზრუნველყოფის მიზნით, დევნილის ქირის თანხით უზრუნველყოფა ხორციელდება საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან სააგენტოსათვის ამ მიზნით გამოყოფილი ასიგნებების ფარგლებში, ამასთან, დევნილი ოჯახისათვის თვეში გასაცემი ქირის თანხის ოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს 300 ლარს (მუხლი 7) (მსგავს რეგულაციას ითვალისწინებს მოქმედი საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 08.04.2021 წლის №01-30/ნ ბრძანებით დამტკიცებული „დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის წესი“).

59. სსკ-ის 991-ე მუხლი, როგორც გენერალური დათქმა, შეიცავს უსაფუძვლო გამდიდრების ძირითად ელემენტებს. ეს მუხლი მაშინ უნდა იქნეს გამოყენებული, თუ არცერთი მანამდე მოწესრიგებული გამდიდრების სახე არ არის მოცემული, მაგრამ, ამავდროულად, აშკარაა კომპენსირების აუცილებლობა (შნიტგერი ჰ./შატბერაშვილი ლ., საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, მუხლი 991, ველი 1, იხ:gccc.tsu.ge). აუცილებელია, რომ გამდიდრება (სამართლებრივი სიკეთის შეძენა ან დაზოგვა) მოხდეს სხვის ხარჯზე, რის შედეგადაც ერთი პირის ქონების გაზრდა ხდება მეორე პირის ქონების შესაბამისი შემცირების ხარჯზე (შდრ. სუსგ №ას-360-342-2015, 03.06.2015წ; №ას-1352-2021, 18.03.2022წ; №ას-225-215-2016, 25.05.2016წ; №ას-1530-2022, 22.03.2023წ.).

60. ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებმა მართებულად მიიჩნიეს დასაბუთებულად კერძო სუბიექტისთვის დაკისრებული სამართლებრივი ტვირთის დაბალანსების საფუძვლით სახელმწიფოს მიერ დაზოგილი ქირის ოდენობის თანხის (50 ოჯახი/თითოეულ ოჯახზე 150 ლარი/36 თვე/ჯამურად 270 000 ლარი) ანაზღაურება.

პასუხი პირველი კასატორის პრეტენზიაზე ადვოკატის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯების ანაზღაურებასთან დაკავშირებით

61. პირველი კასატორის მითითებით, იგი სააპელაციო სასამართლოს განჩინებას ასაჩივრებს იმ ნაწილშიც, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა მისი სააპელაციო საჩივრის მოთხოვნა ადვოკატის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯების ანაზღაურებასთან დაკავშირებით. სააპელაციო საჩივარში მოსარჩელე უთითებდა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოპასუხისთვის ადვოკატის ხარჯების დაკისრების შესახებ მის მოთხოვნაზე გადაწყვეტილება არ გამოუტანია, რაც მან ამ მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარად მიიჩნია და ამ ნაწილშიც ასაჩივრებდა გადაწყვეტილებას (ტ. 1, ს.ფ. 332,338). საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსსკ-ის 261-ე მუხლი ითვალისწინებს ისეთი ხარვეზის აღმოფხვრის მექანიზმს, როდესაც, მართალია, მხარემ მოითხოვა პროცესის ხარჯების დაბრუნება (ან მხარეთა შორის განაწილება) სასამართლოსაგან, მაგრამ სასამართლოს თავისი მიზეზით გამორჩა მხედველობიდან ამ საკითხის გადაწყვეტა. ამასთან, კანონი იმპერატიულად განსაზღვრავს, რომ დამატებითი გადაწყვეტილების გამოტანის საკითხი შეიძლება დაისვას გადაწყვეტილების გამოცხადებიდან 7 დღის განმავლობაში და ამ ვადის გაგრძელება არ დაიშვება. მოცემულ შემთხვევაში, საქმის მასალებით დადგენილია, რომ მოსარჩელემ საადვოკატო მომსახურების ხარჯის მოპასუხისთვის დაკისრება მოითხოვა სარჩელით საქმის პირველ ინსტანციაში განხილვისას, თუმცა სასამართლოს თავის საბოლოო გადაწყვეტილებაში აღნიშნულ საკითხზე არ უმსჯელია. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ თუ მოსარჩელეს მიაჩნდა, რომ მის რომელიმე მოთხოვნაზე სასამართლომ არ იმსჯელა, მას შეეძლო სსსკ-ის 261-ე მუხლის შესაბამისად, მოეთხოვა დამატებითი გადაწყვეტილების გამოტანა. მოსარჩელეს ამ უფლებით არ უსარგებლია. ასეთ პირობებში იგი პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას საადვოკატო მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურებაზე სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციის სასამართლოებში ვეღარ იდავებს (შდრ. სუსგ №ას-495-495-2018, 10.04.2019წ., პუნ.45-51; №ას-920-870-2015, 09.06.2016წ., პუნ. 106-113; №ას-1667-2018, 16.03.2020წ., პუნ. 48-56; №ას-1101-2022, 17.11.2022წ., პუნ.59-73). როგორც საკასაციო სასამართლო თავის არაერთ განჩინებაში განმარტავს, სამოქალაქო საპროცესო ნორმები, როგორც ფორმალურ წესთა ერთობლიობა, იმ სავალდებულო მოთხოვნებს ადგენს, რომელთა შეცვლა არც სასამართლოს და არც მხარეთა მიხედულებაზე არაა დამოკიდებული (შდრ. სუსგ №ას-1033-2018, 30.10.2018წ. პუნ.23; №ას-851-817-2016, 04.11.2016წ. პუნ.17; №ას-1101-2022, 17.11.2022წ., პუნ.66).

სახელმწიფო ბაჟის საკითხის გადაწყვეტა

62. პირველ კასატორს, მისი საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის პირობებში, სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ სრულად უნდა დაეკისროს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით გადავადებული სახელმწიფო ბაჟის, 8000 ლარის, გადახდა.

63. მეორე კასატორი, „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „უ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე (საერთო სასამართლოებში განსახილველ საქმეებზე სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან თავისუფლდებიან დაწესებულებები (ორგანიზაციები), რომელთა ხარჯები ფინანსდება მხოლოდ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან – ყველა საქმეზე), გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსსკ-ის 399-ე, 264.3, 410-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. სპს „კ...... - ლ.ჭ–ას“ საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

2. სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

3. უცვლელად დარჩეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 15.07.2020 წლის განჩინება.

4. სპს „კ...... - ლ.ჭ–ას“ (ს/ნ: ........) სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ დაეკისროს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით გადავადებული სახელმწიფო ბაჟის, 8000 ლარის გადახდა.

5. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: თამარ ზამბახიძე

მოსამართლეები: გიორგი მიქაუტაძე

რევაზ ნადარაია