საქმე №ას-1091-2024

11 დეკემბერი, 2024 წელი ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

გიზო უბილავა (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ლევან მიქაბერიძე, ვლადიმერ კაკაბაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – ზ.მ. (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „ა.თ–ი“ (მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 18 ივნისის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – თანხის დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. შპს „ა.თ–სა“ (შემდგომში - „მოპასუხე“) და ზ.მ–ს (შემდგომში - „მოსარჩელე“, „კასატორი“) შორის 2018 წლის 28 იანვარს გაფორმდა №ა-31/06 ხელშეკრულება (შემდგომში - „ხელშეკრულება“), რომლის საგანს წარმოადგენდა სასტუმროს ტიპის აპარტამენტის აშენება და შემდგომ მოსარჩელისათვის საკუთრებაში გადაცემა.

2. შესაძენი ქონების მშენებლობა მიმდინარებდა ქ. თბილისში, ....... მდებარე მიწის ნაკვეთზე.

3. მხარეები შეთანხმდნენ, ასაშენებელი ფართის პარამეტრებზე, მოწყობისა და განლაგების წესებზე ხელშეკრულებების დანართების შესაბამისად.

4. ხელშეკრულების №2 დანართის შესაბამისად, ნასყიდობის საფასური განისაზღვრა 88 440 აშშ დოლარის ეკვივალენტით ლარში, გადახდის დღეს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი კურსის პირობების შესაბამისად. საფასური გადახდა უნდა მომხდარიყო შემდეგი გრაფიკით: 1) 5/02/2019 წელი -13 266 აშშ დოლარი; 2) 10/04/2019 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 3) 10/07/2019 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 4) 10/10/2019 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 5) 10/01/2020 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 6) 10/04/2020 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 7) 10/07/2020 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 8) 30/10/2020 წელი - 10 734 აშშ დოლარი.

5. მოსარჩელემ დაარღვია თანხის გადახდის გრაფიკი. მან გადაიხადა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული თანხის მხოლოდ ნაწილი 13 266 აშშ დოლარის ოდენობით.

6. ხელშეკრულების 6.3 პუნქტის თანახმად, მყიდველი ვალდებულია სასტუმროს აპარტამენტის ღირებულების ანაზღაურება განახორციელოს შეთანხმებული №2 დანართით გათვალისწინებული გრაფიკის შესაბამისად. იმ შემთხვევაში, თუ „მყიდველი“ გადააცილებს თანხის გადახდას 15 კალენდარული დღით, „გამყიდველს“ უფლება აქვს ცალმხრივად შეწყვიტოს ეს ხელშეკრულება და დაიტოვოს „საგარანტიო თანხა“ (15%). სასტუმრო აპარტამენტის დანარჩენი თანხის დაბრუნება „მყიდველისათვის“ განხორციელდება სასტუმრო აპარტამენტის ხელახალი რეალიზაციისა და თანხის ანაზღაურებიდან 10 საბანკო დღის ვადაში.

7. მოპასუხე კომპანიამ 2020 წლის 29 მაისს მიიღო გადაწყვეტილება ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ, მოსარჩელის მიერ თანხის გადახდის გრაფიკის დარღვევის გამო. 2020 წლის 1 ივნისის წერილში მოპასუხის მიერ გადახდილი თანხის ნაწილი 13 266 აშშ დოლარი, ჩაითვალა ბეს ანგარიშში და უარი განაცხადა მოსარჩელისათვის მის დაბრუნებაზე.

8. ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის საჯარო სამართლის იურიდიული პირის არქიტექტურის სამსახურის 2019 წლის 16 აგვისტოს №4628554 ბრძანების თანახმად, ქ. თბილისში, ........ მდებარე მიწის ნაკვეთზე, საკადასტრო კოდით: ....... მშენებლობის პერიოდი განისაზღვრა 2022 წლის 16 იანვრის ჩათვლით.

9. ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის საჯარო სამართლის იურიდიული პირის არქიტექტურის სამსახურის 2021 წლის 23 მარტის №4628554 ბრძანების თანახმად, სამშენებლო პერიოდი განისაზღვრა 2022 წლის 23 სექტემბრის ჩათვლით.

10. მოსარჩელემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში შპს „ა.თ–ის“ მიმართ 13 266 აშშ დოლარის დაკისრების თაობაზე.

11. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო.

12. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 17 ივლისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა.

13. საქალაქო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია წინამდებარე განჩინების 1-9 პუნქტებში მითითებული ფაქტები.

14. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოპასუხემ.

15. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 18 ივნისის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა. გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 17 ივლისის გადაწყვეტილება და სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

16. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით:

16.1. მხარეთა შორის გაფორმდა უძრავი ქონების წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულება;

16.2. უდავოა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოში მოსარჩელემ მოპასუხისთვის გადახდილი 13 266 აშშ დოლარის უკან დაბრუნება მოითხოვა, მოთხოვნა სრულად დაკმაყოფილდა. სააპელაციო სასამართლოში გამართულ სასამართლო სხდომაზე, მოსარჩელის წარმომადგენელმა დაადასტურა, რომ გრაფიკის შესაბამისად, გადაიხადა ნასყიდობის საფასური 13 266 აშშ დოლარი, ნასყიდობის დარჩენილი საფასური კი არ გადაუხდია, ვინაიდან საქართველოში არ იმყოფებოდა. ამასთან, არც გამყიდველისგან მიუღია რაიმე შეტყობინება ნასყიდობის ძირითადი ხელშეკრულების დადებისა და სამშენებლო სამუშაოების დასრულების ან მიმდინარეობის თაობაზე. მოსარჩელე საქართველოში დაბრუნდა 2022 წელს, რამდენადაც კოვიდპანდემიის გამო, ვერ მოახერხა ჩამოსვლა. სამშენებლო ობიექტზე მივიდა და შეამოწმა, რომ მშენებლობა არ მიმდინარეობდა მითითებულ ვადებში და ჯერაც არ იყო დასრულებული. შესაბამისად, დარწმუნდა მის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების გონივრულობაში დარჩენილი ნასყიდობის საფასურის გადახდასთან დაკავშირებით;

16.3. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობა თავდაპირველად დაარღვია მყიდველმა, როდესაც 2019 წლის 5 თებერვლის შემდგომ თანხა აღარ გადაუხდია. სამართლებრივი კვალიფიკაციის მიზნებისათვის, გადაცემული თანხა ბედ შეფასდება თუ წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე გადაცემულ ავანსად, მხარეთა შორის არსებული ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საფუძვლებით, მოსარჩელის მიერ გადაცემული თანხა უკან დაბრუნებას არ ექვემდებარება. იმ შემთხვევაში, თუ მოსარჩელემ აღნიშნული თანხა მოპასუხეს წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე ავანსის სახით გადასცა, მოპასუხის მხრიდან ვალდებულების დარღვევა უნდა დადასტურდეს, რათა მოსარჩელის მხრიდან წინარე ხელშეკრულებიდან გასვლა მართებულად ჩაითვალოს;

16.4. დადგენილია, რომ მხარეთა შორის 2018 წლის 28 იანვარს გაფორმდა №ა-31/06 ხელშეკრულება, რომლის საგანს წარმოადგენდა სასტუმროს ტიპის აპარტამენტის აშენება და შემდგომ მოსარჩელისათვის საკუთრებაში გადაცემა. ნასყიდობის საფასური განისაზღვრა 88 440 აშშ დოლარის ეკვივალენტით ლარში, გადახდის დღეს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი კურსის პირობების შესაბამისად. საფასურის გადახდა უნდა მომხდარიყო შემდეგი გრაფიკით: 1) 5/02/2019 წელი -13 266 აშშ დოლარი; 2) 10/04/2019 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 3) 10/07/2019 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 4) 10/10/2019 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 5) 10/01/2020 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 6) 10/04/2020 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 7) 10/07/2020 წელი - 10 740 აშშ დოლარი; 8) 30/10/2020 წელი - 10 734 აშშ დოლარი. მოსარჩელემ დაარღვია თანხის გადახდის გრაფიკი. მან გადაიხადა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული თანხის მხოლოდ ნაწილი 13 266 აშშ დოლარის ოდენობით. ამ თარიღის შემდეგ თანხის გადახდა ცალმხრივად შეწყვიტა. როგორც საქალაქო, ისე სააპელაციო სასამართლოებში მოსარჩელე მის მიერ ნაკისრი ვალდებულების შესრულების შეწყვეტას გამყიდველის მიერ ნაკისრი ვალდებულების დარღვევისა და მის მიერ გადახდილი თანხის დაკარგვის რისკს უკავშირებდა;

16.5. ხელშეკრულების გაფორმების დროს (2018 წლის 28 იანვარი) ხელშეკრულების საგანი (უძრავი ქონება) საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში აპელანტის სახელზე იყო რეგისტრირებული (ს.ფ. 59-173). ხელშეკრულებით, ქონებაზე საკუთრების გადაცემის ვალდებულება მხოლოდ მყიდველის მიერ თანხის სრულად გადახდის შემდეგ ეკისრებოდა. საქმის მასალებით მყიდველის მიერ ნაკისრი ვალდებულების შესრულება, კერძოდ, ფულის გადახდა, 2019 წლის 5 თებერვლის შემდგომ აღარ დასტურდება;

16.6. გარემოება, რომ მყიდველს ნამდვილად გაუჩნდა, თუ არა მოპასუხის მიერ ნაკისრი ვალდებულების დარღვევის შიში ან/და მის მიერ გადახდილი თანხის დაკარგვის საფუძვლიანი ვარაუდი, არც საქმის მასალებით და არც მის მიერ განხორციელებული ქმედებებით, არ დგინდება; მოსარჩელეს უნდა ემტკიცებინა ის ფაქტი, რომ მის მიერ თანხის გადაუხდელობით ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტა განპირობებული იყო მოპასუხის მხრიდან ვალდებულების დარღვევით;

16.7. იმისათვის, რომ მოსარჩელის შიში გამყიდველის მიერ ხელშეკრულების იმგვარ დარღვევად მიჩნეულიყო, რომელიც მხარის ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნას გაამართლებდა, მას უნდა დაედასტურებინა, რომ გამყიდველს საჯარო რეესტრში წინარე ხელშეკრულებისა და შესაბამისად, მისი სამომავლო უფლების დარეგისტრირება სთხოვა, რაზეც უარი მიიღო, ანუ მას უნდა დაედასტურებინა, რომ საკუთარი უფლებებისა და ხელშეკრულების პირობების დასაცავად უშედეგოდ სცადა სამოქალაქო-სამართლებრივი დაცვის მექანიზმების გამოყენება, რამაც მას ხელშეკრულების მიმართ ინტერესი დაუკარგა. არცერთ ზემოხსენებულ ქმედებას ადგილი არ ჰქონია, შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 352-ე და 405-ე მუხლებით გათვალისწინებულ ერთ-ერთ მთავარ წინაპირობას, რაც მხარის მიერ ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძველი შეიძლება გახდეს, კერძოდ, ხელშეკრულების მეორე მხარის მიერ ვალდებულების დარღვევას, ადგილი არ ჰქონია;

16.8. მოსარჩელეს ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება არ გააჩნდა, რაც მოპასუხისთვის 13 266 აშშ დოლარის მოსარჩელისათვის დაბრუნების ვალდებულების დაკისრების ფაქტობრივ-სამართლებრივი საფუძვლების არსებობას გამორიცხავს;

16.9. სააპელაციო საჩივარი დასაბუთებულია, ხოლო იმ მტკიცების ნაკლის გამო, რომელიც მოწინააღმდეგე მხარემ (მოსარჩელემ) ვერ გასწია, არ არსებობს სარჩელის დაკმაყოფილების წინაპირობები.

17. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოსარჩელემ წარადგინა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება.

18. საკასაციო საჩივარი ეფუძნება შემდეგ ძირითად პრეტენზიებს:

18.1. სასამართლომ ბედ მიიჩნია კასატორის მიერ გადახდილი უძრავი ქონების ნასყიდობის საფასური, რაც არცერთი სამართლებრივი ნორმიდან გამომდინარეობს. სასამართლომ არასწორად განმარტა კანონი, არასწორად დაადგინა ფაქტები და არასწორი სამართლებრივი შეფასება მისცა დადგენილ ფაქტებს;

18.2. ხელშეკრულება, რომლითაც ერთი მხარე იღებს ვალდებულებას უძრავ ნივთზე საკუთრება გადასცეს სხვას ან შეიძინოს იგი, მოითხოვს წერილობით ფორმას (სსკ-ის 323-ე მუხლი), ამასთან, ხელშეკრულებით შეიძლება წარმოიშვას მომავალი ხელშეკრულების დადების ვალდებულება. გათვალისწინებული ფორმა ვრცელდება წინარე ხელშეკრულებაზეც (სსკ-ის 327.3-ე მუხლი). მოხმობილი ნორმების ანალიზი ცხადყოფს, რომ უძრავი ნივთის გასხვისების შესახებ ხელშეკრულება წერილობით ფორმას საჭიროებს, სხვა დათქმა კანონმდებლობით გათვალისწინებული არ არის. შესაბამისად, უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულების დასადებად გაფორმებული ბეს ხელშეკრულება წერილობითი ფორმის უნდა იყოს, რაც განსახილველ შემთხვევაში სახეზე არ არის;

18.3. მოპასუხის ქმედება ცდება კეთილსინდისიერების პრინციპს, როდესაც აცხადებს, რომ მოსარჩელის მიერ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ნასყიდობის შეთანხმებული გრაფიკის დარღვევის გამო, ნასყიდობის ფასის 15 %-თან მიმართებით, გადახდილი თანხა ბედ უნდა იქნას მიჩნეული. სადავო ნასყიდობის გარიგებებში არსადაა მითითებული სადავო თანხის ორმაგად უკან დაბრუნების ან ხელშეკრულების შესრულების ანგარიშში ჩათვლის შესახებ, რაც იმთავითვე გამორიცხავს აღნიშნული თანხის ბედ მიჩნევის შესაძლებლობას. მოპასუხე ვერ ამტკიცებს წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შესრულების უზრუნველსაყოფად ბეს ხელშეკრულების რეალურად დადების ფაქტს. ასეთ შემთხვევაში კი, შეუძლებელია მსჯელობა ბეს დატოვების ან ორმაგად დაბრუნების თაობაზე;

18.4. იმისათვის, რომ ერთი მხარის მიერ მეორე მხარისათვის გადაცემული ფულადი თანხა მივიჩნიოთ ბედ, აუცილებელია, რომ აღნიშნული სამართალურთიერთობა აკმაყოფილებდეს შემდეგ პირობებს: 1. ბე შეიძლება იყოს მხოლოდ ფულადი თანხა, ანუ ფულის განსაზღვრული რაოდენობა; 2. ბეს საშუალებით შეიძლება მხოლოდ სახელშეკრულებო ვალდებულების უზრუნველყოფა; ბე გაიცემა გადასახდელი თანხის ანგარიშში, ამიტომ იგი ჩაითვლება მისი საშუალებით უზრუნველყოფილი ვალდებულების შესრულებისას. თავად ბე არ წარმოადგენს ძირითადი ვალდებულების შესრულებას. თუ მოვალემ დაიწყო ძირითადი ვალდებულების შესრულება, თუნდაც არაჯეროვნად, ბე ხდება შესრულების ნაწილი და, აქედან გამომდინარე, უნდა ჩაითვალოს ნაწილობრივ გადახდად. ბეს გადაცემა ხდება ხელშეკრულების დადების დასადასტურებლად. ამ ფუნქციას ასრულებს მხოლოდ გადაცემული ბე. გადაცემულად უნდა ჩაითვალოს ბე, რომელიც გადაეცა კრედიტორს. ქონების გადაცემა ხელშეკრულების დადებისას არის გარიგება, რომელიც იწვევს სახელშეკრულებო ურთიერთობის წარმოშობას;

18.5. ბე ხელშეკრულების დადების ფაქტს ამტკიცებს. იგი უმეტესწილად გამოიყენება კრედიტორის მიერ იქ, სადაც ურთიერთობის ბუნებიდან თუ პარტნიორის თვისებებიდან გამომდინარე, მეტი შესაძლებლობაა ხელშეკრულების დარღვევისა. სამოქალაქო კოდექსის 422-ე მუხლის თანახმად, ბე ჩაითვლება ვალდებულებით გათვალისწინებულ გადასახდელ ანგარიშში. როდესაც ბე შესრულების ორგანული ნაწილი ხდება ივარაუდება, რომ მან თავისი ფუნქცია შეასრულა. ამიტომაცაა, რომ ვიდრე არ მომხდარა შესრულება, ბეს მიცემა არც ნაწილობრივ შესრულებად განიხილება. ამით განსხვავდება ბე ავანსისგან. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი არაფერს ამბობს ბეს შესაძლო ოდენობის თაობაზე, ლოგიკური და ბრუნვის შესატყვისი იქნება ბეს იმ ოდენობით განსაზღვრა, რაც ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში არ ჩააყენებს მხარეს უსამართლოდ მძიმე მდგომარეობაში;

18.6. საქმეში წარმოდგენილი წერილებით ცალსახად ვლინდება მოპასუხის ნება სახელშეკრულებო ურთიერთობის შეწყვეტისა და მიღებული თანხის დატოვებასთან დაკავშირებით. თავდაპირველად სწორედ მოწინააღმდეგე მხარემ განაცხადა სამომავლო ურთიერთობის გაგრძელებაზე უარი. ფაქტია, რომ გამყიდველის ინიციატივით შეწყდა ხელშეკრულება და მანვე დაიტოვა ნასყიდობის საფასური, რასაც დაარქვა ბე. ბეს თანხა უნდა იყოს წინსწრებით გადაცემული და არ უნდა მოიცავდეს სამომავლოდ გადასაცემი ნასყიდობის საფასურის 15%-ს;

18.7. ხელშეკრულების ღირებულების 15% სსკ-ის 421-ე-423-ე მუხლების მიზნებიდან გამომდინარე, ვერ განიხილება მოთხოვნის უზრუნველყოფის დამატებით საშუალებად, რამეთუ ბეს სახით გადახდილი თანხა შეადგენს მთლიანი გადასახდელი თანხის 40%-ზე მეტს, რაც გონივრული სტანდარტიდან გამომდინარე, ვერ მოექცევა ბეს სამართლებრივ რეგულირებაში. მართალია, კოდექსით არ არის განსაზღვრული ბეს ოდენობა და იგი შესაძლოა დაექვემდებაროს გარიგების მონაწილეთა შეთანხმებას სსკ-ის 319-ე მუხლიდან გამომდინარე, თუმცა ხელშეკრულების მხარეებს ევალებათ ბეს ოდენობის განსაზღვრა სახელშეკრულებო კეთილსინდისიერების პრინციპის დაცვით;

18.8. განსახილველ შემთხვევაში, სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა სამოქალაქო კოდექსის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი, რომლის შესაბამისად პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია ვითომ კრედიტორს მოსთხოვოს მისი უკან დაბრუნება, თუ ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს. ამდენად, მოსარჩელის/ კასატორის მიერ მოპასუხისთვის/მოწინააღმდეგე მხარისათვის გადახდილი თანხა წარმოადგენს ნასყიდობის საფასურს, რომელიც გარიგებით შეთანხმებული შედეგის მიუღწევლობის გამო, ორმხრივი რესტიტუციის პრინციპიდან გამომდინარე, ექვემდებარება უკან დაბრუნებას, სასამართლოს მსჯელობა თითქოს ნასყიდობის საფასურის 15 % ბეს თანხაა, მოკლებულია ლოგიკურ განსჯას და შესაბამისობაში არაა მოქმედ სამართლებრივ პრაქტიკასთან.

19. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 11 ოქტომბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში სსსკ-ის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

20. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 6 ნოემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად.

21. 2024 წლის 5 დეკემბერს მოწინააღმდეგე მხარემ განცხადებით მომართა საქართველოს უზენაეს სასამართლოს და წარმოადგინა მოსაზრება საკასაციო საჩივართან დაკავშირებით. მოსაზრებაში კომპანია მხარეთა შორის არსებულ ურთიერთობას ნარდობად აკვალიფიცირებს, თუმცა მიიჩნევს, რომ შემკვეთმა დაარღვია ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება, რის გამოც მას (მოსარჩელეს) არ ჰქონდა ხელშეკრულებიდან გასვლისა და გადაცემული თანხის მოთხოვნის უფლება.

22. 2024 წლის 10 დეკემბერს მოწინააღმდეგე მხარემ კვლავ წარმოადგინა დამატებითი მოსაზრება საკასაციო საჩივართან დაკავშირებით და აღნიშნა, რომ მენარდემ თანხა შემკვეთის ხელშეკრულებიდან გასვლის გამო, საჯარიმო თანხად, პირგასამტეხლოს სახით დააკავა, რაც გამორიცხავს რესტიტუციით სადავო თანხის დაბრუნებას.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

23. საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს.

24. საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში [სსსკ-ის 404.1 მუხლის პირველი წინადადება]. საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება) [სსსკ-ის 407-ე მუხლი]. დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.

25. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში, უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (იხ: №ას-1172-2021, 10 ივნისი, 2022, პ.14).

26. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის საფუძველი სამოქალაქო სამართალში, ზოგადად არის სამართლის ის ნორმა, რომელიც დამოუკიდებლად ან სხვა მოთხოვნის საფუძვლებთან ერთობლიობაში აფუძნებს ამა თუ იმ მოთხოვნას ანუ სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, 38). კერძო-სამართლებრივი ურთიერთობის მომწესრიგებელი მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმების დანიშნულებაა ურთიერთობაში მონაწილე სუბიექტების უფლებების განსაზღვრა და მათი განხორციელების უზრუნველყოფა. მოთხოვნა უფლების რეალიზაციის კანონით გათვალისწინებული შესაძლებლობაა. მოთხოვნა და მოთხოვნის საფუძველი სხვადასხვა ცნებებია და სასურველია მათი აღრევა თავიდან იქნეს აცილებული. ამ გამიჯვნას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმის გათვალისწინებით, რომ მოთხოვნათა შორის არჩევანის უფლება, მოსარჩელის უფლებამოსილებაა, ხოლო მოსარჩელის მიერ წარდგენილი მოთხოვნის დამფუძნებელი მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველთა შორის ერთ-ერთის მისადაგება სასამართლოს უფლებამოსილება და ვალდებულებაცაა (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, 42).

27. საქართველოს უზენაესი სასამართლო უპირველესად აღნიშნავს, რომ მხარეთა შორის ხელმოწერილი უძრავი ქონების ნასყიდობის წინარე ხელშეკრულება ნარდობის ხელშეკრულებას წარმოადგენს.

28. საკასაციო სასამართლოს დადგენილი აქვს სტაბილური სასამართლო პრაქტიკა, რომ ხელშეკრულება, რომლითაც ერთი მხარე იღებს ნივთის შექმნის და მასზე საკუთრების უფლების მეორე მხარისათვის გადაცემის ვალდებულებას, წარმოადგენს არა ნასყიდობის წინარე ურთიერთობას, არამედ - ნარდობას (იხ. სუსგ საქმე №ას-194-2019, 27 მაისი 2019 წელი; №ას-849-2022, 22 ნოემბერი 2022 წელი; №ას-129-2023, 10 ივლისი 2023 წელი). „წინარე ხელშეკრულება არის ვალდებულებით-სამართლებრივი გარიგება, რომლითაც მხარეები კისრულობენ სხვა ხელშეკრულების დადების ვალდებულებას, ანუ მხარეები სამართლებრივად იბოჭავენ თავს მომავალში ე.წ. ძირითადი ხელშეკრულების დადების ვალდებულებით. წინარე ხელშეკრულება უნდა შეიცავდეს პირობას საგნის და ვადის თაობაზე, რომელშიც მხარეები კისრულობენ ძირითადი ხელშეკრულების დადებას. წინარე ხელშეკრულების საგანი სხვა უნდა იყოს და ძირითადის - სხვა. წინარე ხელშეკრულების საგანი არის მხარის ვალდებულება, დადოს ხელშეკრულება, ანუ იკისროს მომავალში რაიმე ვალდებულება, მაშინ როცა ძირითადი ხელშეკრულებით ეს ვალდებულება უშუალოდ წარმოიშობა. განსახილველ შემთხვევაში, ქონების აშენებისა და საკუთრების გადაცემის თაობაზე დადებული ხელშეკრულება, რომლითაც განსაზღვრულია მკაფიოდ იდენტიფიცირებადი ასაშენებელი/გადასაცემი საგანი და შემხვედრი ვალდებულებაც (ანაზღაურების), სწორედ მხარეთა შორის ნარდობის სახელშეკრულებო ურთიერთობის არსებობაზე მეტყველებს და ამ ტიპის გარიგებას წინარე ხელშეკრულებასთან ვერ გავაიგივებთ“ (იხ. სუსგ საქმე №ას-625-625-2018, 31 ოქტომბერი 2018 წელი; №ას-849-2022, 22 ნოემბერი 2022 წელი).

29. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ნარდობა ორმხრივი და სასყიდლიანი ხელშეკრულებაა (სსკ-ის 629-ე მუხლი), რომლის ორივე ხელშემკვრელმა მხარემ, სსკ-ის 361-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, ნაკისრი ვალდებულება უნდა შეასრულოს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას (სუსგ. №ას-1315-2020, 9 სექტემბერი 2021 წელი; №ას-764-2019, 2 მარტი 2019 წელი). ნარდობის ხელშეკრულებით მენარდე კისრულობს შეასრულოს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაო, ხოლო შემკვეთი ვალდებულია გადაუხადოს მენარდეს შეთანხმებული საზღაური. ნარდობა დაკავშირებულია მენარდის ვალდებულებასთან – დათქმულ ვადაში შეასრულოს ხელშეკრულებით განსაზღვრული სამუშაო და გადასცეს შემკვეთს შეთანხმებული საზღაურის მიღების პირობით შესრულებული სამუშაოს შედეგი. შემკვეთი მოვალეა გადაუხადოს მენარდეს საზღაური როგორც წესი, სამუშაოს შესრულების შემდეგ (იხ. ზ. ძლიერიშვილი „ნარდობის ხელშეკრულება“ (თეორია და პრაქტიკა), თბილისი, 2016, გვ. 288).

30. მოცემულ შემთხვევაში, საქმის მასალებით ირკვევა, რომ ხელშეკრულების ორივე მხარემ დაარღვია ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება. საქართველოს უზენაესი სასამართლო ვერ გაიზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მითითებას, რომ მოსარჩელის მიერ თანხის გადაუხდელობა ხელშეკრულებიდან გასვლას უთანაბრდება, რამდენადაც მისი მხრიდან ადგილი ჰქონდა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული გადახდის გრაფიკის დარღვევას, ხოლო ხელშეკრულების შეწყვეტის გადაწყვეტილება 2020 წლის 29 მაისს მოპასუხე კომპანიამ მიიღო. მოსარჩელემ (შემკვეთმა) კი მოითხოვა მხარეთა შორის ხელშეკრულების შეწყვეტის გამო გადაცემული თანხის დაბრუნება.

31. საქართველოს უზენაესი სასამართლო აღნიშნავს, რომ მხარეთა შორის ხელმოწერილი ხელშეკრულებით (რომელიც, როგორც უკვე აღინიშნა, ნარდობის ხელშეკრულებას წარმოადგენს) გათვალისწინებული შესრულების მოთხოვნა პირველადი მოთხოვნაა, ხოლო მისი შეუსრულებლობა იწვევს მეორადი მოთხოვნის უფლების წარმოშობას, ხელშეკრულებიდან გასვლას.

32. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლა, სამოქალაქო კოდექსის ისეთი ინსტიტუტია, რომელიც სახელშეკრულებო-სამართლებრივ ურთიერთობებში ყველა ტიპის ხელშეკრულებიდან გასვლისათვის გამოიყენება სსკ-ის 352-ე, 405-ე მუხლებით გათვალისწინებული სქემით (სსკ-ის 405-ე, 352-359-ე მუხლები) (გამონაკლისს (დამატების სახით) წარმოადგენს ერთობლივი საქმიანობით გათვალისწინებულ შემთხვევაში ხელშეკრულებაზე უარის თქმის შესაძლებლობა, იხ. სსკ-ის 938-ე მუხლი).

33. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება კანონმდებლის მიერ ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარისათვის მინიჭებული უფლებაა. ხელშეკრულებიდან გასვლა გამოიყენება მხოლოდ კანონით ან მხარეთა შეთანხმებით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში, ამიტომ კანონი ამომწურავად განსაზღვრავს ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძვლებსა და წესს, კერძოდ, იმას, თუ როდის შეუძლია ხელშეკრულების მხარეს, მოითხოვოს ხელშეკრულებიდან გასვლა (სსკ-ის 405-ე, 352-ე მუხლები). ხელშეკრულებიდან გასვლის - როგორც მეორეული მოთხოვნის უფლების, საფუძვლები შეიძლება დაიყოს მატერიალურ და ფორმალურ ნაწილებად. მატერიალური შეიძლება გულისხმობდეს სახელშეკრულებო ვალდებულების შეუსრულებლობას, ხოლო ფორმალური - დამატებითი ვადის დაწესებასა და ხელშეკრულებაზე უარის თქმის შესახებ შეტყობინებას (იხ. სუსგ საქმე №ას-294-2019, 30 სექტემბერი, 2019 წელი).

34. საქართველოს უზენაესი სასამართლო აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის 352-ე მუხლის საფუძველზე, ხელშეკრულებიდან გასვლას მიღებულის ორმხრივი რესტიტუცია მოსდევს. საგულისხმოა ისიც, რომ ზოგადად ხელშეკრულებიდან გასვლის შემდეგ, მხარეები თავისუფლდებიან ხელშეკრულებით ნაკისრი პირველადი ვალდებულების შესრულებისაგან და გარდაიქმნებიან რესტიტუციის კრედიტორად და რესტიტუციის მოვალედ.

35. მოცემულ შემთხვევაში, გადაწყვეტილება ხელშეკრულებიდან გასვლაზე მიიღო მოპასუხე კომპანიამ, შესაბამისად, კომპანიამ მიღებული თანხა უნდა დაუბრუნოს შემკვეთს. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ თანხის უკან დაბრუნების გამოსარიცხად, მოპასუხე წარდგენილ შესაგებელსა და სააპელაციო საჩივარში მიუთითებს მხარეთა შორის გაფორმებული ხელშეკრულების 6.2 და 6.3 პუნქტზე, რომლის საფუძველზე თავად კომპანია ამ პუნქტებით გათვალისწინებულ თანხას ბედ მიიჩნევს.

36. საქართველოს უზენაესი სასამართლო განმარტავს, რომ სსკ-ის 421-ე მუხლით, ბედ მიიჩნევა ფულადი თანხა, რომელსაც ხელშეკრულების ერთი მხარე აძლევს მეორე მხარეს და ამით დასტურდება ხელშეკრულების დადების ფაქტი. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ბე მიეკუთვნება ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის დამატებით საშუალებებს და ქონებრივი ხასიათის მქონე მოთხოვნის უზრუნველყოფის ვალდებულებითსამართლებრივ საშუალებაა. ბედ მიიჩნევა ფულადი თანხა, რომელსაც ხელშეკრულების ერთი მხარე გადასცემს მეორეს და რომლითაც დასტურდება ხელშეკრულების დადების ფაქტი. ბეს სამართლებრივი მომავალი დამოკიდებულია ძირითადი, უზრუნველყოფილი ვალდებულების სამართლებრივ ბედზე და, შესაბამისად, არ არსებობს ბე ძირითადი სახელშეკრულებო ვალდებულების გარეშე. აღნიშნულ გარემოებას განაპირობებს ბეს აქცესორული ხასიათი, რომლითაც ბე უშუალო კავშირშია ძირითადი, უზრუნველყოფილი ხელშეკრულების არსებობასა და მის ნამდვილობასთან. სსკ-ით მკაფიოდ არის განსაზღვრული ბეს საგანი. ბეს საგანს წარმოადგენს მხოლოდ ფულადი თანხა (სუსგ Nას-1476-2019, 7 თებერვალი 2020 წელი). ბე მხარეთა შეთანხმების შედეგია. ბეს შესახებ შეთანხმებაში მონაწილეობენ ძირითადი სახელშეკრულებო ვალდებულების მხარეები, კერძოდ, ძირითადი ვალდებულების მოვალე, როგორც ბეს მიმცემი და ძირითადი ვალდებულების კრედიტორი, როგორც ბეს მიმღები. სსკ არ აწესებს ბეს შეთანხმების სავალდებულო ფორმას. შესაბამისად, ბეს შესახებ შეთანხმება შეიძლება დაიდოს, როგორც ზეპირი, ასევე წერილობითი ფორმით. იურიდიული შედეგებით თუ ვიმსჯელებთ, ორივე შემთხვევაში ბე საჭიროებს ძირითადი ხელშეკრულებისათვის დაწესებული ფორმის დაცვას (სუსგ №ას-1476-2019, 7 თებერვალი 2020 წელი, პ. 32; სუსგ №ას-607-2021, 18 თებერვალი 2021 წელი., პ. 23). ხელშეკრულება, რომლითაც ერთი მხარე იღებს ვალდებულებას, უძრავ ნივთზე საკუთრება გადასცეს სხვას ან შეიძინოს იგი, მოითხოვს წერილობით ფორმას (სსკ-ის 323-ე მუხლი), ამასთან, ხელშეკრულებით შეიძლება წარმოიშვას მომავალი ხელშეკრულების დადების ვალდებულება. ხელშეკრულებისათვის გათვალისწინებული ფორმა ვრცელდება ასევე წინარე ხელშეკრულებაზეც (სსკ-ის 327.3 მუხლი). მოხმობილი ნორმების ანალიზი ცხადყოფს იმას, რომ უძრავი ნივთის გასხვისების შესახებ ხელშეკრულება წერილობით ფორმას საჭიროებს, სხვა დათქმა კანონმდებლობით გათვალისწინებული არ არის, შესაბამისად, უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულების დასადებად გაფორმებული ბეს ხელშეკრულებაც წერილობითი ფორმის უნდა იყოს (იხ. სუსგ №ას - 875-817-2017, 21 მარტი 2018 წელი, პ. 18.2).

37. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ბეს უზრუნველყოფითი ფუნქცია ემსახურება, როგორც ბეს მიმცემი, ასევე, ბეს მიმღები მხარის სამართლებრივი ინტერესების დაცვას. აღნიშნული მოსაზრების საფუძველს გვაძლევს სამოქალაქო კოდექსით განსაზღვრული ბეს მომწესრიგებელ ნორმათა შინაარსი, კერძოდ, ვალდებულების შეუსრულებლობის დროს ბეს სამართლებრივი რეგულირების წესი. ბე ერთგვარი ფსიქოლოგიური ზემოქმედების საშუალებაა, როგორც ბეს მიმცემზე, ასევე - ბეს მიმღებზე, რათა მათ ნაკისრი ვალდებულება შეასრულონ, კერძოდ, ბეს ორმაგი უზრუნველმყოფი ხასიათი აქვს. იგი ბადებს უზრუნველმყოფ და სამოქალაქოსამართლებრივი პასუხისმგებლობის ეფექტს ხელშეკრულების ორივე მხარისათვის. ბეს მიმცემმა იცის, რომ მის მიერ ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში დაკარგავს ბეს თანხას. ბეს მიმღებს კი, ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში, ბეს ორმაგად უკან დაბრუნება მოუწევს (სუსგ Nას-607-2021, 18 თებერვალი 2021 წელი). იმისათვის, რომ ბე დარჩეს ბეს მიმღებს, აუცილებელია ხელშეკრულების დარღვევა ბეს მიმცემის მიერ. თუმცა, მხოლოდ თვითონ ხელშეკრულების დარღვევის ფაქტი არ არის ბეს დატოვების საკმარისი საფუძველი. ასევე, აუცილებელია ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების დარღვევა ბეს მიმცემის ბრალით იყოს გამოწვეული (სსკ-ის 423-ე მუხლი). ბეს პირობები შეიძლება დაირღვეს პირადად ბეს მიმცემის, მისი კანონიერი წარმომადგენლისა ან იმ პირის მიერ, რომელსაც იგი იყენებს საკუთარი ვალდებულების შესასრულებლად. თუკი ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების დარღვევაში ბეს მიმცემს ბრალი არ მიუძღვის, ბეს მიმღებმა ბე უკან უნდა დააბრუნოს (იხ. დამატებით: Gottwald, in MüKo BGB, 5. Aufl., 2009, § 338, Rn.1) (სუსგ №ას-1476-2019, 7 თებერვალი 2020 წელი).

38. საკასაციო სასამართლო ზემოაღნიშნული განმარტებების შესაბამისად, აღნიშნავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, შემკვეთის მიერ თანხის გადახდას არ ჰქონია ხელშეკრულების დადების ფაქტის დადასტურების ფუნქცია, არამედ გადახდა გრაფიკის შესაბამისად მოხდა.

39. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ შემკვეთის მიერ გადახდილი თანხა ავანსად უნდა დაკვალიფიცირდეს. ავანსი არის ფულადი თანხის გადახდა, რომელიც ხორციელდება უკვე დადებული ხელშეკრულების შესასრულებლად და ძირითადად ემსახურება მენარდის ინტერესებს. თუ მენარდე უარს აცხადებს სამუშაოს შესრულებაზე, ან შემკვეთი უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე, ავანსი, როგორც წესი, უკან უნდა დაბრუნდეს (ნარდობის ხელშეკრულება, ზურაბ ძლიერიშვილი, გამომცემლობა „მერიდიანი“, თბილისი 2016, გვ. 291).

40. საქართველოს უზენაესი სასამართლო მოწინააღმდეგე მხარის წინამდებარე განჩინების 22-ე პუნქტში მითითებულ მოსაზრებასთან დაკავშირებით მიზანშეწონილად მიიჩნევს მხარეთა შორის გაფორმებული ხელშეკრულების 6.2. და 6.3. პუნქტების შეფასებას.

41. მხარეთა შორის გაფორმებული ხელშეკრულების 6.2 პუნქტის თანახმად, ნასყიდობის საფასურის 15 % წარმოადგენს „საგარანტიო თანხას“. „მყიდველის“ მიერ ნასყიდობის საფასურის გადახდის 6.3. პუნქტით გათვალისწინებულ ვადაზე მეტი დროით გადაცილებისას, ასევე, თუ იარსებებს წინამდებარე ხელშეკრულების „გამყიდველის“ მიერ ცალმხრივად შეწყვეტის სხვა საფუძვლები, „გამყიდველს“ უფლება აქვს ცალმხრივად შეწყვიტოს ხელშეკრულება და პირგასამტეხლოს სახით დაიტოვოს „საგარანტიო თანხის“ სახით გადახდილი თანხა. 6.3 პუნქტის მიხედვით, მყიდველი ვალდებულია სასტუმროს აპარტამენტის ღირებულების ანაზღაურება განახორციელოს შეთანხმებული N2 დანართით გათვალისწინებული გრაფიკის შესაბამისად. იმ შემთხვევაში, თუ „მყიდველი“ გადააცილებს თანხის გადახდას 15 კალენდარული დღით, „გამყიდველს“ უფლება აქვს ცალმხრივად შეწყვიტოს ეს ხელშეკრულება და დაიტოვოს „საგარანტიო თანხა“ (15%) სასტუმრო აპარტამენტის დანარჩენი თანხის დაბრუნება „მყიდველისათვის“ განხორციელდება სასტუმრო აპარტამენტის ხელახალი რეალიზაციის და თანხის ანაზღაურებიდან 10 საბანკო დღის ვადაში.

42. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სსსკ-ის მე-4 მუხლი განსაზღვრავს შეჯიბრებითობის პრინციპს, რომლის თანახმად, მტკიცების საგნის განსაზღვრა და მასში შემავალი ფაქტები დამტკიცების ტვირთი მხარეებს ეკისრებათ. იმავე კოდექსის მე-3 მუხლი განსაზღვრავს დისპოზიციურობის პრინციპს, რომელიც მხარეებს ანიჭებს თავისუფლებას - განკარგონ თავიანთი მატერიალური და საპროცესო უფლებები. ამდენად, გარემოება დამტკიცებულად შეიძლება ჩაითვალოს, თუ ერთი მხარე მიუთითებს მასზე და მეორე მხარე არ ეწინააღმდეგება ამ მითითებას. ეს იმას ნიშნავს, რომ შეჯიბრებითი პრინციპის საფუძველზე, მოპასუხე უნდა შეედავოს მოსარჩელის გამართულ (დასაბუთებულ) მოთხოვნას. წინააღმდეგ შემთხვევაში, იგი წააგებს სამართლებრივ დავას. მოპასუხის სტადიაზე მოწმდება არა მხოლოდ ის, წარადგინა თუ რა მოპასუხემ შესაგებელი, არამედ - წარდგენილი შესაგებელი რამდენად აბათილებს და არყევს (მოსარჩელის განმარტებების საფუძველზე შექმნილ) მოთხოვნის წარმოშობის ვარაუდს.

43. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა - შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება, მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია, ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავასა და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან. შესაგებლის შინაარსიდან უნდა მიხვდეს მოსამართლე, რომელია უდავო და რომელია სადავო მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტები. შესაგებლის ინსტიტუტი, სარჩელის ინსტიტუტთან ერთად ერთგვარი გზამკვლევია მტკიცების სტადიისა, რომელზე გადასვლაც არ ხდება, ვიდრე არ ამოიწურება მხარეთა პოზიციების (სარჩელი; შესაგებელი; მოპასუხის მხრიდან არსებითი შედავების შემთხვევაში მოსარჩელის პასუხი და ა.შ.) ურთიერთგაცვლა და უდავო გარემოებების იდენტიფიცირება (სუსგ №ას-108-2021,22 აპრილი 2021 წელი).

44. საკასაციო პალატამ ერთ-ერთ საქმეზე აღნიშნა, რომ სსსკ-ის 201-ე მუხლის მეოთხე და მეხუთე ნაწილების თანახმად, „პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია, მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში, მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს. მოპასუხე ვალდებულია, პასუხს დაურთოს მასში მითითებული ყველა მტკიცებულება. თუ მოპასუხეს საპატიო მიზეზით არ შეუძლია პასუხთან ერთად მტკიცებულებათა წარდგენა, იგი ვალდებულია, ამის შესახებ მიუთითოს პასუხში. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მოპასუხეს ერთმევა უფლება, შემდგომში წარადგინოს მტკიცებულებები). სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანი, რომელიც წარმოადგენს სადავო მატერიალურსამართლებრივ ფაქტებს, რომელზეც მიუთითებენ მოსარჩელე და მოპასუხე, მოთხოვნის თუ შესაგებლის დასაბუთების ან გაქარწყლებისათვის, შეუძლებელია წარმოვიდგინოთ მტკიცებითი საქმიანობის გარეშე. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილი ნათელი დადასტურებაა იმისა, რომ მოპასუხე ვალდებულია, საქმის მომზადების მიზნით, აქტიურად იმოქმედოს, რაც, უპირველესად, სასამართლოსათვის სარჩელზე მისი წერილობითი მოსაზრებების წარდგენით გამოიხატება. მოპასუხის მიერ ამ უფლების განუხორციელებლობა, სსსკ-ის 206-ე მუხლის შესაბამისად, ართმევს მას უფლებას, შეასრულოს ასეთი მოქმედება ამ საქმის არსებითად განხილვის დროს (ანუ, სასამართლოს სხდომაზე მხარისაგან მტკიცებულების მიღება აღარ ხდება). ამ შემთხვევისათვის სხვა რაიმე სპეციალურ შედეგს კანონი არ ადგენს“ (სუსგ დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, 2017 წლის 2 მარტი).

45. სსსკ-ის 219-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, პირველი ინსტანციის სასამართლოში მხარეები შეზღუდული არიან ახსნა-განმარტების მოსმენისას წარადგინონ ახალი მტკიცებულებები ან მიუთითონ ახალ გარემოებებზე, რომელთა შესახებაც არ ყოფილა მითითებული სარჩელსა თუ შესაგებელში ან საქმის მომზადების სტადიაზე, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მათ ამის შესახებ თავის დროზე საპატიო მიზეზით ვერ განაცხადეს. ზემოაღნიშნული მუხლის ანალიზი ცხადყოფს, რომ მოპასუხე შეზღუდულია შესაგებელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით და მას არ აქვს უფლება შემდგომში, საქმის არსებითად (მთავარ სხდომაზე) განხილვის დროს ან სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციაში საქმის განხილვისას სადავოდ გახადოს ისეთი ფაქტობრივი გარემოებები, რომელთა თაობაზეც შესაგებელში მითითებული არ ჰქონია.

46. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოპასუხემ წარდგენილ შესაგებლებში დავის დამატებით ფაქტობრივ გარემოებაში მიუთითა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 184; 263), რომ საგარანტიო თანხა არ შეიძლება მიჩნეულ იქნას პირგასამტეხლოდ და, რომ იგი არის ბე, რომელიც დაბრუნებას არ ექვემდებარება. საქართველოს უზენაესი სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს საქმის მასალებში არსებულ 2020 წლის 1 ივნისის წერილზეც (იხ. ტ.1 , ს.ფ. 44-45), სადაც მოპასუხე კომპანიას ასევე განმარტებული აქვს, რომ სადავო თანხას „ბე“-დ მიიჩნევს და სწორედ ამ საფუძვლით იტოვებს მას. ანალოგიური პოზიცია გააჟღერა მენარდემ საქალაქო სასამართლოს 2023 წლის 15 ივლისის მთავარ სხდომაზე, კერძოდ, აღნიშნა, რომ დაკავებული თანხა წარმოადგენს ბეს და არა პირგასამტეხლოს (იხ. 2023 წლის 5 ივლისის სხდომის ოქმი, 13:27:40-13:27:51; ტ.1, ს.ფ. 273-278), მსგავსი განმარტებაა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე წარდგენილ სააპელაციო საჩივარშიც (იხ. ტ. 1, სააპელაციო საჩივარი). სააპელაციო შესაგებლის ფარგლებში, მოსარჩელე სადავოდ ხდის შეთანხმებას „ბე“-ზე და აღნიშნავს, რომ ადგილი ჰქონდა ხელშეკრულების საფასურის გადახდას. შესაბამისად, ხელშეკრულების არცერთი მხარე გადახდილი თანხის დაკავებას საქმის განხილვის არცერთ ეტაპზე არ უკავშირებს პირგასამტეხლოს დარიცხვის წესის ამოქმედებას.

47. საქართველოს უზენაესი სასამართლო განმარტავს, რომ მხარე საპროცესო კანონმდებლობით შეზღუდულია მიუთითოს ახალი ფაქტებისა და მტკიცებულებების შესახებ ზემდგომ ინსტანციებში. ვინაიდან საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილიდან გამომდინარე [საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები] ახალ გარემოებებზე მითითება საქმის საკასაციო წესით განხილვისას დაუშვებელია, მასზე საკასაციო სასამართლო ვერ იმსჯელებს. მოცემულ შემთხვევაში, მოპასუხე კომპანიამ მოსარჩელის თანხის, როგორც საჯარიმო თანხის/ პირგასამტეხლოს დაკავების თაობაზე მხოლოდ საკასაციო საჩივრის განხილვის ეტაპზე მიუთითა [(იხ. 2024 წლის 10 დეკემბრის დამატებითი მოსაზრება, ტ. 2, ს.ფ. 192-199) საყურადღებო ის ფაქტი, რომ მოპასუხე კომპანიას სამართლებრივი მოსაზრება 2024 წლის 5 დეკემბერსაც (ს.ფ 182-189) აქვს წარმოდგენილი, თუმცა იგი არ შეიცავს რაიმე მითითებას თანხის საჯარიმო წესით დაკავებასთან დაკავშირებით]. რაზეც საქართველოს უზენაესი სასამართლო ვეღარ იმსჯელებს, რამდენადაც თანხის დაკავება მოპასუხე კომპანიამ არჩეული საპროცესო სტრატეგიით დაუკავშირა „ბეს“ ბუნებას და დაკარგა თანხის პირგასამტეხლოს საფუძვლით დაკავების შეცილების უფლება.

48. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლის შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ არ არსებობს ამგვარი საფუძვლები, შესაბამისად, საკასაციო პალატა უფლებამოსილია თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება.

49. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, რამდენადაც არ არსებობს თანხის დაკავების საფუძველი, საქართველოს უზენაესი სასამართლო მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდეს და მიღებულ უნდა იქნას ახალი გადაწყვეტილება სარჩელის სრულად დაკმაყოფილების თაობაზე - შპს „ა.თ–ს“ ზ.მ–ის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს 13 266 აშშ დოლარის გადახდა.

50. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. იმავე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილების თანახმად, ამ მუხლში აღნიშნული წესები შეეხება აგრეთვე სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გასწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას. თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში ბაჟის სახით გადახდილია 988 ლარი, ხოლო საკასაციო საჩივრის ფარგლებში - 1813 ლარი, შესაბამისად, სარჩელის დაკმაყოფილების პირობებში, შპს „ა.თ–ს“ ზ.მ–ის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს 2 801 ლარის გადახდა ამ უკანასკნელის მიერ სარჩელზე და საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის ასანაზღაურებლად.

51. რაც შეეხება ადვოკატის ხარჯებს, სსსკ-ის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის ბოლო წინადადებით, იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში – განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით. მითითებული ნორმის დისპოზიცია იმგვარად არის ფორმულირებული, რომ არ ადგენს გაწეული ხარჯის სანაცვლო ანაზღაურების ერთმნიშვნელოვან ოდენობას, არამედ ამ ოდენობის გონივრულად განსაზღვრის უფლებას უტოვებს სასამართლოებს. კანონმდებლის ამგვარი მიდგომა განპირობებულია იმ მოსაზრებით, რომ ადვოკატის მომსახურების ხარჯების სანაცვლო ანაზღაურებამ დაუსაბუთებლად არ უნდა შეზღუდოს პროცესის მონაწილე მხარის უფლება და არ უნდა შექმნას წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაღებული ოდენობის ხელოვნურად გაზრდის პროცესუალური საფუძველი; ნორმის ამგვარი შინაარსის მიზანია პროცესის მონაწილე მეორე მხარის უფლებების დაუსაბუთებელი შეზღუდვის თავიდან აცილება (იხ.: სუსგ №ას-1054-2019, 30 სექტემბერი 2019 წელი; №ას-316-316-2018, 7 მაისი 2018 წელი; №ას-1289-2023 7 თებერვალი 2024 წელი). მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა ითვალისწინებს ისეთ ფაქტორებს, როგორიცაა: ადვოკატმა კონკრეტულად რა იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ქმედებები შეასრულა, რა სახის ადამიანური რესურსი დაიხარჯა და ასკვნის, რომ გონივრულია შპს „ა.თ–ს“ ზ.მ–ის სასარგებლოდ დაეკისროს 530. 64 აშშ დოლარის გადახდა საადვოკატო მომსახურების ხარჯის ასანაზღაურებლად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. ზ.მ–ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 18 ივნისის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება;

3. ზ.მ–ის სარჩელი დაკმაყოფილდეს;

4. შპს „ა.თ–ს“ ზ.მ–ის სასარგებლოდ დაეკისროს 13 266 აშშ დოლარის გადახდა;

5. შპს „ა.თ–ს“ ზ.მ–ის სასარგებლოდ დაეკისროს 2 801 ლარის გადახდა ამ უკანასკნელის მიერ სარჩელზე და საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის ასანაზღაურებლად;

6. შპს „ა.თ–ს“ ზ.მ–ის სასარგებლოდ დაეკისროს 530. 64 აშშ დოლარის გადახდა საადვოკატო მომსახურების ხარჯის ასანაზღაურებლად;

7. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე გიზო უბილავა

მოსამართლეები: ლევან მიქაბერიძე

ვლადიმერ კაკაბაძე