საქმე № ას-131-2023 17 იანვარი, 2025 წელი

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

გიორგი მიქაუტაძე (თავმჯდომარე),

ამირან ძაბუნიძე (მომხსენებელი), გოჩა ჯეირანაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – ნ.ლ–ძე (მოსარჩელე, შეგებებული სარჩელით - მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარეები – ნ.ხ–ი, თ.მ–ძე (მოპასუხეები, შეგებებული სარჩელის ავტორები)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 14 ნოემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – თანხის დაკისრება, იპოთეკის საგნის რეალიზაცია

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. ნ.ლ–ძემ (შემდგომ – მოსარჩელე, აპელანტი, კასატორი) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ნ.ხ–ისა (შემდგომ - პირველი მოპასუხე) და თ.მ–ძის (შემდგომ – მეორე მოპასუხე) მიმართ და მოითხოვა: პირველი მოპასუხისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ 40 276.36 ლარის გადახდის დაკისრება; დავალიანების გადასახდელად იპოთეკით დატვირთულ მეორე მოპასუხის კუთვნილ, ქ. თბილისში, ...... მდებარე №134 ბინის თავზე, მე-15 სართულზე არსებული 55.11 კვ.მ სხვენზე, ს/კ №........, რეალიზაციის მიქცევა; პირველი მოპასუხისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ ზიანის ასანაზღაურებლად - 3 650 ლარისა და, 2014 წლის 24 ივნისიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, თვეში 302 ლარის ანაზღაურების დაკისრება.

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელის განმარტებით, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის პირველი მაისის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით 2012 წლის 10 აპრილს მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულება მიჩნეული იქნა ხსენებულ დავაში მესამე პირის, ამჟამად პირველი მოპასუხის ვალდებულების უზრუნველსაყოფად გაფორმებულ იპოთეკის ხელშეკრულებად, ხოლო, იპოთეკის საგნად - სადავო 55.11 კვ.მ სხვენი, ნასყიდობის საგნისა და იპოთეკარის შემდგომი ბედის განსაზღვრის გარეშე.

3. მოსარჩელის მითითებით, 2011 წლის 22 ივლისს პირველმა მოპასუხემ აღიარა მოსარჩელის წინაშე ფულადი ვალდებულების - 22 395 ლარის არსებობა, რისი გადახდის ვალდებულება იკისრა 2011 წლის 22 აგვისტომდე. მოპასუხეს ვალდებულება არ შეუსრულებია, რის გამოც მან შესთავაზა მოსარჩელეს ვალდებულების შესრულება მიეღო დის - მეორე მოპასუხის კუთვნილი უძრავი ქონების იპოთეკით დატვირთვით.

4. 2012 წლის 22 მაისს, პირველი მოპასუხის თხოვნით, მოსარჩელემ კუთვნილი უძრავი ქონება იპოთეკით დატვირთა შპს მ.ო. „ჯ.კ–ში“ და კრედიტის სახით აიღო 10 000 აშშ დოლარი, საიდანაც 5 000 აშშ დოლარი გადასცა პირველ მოპასუხეს. ისინი შეთანხმდნენ, რომ თანხას დაფარავდა პირველი მოპასუხე, რაც გამოაკლდებოდა ძირ ვალდებულებას - 22 395 ლარს. შესაბამისად, იმავე დღეს მხარეებს შორის გაფორმდა ახალი ვალის აღიარების სანოტარო ხელშეკრულება, რომლის მიხედვით, პირველმა მოპასუხემ აღიარა მოსარჩელის წინაშე 13 900 ლარის ოდენობით ფულადი ვალდებულების არსებობა.

5. მხარეთა შეთანხმებით, ვალდებულების სრულად შესრულების შემთხვევაში, მოსარჩელე უზრუნველყოფის საგანს დააბრუნებდა. მოპასუხემ ხელშეკრულებით ნაკისრი ფულადი ვალდებულება არ შეასრულა და მოსარჩელემ, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციიდან მიღებული 10 000 აშშ დოლარის ნაცვლად, გადაიხადა 12 083.16 აშშ დოლარი. შესაბამისად, პირველი მოპასუხის ძირ ვალდებულებას დაემატა მოსარჩელის მიერ, მის ნაცვლად გადახდილი 6 041 აშშ დოლარი (სარჩელის შეტანის დროისათვის არსებული კურსით - 17 881.36 ლარი).

6. მოსარჩელის განმარტებით, სამეწარმეო საქმიანობას ეწევა ოქროს სავაჭრო ცენტრში. მოვალის მიერ ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო, მას მიადგა ზიანი, რადგან მოსარჩელე შეისყიდის ოქროს ნივთებს და ფასნამატით ახდენს მათ რეალიზაციას. მოპასუხის მიერ ძირითადი ვალდებულება უნდა შესრულებულიყო 2011 წლის 22 აგვისტომდე, დამატებითი ვალდებულება - 6 041 აშშ დოლარი მოპასუხეს უნდა გადაეხადა 2014 წლის 24 ივნისამდე. მოპასუხისაგან მისაღები თანხის - 40 276.36 ლარის (22 395 ლარს დამატებული 6041 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარში - 17 881.36 ლარი) კომერციულ ბანკში დეპოზიტზე განთავსების შემთხვევაში მოსარჩელე, სს „ს.ბ–ის“ საპროცენტო განაკვეთის გათვალისწინებით, მიიღებდა პროცენტის სახით თვეში 302 ლარის ოდენობით შემოსავალს.

მოპასუხეებისა და შეგებებული სარჩელის ავტორების მოთხოვნები და საფუძვლები:

7. მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს და შეგებებული სარჩელით მიმართეს სასამართლოს, რომლითაც მოითხოვეს: ბათილად იქნეს ცნობილი პირველი მოპასუხის მიერ 2011 წლის 22 ივლისს შედგენილი ხელწერილი, მოსარჩელის წინაშე ფულადი ვალდებულების - 22 395 ლარის აღიარების შესახებ, ასევე, პირველი მოპასუხის მიერ მოსარჩელის სასარგებლოდ 2012 წლის 22 მაისს დადებული ვალის - 13900 ლარის აღიარების სანოტარო წესით დამოწმებული ხელშეკრულება; აღიარებულ იქნეს, რომ მოსარჩელესთან 2012 წლის 10 აპრილს დადებული სადავო უძრავი ქონების იპოთეკით დატვირთვის ხელშეკრულებით უზრუნველყოფილი იყო პირველი მოპასუხის ვალდებულება მოსარჩელის მიმართ 5 000 აშშ დოლარის გადახდის სანაცვლოდ; შეწყვეტილად იქნეს ცნობილი მეორე მოპასუხესა და მოსარჩელეს შორის 2012 წლის 10 აპრილს დადებული იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლითაც უზრუნველყოფილ იქნა პირველი მოპასუხის ვალდებულება 5 000 აშშ დოლარის გადახდის შესახებ.

8. პირველი მოპასუხის მიერ გაფორმებული ვალის აღიარების ხელწერილები გაფორმებულია იძულებით. მოსარჩელე ემუქრებოდა, რომ მის შვილებს დააჭერინებდა სიძის მეშვეობით, რომელიც ნაციონალური მოძრაობის წევრი და პირველ პირებთან დაკავშირებული იყო. პირველი მოპასუხისათვის მუქარა რეალური იყო, იმ პერიოდში სახელმწიფოში გამეფებული განუკითხაობისა და მსგავსი ქმედებების რეალურად შესრულების შესაძლებლობის გამო. მოპასუხე დაეთანხმა, 5000 აშშ დოლარის გადახდის სანაცვლოდ, მათ შორის დავის დასრულებას. ამ ვალდებულების უზრუნველსაყოფად იძულებული გახდა, ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე გადაეფორმებინა მისი დის კუთვნილი უძრავი ქონება. შეთანხმებული თანხა უნდა გადაეხადა შემდეგნაირად: პირველი მოპასუხე აიღებდა სესხს, რომლის უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთებოდა იმ დროს მოსარჩელის სახელზე საკუთრების უფლებით რეგისტრირებული უძრავი ქონება. აღებული სესხიდან დაიტოვებდა 5000 აშშ დოლარს და ბინას, იპოთეკასთან ერთად, გადაუფორმებდა და დაუბრუნებდა საკუთრების უფლებით პირველ მოპასუხეს. შეთანხმების თანახმად, სს მ.ო. „ჯ.კ–იდან“ სესხის სახით მიღებული 10 000 აშშ დოლარის უზრუნველსაყოფად, იპოთეკით დაიტვირთა მოსარჩელის სახელზე საკუთრების უფლებით რეგისტრირებული უძრავი ქონება. მოსარჩელემ დაიტოვა 5 000 აშშ დოლარი, ხოლო დარჩენილი 5000 აშშ დოლარი გადასცა პირველ მოპასუხეს, საიდანაც გაისტუმრა საშუამავლო თანხა - 3000 აშშ დოლარი, წინსწრებით - სამი თვის სარგებელი - 1500 აშშ დოლარი, ნოტარიუსის ხარჯი და მხოლოდ 30 ლარი დარჩა საკუთრებაში იმ გარანტიით, რომ ბინა გადაეცემოდა მის დას - მეორე მოპასუხეს და გააგრძელებდა სესხის გადახდას. ამით მისი ფულადი ვალდებულება მოსარჩელის წინაშე სრულად შესრულდებოდა. მოსარჩელემ შეთანხმება არ შეასრულა და ბინა საკუთრებაში არ დაუბრუნა, რითაც მოატყუა და შეწყვიტა მასთან შეთანხმება, 5000 აშშ დოლარის სანაცვლოდ, იპოთეკით დატვირთული უძრავი ქონების დაბრუნების თაობაზე.

9. 2012 წლის 22 მაისს პირველი მოპასუხე იძულებული გახდა, სანოტარო წესით დამოწმებული ხელწერილით მოსარჩელის წინაშე ეღიარებინა ვალის - 13 900 ლარის არსებობა იმის შიშით, რომ მეორე მოპასუხის სახლი დაიკარგებოდა. იგი, მეორე მოპასუხის ნაცვლად, დაეთანხმა მოსარჩელეს, რომ საცხოვრებელი ბინა დაუბრუნდებოდა პირველი მოპასუხის მიერ ამ ვალის გადახდის შემდეგ, შესაბამისად, არაუფლებამოსილი პირის მიერ დადებული გარიგება ბათილია. 22 395 ლარის ოდენობით ვალის აღიარების ხელწერილიც იძულების გზით გაფორმდა, რადგან არ არსებობდა ძირითადი ვალდებულება, რაც იპოთეკის ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძველია.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

10. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 3 სექტემბრის გადაწყვეტილებით არც ძირითადი და არც შეგებებული სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც მოსარჩელემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

11. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 14 ნოემბრის განჩინებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

12. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 5 თებერვლის გადაწყვეტილებით, ამჟამინდელი მოსარჩელის მოთხოვნა დაკმაყოფილდა, სადავო 55,11 კვ.მ სხვენი გამოთხოვილ იქნა პირველი მოპასუხის უკანონო მფლობელობიდან და უძრავი ქონება თავისუფალ მდგომარეობაში გადაეცა მესაკუთრეს, პირველ მოპასუხეს აეკრძალა მოსარჩელის მიმართ 55,11 კვ.მ სხვენში სადარბაზოს მხრიდან შესასვლელი კარის ჩადგმაში ხელშეშლა.

13. სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა მოსარჩელის მითითებაზე, რომ 2012 წლის 10 აპრილის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე იგი წარმოადგენდა სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრეს, ხოლო პირველმა მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო, რადგან სადავო ფართის ნასყიდობის ხელშეკრულება დაიდო იძულებით და მოსარჩელემ ქონება მიითვისა უკანონოდ.

14. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2016 წლის 8 დეკემბრის გადაწყვეტილებით, მეორე მოპასუხის სარჩელი დაკმაყოფილდა, ბათილად იქნა ცნობილი 2012 წლის 10 აპრილის ნასყიდობის ხელშეკრულება სადავო უძრავ ნივთზე და ნასყიდობის საგანი აღირიცხა მეორე მოპასუხის საკუთრებად.

15. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 18 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით, მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა საქალაქო სასამართლოს 2016 წლის 8 დეკემბრის გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილებით, მეორე მოპასუხის სარჩელს ეთქვა უარი.

16. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის პირველი მაისის გადაწყვეტილებით ბათილად იქნა ცნობილი მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის 2012 წლის 10 აპრილს გაფორმებული უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება და სადავო 55.11 კვ.მ სხვენის მესაკუთრედ საჯარო რეესტრში აღირიცხა მეორე მოპასუხე. დადგინდა, რომ მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის, მესამე პირის - პირველი მოპასუხის ვალდებულების უზრუნველსაყოფად, გაფორმდა იპოთეკის ხელშეკრულება და იპოთეკის საგანს წარმოადგენს სადავო 55.11 კვ.მ სხვენი.

17. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილის 1.3.9. პუნქტის მიხედვით, სასამართლომ მოთხოვნის მოცულობასთან დაკავშირებით აღნიშნა, რომ, მართალია, სააპელაციო პალატამ დაადგინა პირველი მოპასუხის ვალდებულების მოცულობა მოსარჩელის მიმართ, თუმცა ეს საკითხი სცდებოდა განსახილველი სარჩელის ფარგლებს. ამ თვალსაზრისით აღნიშნა, რომ დავის საგანს ქონების საკუთრებაში დაბრუნება წარმოადგენდა. პირველი მოპასუხე არ იყო მოცემულ დავაში ჩაბმული მხარედ და წინამდებარე გადაწყვეტილების ფარგლები, ვერც სსსკ-ის 106-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული პრეიუდიციულ მნიშვნელობას და ვერც ამავე კოდექსის 266-ე მუხლით განსაზღვრულ სავალდებულო ძალას მისი ვალდებულების მოცულობაზე ვერ იქონიებდა. რაც შეეხება იმ ფაქტს, გააჩნდა, თუ არა პირველ მოპასუხეს ვალდებულება, საკასაციო პალატამ არა ამ ვალდებულების შინაარსიდან, არამედ სანივთო გარიგების მხარეთა ნებაზე დაყრდნობით დაადგინა, რომ მხარეთა შორის წარმოიშვა იპოთეკის ურთიერთობა, რომელიც უზრუნველყოფდა სხვა პირის ვალდებულებას.

18. მოსარჩელემ მოპასუხეების მიმართ აღძრული წინამდებარე სარჩელით მოითხოვა პირველი მოპასუხისათვის მის სასარგებლოდ 40 276.36 ლარის გადახდის დაკისრება. მოსარჩელემ მიიჩნია, რომ საქმის მასალებში წარმოდგენილი ვალის აღიარების შესახებ წერილობითი მტკიცებულებების საფუძველზე, პირველი მოპასუხის ვალდებულების მოცულობა მოსარჩელის მიმართ ამ ოდენობის თანხით შემოიფარგლება.

19. სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ სასარჩელო მოთხოვნის ფაქტობრივი შემადგენლობა (აღწერილობა), სამართლებრივ მოწესრიგებას საჭიროებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომ - სსკ) 316-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და 341-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად.

20. მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა შორის სადავოა ფულადი ვალდებულების მოცულობა. წინამდებარე სააპელაციო საჩივრით აპელანტმა სადავოდ გახადა როგორც საქალაქო სასამართლოს დასკვნა სარჩელის ხანდაზმულობაზე, ასევე, სასამართლოს მიერ დადგენილად მიჩნეული ფაქტობრივი გარემოება, რომ მოსარჩელის წინაშე პირველი მოპასუხის ფულადი ვალდებულება შეადგენდა 13 900 ლარს, ნაცვლად, სარჩელში მითითებული 40 276.36 ლარისა.

21. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ საქმის მასალებში წარდგენილი 2011 წლის 21 ივლისის სანოტარო წესით დამოწმებული ვალის აღიარების შესახებ ხელშეკრულების თანახმად, ნ.უ–მა (შემდგომ - მოსარჩელის მოვალე) აღიარა მოსარჩელის წინაშე ფულადი ვალდებულება 29 360 ლარის ოდენობით. 22 ივლისით დათარიღებული ხელწერილით, მან დაადასტურა, რომ მოსარჩელისაგან წაიღო გასაყიდად ოქროს ნივთები და უნდა გადაუხადოს 6 965 ლარი, ხოლო, ამავე თარიღის ხელწერილით, პირველმა მოპასუხემ აღიარა, რომ მოსარჩელისათვის მისაცემი ჰქონდა 22 395 ლარი. მოცემულ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ პირველი მოპასუხის მხრიდან მოსარჩელის წინაშე აღნიშნული ოდენობით დავალიანების აღიარება მოხდა მოსარჩელის მოვალის მიერ მოსარჩელისაგან წაღებული ოქროს ნივთების გადაუხდელი საფასურის ასანაზღაურებლად, რადგან ისინი პირველმა მოპასუხემ დააკავშირა.

22. სააპელაციო პალატამ მიუთითა 2012 წლის 22 მაისის სანოტარო წესით დამოწმებული ვალის აღიარების სანოტარო აქტზე, რომლითაც, პირველმა მოპასუხემ მოსარჩელის წინაშე აღიარა 13 900 ლარის ოდენობით ვალის არსებობა და ამ თანხის გადახდის ვალდებულება იკისრა 2012 წლის 23 აგვისტომდე. დადგენილია, რომ აღნიშნული ვალდებულება მოიცავს 2011 წლის 22 ივლისის მარტივი ფორმით გაფორმებული ხელწერილით პირველი მოპასუხის მიერ აღიარებულ თანხას. ამასთან, დადგენილია, რომ ვალის აღიარების ბოლო ხელშეკრულების გაფორმებამდე ერთი დღით ადრე პირველმა მოპასუხემ მოსარჩელისაგან მიიღო 5 000 აშშ დოლარი, რომელიც გაცემულია სს მ.ო. „ჯ.კ–იდან“ 2012 წლის 21 მაისს აღებული სესხიდან.

23. 2012 წლის 22 მაისის ვალის აღიარების ხელშეკრულების თანახმად, პირველმა მოპასუხემ დაადასტურა მოსარჩელის წინაშე ფულადი ვალდებულების - 13 900 ლარის არსებობა, ხოლო კრედიტორმა იკისრა ვალდებულება, საკუთრების უფლებით გადაცემული მეორე მოპასუხის კუთვნილი უძრავი ქონება, რომელიც როგორც მოგვიანებით დადგინდა, წარმოადგენდა უზრუნველყოფის საგანს, დაებრუნებინა მესაკუთრისათვის.

24. ამდენად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სადავო დავალიანების მოცულობის დასადასტურებლად წარმოდგენილი წერილობითი მტკიცებულებებით, მხარეთა ახსნა-განმარტებებით დასტურდება, რომ ბოლოს გაფორმებული ვალის აღიარების ხელწერილით პირველი მოპასუხის ვალდებულება თავდაპირველი მოსარჩელის წინაშე შეადგენს 13 900 ლარს.

25. რაც შეეხება თავად ხელწერილებს, რომელთა ბათილობაც შეგებებული სარჩელით იყო მოთხოვნილი (შეგებებული სარჩელის მოთხოვნები: ბათილად იქნეს ცნობილი პირველი მოპასუხის მიერ 2011 წლის 22 ივლისის ხელწერილი, მოსარჩელის წინაშე ფულადი ვალდებულების 22 395 ლარის ოდენობით აღიარების შესახებ; ბათილად იქნეს ცნობილი პირველი მოპასუხის მიერ მოსარჩელის სასარგებლოდ 2012 წლის 22 მაისს დადებული ვალის - 13 900 ლარის აღიარების სანოტარო წესით დამოწმებული ხელშეკრულება), დადგენილია, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით მათი ბათილობის მოთხოვნა არ დაკმაყოფილდა და ამ ნაწილში სააპელაციო საჩივარი მოპასუხე მხარის მიერ წარდგენილი არ ყოფილა. შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ ხელწერილების ნამდვილობის ფაქტი დადგენილად მიიჩნია.

26. სააპელაციო პალატამ მიუთითა სსკ-ის 128-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, 144-ე მუხლის პირველი ნაწილზე და აღნიშნა, რომ მოპასუხე მხარე, სასარჩელო მოთხოვნის უსაფუძვლობასთან ერთად, მიუთითებდა სარჩელის ხანდაზმულობაზეც.

27. სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ სახელშეკრულებო მოთხოვნათა ხანდაზმულობის ვადას არეგულირებს ამავე კოდექსის 129-ე, 130-ე მუხლები. სადავო სამართალურთიერთობის მხარეებს შორის ვალდებულებითი ურთიერთობა წარმოიშვა ვალის აღიარების ხელშეკრულების საფუძველზე. შესაბამისად, ამ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, ფულადი ვალდებულების მოთხოვნაზე ვრცელდება ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა.

28. პირველი ინსტანციის სასამართლომ დაადგინა, რომ 2012 წლის 22 მაისის ვალის აღიარების ხელშეკრულების თანახმად, აღიარებული ვალდებულება უნდა შესრულებულიყო 2012 წლის 23 აგვისტომდე. მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო პალატამ სადავო მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად და, აქედან გამომდინარე, ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისად მიიჩნია 2012 წლის 24 აგვისტო. საქმის მასალებით დგინდება, რომ სარჩელი, ვალის აღიარების ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, ფულადი ვალდებულების შესრულების შესახებ, სასამართლოში წარდგენილი არ ყოფილა 2012 წლის 24 აგვისტოდან სამი წლის განმავლობაში, 2015 წლის 24 აგვისტომდე, სარჩელი წარდგენილია 2019 წლის 2 ოქტომბერს, ხანდაზმულობის 3-წლიანი ვადის გასვლის შემდეგ. შესაბამისად, სარჩელი აღიძრა ხანდაზმულობის სპეციალური ვადის დარღვევით, რაც მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საკმარისი საფუძველია (სსკ-ის 144.1 მუხლი).

29. ამასთან, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ არ არსებობს სსკ-ის 138-ე მუხლის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტილად მიჩნევის საფუძველი.

30. მოსარჩელის პოზიციის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის დენა შეწყდა „ვალდებულების შესრულებულად მიღებით“, კერძოდ, მისთვის მისაღები იყო ვალდებულების შესრულება, თანხის სანაცვლოდ, უძრავი ქონების მიღების გზით, შესაბამისად, მიმართა საქალაქო სასამართლოს პირველი მოპასუხის უკანონო მფლობელობიდან თავისი საკუთრების გამოთხოვის შესახებ. შესაბამისად, ვალდებულების შესრულებულად მიღებით, ხანდაზმულობის ვადა შეწყდა. ახალი ვადის ათვლა კი დაიწყო მას შემდეგ, რაც მოსარჩელეს №ას-1484-1404-2017 საქმეზე 2019 წლის პირველი მაისის გადაწყვეტილება ჩაბარდა.

31. სააპელაციო პალატამ მოსარჩელის ზემოაღნიშნული პოზიცია არ გაიზიარა და აღნიშნა, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 5 თებერვლის გადაწყვეტილებით, მოსარჩელის სარჩელი დაკმაყოფილდა. სადავო 55,11 კვ.მ სხვენი, საკადასტრო კოდით №......, გამოთხოვილ იქნა პირველი მოპასუხის უკანონო მფლობელობიდან და უძრავი ქონება თავისუფალ მდგომარეობაში გადაეცა მესაკუთრეს - მოსარჩელეს.

32. სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა სარჩელის საფუძვლად მითითებულ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელე წარმოადგენდა სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრეს 2012 წლის 10 აპრილის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე. ამასთან, პირველმა მოპასუხემ შესაგებლის საფუძვლად მიუთითა იმ გარემოებაზე, რომ სადავო ფართის ნასყიდობის ხელშეკრულება დაიდო იძულებით და მოსარჩელემ ქონება მიითვისა უკანონოდ, ამდენად, პირველი მოპასუხე, რომელიც იმ მომენტისათვის სადავო ქონების მფლობელი (და არა სადავო 2012 წლის 10 აპრილის ნასყიდობის ხელშეკრულების მონაწილე) იყო, უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის შესახებ სარჩელზე წარდგენილი შესაგებლით, იმთავითვე სადავოდ ხდიდა უძრავ ქონებაზე მოსარჩელის საკუთრების უფლებას და მის მიერ მოსარჩელის წინაშე არსებული ვალდებულების შესრულებას უძრავი ქონების მოსარჩელისათვის გადაცემით, ფულადი ვალდებულების შესრულების ნაცვლად. მით უმეტეს, რომ უძრავი ქონების მესაკუთრეს, სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულების (10.04.2012 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულების) დადებამდე, წარმოადგენდა არა პირველი, არამედ, მეორე მოპასუხე, რომელმაც, ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და სადავო ქონებაზე მისი საკუთრების დაბრუნების შესახებ სარჩელით მიმართა სასამართლოს, რაც საქართველოს უზენაესი სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა.

კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

33. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება მოსარჩელემ გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:

34. კასატორი მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა სამართლებრივი ნორმები, არასრულყოფილად გამოიკვლია მტკიცებულებები, არ დაიცვა სამოქალაქო საპროცესო სამართლის ფუნდამენტური პრინციპები. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპულ კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავსი კატეგორიის საქმეებზე უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკისაგან.

35. კასატორის მითითებით, საკასაციო სასამართლოს არსებული პრაქტიკის თანახმად, სასარჩელო მოთხოვნის წარმოშობის მომენტი სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების თარიღს უკავშირდება ისეთ შემთხვევებში, როდესაც ნასყიდობის ხელშეკრულება თვალთმაქცურობის სამართლებრივი საფუძვლით (სსკ-ს 56-ე მუხლი) ბათილადაა ცნობილი და სასამართლოს გადაწყვეტილებით დგინდება მხარეთა რეალურად არსებული სამართლებრივი ურთიერთობის ნამდვილი მიზანი (სესხის ხელშეკრულება), როგორც ეს განსახილველ შემთხვევაშია. სააპელაციო პალატამ კი ხანდაზმულობის ვადა გაავრცელა დროის იმ მონაკვეთზე, როდესაც კასატორის უფლება დაცული იყო და მას, თანხის ნაცვლად, უძრავი ქონება ჰქონდა საკუთრებაში გადაცემული. მეტიც, მოსარჩელის მხრიდან უფლების ბოროტად გამოყენებად შეფასდებოდა მის მიერ სარჩელის აღძვრა და სადავო თანხის მოპასუხე მხარისათვის დაკისრება იმ პირობებში, როდესაც, ფულადი ვალდებულების შესრულების მიზნით, მოსარჩელეს, როგორც კრედიტორს, სადავო უძრავი ქონება გადაეცა საკუთრებაში. შედეგად მოსარჩელემ 2012 წელს სარჩელი აღძრა პირველი მოპასუხის წინააღმდეგ კუთვნილი ფართიდან მისი გამოსახლების მოთხოვნით. ასეთ პირობებში სარჩელის ხანდაზმულად ცნობა გაუმართლებელია.

36. ამდენად, კასატორის მოსაზრებით, უკანონოა ხანდაზმულობის ვადის გავრცელება 2012 წლის 10 აპრილიდან 2019 წლის პირველ მაისამდე პერიოდზე. აღნიშნულ დროს მოსარჩელეს წინამდებარე სასარჩელო მოთხოვნის წარდგენის ფაქტობრივი წინაპირობა არ გააჩნდა. სააპელაციო პალატის მიერ ხანდაზმულობის საკითხის განმარტება ეწინააღმდეგება თავად ხანდაზმულობის არსს.

37. კასატორმა მიიჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს უნდა ეხელმძღვანელა სსკ-ის 142-ე მუხლით დადგენილი ხანდაზმულობის ვადით და მხედველობაში მიეღო საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 2017 წლის 2 მარტის გადაწყვეტილებით დადგენილი პრაქტიკა.

38. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 27 მარტის განჩინებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შემოწმების მიზნით. ამავე სასამართლოს 2024 წლის 15 ნოემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

39. საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საქმის მასალები, მოცემული საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობა, გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთებულობა და მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული განჩინება უნდა გაუქმდეს და საქმე დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად შემდეგ გარემოებათა გამო:

40. უპირველესად, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სსსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ” ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა. ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები.

41. აღნიშნული ნორმებიდან გამომდინარე, კანონმდებელი საქმის განხილვისას საკასაციო სასამართლოს უფლებამოსილებას ორგვარ საპროცესო-სამართლებრივ ფარგლებს უწესებს: 1. საკასაციო პალატა იხილავს დავას საკასაციო საჩივარში ასახულ არგუმენტებთან დაკავშირებით, რაც ეფუძნება სამოქალაქო საპროცესო სამართალში მოქმედ, ფუნდამენტურ დისპოზიციურობის პრინციპს; 2. სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ პრეტენზიებზე, რომლებიც ასახულია სააპელაციო პალატის გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში. ახალ გარემოებებზე მითითება მოცემულ ინსტანციაში დაუშვებელია.

42. ერთ-ერთ საქმეზე სსსკ-ის 248-ე მუხლით იმპერატიულადაა დადგენილი სასამართლო გადაწყვეტილების ფარგლები, რომლის თანახმადაც, სასამართლოს უფლება არა აქვს, მიაკუთვნოს თავისი გადაწყვეტილებით მხარეს ის, რაც მას არ უთხოვია, ან იმაზე მეტი, ვიდრე ის მოითხოვდა. მითითებული ნორმის დანაწესი არა მარტო პირველი ინსტანციის, არამედ, სააპელაციო და საკასაციო განხილვის წესებზეც ვრცელდება, რამდენადაც, ამავე კოდექსის 384-ე და 409-ე მუხლების თანახმად, ზემდგომი სასამართლო უფლებამოსილია, გადაწყვეტილება მხოლოდ მხარის მოთხოვნის ფარგლებში შეცვალოს, ხოლო საქმის ზემდგომ სასამართლოში განხილვისას დავის საგნის გადიდება დაუშვებელია (სსსკ-ის 381-ე და 406-ე მუხლები) (შდრ: სუსგ №ას-863-813-2015, 17 დეკემბერი, 2015, პ-1.4). სხვა საქმეში საკასაციო პალატამ, ასევე, მიუთითა მოთხოვნის ფარგლებში სასამართლოს მოქმედების ვალდებულებაზე, კერძოდ: დისპოზიციურობის პრინციპის თანახმად, მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ (სსსკ 3.1), ამდენად, როგორც სასამართლოში დავის დაწყება, ისე მოთხოვნის ჩამოყალიბება თუ დავის საგნის განსაზღვრა მხოლოდ მხარის პრეროგატივაა, სასამართლოს როლი, სამოქალაქო სამართალწარმოების ფარგლებში, განისაზღვრება მხარეთა მიერ მითითებული მოთხოვნის საფუძვლიანობის მათ მიერვე წარმოდგენილი მტკიცებულებების ფარგლებში გამოკვლევასა და სამართლებრივ შეფასებაში. ამ მოსაზრებას საფუძვლად უდევს სსსკ-ის 248-ე მუხლი (შდრ: სუსგ №ას-395-374-2013, 23 სექტემბერი, 2013 წელი; №ას-1851-2018, 2 მაისი, 2019).

43. განსახილველი საკასაციო საჩივარი ეფუძნება მოსარჩელის პოზიციას სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით.

44. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ დრო დიდ როლს თამაშობს დარღვეული თუ სადავოდ ქცეული უფლების დაცვის საკითხში. მხარეთა შორის გარკვეული სამართლებრივი ურთიერთობები შეიძლება იმდენად დიდი ხნის წინ წარმოიშვას, რომ გავლენა მოახდინოს მხარეთა უფლება-მოვალეობებზე. მართლწესრიგი ითვალისწინებს ხანდაზმულობის ინსტიტუტს, რომლის ერთ-ერთ სახესაც წარმოადგენს სასარჩელო ხანდაზმულობა. მისი არსებობა განპირობებულია ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის, მხარეთა თანასწორობისა და მათი ინტერესების თანაბარი დაცვის საჭიროებიდან გამომდინარე. გონივრული ხანდაზმულობის ვადების არსებობა უფლების რეალიზაციის აუცილებელი წინაპირობაა. განსაზღვრული დროის გასვლის შემდეგ სამართლებრივი სტაბილურობის მოთხოვნა უფრო მეტად დაცვის ღირსია. სასარჩელო ხანდაზმულობა უფლების განხორციელებისათვის განსაზღვრულ ჩარჩოებს აწესებს. სასარჩელო ხანდაზმულობა წარმოადგენს მიზნის მიღწევის საშუალებას და არა თვითმიზანს.

45. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ უფლების წარმოშობა, ისევე, როგორც მისი შეწყვეტა, დაკავშირებულია განსაზღვრულ დროსთან. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა ამცნობს უფლების სუბიექტს მისი დარღვეული უფლების სასამართლოს გზით განხორციელების ვადის თაობაზე. სასარჩელო ხანდაზმულობა იმ სამართლებრივი მნიშვნელობის მატარებელია, რომ რაღაც ურთიერთობას ადგილი ჰქონდა იმდენად დიდი ხნის წინ, რომ ხანგრძლივი დროის გასვლა პირდაპირ გავლენას ახდენს პირთა უფლებებზე (იხ. დამატებით: თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბილისი, 2005 წ., გვ. 133; ბესარიონ ზოიძე, ქართული სამოქალაქო კოდექსის შექმნის ისტორიიდან, ჟურნალი „ქართული სამართლის მიმოხილვა“, თბილისი, 2003 წ. გვ. 110.).

46. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა გულისხმობს დროის გარკვეულ მონაკვეთს, რომლის განმავლობაშიც პირს, რომლის უფლებაც დაირღვა, შესაძლებლობა აქვს, მოითხოვოს საკუთარი უფლებების სამართლებრივი გზით (იძულებით) განხორციელება ან დაცვა, ანუ კრედიტორს შეუძლია დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა სასამართლოსათვის მიმართვის გზით. ამ ვადის გასვლა კი გულისხმობს ამ პირთა მიერ ასეთი შესაძლებლობის გამოყენების უფლების მოსპობას, გაქარწყლებას. „მხარეთა სასარჩელო შესაძლებლობები ხშირად არის ვადით შეზღუდული. სამოქალაქო სამართალში სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ პირი კარგავს უფლების სასამართლო გზით დაცვის შესაძლებლობას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 30 აპრილის გადაწყვეტილება №1/3/161 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – ო. ს-ი და ი. ხ-ი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“). ხანდაზმულობის ვადის გასვლა მოთხოვნას არ აუქმებს (წყვეტს), არამედ მოვალეს შესაძლებლობას ანიჭებს, უარი თქვას მოთხოვნის შესრულებაზე. ანუ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა იგი განუხორციელებელია (შდრ: გიორგი სვანაძე, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 144-ე, ველი 1. თბილისი, 2017 წელი).

47. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 128-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესის შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადა ვრცელდება სხვა პირისაგან რაიმე მოქმედების შესრულების ან მოქმედებისაგან თავის შეკავების მოთხოვნის უფლებაზე. ხანდაზმულობის ვადების დაწესებით, კანონმდებლის მიზანია, გამორიცხოს კრედიტორის უფლების განხორციელების არათანაზომიერად ან ბოროტად გამოყენების საფრთხე. გარდა ამისა: ა) ხანდაზმულობის ვადა სასამართლოს უმსუბუქებს ფაქტების დადგენისა და შესწავლის პროცესს და ამ გზით, ხელს უწყობს დასაბუთებული გადაწყვეტილების გამოტანას; ბ) ხელს უწყობს სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილიზაციას; გ) აძლიერებს სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის სუბიექტების ურთიერთკონტროლსა და იძლევა დარღვეული უფლების დაუყონებლივ აღდგენის სტიმულს (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, თბილისი, 2007, გვ.63; შდრ. სუსგ №ას-547-515-2012, 11 ივნისი, 2012).

48. ზემოთ ჩამოთვლილი კანონიერი მიზნების არსებობას იზიარებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოც. გადაწყვეტილებაში საქმეზე - სტაბინგი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, სასამართლო განმარტავს: „... ხანდაზმულობის ვადები ემსახურება რამდენიმე მნიშვნელოვან მიზანს, კერძოდ, სამართლებრივ განსაზღვრულობას და საბოლოობას, პოტენციური მოპასუხეების დაცვას ძველი სარჩელებისგან, რომლებისგან თავის დაცვაც შეიძლება რთული აღმოჩნდეს და უსამართლობის თავიდან აცილებას, რომელიც შეიძლება წარმოიშვას, თუ სასამართლოები იძულებული გახდებიან, გადაწყვიტონ საქმეები, რომლებიც შორეულ წარსულში მოხდა, იმ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, რომლებიც შესაძლოა, დროის გასვლის გამო, არასაიმედო ან არასრული იყოს“ (პ.51) (Stubbings and Otherss v The United Kingdom, განაცხადის ნომერი №22083/93; №220095/93, 22 ოქტომბერი, 1996).

49. აღსანიშნავია, რომ ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა სასამართლოს ან სხვა ორგანოს მეშვეობით პირის მოთხოვნის იძულებით განხორციელების შესაძლებლობა, მაგრამ არა სასამართლოსათვის ან სხვა ორგანოსათვის მიმართვის უფლება. ხანდაზმულობის ვადა სპობს უფლების იძულებით განხორციელების შესაძლებლობას მატერიალური და არა პროცესუალური თვალსაზრისით. საკასაციო პალატამ არაერთ საქმეზე განმარტა, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი წარმოადგენს უფლების დაცვის მატერიალურ-სამართლებრივ საშუალებას, რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნა მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არსებობს, თუმცა სასამართლო წესით ამ მოთხოვნის იძულებითი განხორციელება კონკრეტული წინაპირობის არსებობისას, არ ხდება (შდრ. სუსგ №ას-1428-2018, 27 დეკემბერი, 2018; №ას-369-350-2015, 30 ივლისი, 2015).

50. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე მითითების შედეგად წარმოშობილი საწინააღმდეგო უფლება მატერიალურ-სამართლებრივი მნიშვნელობით შესაგებელია, რომელიც მოთხოვნის განხორციელებას ხანგრძლივად ან დროებით აფერხებს. „მოთხოვნის ხანდაზმულობის მიზანია, მოვალის დაცვა იმ პროცესის ნაწილად გახდომისაგან, რომელშიც პოზიციის დაცვა რთული ან შეუძლებელია მოთხოვნის სიძველის გამო“. (შდრ: სუსგ №ას-898-860-2014, 09 ოქტომბერი, 2015 წელი). ხანდაზმულობის ვადების გათვალისწინება სასამართლოს მიერ ხორციელდება არა საკუთარი ინიციატივით, არამედ მხოლოდ საქმის განხილვაში მონაწილე მხარეების (მხარის) მიერ აღნიშნულზე მითითების შემთხვევაში. მითითება ხანდაზმულობაზე, როგორც მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელ გარემოებაზე, პროცესუალურად მთლიანად მოპასუხის კუთვნილ შესაგებელს წარმოადგენს (შდრ. სუსგ №ას-1764-2018, 13 აპრილი, 2020წ).

51. მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებლების შემოწმება მიმდინარეობს მოპასუხის შედავების შემოწმების ეტაპზე. ამ ტიპის შედავების წარდგენის დროს მოპასუხე შესაძლოა ეთანხმებოდეს სარჩელში გაჟღერებულ მხარეთა შორის წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობას (სადავოდ არ ხდიდეს სარჩელში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს), ასევე ეთანხმებოდეს ვალდებულების არსებობას და აღიარებდეს მისი მხრიდან ვალდებულების შეუსრულებლობას, თუმცა, უარს აცხადებდეს მის შესრულებაზე, რადგან მოთხოვნა ხანდაზმულად მიაჩნდეს (სსკ-ის 144-ე მუხლი) (იხ. დამატებით: ჰაინ ბოელინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, გვ.170; მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში მოკლე შესავალი რელაციის მეთოდში სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით შემუშავებული პრაქტიკული მაგალითებით, შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, GIZ, 2013, გვ.20).

52. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადები ასევე მიიჩნევა საქმის სწორად გადაწყვეტის ერთ-ერთ ეფექტურ გარანტიად, კერძოდ: გადაწყვეტილება ეფუძნება მხარეთა მიერ წარდგენილ მტკიცებულებებს, შესაბამისად, მტკიცებულებათა უტყუარობა, მათი ვარგისიანობის, ნამდვილობის უტყუარად დადგენის შესაძლებლობა უმნიშვნელოვანესია სწორი და ობიექტური გადაწყვეტილების მისაღებად. სამართალწარმოებაში შეცდომის თავიდან აცილება უპირველესი მიზანია. ამასთან, ხანგრძლივი დროის გასვლამ შეიძლება გამოიწვიოს მტკიცებულებების შეცვლა ან მათი მოპოვების უკიდურესად გართულება, ზოგჯერ კი – განადგურება, რაც, საბოლოო ჯამში, გაართულებს სადავოდ გამხდარი მტკიცებულებების საიმედოობის დადგენას. როდესაც ხანგრძლივი დროა გასული იმ მოვლენიდან, რომელმაც სადავო გარემოებები წარმოშვა, მაღალია ალბათობა, რომ მტკიცებულებები, რომლებიც ადრე არსებობდა, შეიძლება დაკარგული ან სახეშეცვლილი იყოს, ასევე, გაფერმკრთალდება მოწმეთა მეხსიერება, რომელთა ჩვენებებს სასამართლო დავის გადაწყვეტისას უნდა დაეყრდნოს, გაიზრდება სავარაუდო, არასანდო მტკიცებულებათა რიცხვი. შედეგად, მეტი ალბათობით შეიქმნება ნიადაგი საქმის ფაქტობრივი გარემოებების არაობიექტური შეფასებისათვის. ხანდაზმულობის ვადა წარმოადგენს მცდელობას, დაიცვას მხარეები ასეთი საფრთხეებისაგან.

53. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობა არ არის აბსტრაქტული სამართლებრივი კატეგორია. კანონმდებლობა ითვალისწინებს მისი დაწყებისა და დასრულების მომენტს. მოთხოვნის შემოწმებისას აუცილებელია, განისაზღვროს ხანდაზმულობის კონკრეტული ვადის გამოყენებისა და მისი ათვლის საკითხი. ერთმანეთისაგან განასხვავებენ ხანდაზმულობის ვადის ათვლის ობიექტურ და სუბიექტურ მომენტებს. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყება დაკავშირებულია სუბიექტურ ფაქტორთან ანუ იმ მომენტთან, როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო თავისი უფლების დარღვევის შესახებ. საწინააღმდეგოს მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს აწევს. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყების საფუძველია უფლების დარღვევა, რომელიც შესაძლოა კანონიდან გამომდინარეობდეს ან ხელშეკრულების საფუძველზე წარმოიშვას (შდრ: ნ.კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 2. თბილისი, 2017 წელი; ლადო ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბილისი, 2011 წელი, გვერდი 123).

54. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის სწორი გამოთვლისათვის არსებითია, ზუსტად დადგინდეს მოთხოვნის წარმოშობის დრო. საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტავს: „ხანდაზმულობის ვადაში იგულისხმება დრო, რომლის განმავლობაშიც უფლებამოსილ პირს შეუძლია თავისი უფლების რეალიზაცია ან დაცვა. ხანდაზმულობის ინსტიტუტის სპეციფიკურობა ისაა, რომ დადგენილი ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა, იგი იძულებით ვერ განხორციელდება, ანუ ამ უფლების რეალიზება სრული მოცულობით დამოკიდებულია მოთხოვნის ადრესატის ნება-სურვილზე (სსკ-ის 144.1-ე მუხლი). სსკ-ის 130-ე მუხლი ხანდაზმულობის დაწყებას მოთხოვნის წარმოშობის მომენტს უკავშირებს, ხოლო მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად მიიჩნევა დრო, როდესაც პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. ამდენად, ხანდაზმულობის ვადის სწორად გამოთვლისათვის უმნიშვნელოვანესია მისი დენის დაწყების მომენტის განსაზღვრა. ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისი შეესაბამება დღეს, როდესაც წარმოიშვა მოთხოვნის უფლება, გარდა კანონით პირდაპირ გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც მოთხოვნის წარმოშობის ვადის განსაზღვრა ზოგადი წესისაგან განსხვავებულადაა რეგულირებული, მისი წარმოშობა დაკავშირებულია მომენტთან, როდესაც პირმა გაიგო ან უნდა გაეგო უფლების დარღვევის თაობაზე (შდრ: სუსგ-ები №ას-1937-2018, 15 მარტი, 2019 წელი, პ-16; №ას-1343-1263-2017, 20 დეკემბერი, 2017 წელი; №ას-934-899-2016, 14.02.17წ.; №ას-68-68-2018, 03.04.2018წ.; №ას-382-2019, 14 მაისი, 2019 წელი.).

55. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 130-ე მუხლის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის დენის დასაწყისი დაკავშირებულია ობიექტურ მომენტთან - უფლების დარღვევის ფაქტთან და სუბიექტურ მომენტთან - დრო, როდესაც უფლებამოსილი პირისათვის უფლების დარღვევის შესახებ გახდა ცნობილი ან გარემოებათა გათვალისწინებით უფლების დარღვევის ფაქტი უნდა შეეტყო.

56. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ როგორც წესი, ივარაუდება, რომ პირი უფლების დარღვევის ფაქტს მისი დადგომისთანავე შეიტყობს ან საშუალო გულისხმიერების გამოჩენის შემთხვევაში შეეძლო, შეეტყო ამ ფაქტის თაობაზე. აღნიშნულის საწინააღმდეგოს, ანუ უფლების დარღვევის დაგვიანებით შეტყობის მტკიცების ტვირთი კი უფლებადარღვეულ პირს ეკისრება. თუ დადგინდება, რომ პირმა, თავისი დაუდევრობის გამო, ვერ გაიგო უფლების დარღვევის შესახებ, მაშინ ხანდაზმულობის ვადის დენა დაიწყება იმ მომენტიდან, როცა საქმის გარემოებების მიხედვით, პირს უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ (შდრ: ნ.კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 5. თბილისი, 2017 წელი).

57. ვინაიდან სასამართლო მოთხოვნის ხანდაზმულობას მხოლოდ მოპასუხის მითითების საფუძველზე იკვლევს, მოთხოვნის ვადაში წარდგენა მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენს. „თუ ხანდაზმულობის წარმოშობის მომენტის დადგენა ობიექტურად შეუძლებელია, ყურადღება უნდა მიექცეს სუბიექტურ მომენტს. ამასთან, იგულისხმება, რომ ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტები თანმხვედრია, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ მოსარჩელე არ ეთანხმება ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტების თანხვედრას, მაშინ მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს ეკისრება იმის გასარკვევად, თუ როდიდან უნდა დაიწყოს ხანდაზმულობის ვადის დენა“ (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, თბილისი, 2007 წელი, გვერდი 64.).

58. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხანდაზმულობის დაწყებისათვის, როგორც წესი, არ არის სავალდებულო, რომ კრედიტორმა მისთვის ცნობილ ფაქტებს სამართლებრივი შეფასება მისცეს. თუ კრედიტორი მცდარ დასკვნებს გამოიტანს, ფაქტებს მცდარად შეაფასებს, ხანდაზმულობის ვადის დინება მაინც იწყება. ხანდაზმულობის ვადების დაწყებისათვის მიზანშეწონილად უნდა იქნეს მიჩნეული ხანდაზმულობის საფუძვლად არსებული ფაქტობრივი გარემოებების ცოდნა მისი სამართლებრივი შეფასების გარეშე, რადგან რთულია შესაბამისი განათლების არმქონე პირს მოეთხოვოს ნორმის ქმედების შემადგენლობის კომპონენტების შეფასება. სსკ-ის 130-ე მუხლი ხანდაზმულობის ვადის ათვლის სუბიექტური ფაქტორის განსაზღვრისას, პოზიტიურ ცოდნასთან ერთად ითვალისწინებს ბრალეულ არცოდნასაც. თუ დადგინდება, რომ პირმა, საკუთარი დაუდევრობის გამო, ვერ გაიგო უფლების დარღვევის თაობაზე, ხანდაზმულობის ვადის ათვლა დაიწყება იმ მომენტიდან, როცა, საქმის გარემოებებიდან გამომდინარე, პირს უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ (იხ. დამატებით: ზურაბ ახვლედიანი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი კომენტარი, წიგნი პირველი, თბილისი, 1999 წელი, მუხლი 130, გვერდი 320.) (საქმე №ას-42-2024, 18 აპრილი, 2024 წელი).

59. საკასაციო სასამართლოს შეფასების საგანს წარმოადგენს იმის გარკვევა, წარადგინა თუ არა მოსარჩელემ განსახილველი სასარჩელო განცხადება ხანდაზმულობის ვადის დაცვით.

60. აღნიშნულთან დაკავშირებით მნიშვნელოვანია სააპელაციო სასამართლოს მიერ მოცემულ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, კერძოდ:

61. 2011-2012 წლებში მოსარჩელესა და პირველ მოპასუხეს შორის არსებობდა ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობა, რომლის ფარგლებშიც ამ უკანასკნელმა აღიარა მოსარჩელის მიმართ ფულადი ვალდებულების არსებობის ფაქტი (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების პპ. 21-24).

62. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის პირველი მაისის გადაწყვეტილებით დადგენილია, რომ 2012 წლის 10 აპრილს ამჟამინდელ მოსარჩელესა (მყიდველი) და მეორე მოპასუხეს (გამყიდველი, პირველი მოპასუხის და) შორის გაფორმდა 55.11 კვ.მ სხვენის ნასყიდობის ხელშეკრულება.

63. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 5 თებერვლის გადაწყვეტილებით, ამჟამინდელი მოსარჩელის მოთხოვნა დაკმაყოფილდა, სადავო 55,11 კვ.მ სხვენი გამოთხოვილ იქნა პირველი მოპასუხის უკანონო მფლობელობიდან და უძრავი ქონება თავისუფალ მდგომარეობაში გადაეცა მესაკუთრეს, პირველ მოპასუხეს აეკრძალა მოსარჩელის მიმართ 55,11 კვ.მ სხვენში სადარბაზოს მხრიდან შესასვლელი კარის ჩადგმაში ხელშეშლა.

64. საკასაციო სასამართლოს 2019 წლის პირველი მაისის გადაწყვეტილებით ასევე დადგინდა, რომ ფაქტობრივად, მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის, მესამე პირის - პირველი მოპასუხის ვალდებულების უზრუნველსაყოფად, დაიდო იპოთეკის ხელშეკრულება და იპოთეკის საგანს წარმოადგენდა სადავო 55.11 კვ.მ სხვენი. ამდენად, საკასაციო სასამართლომ მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის 2012 წლის 10 აპრილს გაფორმებული უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება ბათილად ცნო, ხოლო 55.11 კვ.მ სხვენის მესაკუთრედ საჯარო რეესტრში დადგინდა მეორე მოპასუხის აღრიცხვა.

65. გასაჩივრებული განჩინებით სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ, 2012 წლის 22 მაისის ვალის აღიარების ხელშეკრულების თანახმად, პირველმა მოპასუხემ დაადასტურა მოსარჩელის წინაშე ფულადი ვალდებულების - 13 900 ლარის არსებობა, რაც უნდა გადაეხადა 2012 წლის 23 აგვისტომდე, ხოლო კრედიტორმა იკისრა ვალდებულება, საკუთრების უფლებით გადაცემული, მეორე მოპასუხის კუთვნილი უძრავი ქონება, რომელიც (როგორც მოგვიანებით დადგინდა) წარმოადგენდა უზრუნველყოფის საგანს, დაებრუნებინა მესაკუთრისათვის.

66. მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად, შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისად სააპელაციო პალატამ მიიჩნია 2012 წლის 24 აგვისტო. ვინაიდან დასახელებული თარიღიდან სამი წლის განმავლობაში, 2015 წლის 24 აგვისტომდე, მოსარჩელეს სასამართლოში სარჩელი არ წარუდგენია, ხანდაზმულობის 3-წლიანი ვადა მოსარჩელემ დაარღვია.

67. კასატორის პრეტენზიის ფარგლებში საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს სსკ-ის 138-ე მუხლზე, რომლის შესაბამისად ხანდაზმულობის ვადის დენა წყდება, თუ უფლებამოსილი პირი შეიტანს სარჩელს მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად ან მის დასადგენად, ანდა შეეცდება დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა სხვა საშუალებით, როგორიცაა სახელმწიფო ორგანოსათვის ან სასამართლოში განცხადებით მიმართვა მოთხოვნის არსებობის შესახებ, ანდა აღმასრულებელი მოქმედების განხორციელება. შესაბამისად, გამოიყენება 139-ე და 140-ე მუხლები (იხ.დამატებით: გიორგი სვანაძე, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, ჭანტურია (რედ.), თბილისი, 2017, მუხლი 138, ველი1.). ამავე კოდექსის 139-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით კი, ხანდაზმულობის ვადის დენის შეწყვეტა სარჩელის შეტანის საფუძველზე გრძელდება მანამ, სანამ სასამართლოს მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილება არ შევა კანონიერ ძალაში, ან პროცესი სხვაგვარად არ დასრულდება (იხ. სუსგ №ას-1036-2021, 8 ივნისი 2022 წელი).

68. ამდენად, სსკ-ის 138-ე მუხლი ადგენს ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტას იმ შემთხვევაში, როდესაც მხარე საკუთარი მოთხოვნის დაცვის ნებას ავლენს და გარკვეულ ღონისძიებებს მიმართავს დარღვეული უფლების აღსადგენად, ამასთან, აღნიშნული ნორმის საფუძველზე, ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტისათვის აუცილებელია, რომ მხარის მიერ არჩეული საშუალება ვარგისი იყოს შესაბამისი შედეგის მისაღწევად. ხანდაზმულობის ვადის დენას უფლებამოსილი პირის მხოლოდ ისეთი სარჩელი (განცხადება) წყვეტს, რომელსაც სასამართლო წარმოებაში მიიღებს. სხვა სახელმწიფო ორგანოსათვის მიმართვისას აუცილებელია, რომ აღნიშნული ორგანო კომპეტენტური იყოს, ანუ სადავო სამართლებრივი ურთიერთობა ამ ორგანოსადმი მიმართვის გზით უნდა წესრიგდებოდეს. თითოეულმა მხარემ თავად უნდა შეარჩიოს საკუთარი მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად სწორი და ეფექტური საშუალება, ამ პირობის დარღვევით გამოწვეული შედეგები კი, თავად მხარის რისკია (იხ. სუსგ-ები: №ას-1586-1489-2012, 22 აპრილი, 2013 წ; №ას-960-909-2015, 04 დეკემბერი, 2015 წ; №ას-1345-2018, 15 მარტი, 2019 წ; №ას-192-2022, 28 აპრილი, 2022 წ.).

69. განსახილველ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს სააპელაციო პალატის მსჯელობას სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით და მიიჩნევს, რომ 2012 წლის 10 აპრილს მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის 55.11 კვ.მ სხვენის ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების მომენტიდან მოსარჩელეს პირველი მოპასუხისათვის სადავო ფულადი დავალიანების მოთხოვნის ფაქტობრივი საფუძველი არ გააჩნდა, რადგან მისი ფულადი დანაკლისი ანაზღაურდა არსებულ დავალიანებაზე მეტი ღირებულების უძრავი ნივთის მისთვის საკუთრებაში გადაცემის გზით. როგორც ზემოთ აღინიშნა, მოსარჩელის სარჩელის საფუძველზე სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით მითითებული ფართი პირველი მოპასუხის უკანონო მფლობელობიდანაც კი იქნა გამოთხოვილი.

70. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოსარჩელეს სადავო ფულადი ვალდებულების პირველი მოპასუხისაგან მოთხოვნის საფუძველი წარმოეშვა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის პირველი მაისის გადაწყვეტილებით ზემოხსენებულ სხვენზე ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შემდეგ.

71. უდავოდ დადგენილია, რომ განსახილველ საქმეზე სასარჩელო განცხადება მოსარჩელემ სასამართლოს 2019 წლის 2 ოქტომბერს წარუდგინა.

72. მსგავი გარემოებების შეფასებისას საკასაციო პალატამ განმარტა, რომ მოსარჩელემ თანხის დაკისრების თაობაზე სარჩელით სასამართლოს მიმართა ხანდაზმულობის ვადის დაცვით, ვინაიდან ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის მოთხოვნით აღძრული სარჩელით ხანდაზმულობის ვადის დენა შეწყდა მოცემულ საქმეზე მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლამდე, ხოლო სარჩელი კი სასამართლოში წარმოდგენილია ზემოხსენებული გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლიდან რამდენიმე თვეში, ხანდაზმულობის ვადაში (იხ. სუსგ №ას-1036-2021, 8 ივნისი 2022 წელი).

73. ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ ზემოთ მოყვანილი მსჯელობის საფუძველზე სააპელაციო პალატამ წინამდებარე სარჩელის ხანდაზმულობის საკითხი ხელახლა უნდა შეაფასოს.

74. ამასთან, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლომ მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნა შეაფასა რა ხანდაზმულად, მის არსებით მოთხოვნებზე არ უმსჯელია.

75. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნას წარმოადგენს პირველი მოპასუხისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ 40 276.36 ლარის გადახდის დაკისრება, დავალიანების გადასახდელად იპოთეკით დატვირთულ მეორე მოპასუხის კუთვნილ 55.11 კვ.მ სხვენზე რეალიზაციის მიქცევა, პირველი მოპასუხისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ ზიანის ასანაზღაურებლად 3 650 ლარისა და, 2014 წლის 24 ივნისიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, თვეში 302 ლარის ანაზღაურების დაკისრება.

76. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 3 სექტემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც მოსარჩელემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით. აპელანტმა სადავოდ გახადა საქალაქო სასამართლოს დასაბუთება სარჩელის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით და არ დაეთანხმა საქალაქო სასამართლოს მიერ მოსარჩელის მიმართ პირველი მოპასუხის დავალიანების ოდენობის 13 900 ლარით განსაზღვრას.

77. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 14 ნოემბრის განჩინებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად.

78. სააპელაციო პალატის აღნიშნულ განჩინებაზე შეტანილი საკასაციო საჩივრით მოსარჩელის პრეტენზია შეეხება მხოლოდ სასარჩელო ხანდაზმულობის საკითხს. მოცემულ ეტაპზე მხარეს არც პირველი მოპასუხის დავალიანების ოდენობა და არც სხვა საკითხი სადავოდ არ გაუხდია.

79. აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილ ფაქტს, რომ პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის წინაშე ფულადი ვალდებულება წარმოშვა 2012 წლის 22 მაისის ვალის აღიარების ხელშეკრულების საფუძველზე, რომლის მიხედვითაც პირველმა მოპასუხემ დაადასტურა მოსარჩელის წინაშე ფულადი ვალდებულების - 13 900 ლარის არსებობა და ამ თანხის გადახდის ვალდებულება იკისრა 2012 წლის 23 აგვისტომდე.

80. საკასაციო სასამართლოს მიერ არაერთ გადაწყვეტილებაშია აღნიშნული, რომ სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემოწმებისას სასამართლო იკვლევს, რამდენად დგინდება სამართლებრივი და ფაქტობრივი გარემოებების ერთობლიობა, რომლებიც სასარჩელო მოთხოვნის, ან მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებლის წარმატებას განაპირობებს. სასამართლო ვალდებულია, განსაზღვროს მოთხოვნის ფარგლები (ისე რომ არ გასცდეს მას), მოძებნოს დავის მომწესრიგებელი შესატყვისი სამართლის ნორმა (სპეციალური ან ზოგადი წესი) და დაადგინოს იმ გარემოებათა არსებობა/არარსებობა (ფაქტობრივი გარემოებები), რომლებიც ამ ნორმის გამოყენებისთვის აუცილებელ წინაპირობებს წარმოადგენენ.

81. მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა შორის მატერიალურ-სამართლებრივ ურთიერთობა წარმოიშვა ვალის აღიარების ხელშეკრულების საფუძველზე.

82. საკასაციო პალატამ განმარტა, რომ ნების გამოვლენის სსკ-ის 341-ე მუხლით განმტკიცებულ ვალის არსებობის აღიარებად დაკვალიფიცირებისთვის და შესაბამისი სამართლებრივი შედეგების წარმოშობისთვის, ის ვალდებულების შესრულების დამოუკიდებელ საფუძველს უნდა ქმნიდეს, რამდენადაც ვალის აღიარება დამოუკიდებელ გარიგებად განიხილება და მისი დანიშნულება სწორედ ახალი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობაა. არაერთ საქმეზე უზენაესი სასამართლოს განმარტების თანახმად, ვალის აღიარება იმით განსხვავდება ნებისმიერი სხვა ფორმით გათვალისწინებული მოთხოვნის აღიარებისაგან, რომ იგი ახალი ხელშეკრულებაა და არა სხვა სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში ნების გამოვლენა. ვალის არსებობის აღიარება არის ცალმხრივი და აბსტრაქტული ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, ერთი მხარე მეორე მხარის სასარგებლოდ დამოუკიდებლად კისრულობს გარკვეული მოქმედებების შესრულებას. თუ მხარეები უკვე არსებული ვალდებულების შინაარსიდან გამოდიან ან ადასტურებენ მას, ან მხარეები არსებული ვალდებულების შესასრულებლად ახალი ვალდებულების შესრულებას კისრულობენ, ვალის აღიარებად არ მიიჩნევა. ვალის არსებობის აღიარება მხოლოდ მაშინ ვლინდება, თუ იგი დამოუკიდებელია ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობისაგან და ახალ, დამოუკიდებელ მოთხოვნას წარმოშობს (შდრ. სუსგ-ები №ას-839-890-2011, 08 ნოემბერი, 2011წ.; №ას-392-371-2013, 08 ნოემბერი, 2013წ.; №ას-1083-1040-2016, 26 აპრილი, 2018წ.; №ას-758-2019, 22 ოქტომბერი, 2019 წ; №ას-87-2020, 18 ნოემბერი, 2021 წ; №ას-400-2020, 15 თებერვალი, 2022 წ; №ას-1210-2022, 01 მარტი, 2023 წ; №ას-26-2024, 15 აპრილი, 2024 წ).

83. ვალის არსებობის აღიარება უნდა აკმაყოფილებდეს გარიგების ნამდვილობის პირობებს. ხელშეკრულებაში გაწერილი უნდა იყოს მისთვის მახასიათებელი ყველა არსებითი პირობა: კრედიტორისა და მოვალის მონაცემები, მოვალის მიერ კრედიტორის წინაშე შესასრულებელი კონკრეტული ვალდებულება და მომავალში მისი შესრულების განზრახვა (იხ. ე. ბაღიშვილი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, თბილისი 2019, მუხლი 341, ველი 12; შდრ. სუსგ №ას-1485-1401-2012, 11 ნოემბერი, 2013წ.). პირი უნდა აღიარებდეს გარკვეულ ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობას და კისრულობდეს მისი შესრულების ვალდებულებას. ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულების თავისებურება სწორედ ისაა, რომ მასში ვალდებულების შესრულების მზაობა იკვეთება (სუსგ №ას-1133-1079-2014, 30 სექტემბერი, 2015წ.; №ას-226-213-2015, 18. მაისი, 2015 წ.).

84. ვალის აბსტრაქტული (კონსტიტუციური) აღიარების, როგორც ვალდებულების წარმოშობის ახალი საფუძვლისაგან, უნდა გაიმიჯნოს ე.წ. ვალის დეკლარაციული (კაუზალური) აღიარება. დეკლარაციული ვალის აღიარების მიზანია არსებული ვალდებულების დადასტურება, მტკიცების პროცესის გამარტივება, შემდგომი დავის თავიდან აცილება, სადავო საკითხების მოწესრიგება, მათ შორის, ყველა იმ ფაქტისა, თუ არგუმენტის გაქარწყლება, რომელიც ვალის არსებობას გამორიცხავს, ან თუნდაც, ეჭვქვეშ დააყენებს (იხ. დამატებით: Sprau, in Palandt BGB Komm, 72. Aufl., 2013, §781, Rn. 2-6).

85. ამდენად, კაუზალური აღიარების მიზანია ძველი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის დადასტურება და არა ახალი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობა, დავისა თუ გაურკვევლობის თავიდან აცილება (შდრ. იან კროპჰოლერი, გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის სასწავლო კომენტარი, მე-13 გადამუშავებული გამოცემა, თბილისი, 2014წ. §781, ველი 2-2.; სუსგ №ას-153-2022, 01 თებერვალი, 2023 წ.).

86. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ კერძო სამართალში ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპი მოქმედებს, რაც სსკ-ის მე-10 მუხლითაა რეგლამენტირებული, კერძოდ, სამოქალაქო ურთიერთობის მონაწილეებს შეუძლიათ განახორციელონ კანონით აუკრძალავი, მათ შორის კანონით პირდაპირ გაუთვალისწინებელი ნებისმიერი მოქმედება. იმის გათვალისწინებით, რომ ხელშეკრულების მხარეები სწორედ თავისუფალი ნების გამოვლენის პირობებში, საკუთარი შეხედულებისამებრ აყალიბებენ გარიგების პირობებს, კერძო სამართალი მათ მიერ ნაკისრი ვალდებულების განუხრელ დაცვას მოითხოვს. „pacta sunt servanda-ს“ პრინციპის თანახმად, ხელშეკრულება უნდა შესრულდეს, რაც ხელშეკრულებისადმი ერთგულების გამოვლინებას წარმოადგენს. სსკ-ის 361-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას. ამ მოთხოვნათა შეუსრულებლობა ვალდებულების დარღვევაა (შეად. სუსგ-ებს: №ას-1079-2019, 30.09.2019წ.; №ას-672-2021 23.09.2021წ.; №ას-1194.2022, 8.06.2023წ.; №ას-480-2023 20.09.2023წ.; №ას-328-2023, 20.06.2023წ.; №ას-553-2023 28.09.2023წ.).

87. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილი ფულადი ვალდებულების ოდენობასთან დაკავშირებით ფაქტობრივი გარემოებები დამატებით დადგენას არ საჭიროებს, თუმცა სრულიად გამოუკვლეველია მოსარჩელის მოთხოვნა დავალიანების გადასახდელად იპოთეკით დატვირთულ, მეორე მოპასუხის კუთვნილ 55.11 კვ.მ სხვენზე რეალიზაციის მიქცევის ნაწილში.

88. საქმის ხელახლა განმხილველმა სასამართლომ, შეაფასებს რა მოსარჩელის მოთხოვნებს მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით, უნდა გამოიკვლიოს შემდეგი საკითხები:

89. საკასაციო პალატის 2019 წლის პირველი მაისის გადაწყვეტილებით მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის სადავო სხვენზე 2012 წლის 10 აპრილს გაფორმებული უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შედეგად წარმოიშვა თუ არა მოსარჩელის მიმართ პირველი მოპასუხის დავალიანების უზრუნველსაყოფად დადებული იპოთეკის ხელშეკრულება. აღნიშნულთან დაკავშირებით საჭიროა სსკ-ის 289-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული, იპოთეკის ხელშეკრულებისათვის იურიდიული ძალის მინიჭების წინაპირობის არსებობის დადგენა.

90. სააპელაციო სასამართლოს არ უმსჯელია იმ მიმართულებით, წარმოადგენს თუ არა მეორე მოპასუხე სადავო ფართის მესაკუთრეს მოცემულ ეტაპზეც და რა უფლება გააჩნია სადავო სხვენის მიმართ მოსარჩელეს.

91. ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო ინსტანციაში საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანა პროცესუალურად შეუძლებელია ინსტანციურობის პრინციპიდან გამომდინარე, ვინაიდან საქმეზე ჯერ არ არსებობს არსებითი განხილვის შედეგად გამოტანილი სააპელაციო პალატის გადაწყვეტილება, რომლის კანონიერება-დასაბუთებულობის შემოწმების შემდგომ საკასაციო სასამართლოს შესაძლებლობა ექნებოდა, გადაეწყვიტა საბოლოო გადაწყვეტილების მის მიერ გამოტანის საკითხი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სსსკ-ის 412-ე მუხლით, 284-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ნ.ლ–ძის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 14 ნოემბრის განჩინება და საქმე დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად.

3. საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე გიორგი მიქაუტაძე

მოსამართლეები: ამირან ძაბუნიძე

გოჩა ჯეირანაშვილი