22 მაისი, 2023 წელი №ას-1174-2021 ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

მოსამართლეები: გიორგი მიქაუტაძე (თავმჯდომარე)

ლაშა ქოჩიაშვილი (მომხსენებელი)

თეა ძიმისტარაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

I კასატორი _ ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე“

მოწინააღმდეგე მხარე _ ნ.ფ–ია

II კასატორი _ ნ.ფ–ია

მოწინააღმდეგე მხარე - ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე“

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება _ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 ივლისის გადაწყვეტილება

I კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

II კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

დავის საგანი _ სახელფასო დავალიანებისა და კომპენსაციის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. ნ.ფ–იამ (შემდგომში მოხსენიებული, როგორც „მოსარჩელე“, „შეგებებული სააპელაციო საჩივრის ავტორი“, „II კასატორი“, „დასაქმებული“) სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე“-ს (შემდგომში მოხსენიებული, როგორც „მოპასუხე“, „აპელანტი“, „I კასატორი“, „დამსაქმებელი“) მიმართ, 2013 წლის 01 აპრილიდან 2015 წლის 31 მარტამდე სახელფასო დავალიანების _ 50882 ლარისა და ორი თვის ხელფასის ოდენობით კომპენსაციის _ 5000 ლარის დაკისრების მოთხოვნებით.

სარჩელის საფუძვლები:

2.1. 2013 წლის 1 იანვარს მოსარჩელესა და მოპასუხე საწარმოს საქართველოს ფილიალს შორის დაიდო შრომითი ხელშეკრულება, რომლის შესაბამისადაც მოსარჩელე დაინიშნა ბუღალტრის თანამდებობაზე. 2013 წლის 01 აპრილს დაიდო ახალი შრომითი ხელშეკრულება, რომლითაც მოსარჩელის ყოველთვიური ანაზღაურება განისაზღვრა 2500 ლარით, ხოლო ხელშეკრულების ვადა - 2014 წლის 31 დეკემბრამდე. აღნიშნულის შემდგომ, ხელშეკრულება გაგრძელდა განუსაზღვრელი ვადით.

2.2. მოპასუხემ დაარღვია შრომითი ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება, კერძოდ, მას მოსარჩელისათვის გადახდილი აქვს სულ 9118.75 ლარი (დასაბეგრი) და დარჩენილი აქვს გადასახდელად 50882 ლარი. მოსარჩელის განმარტებით, მხარეთა შორის შრომითი ხელშეკრულება ოფიციალურად არ შეწყვეტილა, თუმცა იგი შრომით მოვალეობებს დამსაქმებლის ბრალეულობით (კომუნიკაციისა და ურთიერთობის შეუძლებლობა) ვეღარ ასრულებდა 2015 წლის მარტის შემდეგ. შესაბამისად, რამდენადაც შრომითი ხელშეკრულება შეწყდა დამსაქმებლის ინიციატივით, იგი ვალდებულია მოსარჩელეს აუნაზღაუროს კომპენსაცია ორი თვის შრომის ხელფასის ოდენობით.

მოპასუხის პოზიცია:

3. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო უსაფუძვლობასა და მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე მითითებით. შესაგებლის თანახმად, მხარეთა შორის შრომითი ხელშეკრულება დაიდო არა 2013 წლის 1 იანვრიდან, არამედ ამავე წლის 1 აპრილიდან და მოქმედებდა 2014 წლის 31 დეკემბრამდე. ამ ვადის გასვლის შემდეგ ხელშეკრულება არ გაგრძელებულა, თუმცა ამ ვადამდეც ხელშეკრულება აღარ მოქმედებდა, რამდენადაც საწარმო 2014 წლის 02 თებერვლიდან ფაქტობრივად აღარ ფუნქციონირებდა და მოსარჩელეც აღარ ასრულებდა მის ვალდებულებებს. შესაბამისად, სადავო პერიოდზე ხელფასის დარიცხვა მოსარჩელისათვის აღარ მომხდარა, რაც დასტურდება მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი საბუღალტრო დოკუმენტებით - საწარმოს ანგარიშზე ბრუნვები შეწყვეტილია 2014 წლის 31 დეკემბრამდე. ასევე, რამდენადაც შრომითი ურთიერთობებიდან გამოდინარე მოთხოვნებზე ვრცელდება 3 წლიანი ხანდაზმულობა, ამ ვადის ათლა უნდა დაიწყოს 2014 წლის 02 თებერვლიდან და ამდენად, მოსარჩელის მოთხოვნა ხანდაზმულია. სასამართლოში საქმის ზეპირი განხილვისას, მოპასუხის წარმომადგენელმა განმარტა, რომ რამდენადაც საწარმო დაიხურა - აღარ ფუნქციონირებდა, შესაბამისად მოხდა მოსარჩელესთან შრომითი ხელშეკრულების ვადამდე შეწყვეტა.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 08 იანვრის გადაწყვეტილებით, სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, კერძოდ, მოპასუხე, ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე“ -ს მოსარჩელე ნ.ფ–იას სასარგებლოდ, სახელფასო დავალიანების სახით, დაეკისრა 25625 ლარისა (საშემოსავლო გადასახადის ჩათვლით) და, კომპენსაციის სახით, 5000 ლარის (საშემოსავლო გადასახადის ჩათვლით) გადახდა.

5. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე“ -მ, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა. შეგებებული სააპელაციო საჩივარი წარადგინა მოსარჩელემაც, რომელმაც მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ შეცვლის გზით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება. შეგებებული სააპელაციო საჩივრის ავტორმა გაასაჩივრა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 27 დეკემბრის საოქმო განჩინებაც სასარჩელო მოთხოვნის დაზუსტებაზე უარის თქმის შესახებ.

სააპელაციო სასამართლოს გადაეწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

6. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 ივლისის გადაწყვეტილებით, შეგებებული სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე“-ს სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, კერძოდ:

6.1. გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 08 იანვრის გადაწყვეტილება და მისი შეცვლით მიღებული იქნა ახალი გადაწყვეტილება;

6.2. ნ.ფ–იას სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ;

6.3. მოპასუხე ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე“-ს მოსარჩელე ნ.ფ–იას სასარგებლოდ დაეკისრა სახელფასო დავალიანების სახით 20000 ლარის (კანონმდებლობით გათვალისწინებული გადასახადების ჩათვლით) გადახდა.

7. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია დავისთვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

7.1. ნ.ფ–იასა და ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე”-ს საქართველოს ფილიალს შორის 2013 წლის 1 აპრილს დადებული შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზე, მოსარჩელე დასაქმებული იყო მოპასუხე კომპანიაში ბუღალტრის პოზიციაზე და მისი სახელფასო ანაზღაურება შეადგენდა 2500 ლარს, რომელიც დასაქმებულისათვის უნდა გადაცემულიყო არაუგვიანეს საანგარიშო თვის მომდევნო თვის 5 რიცხვისა.

7.2. შრომითი ხელშეკრულება დადებული იყო 1 წლის ვადით, 2014 წლის 31 დეკემბრამდე. ამასთან, სახელშეკრულებო დათქმის შესაბამისად, თუ მხარეები აღნიშნულ ვადამდე ორი კვირით ადრე არ გამოთქვამდნენ მისი შეწყვეტის სურვილს, ხელშეკრულება ჩაითვლებოდა ავტომატურად გაგრძელებულად.

7.3. მხარეებს ხელშეკრულების მოქმედების ვადის გასვლამდე შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის სურვილი არ გამოუთქვამთ, თუმცა მოპასუხე კომპანიამ ფაქტობრივად შეწყვიტა სამეწარმეო საქმიანობა, რის გამოც ხელშეკრულების მოქმედების 1 წლიანი ვადის გასვლის შემდგომ შრომითი ხელშკრულება არ გაგრძელებულა და არც დასაქმებულს შეუსრულებია შრომითი ხელშეკრულებით დაკისრებული ვალდებულებები (არ უწარმოებია საბუღალტრო აღრიცხვა, ანგარიშსწორება).

7.4. მოპასუხე კომპანიაში დასაქმების პერიოდში (2013-2014წწ.), მოსარჩელეს სახელფასო ანაზღაურების სახით მიღებული აქვს, ჯამში - 9118.25 ლარი (საშემოსავლო გადასახადის ჩათვლით).

8. დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს სააპელაციო პალატამ მისცა შემდეგი სამართლებრივი შეფასება:

8.1. სადავო ურთიერთობის დროს მოქმედი რედაქციით საქართველოს შრომის კოდექსის 31-ე მუხლის მეორე პუნქტის თანახმად, შრომის ანაზღაურება გაიცემა თვეში ერთხელ. ამავე კოდექსის 34-ე მუხლით კი დადგენილია, რომ შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტისას დამსაქმებელი ვალდებულია დასაქმებულთან მოახდინოს საბოლოო ანგარიშსწორება არაუგვიანეს 7 კალენდარული დღისა.

8.2. მოცემულ შემთხვევაში, მართალია სადავო არაა ხელშეკრულების შეწყვეტის საკითხი, თუმცა სადავოა ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძველი, კერძოდ დამსაქმებლის მითითებით, ხელშეკრულება შეწყვეტილია ვადის გასვლის საფუძვლით, ხოლო დასაქმებულის მტკიცებით, მხარეთა შორის შრომითი ხელშეკრულება ოფიციალურად არ შეწყვეტილა, თუმცა იგი შრომით მოვალეობებს დამსაქმებლის ბრალეულობით (კომუნიკაციისა და ურთიერთობის შეუძლებლობა) ვეღარ ასრულებდა 2015 წლის მარტის შემდეგ.

8.3. საქართველოს შრომის კოდექსის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, შრომითი ხელშეკრულება იდება წერილობითი ან ზეპირი ფორმით, განსაზღვრული ან განუსაზღვრელი ვადით. როდესაც სადავო ხდება ვადიანი შრომითი ხელშეკრულების ვადის ან ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოს შესრულებით შრომითი ხელშეკრულების დასრულების საკითხი, მტკიცების ვალდებულება აწევს იმ პირს, ვინც ამ გარემოებას სადავოდ ხდის. თუკი ვადის გამო ხელშეკრულების შეწყვეტას ეცილება დასაქმებული, სწორედ ისაა ვალდებული, ამტკიცოს ხელშეკრულებაში მოცემულისაგან განსხვავებული ვადით შრომის ხელშეკრულების არსებობა, და პირიქით – თუკი დამსაქმებელი ხდის სადავოდ ხელშეკრულებაში ასახულ ვადას, მტკიცების ტვირთი აწევს მას. მაშასადამე, მოცემულ შემთხვევაში გამოიყენება მტკიცების ტვირთის სტანდარტული განაწილების პრინციპი, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის საფუძველზე, განსხვავებით, დასაქმების შეწყვეტის ზოგიერთი საფუძვლის დროს მტკიცების ტვირთის განაწილებისაგან.

8.4. მხარეთა შორის შრომითი ხელშეკრულება მოქმედებდა 01.04.2013 წლიდან - 31.12.2014 წლამდე ვადით და სწორედ ამ პერიოდის მანძილზე ასრულებდა მოსარჩელე შრომითი ხელშეკრულებით ნაკისრ ვალდებულებებს. ასევე, დადგენილია, რომ მოსარჩელეს ეკავა მოპასუხე კომპანიაში ბუღალტრის პოზიცია და მისი სახელფასო ანაზღაურება შეადგენდა 2500 ლარს, რომელიც დასაქმებულისათვის უნდა გადაცემულიყო არაუგვიანეს საანგარიშო თვის მომდევნო თვის 5 რიცხვისა. უდავოა, რომ მოსარჩელეს შრომითი ხელშეკრულების მოქმედების პერიოდში (2013-2014წ) სახელფასო ანაზღაურება არასრულად აქვს მიღებული და ჯამში ხელფასის სახით დასაქმებულს ჩაერიცხა - 9118.25 ლარი (საშემოსავლო გადასახადის ჩათვლით). სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა მოსარჩელის პოზიცია, რომლის თანახმად, დასაქმების ვადად უნდა განსაზღვრულიყო 2013 წლის იანვრიდან - 2015 წლის აპრილამდე პერიოდი, ვინაიდან ხელშეკრულების მოქმედების ვადის გაგრძელება მხოლოდ სახელშეკრულებო ჩანაწერის არსებობით ვერ დადასტურდება, იმ პირობებში, როდესაც მოპასუხე კომპანიის მხრიდან ფაქტობრივად შეწყვეტილი იყო სამეწარმეო საქმიანობა და არ დგინდება, რომ მოსარჩელის მხრიდან სრულდებოდა შრომითი ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებები. ამასთან, საბუღალტრო საქმიანობა დაკავშირებულია გარკვეული დოკუმენტაციის შედგენასთან და შესაბამისად, ბუღალტრის პოზიციაზე დასაქმებული პირისათვის მარტივი სამტკიცებელია, მისი მხრიდან სამუშაოს შესრულების ფაქტი.

8.5. მოცემულ შემთხვევაში, გარდა მოსარჩელე მხარის ახსნა-განმარტებისა, რომელიც თავის მხრივ ეფუძნება სახელშეკრულებო ჩანაწერს, არავითარი რელევანტური მტკიცებულებით არ დგინდება, რომ ხელშეკრულების მოქმედების 1 წლიანი ვადის გასვლის შემდგომ, 2014 წლის 31 დეკემბრიდან მოსარჩელე ახორციელებდა შრომით მოვალეოებებს, რის გამოც შრომითი ურთიერთობა გაგრძელებულად ვერ მიიჩნევა 2015 წლის მარტის თვის ჩათვლით, რადგან რეალურად სახელშეკრულებო ურთიერთობა შეწყვეტილია ხელშეკრულების მოქმედების ვადის გასვლის საფუძვლით (სადავო ურთიერთობის დროს მოქმედი რედაქციით საქართველოს შრომის კოდექსის 37-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტი).

8.6. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სააპელაციო პალატამ ჩათვალა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მოპასუხისათვის დაკისრებულ თანხას უნდა გამოაკლებოდა 3 თვის ხელფასი, რადგან მოსარჩელემ ვერ დაამტკიცა, რომ შრომითი ხელშეკრულება გაგრძელდა 2014 წლის დეკემბრის შემდგომ და რომ 2015 წლის 1 აპრილამდე (დამატებით 3 თვე) ასრულებდა თავის მოვალეობებს.

8.7. სახელფასო ანაზღაურება, რამდენადაც იგი მოსარჩელეს უნდა მისცემოდა ყოველთვიურად, არაუგვიანეს მომდევნო თვის 5 რიცხვისა, მიჩნეულ იქნა პერიოდულად შესასრულებელ ვალდებულებად, რომლის ხანდაზმულობის საკითხსაც წყვეტს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 129-ე მუხლის მეორე ნაწილი (ხანდაზმულობის ვადა იმ მოთხოვნებისა, რომლებიც წარმოიშობა პერიოდულად შესასრულებელი ვალდებულებებიდან, სამი წელია). ვინაიდან სადავოა 2013-2014 წლის სახელფასო ანაზღაურება, ხოლო სარჩელი სასამართლოში წარმოდგენილია 2017 წლის მაისში, სარჩელის აღძვრამდე 3 წელიწადზე ძველ (ე.ი. 2014 წლის მაისამდე) სახელფასო მოთხოვნებზე მოსარჩელემ თავისი სამოქალაქო უფლება კანონით დაცულ ვადაში არ განახორციელა. შესაბამისად, მისი სასამართლოს გზით განხორციელებადობა გამორიცხულია მოპასუხის მიერ ხანდაზმულობის შესახებ შესაგებლის წარდგენით ხანდაზმულ პერიოდზე, კერძოდ, 2014 წლის მაისამდე არსებულ ვალდებულებაზე, ამრიგად, ასანაზღაურებად დროის მონაკვეთად მიჩნეული იქნა 2014 წლის მაისიდან ამავე წლის დეკემბრის ჩათვლით პერიოდი, რაც ყოველთვიური 2500 ლარიანი სახელფასო ანაზღაურების პირობებში, შეადგენს 20 000 ლარს.

8.8. პალატამ უსაფუძვლოდ მიიჩნია მოსარჩელის მოთხოვნა 2 თვის კომპენსაციის სახით 5000 ლარის დაკისრებასთან მიმართებით და აღნიშნულ ნაწილში შეცვალა საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილებაც. სასამართლომ მიუთითა, რომ ვინაიდან დადასტურებულად მიიჩნია მოსარჩელესთან შრომითი ურთიერთობა შეწყვეტა ხელშეკრულების მოქმედების ვადის გასვლის საფუძვლით, ხოლო სადავო ურთიერთობის დროს მოქმედი შრომის კოდექსის 38-ე მუხლის მე-2 პუნქტი ამავე კანონის 37-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის (ვადის გასვლა) საფუძველზე შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტისას არ აწესებდა დასაქმებულისთვის კომპენაციის გადახდის ვალდებულებას, ამ ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნა იყო უარსაყოფი.

9. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა შეგებებულ სააპელაციო საჩივარში გაცხადებული პრეტენზია საქალაქო სასამართლოს იმ საოქმო განჩინების უკანონობასთან მიმართებით, რომლითაც მოსარჩელეს არ მიეცა სასარჩელო მოთხოვნის დაზუსტება. პალატამ აღნიშნა, რომ სარჩელის დაზუსტების პირობებშიც, არსებითად საქმეზე დამდგარი შედეგი არ იცვლება, რამეთუ დაზუსტებული მოთხოვნის პირობებშიც არ არსებობდა სარჩელის დაკმაყოფილების წინაპირობა, სადავოდ გამხდარ ნაწილში. ხელშეკრულების ვადის გასვლის საფუძვლით შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის დროს დამატებით ბრძანების გამოცემა სავალდებულო არ არის, შესაბამისად უსაფუძვლოა მოსარჩელის დაზუსტება და მოთხოვნის განსაზღვრა 2016 წლის აპრილამდე პერიოდის ვადით, მით უფრო იმ პირობებში, როდესაც სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ხელშეკრულების 2014 წლის დეკემბრის ჩათვლით მოქმედება.

10. სააპელაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ორივე მხარემ. მოსარჩელის საკასაციო მოთხოვნას წარმოადგენს გადაწყვეტილების ნაწილობრივ შეცვლის გზით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება, ხოლო მოპასუხის მოთხოვნაა გადაწყვეტილების ნაწილობრივ შეცვლით სარჩელის სრულად უარყოფა.

11. ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე“-ს საკასაციო საჩივარი ეფუძნება შემდეგ დასაბუთებას:

11.1. მხარეთა შორის დადებული ხელშეკრულება ფაქტობრივად შეწყდა ვადაზე ადრე _ 2014 წლის 02 თებერვლიდან, როდესაც საწარმომ შეწყვიტა ფუნქციონირება. იმ პერიოდში, რაზედაც მოსარჩელე პრეტენზიებს აცხადებს, არ მომხდარა საწარმოს სახელით სახელფასო თანხების დარიცხვა, (ბიუჯეტშიც არ არის გადახდილი თანხები) რადგანაც დე-ფაქტოდ მოსარჩელე უკვე აღარ მუშაობდა; თავად მოსარჩელის ვალდებულება იყო ყოველთვიურად წარედგინა საგადასახადო სამსახურში შესაბამისი დეკლარაციები; ამით მტკიცდება ის გარემოება, რომ 2014 წლის 31 დეკემბრამდე ფაქტობრივად, შეწყვეტილი იყო შრომითი ურთიერთობები, მოსარჩელე კი აღარ ასრულებდა ნაკისრ ვალდებულებებს, რაც შრომითი ხელშეკრულების იურიდიულ შეწყვეტასაც გულისხმობს და ამისთვის აუცილებელი არ არის ბრძანების გამოცემა. მოცემულ საქმეზე ასევე შესაფასებელია თავად მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ე.წ. – „ანგარიშის ბარათი“, ანუ საწარმოს მთავარი საბუღალტრო წიგნიდან ამონაწერები ანუ ინფორმაციები, რომლითაც დასტურდება ის გარემოება, რომ 11.11.2014 წ.-დან უკვე აღარ მომხდარა არავითარი დარიცხვები. ამასთან, მოსარჩელემ თავად წარმოადგინა ცნობა, რომელიც ადასტურებს იმ გარემოებას, ორგანიზაცია დაიხურა და აღარ ფუნქციონირებდა 2014 წლის 02 თებერვლიდან. ამ გარემოების საწინააღმდეგო მტკიცებულება მოსარჩელეს არ წარმოუდგენია. სასამართლომ დაარღვია მტკიცების პროცესუალური წესი, რომლის მიხედვითაც, მოსარჩელე იყო ვალდებული, დაემტკიცებინა, რომ 2014 წლის 02 თებერვლიდან საწარმო არ დახურულა და იგი 2015 წლის მარტამდე ასრულებდა იგი თავის მოვალეობებს.

11.2. სასარჩელო მოთხოვნა უსაფუძვლოსთან ერთად ხანდაზმულიც არის, რადგან შრომით ურთიერთობებზე ვრცლდება 3 წლიანი ხანდაზმულობის ვადა; ამ ვადის ათვლა უნდა დაიწყოს 2014 წლის 02 თებერვლიდან როდესაც საწარმო დაიხურა, აღარ ფუნქციონირებდა, აღარ ჰქონდა ოფისი, აღარ ჰყავდა თანამშრომლები და ა.შ. საქმეზე წარმოდგენილი 2014 წლის 01 მაისის საბუღალტრო შედარების აქტი ვერ იქნება იმ გარემოების დამადასტურებელი მტკიცებულება, რომ მოსარჩელე ამ პერიოდში მუშაობდა და საწარმო არ ყოფილა გაჩერებული.

11.3. სამართლებრივად შესაფასებელია ის საკითხიც, რომ წარმოდგენილი „შრომითი ხელშეკრულება“ არ არის ჩვეულებრივი შრომითი ხელშეკრულება, არამედ უფრო ნარდობის ხელშეკრულებაა, ვინაიდან მოსარჩელის სამუშაოდ მიღებაზე ანდა გათავისუფლებაზე არ შედგენილა ბრძანება, მოსარჩელეს ევალებოდა შესაბამისი მომსახურების გაწევა და შესაბამისად, თავად მოსარჩელე იყო ვალდებული დაემტკიცებინა, რომ მან სადავო პერიოდში - 2014 წლის 02 თებერვლიდან 2014 წლის 31 დეკემბრამდე და 2014 წლის 31 დეკემბრიდან 2015 წლის 30 მარტამდე განხორციელა საგადასახადო მომსახურება.

12. ნ.ფ–იას საკასაციო საჩივარი ეფუძნება შემდეგ დასაბუთებას:

12.1. სასამართლომ დაუსაბუთებლად გაიზიარა აპელანტის პოზიცია, რომ შრომითი ურთიერთობა მოსარჩელსა და მოპასუხეს შორის შეწყდა 2014 წლის 31 დეკემბერს. მოპასუხის პოზიციები ამ საკითხთან დაკავშირებით არაერთგვაროვანი იყო:

12.1.1. მოპასუხე უთითებდა, რომ შრომითი ურთიერთობა მოსარჩელსა და მოპასუხეს შორის შეწყდა 2014 წლის 02 თებერვალს. ამ საკითხთან დაკავშირებით სარჩელში მითითებულია მხოლოდ ის გარემოება, რომ სხვა მსგავს საქმეზე სადაც მოსარჩელე იყო ლ. ბ–ი, ხოლო მოპასუხე იგივე ორგანიზაცია, ამ უკანასკნელის მიერ გაცემულია არაზუსტი და სინამდვილის შეუსაბამო ცნობა, რომ 2014 წლის 02 თებერვლისათვის მოპასუხე ორგანიზაცია აღარ ფუნქციონირებდა. ამ საკითხის იმდაგვარად წარმოჩენა, რომ ეს მოსარჩელის მიერ ამ გარემოების აღიარებას წარმოადგენს, უსაფუძვლოა.

12.1.2. სასამართლო არასწორად ანაწილებს მტკიცებს ტვირთს, თითქოს მოსარჩელეს უნდა ემტკიცებინა ის გარემოება, რომ აწარმოებდა საბუღალტრო საქმიანობას, რაც არასწორია, რადგან 2014 წლის 31 დეკემბრის შემდეგ ხელშეკრულება აღარ შეწყვეტილა, შესაბამისად, ის ავტომატურად გაგრძელებულად ითვლება.

12.1.3. მოსარჩელის მიერ თავის შრომითი მოვალეობის შეუსრულებლობა უსაფუძვლო არგუმენტია, რადგან ვიდრე ორგანიზაცია ფაქტობრივად (რეალურად) აძლევდა საშუალებას მოსარჩელეს განეხორციელებინა თავის შრომითი მოვალეობები, ის მას პირნათლად ასრულებდა. აღნიშნულის საწინააღმდეგო მტკიცებულებები მოპასუხეს თავად უნდა წარმოედგინა, რაც ბუნებრივია არ არსებობს. მოსარჩელეს რეალურად 2015 წლის 01 აპრილამდე მიეცა საშუალება თავისი შრომითი მოვალეობები შეესრულებინა, ხოლო ორგანიზაცია დღემდე იურიდიულად არსებობს. ამ ფაქტის საწინააღმდეგო მტკიცებულებაც საქმეში არ არსებობს.

12.2. სააპელაციო სასამართლომ არასწორი სამართლებრივი შეფასება გააკეთა შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის თაობაზე, როდესაც მიუთითა, რომ ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძველს წარმოადგენდა სახელშეკრულებო ვადის გასვლა, ვინაიდან შრომითი ურთიერთობა შეწყდა მოპასუხის ინიციატივით 2015 წლის მარტის შემდეგ.

12.3. მოსარჩელე ასაჩივრებდა პირველი ინსტანციის სასამართლოს 27.12.19 წლის საოქმო განჩინებას, რომლითაც უარი ეთქვა მოთხოვნის დაზუსტებაზე. აღნიშნული განჩინების გაუქმება და შესაბამისად შუამდგომლობის დაკმაყოფილება გავლენას მოახდენდა საბოლოო გადაწყვეტილებაზე და სარჩელი დაკმაყოფილდებოდა სრულად. 2020 წლის 27 დეკემბრის სასამართლოს სხდომაზე შუამდგომლობაში მოსარჩელე მიუთითებდა, რომ საქართველოს შრომის კოდექსის 32-ე მუხლის 1-ლი პუნქტის შესაბამისად, თუ შრომითი ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის განსაზღვრული, დამსაქმებლის ბრალით გამოწვეული იძულებითი მოცდენის დროს დასაქმებულს შრომის ანაზღაურება მიეცემა სრული ოდენობით. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელემ ისარგებლა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 83-ე მუხლის მე-4 ნაწილით და დააზუსტა პირველი სასარჩელო მოთხოვნა იმ თვალსაზრისით, რომ სახელფასო დავალიანების სახით 50 882 ლარის დაკისრებას ითხოვდა 2014 წლის მაისიდან 2016 წლის აპრილის ჩათვლით პერიოდზე (24 თვე), რა დროსაც ადგილი ჰქონდა მოსარჩელის იძულებით მოცდენას, რის გამოც მოსარჩელე უფლებამოსილია მოითხოვოს მისი იძულებითი მოცდენის დროს შრომის ანაზღაურება. შესაბამისად, სააპელაციო პალატას არ უნდა გაეზიარებინა საოქმო განჩინებაში მითითებული პოზიცია, რომ მოსარჩელის მიერ სარჩელის ამდაგვარი დაზუსტება სარჩელის საფუძვლის შეცვლას წარმოადგენს, ვინაიდან სარჩელის დაზუსტებით მოსარჩელე არ გასცილებია სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს.

13. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის მიერ საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ შეამოწმა საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საკითხი და მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივრები დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული, შემდეგ გარემოებათა გამო:

14. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

15. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.

16. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. კასატორებს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენიათ დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზიები (შედავება).

17. უწინარესად, რამდენადაც პირველი კასატორი სადავოდ ხდის მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შრომის ხელშეკრულებად კვალიფიკაციის მართლზომიერებას, საკასაციო პალატა შეაფასებს სწორედ ხსენებული არგუმენტის საფუძვლიანობას.

17.1. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მართლწესრიგი არ კრძალავს სხვა პირთა ინტელექტუალური თუ ფიზიკური შრომის გამოყენებას მეორე პირის მიერ დასახული მიზნების მიღწევისათვის, მთავარია, რომ ურთიერთობა ემყარებოდეს ნებაყოფლობითობისა და მეტ-ნაკლებად უფლებრივი თანასწორობის საწყისებს. რა შინაარსს მისცემენ მხარეები საკუთარ სახელშეკრულებო ბოჭვას, მხარეთა თავისუფალი არჩევანის საგანია, ინტელექტუალური და ფიზიკური შრომის ვალდებულება სასყიდლის სანაცვლოდ შეიძლება დაფუძნდეს როგორც ნარდობის (მომსახურების) ხელშეკრულების, ისე შრომითი ურთიერთობის ფორმით, მათ შორის ზღვარს კი ავლებს თავად იმ უფლება-მოვალეობათა იურიდიული ბუნება, რომელთა ფარგლებშიც მხარეებმა გამოხატეს თვითბოჭვისა და ურთიერთბოჭვის ნება.

17.2. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 629-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ნარდობის ხელშეკრულებით მენარდე კისრულობს შეასრულოს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაო, ხოლო შემკვეთი ვალდებულია გადაუხადოს მენარდეს შეთანხმებული საზღაური.

17.3. საქართველოს შრომის კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, შრომითი ურთიერთობა არის შრომის ორგანიზაციული მოწესრიგების პირობებში დასაქმებულის მიერ დამსაქმებლისათვის სამუშაოს შესრულება ანაზღაურების სანაცვლოდ.

17.4. შრომის ხელშეკრულების და მომსახურების (ნარდობის) ხელშეკრულების საგანია სამუშაოს შესრულება, თუმცა სამუშაოს შესრულების პროცესი და შედეგი ამ ურთიერთობის გამიჯვნის ერთ-ერთი კრიტერიუმია (იხ. სტურუა ნ., სადისერტაციო ნაშრომი „შრომითი ურთიერთობის რეგულირების სტანდარტები საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით - შედარებით სამართლებრივი ანალიზი დასავლურ სტანდარტებთან“, თბილისი, 2018, გვ.56-57). მართალია, ნარდობისგან განსხვავებით, მომსახურების შედეგი განსხეულებული სახით, შესაძლოა, არც არსებობდეს, მაგრამ მისი შედეგი იდენტიფიცირებადია (მაგ: სამედიცინო პროცედურები, პროგრამული უზრუნველყოფა და ა.შ.), შრომითი ურთიერთობა კი შედეგზე კონცენტრირებული საქმიანობა არ არის, მისი ნაყოფიერება ფასდება სამუშაოს შესრულების მიმდინარეობით და არა დამდგარი შედეგით.

17.5. მოცემულ შემთხვევაში, აღსანიშნავია, რომ ბუღალტრის პოზიციაზე აყვანილ დასაქმებულს თავისი მოვალეობა _ ფინანსურ და საგადასახადო საკითხებში მომსახურება უნდა განეხორციელებინა არა ერთჯერადად/რამდენიმეჯერადად, არამედ ხელშეკრულებით შეთანხმებული 19 თვიანი პერიოდის განმავლობაში, რისთვისაც მას ყოველთვიურად უნდა მიეღო ანაზაღურება. ამასთან, ანაზღაურების მიღება არ იყო დამოკიდებული მისი ფუნქციის და მოვალეობის შესრულებიდან გამომდინარე უშუალო შედეგის დადგომაზე (მაგ: საგადასახადო ორგანოს მიერ საწარმოს შემოწმების ჩატარების შედეგებზე). ამასთან, მხარეთა შორის არსებული წერილობითი ხელშეკრულების 3.3.2. პუქტით დამსაქმებელს შრომის შედეგების მიხედვით მიეცა დასაქმებულისთვის დანამატის, ჯილდოს ან პრემიის მიცემის უფლება.

17.6. შრომითი ხელშეკრულების 1.1. პუნქტის თანახამად, ხელშეკრულებით დაკისრებული სამუშაოს შესრულება ნ.ფ–იას დაევალა იმ რეჟიმით, მოცულობითა და გრაფიკით, რომელიც განსაზღვრულია ხელშეკრულებით, სამუშაოზე დანიშვნის ბრძანებითა და სამსახურში მოქმედი შინაგანაწესით. ამავე ხელშეკრულების 3.3.1. პუნქტით, დამსაქმებელს უფლება მიეცა, მუშაკისთვის მოეთხოვა ხელშეკრულების, შინაგანაწესისა და თანამდებობრივი ინსტრუქციის დაცვა.

17.7. ხელშეკრულების 3.4.3. პუნქტით, დამსაქმებელმა ივალდებულა დასაქმებულისთვის შრომის ნორმალური პირობების შექმნის უზრუნველყოფა დაკისრებული ფუნქციებისა და ვალდებულებების შეუფერხებლად შესასრულებლად. საკასაციო პალატის პრაქტიკის თანახმად, მოპასუხის მიერ მოსარჩელისათვის სამუშაოს შესასრულებლად საჭირო პირობების შექმნა განხილულ იქნა შრომითსამართლებრივი ურთიერთობის დადგენის წინაპირობად, ვინაიდან მოსარჩელე ქონებრივად და ორგანიზაციულად დამოკიდებული იყო მოპასუხეზე და ექვემდებარებოდა მას (იხ. სუსგ. №ას-172-167-2016. 21.04.2016წ).

17.8. სწორედ ორგანიზაციულ დაქვემდებარედ აღიქმება სახელშეკრულებო დათქმა მასზედ, რომ ბუღალტერზე ვრცელდება შინაგანაწესი და თანამდებობრივი ინსტრუქცია. ხსენებული პირობის სახელშეკრულებო შეთანხმებაში შეტანით დამსაქმებელმა ერთი მხრივ, აღიარა ასეთი წესების არსებობა, ხოლო მეორე მხრივ, მოსარჩელე მოაქცია საკუთარი შიდაორგანაციული წესების მორჩილების ქვეშ.

17.9. საგულისხმოა ხელშეკრულების 3.1.2. პუნქტი, რომლითაც აღიარებულ იქნა დასაქმებულის უფლება 24 კალენდარული დღის ოდენობით ანაზღაურებად შვებულებაზე, აგრეთვე ამავე ხელშეკრულების 3.1.3. პუნქტი, რომლითაც განისაზღვრა დასაქმებულის უფლება ანაზღაურების გარეშე შვებულებით არანაკლებ 15 კალენდარული დღისა.

17.10. ვინაიდან, ნარდობის (მომსახურების) ხელშეკრულების პირობებში ყურადღება ექცევა შრომის რეზულტატს, მის შესრულებაზე ყოველდღიური ზედამხედველობა შემკვეთისგან დამახასიათებელი არ არის, არამედ ახორციელებს პერიოდულ ინსპექტირებას, რათა შეაფასოს, რამდენად შესრულებადია შეთანხმებული სამუშაო ხელშეკრულებით დათქმულ ვადაში. მომსახურების ხელშეკრულების სპეციფიკა ისედაც გულისხმობს იმას, რომ მომსახურების გამწევი თავად არეგულირებს მომსახურების გაწევის დროს და არ იბოჭება კონკრეტულ დღეებში აქტივობების შესრულების ვალდებულებით, შესაბამისად, ამ ურთიერთობისთვის სრულებით არაორგანულია შვებულების უფლების დაწესება. შვებულების უფლების აღიარება მხარეთა მიერ სწორედ იმას ნიშნავს, რომ მოსარჩელის სამუშაო დრო ექვემდებარებოდა ნორმირებას და ზედამხედველობას ორგანიზაციის მხრიდან, ამდენად, ხსენებული კრიტერიუმიც მეტყველებს სადავო ურთიერთობის შრომით ხელშეკრულებად კვალიფიკაციის სასარგებლოდ.

17.11. ის გარემოება, რომ ურთიერთობის დაწყების ეტაპზე არ შედგენილა რაიმე ბრძანება დასაქმებულთან შრომითი ურთიერთობის დამყარების შესახებ, გავლენას არ ახდენს ამ ურთიერთობის სამართლებრივ ბუნებაზე, ვინაიდან სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქციით შრომის კოდექსის მე-6 მუხლის მესამე პუნქტი დამსაქმებლის მიერ გამოცემულ წერილობით აქტს განიხილავდა არა შრომითი ურთიერთობის დაწყების საფუძვლად, არამედ შრომითი ხელშეკრულების ტოლფას დოკუმენტად.

17.12. ამრიგად, სადავო სამართალურთიერთობა ერთმნიშვნელოვნად მიეკუთვნება შრომის სამართლის რეგულირების საგანს და ამ ნაწილში კასატორის პრეტენზია უსაფუძვლოა.

18. საგულისხმოა, რომ ორივე კასატორი პრეტენზიას აცხადებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ შრომითი ურთიერთობის არსებობის მტკიცების ტვირთის არასწორად განაწილებაზე. ამ თვალსაზრისით, საკასაციო პალატა ერთმანეთისგან მიჯნავს პერიოდს, რომელიც ხელშეკრულების ძალით აღიარებულია შრომითი ურთიერთობის მოქმედების ვადად და პერიოდს, რომელიც სახელშეკრულებო ურთიერთობად შეიძლება მიჩნეულ იქნეს მხარეთა ნების განმარტების ძალით (ე.წ. ავტომატური პროლონგაციის მექანიზმი).

18.1. საკასაციო პალატის პრაქტიკის თანახმად, ვადიანი შრომითი ხელშეკრულების ვადის ამოწურვამდე პრეზუმირებულია, რომ დასაქმებული სახელშეკრულებო პერიოდში შეასრულებდა შრომით მოვალეობებს (იხ. სუგ. №ას-1276-1216-2014, 18.03.2015წ; №ას-368-342-2017, 24.05.2017წ; №ას-862-862-2018, 15.03.2019წ).

18.2. საკასაციო პალატას მრავალჯერ განუმარტავს, რომ მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოპასუხემ, მეორე ნაწილი კი - მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. სამართალწარმოებაში პრეზუმციების არსებობა იმითაა განპირობებული, რომ ფაქტების გარკვეული ნაწილი მტკიცებას არ საჭიროებს. სამოქალაქო პროცესში მონაწილეობს ორი ერთმანეთისადმი დაპირისპირებული მხარე - მოსარჩელე და მოპასუხე. შესაბამისად, ერთი ნაწილი მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტებისა ივარაუდება მოსარჩელის სასარგებლოდ, ხოლო დანარჩენი ნაწილი - მოპასუხის სასარგებლოდ. ის, რაც მოსარჩელის სასარგებლოდ ივარაუდება უნდა გააქარწყლოს მოპასუხემ, ხოლო ის, რაც მოპასუხის სასარგებლოდ ივარაუდება პირიქით, უნდა გააქარწყლოს მოსარჩელემ. ეს იმას ნიშნავს, რომ პრეზუმფციები სასამართლოში მტკიცების მოვალეობისაგან კი არ ათავისუფლებს მხარეს, არამედ წარმოადგენს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების წესს. ნორმები, რომლებიც შეიცავს პრეზუმფციებს, წარმოადგენენ კანონის პირდაპირ მითითებას იმის შესახებ, რომელმა მხარემ კონკრეტულად რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს სამოქალაქო პროცესში, ესე იგი, პრეზუმფციების მეშვეობით კანონმდებელი ანაწილებს დამტკიცების ტვირთს მხარეთა შორის (იხ. სუსგ. №ას-1344-2018, 05.04.2019წ).

18.3. იმ პირობებში, როდესაც ხელშეკრულების მოქმედების ვადად დათქმული იყო პერიოდი 2013 წლის 01 აპრილიდან 2014 წლის 31 დეკემბრამდე და დასაქმებულის მიმართ შრომითი მოვალეობების შეუსრულებლობის საკითხზე დისციპლინური პასუხისმგებლობის დაკისრების ფაქტი საქმის მასალებით არ დასტურდება, დასაქმებულის სასარგებლოდ ივარაუდება, რომ ხსენებულ პერიოდში შრომითი ურთიერთობა არსებობდა და დამსაქმებლის სასარგებლოდ შრომითი ვალდებულებები სრულდებოდა, რაც საწინააღმდეგოს მტკიცების ტვირთს აკისრებს დამსაქმებელს.

18.4. შრომითი ურთიერთობის 2014 წლის 02 თებერვლიდან შეწყვეტის დასტურად მოპასუხე მიუთითებს მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ, თუმცა მოპასუხის მიერ შედგენილ ცნობაზე (ს.ფ. 37), რომლითაც „ა–ის ა.ტ.ე.“ ადასტურებს, რომ საქართველოს ფილიალი დაიხურა (მოღვაწეობა შეწყვიტა) 2014 წლის 02 თებერვლიდან. მართალია, ხსენებული დოკუმენტი წარმოდგენილია მოსარჩელის მიერ, თუმცა საკასაციო პალატისთვის საგულისხმოა ის გარემოება, რომლის დადასტურების მიზნითაც მოსარჩელემ სასამართლოს წარუდგინა ხსენებული დოკუმენტი _ სარჩელის მეოთხე ფაქტობრივ გარემოებაში (ს.ფ. 4) დასაქმებულმა მიუთითა, რომ მოპასუხესთან მიმდინარეობდა არაერთი დავა სახელფასო დავალიანების ანაზღაურების შესახებ, რომლებშიც მოპასუხეს წარდგენილი აქვს არაზუსტი და დამაბნეველი ცნობა იმის შესახებ, რომ კომპანია 2014 წლის 02 თებერვლიდან დახურულია. ამავე ფაქტობრივ გარემოებაში მოსარჩელე აფასებს ხსენებულ ცნობაში ასახულ ინფორმაციას, როგორც სიმართლესთან შეუსაბამოს, ვინაიდან, კომპანია მთელი წლის განმავლობაში აქტიურად მოღვაწეობდა.

18.5. ამრიგად, ხსენებული ცნობის იმგვარი ინტერპრეტირება, რომ მოსარჩელემ დაადასტურა 2014 წლის 02 თებერვლიდან საწარმოს ფუნქციონირების შეწყვეტის ფაქტი, მოკლებულია საფუძველს. ამავდროულად, მითითებულ ცნობას, რამდენადაც მისი შემდგენი მოპასუხე საწარმოა, არ შეიძლება მიენიჭოს იმაზე მაღალი მტკიცებულებითი ძალა, ვიდრე მოპასუხის ახსნა-განმარტებაა, რასაც თავისი ახსნა-განმარტებით უარყოფს მოსარჩელე. ამ პირობებში კი სადავო ფაქტობრივი გარემოება საწარმოს ფუნქციონირების 2014 წლის 31 დეკემბრამდე შეწყვეტის შესახებ, რომლის დადასტურებაც, როგორც აღინიშნა, მოპასუხის მტკიცების საგანში შემავალ გარემოებას წარმოადგენს, ხსენებული ცნობის საფუძველზე ვერ მტკიცდება. რაიმე სხვა მტკიცებულება კი დამსაქმებელს ამ მიმართულებით საქმის მასალებში არ წარუდგენია. დამსაქმებლის მიერ შრომითი ურთიერთობის ვადაზე ადრე შეწყვეტის დასტურად მითითებული ის გარემოება, რომ 2014 წლის 02 თებერვლიდან არ მომხდარა საწარმოს სახელით სახელფასო თანხების დარიცხვა, (ბიუჯეტშიც არ არის გადახდილი თანხები), არ მოწმობს საწარმოს ფუნქციონირების შეწყვეტის გარემოებას, ვინაიდან, საშემოსავლო გადასახადის გადამხდელი თავად დასაქმებული პირია, დამსაქმებელი მხოლოდ აღასრულებს მისი ხელფასიდან დაქვითვისა და ბიუჯეტში შეტანის ვალდებულებას (საგადასახადო კოდექსის 53-ე მუხლის მეოთხე ნაწილი; 79-80-ე მუხლები), ამრიგად, ხელფასის გაუცემლობის პირობებში, ცხადია, რომ არც მისი საშემოსავლო გადასახადით დაბეგვრის ვალდებულება წარმოიშვებოდა. რაც შეეხება „ანგარიშის ბარათს“, აღნიშნული ბარათის თანახმად, საწარმოს მიერ ნ.ფ–იაზე სახელფასო გასაცემლების აღრიცხვა არ სრულდება 2014 წლის 02 თებერვალს. ამრიგად, უსაფუძვლოა შრომითი ურთიერთობის 2014 წლის 02 თებერვლიდან შეწყვეტის საკასაციო პრეტენზიაც.

18.6. განსხვავებულად ნაწილდება მტკიცების ტვირთი ხელშეკრულების მოქმედების ვადის ავტომატურად გაგრძელების ფაქტის დადგენისას. საგულისხმოა, რომ ხელშეკრულების მხარეებს წერილობით ხელშეკრულებაში არ დაუთქვამთ, თუ რა ფორმით უნდა გამოხატულიყო ხელშეკრულების შეწყვეტის სურვილი ვადიანი შრომითი ურთიერთობის პერიოდის დასრულებამდე ორი კვირით ადრე, რათა მხარეს თავიდან აერიდებინა მისი ავტომატურად გაგრძელება. ამგვარი ნება კი შესაძლოა, გამოვლენილიყო როგორც წერილობით, ისე ზეპირად, ან დუმილითაც (კონკლუდენტურად).

18.7. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ამავდროულად, მტკიცების პროცესის უზოგადესი პრინციპია, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს უნდა დაეკისროთ იმ ფაქტების დამტკიცების ტვირთი, რომლის მტკიცება მათთვის უფრო მარტივი და ობიექტურად შესაძლებელია. მტკიცების ტვირთი ეკისრება მას, ვინც ამტკიცებს და არა მას, ვინც უარყოფს (“affirmanti, non negati, incumbit probatio”) - სწორედ ამ დებულებიდან გამომდინარე, უნდა განისაზღვროს, ვინ რა უნდა ამტკიცოს. უარყოფის მტკიცება არ შეიძლება დაეკისროს მხარეს, რომელიც ფაქტის ან მოვლენის არარსებობაზე აპელირებს, არამედ ამ ფაქტისა თუ მოვლენის არსებობის მტკიცების ტვირთი აწევს მას, ვის სასარგებლოდაც მეტყველებს შედავებული ფაქტობრივი გარემოება“ (იხ. სუსგ. №ას-509-509-2018, 05.04.2019წ; №ას-1299-2018, 29.11.2019წ).

18.8. სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქციით შრომის კოდექსის მე-7 მუხლის თანახმად, შრომითი ურთიერთობა წარმოიშობა დასაქმებულის მიერ სამუშაოს შესრულების ფაქტობრივად დაწყების მომენტიდან, თუ შრომითი ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის განსაზღვრული. ამრიგად, შრომითი ურთიერთობის არსებობის პრეზუმფციას ქმნის დასაქმებულის მიერ სამუშაოს შესრულების დაწყების ფაქტი.

18.9. იმ გარემოების დადასტურება, რომ მას არ გამოუხატავს ხელშეკრულების მოქმედების ვადის გაგრძელების ნება, არსებითად რთულია დამსაქმებლისათვის, შესაბამისად, მისი მტკიცების ტვირთი უნდა დაეკისროს იმ მხარეს, რომლის ინტერესშიც შედის ხელშეკრულების მოქმედების ვადის გაგრძელების ფაქტის დადასტურება. ობიექტურად, ამგვარი ნების არსებობის დადასტურების შესაძლებლობაში უპირატესობა გააჩნია დასაქმებულს, რამეთუ პირდაპირი (წერილობითი) მტკიცებულების არარსებობის მიუხედავად, 2014 წლის 31 დეკემბრის შემდგომ, უვადო შრომითსამართლებრივი ურთიერთობის ფორმატში, სამსახურში შრომითი მოვალეობის შესრულების ფაქტები და აღნიშნულის მიმართ დამსაქმებლის წინააღმდგობის არარსებობა დაადასტურებდა, რომ დამსაქმებელს გააჩნდა უვადო შრომით ურთიერთობაში შესვლის ინტერესი, რაც საკმარისი იქნებოდა იმ დასკვნისთვის, რომ შრომითი ურთიერთობის ვადის ამოწურვის მიუხედავად, დამსაქმებელს სახელშეკრულებო ურთიერთობის დასრულების ნება არ გამოუხატავს. ამ თვალსაზრისით დასაქმებულს მტკიცებითი საქმიანობა არ წარუმართავს, ამდენად, ხელშეკრულების ავტომატური პროლონგაციის ფაქტობრივი გარემოება დადასტურებულად არ მიიჩნევა.

18.10. ამრიგად, სახელშეკრულებო ურთიერთობის დასრულების თარიღად მართებულად იქნა მიჩნეული 2014 წლის 31 დეკემბერი, ხოლო მიზეზად _ სახელშეკრულებო ვადის გასვლა. ამ საფუძვლით შრომითი ურთიერთობის დასრულებისას კი შრომის კოდექსის 38-ე მუხლის მეორე პუნქტი დამსაქმებელს არ უწესებს დასაქმებულისთვის კომპენსაციის გადახდის ვალდებულებას.

18.11. საგულისხმოა, რომ გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში სწორად არის განსაზღვრული სახელფასო დავალიანების ის ნაწილი, რომელიც ხადაზმულობის გამო, არ ექვემდებარება ანაზღაურებას. ხელშეკრულების 5.1. პუნქტის თანახმად, ხელფასი გაიცემოდა არაუგვიანეს საანგარიშო თვის მომდევნო თვის 5 რიცხვისა, ესე იგი, სახელფასო ვალდებულება დარღვეულად მიიჩნეოდა ამ ვადის გასვლიდან მეორე დღეს, ე.ი. 6 რიცხვიდან. პალატამ მართებულად შეაფასა ყოველი თვის სახელფასო საზღაური პერიოდულად შესასრულებელ ვალდებულებად და სწორად გაავრცელა მასზე სამწლიანი ხანდაზმულობის ვადა (საკითხზე არსებობს საკასაციო პალატის სტაბილური პრაქტიკა, მრავალთა შორის იხ. №ას-1573-2022, 17.03.2023წ; №ას-1611-2022 28.02.2023წ; №ას-723-2022, 28.10.2022წ). ამრიგად, სახელფასო დავალიანების ის ნაწილი, რომელის წარმოშობილია სარჩელის აღძრვამდე სამ წელზე ადრე (ე.ი. 2014 წლის 08 მაისამდე), მართებულად იქნა მიჩნეული ხანდაზმულად.

19.1. რაც შეეხება მოსარჩელე კასატორის პრეტენზიას პირველი ინსტანციის სასამართლოს საოქმო განჩინების იმ ნაწილზე, რომლითაც მოთხოვნის დაზუსტებაზე ეთქვა უარი, საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სარჩელის აღძვრის ეტაპზე სასარჩელო მოთხოვნა შემოფარგლული იყო 2015 წლის 31 მარტის ჩათვლით ნამუშევარი სახელფასო ანაზღაურების გადახდევინებით. მოსარჩელე საკუთარ სასარჩელო მოთხოვნას აყრდნობდა იმ გარემოებას, რომ ფაქტობრივად ნამუშევარი პერიოდი დამსაქმებელმა არ აუნაზღაურა. სასარჩელო მოთხოვნა დაზუსტების მიზნით განცხადება სასამართლოს წარედგინა მთავარი სხდომის მიმდინარეობისას, შეკითხვების ეტაპზე (იხ. ს.ფ. 188; 193-195). მოთხოვნის დაზუსტება გულისხმობდა იმას, რომ მოსარჩელე აღარ ითხოვდა 2014 წლის მაისამდე არსებულ დავალიანებას, არამედ, სახელფასო დავალიანებიდან ითხოვდა მხოლოდ 2014 წლის მაისიდან 2015 წლის მარტის ჩათვლით პერიოდის ანაზღაურებას, ხოლო 2015 წლის აპრილიდან 2016 წლის აპრილის ჩათვლით ითხოვდა დამსაქმებლის ბრალით გამოწვეულ იძულებით განაცდურს, ხოლო თუ სასამართლო არ მიიღებდა დაზუსტებულ მოთხოვნას, სახელფასო დავალიანების არახანდაზმულ ნაწილზე _ 27500 ლარზე ითხოვდა კანონისმიერი პირგასამტეხლოს დაკისრებას ხელფასის დაყოვნებისთვის, 2015 წლის 01 აპრილიდან 2017 წლის 08 მაისამდე, რაც შეადგენს 14 784 ლარს.

19.2. პალატის შეფასებით, სასარჩელო მოთხოვნის (სახელფასო პერიოდის) დაზუსტებით მოსარჩელე ამავდროულად ცვლიდა სარჩელის საფუძველსაც, ესე იგი, უთითებდა არსებითად ახალ, საქმის მოსამზადებელი ეტაპის დასრულებამდე მიუთითებელ ფაქტობრივ გარემოებას მასზედ, რომ მოპასუხის ბრალეული მოქმედებით ხელი შეეშალა შრომით საქმიანობაში, რაც განაცდური ხელფასის ანაზღაურების საფუძველს წარმოადგენდა. ალტერნატიული მოთხოვნის სახით წამოყენებული სახელფასო დავალიანების დაყოვნების პირგასამტეხლო კი პროცესუალურად სარჩელის საგნის (მოთხოვნის) შეცვლას წარმოადგენს, რამეთუ გაცხადებას ექვემდებარება მოთხოვნა, რომელიც არც სარჩელში და არც საქმის მთავარ სხდომაზე განხილვამდე, სასამართლოს წინაშე წარდგენილი არ ყოფილა.

19.3. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 83-ე მუხლის მეორე მესამე და მეოთხე ნაწილების თანახმად, მოსარჩელეს სარჩელის საგნის ან საფუძვლის შეცვლის უფლება აქვს საქმის წინასწარი სასამართლო განხილვისათვის მომზადების დამთავრებამდე. ამ ეტაპის დასრულების შემდეგ მას სჭირდება მოპასუხის წინასწარი თანხმობა.

19.4. არც იძულებითი განაცდურის მოთხოვნის წარდგენის მიზნით ახალი ფაქტობრივი გარემოების მითითებისას და არც ხელფასის დაყოვნების გამო კანონისმიერი პირგასამტეხლოს მოთხოვნის გაცხადებისას მოსარჩელეს მოპასუხისგან საამისო წინასწარი თანხმობა არ ჰქონია, შესაბამისად, მას მართებულად ეთქვა უარი ხსენებული შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე.

19.5. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას იმ თვალსაზრისითაც, რომ მოთხოვნის დაზუსტება, იმ პირობებში, როდესაც სასამართლოს სახელშეკრულებო ურთიერთობა დასრულებულად მიაჩნია 2014 წლის 31 დეკემბრიდან, ზეგავლენას ვერ იქონიებდა მოსარჩელისთვის მიკუთვნებული თანხის ოდენობაზე, ამდენად, საოქმო განჩინება კანონიერად მიიჩნევა ხსენებული არგუმენტის გამოც.

20. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის წინაპირობები არ არსებობს, რაც მათი არსებითად განსახილველად დაუშვებლად ცნობის სამართლებრივი საფუძველია.

21. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%. ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე.“-ს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობისათვის გადახდილი აქვს სახელმწიფო ბაჟი 1000 ლარის ოდენობით, რომლის 70% - 700 ლარი ექვემდებარება კასატორისთვის უკან დაბრუნებას საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად მიჩნევის გამო. ნ.ფ–ია გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისგან, შესაბამისად, მის ნაწილში სახელმწიფო ბაჟის დაბრუნებაზე მსჯელობის საფუძველი არ არსებობს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე, 284-ე, 285-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე“-ს და ნ.ფ–იას საკასაციო საჩივრები, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად.

2. ს.ს. „ა–ის ა.ტ.ე“-ს (საგადასახადო რეგისტრაციის ნომერი 99838....; კომპანიის რეგისტრაციის ნომერი 64755/01/07/...) დაუბრუნდეს რ. ფ–ძის (პ/ნ .......) მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის – 1000 ლარის (საგადახდო დავალება №12302624207, გადახდის თარიღი: 30.12.2021წ, გადამხდელის ბანკი: ს.ს. „საქართველოს ბანკი“) 70% – 700 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

მოსამართლეები: გიორგი მიქაუტაძე

ლაშა ქოჩიაშვილი

თეა ძიმისტარაშვილი