28 მაისი 2024 წელი №ას-1628-2023 თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

ამირან ძაბუნიძე

თეა ძიმისტარაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი - შ.პ.ს „ქ–ა“

მოწინააღმდეგე მხარე - მ.ფ–ი

გასაჩივრებული განჩინება _ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 18 ოქტომბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი - თანხის დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. მ.ფ–მა სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე შ.პ.ს. „ქ“-ს მიმართ, მოპასუხისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ 600 000 ევროს გადახდის დაკისრების შესახებ.

2. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 30 მარტის გადაწყვეტილებით - სარჩელი დაკმაყოფილდა. მოპასუხე შ.პ.ს. „ქ“-ს მოსარჩელე მ.ფ–ის სასარგებლოდ გადასახდელად დაეკისრა 600 000 ევროს გადახდა.

4. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოპასუხემ, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

5. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 18 ოქტომბრის განჩინებით - სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 30 მარტის გადაწყვეტილება. სააპელაციო სასამართლომ შემდეგ ფაქტობრივსამართლებრივ საფუძვლებზე მიუთითა:

5.1. შ.პ.ს. „ქ–ა“ არის 2014 წლის 11 მარტიდან რეგისტრირებული კომპანია, რომლის 95% წილის მფლობელი პარტნიორა ფ.მ. იგი ამავდროულად არის შ.პ.ს. „ქ“-ს დირექტორი. ფ.მ. არის იტალიის რესპუბლიკის მოქალაქე.

5.2. 2020 წლის თებერვლის თვეში ქ.ქუთაისის მუნიციპალიტეტის მერიას (წარმოდგენილი მერის - გ.ჭ–ას სახით), იმერეთის გუბერნატორის ადმინისტრაციას (წარმოდგენილი სახელმწიფო წარმომადგენლის - ზ.შ–ძეს) და შ.პ.ს. „ქ“-ს (წარმოდგენილი დირექტორის - ფ.მ–ს სახით) შორის გაფორმდა შეთანხმების აქტი. აქტის თანახმად, მერიის მხრიდან შ.პ.ს. „ს.კ.ტ.ქ“-ში სახელმწიფოს კუთვნილი 100% წილის შ.პ.ს. „ქ“-სთვის პირდაპირი განკარგვით, სიმბოლურ ფასად საკუთრებაში გადაცემის სანაცვლოდ. სხვადასხვა ვალდებულებებთან ერთად შ.პ.ს. „ქ–ა“ კისრულობდა პირველ ეტაპზე განეხორციელებინა 1 700 000 ლარის ოდენობით ინვესტიცია. აქტით განისაზღვრა მხარეთა სხვა ვალდებულებებიც.

5.3. დღეისთვის შ.პ.ს. „ს.კ.ტ.ქ“-ს 100%-იანი წილის მფლობელია ა.ა.ი.პ. ნიუ ვიჟენ უნივერსიტეტი.

5.4. 2020 წლის 16 იანვრიდან 2020 წლის 13 ნოემბრის ჩათვლით მ.ფ–მა შ.პ.ს. „ქ“-ს ანგარიშზე ეტაპობრივად ჩარიცხა ჯამში 600 000 ევრო. თითოეულ გადარიცხვაზე დანიშნულებად მიეთითა - „ს.კ.ტ.ქ–ს სპონსორობა“.

5.5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 28.04.2022 წლის გადაწყვეტილებით (N2/21459-21) დაკმაყოფილდა მ.ფ–ის სარჩელი შ.პ.ს. „ქ–ა“-სთვის 600 000 ევროს დაკისრების ნაწილში, ხოლო მოთხოვნა 13.11.2020 წლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე 600 000 ევროს წლიური 8%-ის დაკისრების შესახებ არ დაკმაყოფილდა. გადაწყვეტილება გაასაჩივრა შ.პ.ს. „ქ“-მ. მ.ფ–ს გადაწყვეტილება არ გაუსაჩივრებია. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2022 წლის 26 ივლისის განჩინებით გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს 28.04.2022 წლის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს.

5.6. სასამართლომ არ გაიზიარა მოსარჩელის პოზიცია, რომ მასსა და შ.პ.ს. „ქ“-ს დირექტორს ფ.მ–ს შორის ზეპირი ფორმით შედგა შეთანხმება წილის ნასყიდობის შესახებ. სასამართლომ აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, უპირველესად, მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის სამართლებრივი სახე უნდა განსაზღვრულიყო და ამის შემდეგ შეფასებულიყო მხარეთა უფლება-მოვალეობები. სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში სადავო იყო მხარეთა შორის ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობა, რომელიც, შესაძლოა გამომდინარეობდა ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან. ამდენად, უნდა შეფასებულიყო საქმეზე არსებული ფაქტობრივი გარემოებების შესაბამისობა ნასყიდობის ურთიერთობის მარეგულირებელი ნორმის (სსკ-ის 477-ე მუხლი) შემადგენლობასთან. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 477-ე მუხლის მიხედვით, ნასყიდობის ხელშეკრულებით გამყიდველი მოვალეა გადასცეს მყიდველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი. მყიდველი მოვალეა გადაუხადოს გამყიდველს შეთანხმებული ფასი და მიიღოს ნაყიდი ქონება. ამრიგად, ნასყიდობის ხელშეკრულება ორმხრივი, კონსესუალური გარიგებაა, სადაც, როგორც გამყიდველს, ისე - მყიდველს გააჩნია კანონით გათვალისწინებული ვალდებულებები. სასამართლომ მიუთითა, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულების შესრულების მოთხოვნისას, მოსარჩელემ ხელშეკრულების დადებისა და ვალდებულების არსებობის ფაქტი უნდა ამტკიცოს, ხოლო მოპასუხემ - ვალდებულების შესრულების ფაქტი, ან იმ გარემოებათა არსებობა, რომლებიც გამორიცხავს შესრულებას ან აძლევს შესრულების დაყოვნების (შესრულების გადადების) უფლებას. შეთანხმების დადების ფაქტის დადასტურების მიზნით, მოსარჩელე მიუთითებდა მის მიერ განხორციელებულ ჩარიცხვებზე, რომლის საფუძველზე მან შ.პ.ს. „ქ–ას“ ანგარიშზე მთლიანობაში ჩარიცხა 600 000 ევრო. გადარიცხვის მიზანს წარმოადგენდა შ.პ.ს. „ქ–ა“-ს საწესდებო კაპიტალში ფ.მ–ს კუთვნილი 95% წილიდან 50%-ის შეძენა, რაც განხორციელდებოდა შ.პ.ს. „ქ“-ს მიერ შ.პ.ს. „ს.კ.ტ.ქ–სი“-ს 100% წილის შეძენის შემდგომ. ამდენად, გადარიცხული თანხა კლუბის შეძენას უნდა მოხმარებოდა. უდავო იყო, რომ შ.პ.ს. „ქ“-ს საფეხბურთო კლუბის შეძენა არ განუხორციელებია, კლუბის 100%-იანი წილის მფლობელია ა.ა.ი.პ. ნიუ ვიჟენ უნივერსიტეტი. ამდენად, საბოლოო შედეგი - (შ.პ.ს. „ქ“-ს მიერ კლუბის შეძენა) - არ დამდგარა. არც შ.პ.ს. „ქ“-ს ანგარიშზე განხორციელებული გადარიცხვებით დასტურდებოდა, რომ გადარიცხვის სანაცვლოდ მოსარჩელე იძენდა საწარმოში წილს. ასეთ მოცემულობაში რჩებოდა მხოლოდ მოსარჩელის ახსნა-განმარტება, რაც მოპასუხის მხრიდან სადავოობის პირობებში სარწმუნო მტკიცებულებად ვერ მიიჩნეოდა. სასამართლომ ასევე მიუთითა, რომ მოპასუხე საერთოდ გამორიცხავდა მოსარჩელესთან მსგავსი შინაარსის შეთანხმების არსებობას, თუმცა ამავდროულად არ განმარტავდა, რა სამართლებრივი საფუძვლით მიიღო მოსარჩელისგან თანხა და თანხის სანაცვლოდ რაიმე ვალდებულება უნდა შეესრულებინა თუ არა.

5.7. სააპელაციო პალატამ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 316-ე, 317-ე, 50-ე, 327-ე, 477-ე მუხლებზე ასევე საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-3, მე-4, 102-ე, 103-ე მუხლებზე და აღნიშნა, რომ სამოქალაქო საქმეზე დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღების ერთადერთი გზა მტკიცება იყო, რომლითაც დგინდებოდა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტობრივი გარემოებები.

5.8. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე განმარტავდა, რომ მასსა და ფ.მ.ს შორის არსებობდა ზეპირი შეთანხმება, რომლის ფარგლებში ფ.მ. ვალდებულებას კისრულობდა, მოსარჩელისთვის საკუთრებაში გადაეცა შ.პ.ს. „ქ“-ში კუთვნილი 95% წილიდან 50%. თავის მხრივ, მ.ფ–ს შ.პ.ს. „ქ“-სთვის უნდა გადაერიცხა თანხები, რაც მოხმარდებოდა შ.პ.ს. „ს.კ.ტ.ქ“-ს შეძენას. მტკიცებულების სახით მოსარჩელე მიუთითებდა მის მიერ განხორციელებულ გადარიცხვებზე. მოსარჩელე განმარტავდა, რომ მან ჯეროვნად შეასრულა შეთანხმებით ნაკისრი ვალდებულება, თუმცა მოპასუხის მიერ წილის გადაცემა არ მომხდარა. აღნიშნულის საპირისპიროდ, მოპასუხე საერთოდ უარყოფდა მსგავსი შინაარსის გარიგებაზე მოსარჩელესთან შეთანხმებას. შესაბამისად, ვინაიდან ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების ფაქტი სადავო იყო, მოსარჩელე მხარე იყო ვალდებული, სათანადო მტკიცებულებების წარმოდგენით დაედასტურებინა ხელშეკრულების არსებობა, როგორც შემხვედრი ვალდებულების წარმოშობის საფუძველი შ.პ.ს. „ქ“-ს მხრიდან, ვინაიდან მოსარჩელის განმარტებით, მას ნასყიდობის საფასური გადახდილი ჰქონდა. მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა შორის მიღწეული შეთანხმების არსებობა არ დასტურდებოდა.

5.9. ამასთან, პალატამ აღნიშნა რომ სახელშეკრულებო ურთიერთობის არსებობის დაუდასტურებლობის ფაქტი არ ნიშნავდა სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარს, ვინაიდან თუ არსებობს სათანადო ფაქტების მითითება, სასამართლომ მოთხოვნის დასაბუთებულობა ასევე კანონისმიერი საფუძვლებით უნდა შეამოწმოს.

5.10. სააპელაციო პალატამ განმარტა, რა შემთხვევაში გამოიყენება უსაფუძვლო გამდიდრების წესები სამოქალაქო სამართალში. მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 385-ე, 976-ე, მუხლებზე და განმარტა, უსაფუძვლო გამდიდრების მიზანი, რომ ეს არის სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე შეძენილი ქონების (რომელშიც უნდა ვიგულისხმოთ უფლების ან გარკვეული შეღავათის, უპირატესობის) ამოღება, რითაც უნდა უზრუნველყოფილ იქნეს სამართლიანობის აღდგენა ანუ იმ მდგომარეობის აღდგენა, რომელიც იარსებებდა არაუფლებამოსილი პირის მიერ დაზარალებულის ხარჯზე გარკვეული შეღავათის, უფლების, უპირატესობის მიღებამდე”... ამასთან, სამართლისათვის არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს, თუ რა საშუალებით გამდიდრდა პირი – მიიღო თუ დაზოგა ქონება. ფაქტი ერთია – ვითომ კრედიტორის ქონებრივ სფეროში აღმოჩნდა ქონება, რომელსაც იქ არსებობის სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნია და, აქედან გამომდინარე, ექვემდებარება უფლებამოსილი პირისათვის დაბრუნებას.

5.11. ზემოაღნიშნულის საფუძველზე სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ განსახილველ შემთხვევაში მხარეთა შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობის არსებობა არ დადგინდა, თუმცა უდავო ფაქტი იყო ის, რომ 2020 წლის 16 იანვრიდან 2020 წლის 13 ნოემბრის ჩათვლით მ.ფ–მა შ.პ.ს. „ქ“-ს ანგარიშზე ეტაპობრივად ჩარიცხა ჯამში 600 000 ევრო. თითოეულ გადარიცხვაზე დანიშნულებად მიეთითა - „ს.კ.ტ.ქ–ს სპონსორობა“. ასეთი შეთანხმების არსებობას მოპასუხე/აპელანტი უარყოფდა, თუმცა მის მიერ არ იყო მითითებული, რა სამართლებრივი საფუძველი ჰქონდა აღნიშნული თანხის მიღებას, ხომ არ ემსახურებოდა იგი მის მიმართ რაიმე სახის ვალდებულების შესრულებას. პალატამ განმარტა, რომ როდესაც მოპასუხე სახელშეკრულებო ურთიერთობის არსებობას უარყოფდა, თუმცა მოსარჩელის მიერ თანხის გადარიცხვა დადასტურებული იყო, მასზე გადადიოდა თანხის მიღების საფუძვლის მითითების და დადასტურების მტკიცების ტვირთი. ასეთი მტკიცება მოპასუხეს/აპელანტს არ განუხორციელებია. შესაბამისად, პალატა დაეთანხმა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებას, რომ მოპასუხის მიერ უსაფუძვლოდ მიღებული თანხა ექვემდებარებოდა უკან დაბრუნებას. შესაბამისად, მიიჩნია, რომ სასამართლომ მართებულად დააკისრა შ.პ.ს. „ქ“-ს მ.ფ–ის სასარგებლოდ 600 000 ევროს გადახდა.

6. სააპელაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოპასუხემ, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგ გარემოებებზე მითითებით:

კასატორმა აღნიშნა, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის (აგრეთვე მ.ფ–სა და შ.პ.ს. „ქ“-ს დირექტორს, ფ.მ–ს, როგორც ფიზიკურ პირს შორის) არასდროს დადებულა იმ შინაარსის შეთანხმება, რომელზედაც მიუთითებს მ.ფ–ი თავის სარჩელში. შ.პ.ს. „ქ“-ს (აგრეთვე შ.პ.ს. „ქ“-ს დირექტორს, ფ.მ–ს, როგორც ფიზიკურ პირს) არ უკისრია მ.ფ–ის წინაშე შ.პ.ს. „ს.კ.ტ.ქ“-ს საწესდებო კაპიტალის 100%-იანი წილის შეძენის და შემდეგ შ.პ.ს. „ქ“-ს საწესდებო კაპიტალის 50%-ის მ.ფ–ისთვის მიყიდვის ვალდებულება. აპელანტ შ.პ.ს. „ქ“-ს (დირექტორის - ფ.მ–ს) მტკიცებით, მ.ფ–ი მოქმედებს არაკეთილსინდისიერად, იგი არაერთხელ ყოფილა მიცემული სისხლის სამართლის პასუხისგებაში თაღლითობისთვის.

7. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის მიერ საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია:

8. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.

9. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.

10. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლოს განხილვის საგანია მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისათვის თანხის დაკისრების მართლზომიერება.

11. საქმეში არსებული მასალებით დადგენილია, რომ 2020 წლის 16 იანვრიდან 2020 წლის 13 ნოემბრის ჩათვლით მ.ფ–მა შ.პ.ს. „ქ“-ს ანგარიშზე ეტაპობრივად ჩარიცხა ჯამში 600 000 ევრო. თითოეულ გადარიცხვაზე დანიშნულებად მიეთითა - „ს.კ.ტ.ქ–ს სპონსორობა“ თანხის გადარიცხვის საფუძვლად მოსარჩელე მიუთითებდა მხარეებს შორის არსებულ წილის ნასყიდობის შესახებ ზეპირ შეთანხმებაზე. ვინაიდან, მოსარჩელის მითითება ნასყიდობის ხელშეკრულების არსებობის თაობაზე ემყარებოდა მხოლოდ მის ახსნა-განმარტებას, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებმა არ გაიზიარეს მოსარჩელის პოზიცია, მასსა და შ.პ.ს. „ქ“-ს დირექტორს ფ.მ–ს შორის წილის ნასყიდობის შესახებ ზეპირი ფორმით შეთანხმების არსებობის თაობაზე. სასამართლომ ასევე მიუთითა, რომ მოპასუხე საერთოდ გამორიცხავდა მოსარჩელესთან მსგავსი შინაარსის შეთანხმების არსებობას, თუმცა ამავდროულად არ განმარტავდა, რა სამართლებრივი საფუძვლით მიიღო მოსარჩელისგან თანხა და თანხის სანაცვლოდ რაიმე ვალდებულება უნდა შეესრულებინა თუ არა.

12. ამრიგად, შექმნილია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოება _ დადგენილია მოსარჩელის მიერ მოპასუხისათვის სხვადასხვა დროს ფულადი თანხების გადაცემის ფაქტი, მოსარჩელე ვერ ადასტურებს მხარეთა შორის ნასყიდობის ხელშეკრულების არსებობას. თავის მხრივ, ვერც მოპასუხე ადასტურებს თანხის მიღების საფუძველს. აქვე საჭიროა განიმარტოს, რომ თანხის დაკისრების მოთხოვნის არსებობისას, როდესაც მტკიცდება თანხის გადაცემის ფაქტი, თუმცა სადავოა თანხის მიღების საფუძველი, მტკიცების ტვირთის განაწილების ობიექტური და სამართლიანი წესის თანახმად (სსსკ 102-ე მუხლის პირველი ნაწილი), მოპასუხის მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებაა, დაადასტუროს, რომ მას სადავო თანხების მიღების სამართლებრივად ვარგისი საფუძველი გააჩნდა, რათა თავი დაიცვას უსაფუძვლო გამდიდრების მომწესრიგებელი ნორმების გამოყენებისაგან.

13. საკასაციო სასამართლო, საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობის შემოწმებისას, უპირველესად, მტკიცების ტვირთის განაწილების საკითხზე მიუთითებს. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლის პირველ ნაწილის თანახმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. ამავე კოდექსის 102-ე მუხლის თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. დასახელებული ნორმების თანახმად, სამოქალაქო პროცესში მხარეები ვალდებული არიან, სათანადო მტკიცებულებების წარდგენის გზით დაადასტურონ მათი პოზიციის გასამყარებლად მითითებული გარემოებების არსებობა.

14. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან, თუ რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არა, ესაა – სარჩელის საგანი (მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი), მოპასუხის შესაგებელი და შესაბამისი მატერიალურ სამართლებრივი ნორმა. მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოსარჩელემ, მეორე ნაწილი კი – მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის განაწილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაადგინოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს (იხ. ჰაინ ბიოლინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2003, გვ.64).

15. სააკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სრულად იზიარებს გასაჩივრებული განჩინების ფაქტობრივ-სამართლებრივ დასაბუთებას და მიუთითებს, რომ საქმეში დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების ურთიერთმიმართება, ასევე მტკიცებულებათა შეპირისპირება და ერთობლივი გაანალიზება, არ ადასტურებს კასატორის მოთხოვნის საფუძვლიანობას. მხარეთა შორის ზეპირი შეთანხმების არსებობა არ არის დადასტურებული, თუმცა არც მოპასუხის მიერ თანხის მიღების საფუძველი არ დასტურდება. ამდენად, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების მიერ და საქმეში არსებული მტკიცებულებების საფუძველზე დადგენილ გარემოებებსა და მათ სამართლებრივ შეფასებას, ვერ აბათილებს კასატორი. წინამდებარე განჩინებაში აღწერილი ფაქტები მიიჩნევა დამტკიცებულად და სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსთვისაც. შესაბამისად, სასამართლო შეაფასებს კასატორის სამართლებრივი პრეტენზიების პერსპექტიულობას.

16. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის განსაზღვრა სასამართლოს პრეროგატივაა და მხარის მიერ სარჩელის დამფუძნებელ ნორმად კანონის ამა თუ იმ დანაწესის მითითება არ არის გადაწყვეტილების მიღების პროცესში სასამართლოსათვის ხელისშემშლელი. სამართალში დამკვიდრებულია პრინციპი “jura novit curia“ (სასამართლომ იცის კანონი). მოთხოვნის იურიდიული მართებულობის კვლევა მოიაზრებს სასამართლოს მხრიდან დამფუძნებელი ნორმების სწორად მოძიებას, რომელიც დავის გადაწყვეტის ფუნდამენტს წარმოადგენს (იხ. სუსგ-ები: N ას-559-2019; N ას- 1426-2018; N ას-1322-2018). განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელის სამართლებრივი ინტერესია, დაიბრუნოს მოპასუხისთვის გადაცემული თანხები, რაც მიღწევადი არ არის მოსარჩელის მიერ დასახელებული სამართლებრივი ნორმებით, სასამართლომ თავად უნდა განსაზღვროს, არსებობს თუ არა მატერიალურსამართლებრივი ნორმა, რომელიც მოსარჩელის ინტერესს აქცევს განხორციელებადად. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას მასზედ, რომ სარჩელის მიზანი მიიღწევა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კონდიქციური ვალდებულებების მომწესრიგებელი ნორმით, კერძოდ, 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით, რომლის თანახმად, პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში.

17. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ზოგადად კონდიქციური დანაწესების (სსკ-ის 976-991-ე მუხლები) გამოყენების უმთავრესი წინაპირობა მის სუბსიდიურობაში ვლინდება, რაც იმას ნიშნავს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების წესები მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმებად გვევლინება მხოლოდ მაშინ, როდესაც სასამართლო მოვლენათა დინამიკის გათვალისწინებით დაასკვნის, რომ გამორიცხულია სხვა უფრო სპეციალური ნორმის გამოყენება (მაგ: პოსესორული ან ვინდიკაციური სარჩელები (სანივთო სამართალი), სარჩელი ვალდებულების შესრულების შესახებ (როგორც პირველადი, ისე _ მეორადი მოთხოვნები) და სხვა) - (იხ. სუსგ-ები: N ას-774-723-2017, 11.10.2017 წ.; #ას-794-794-2018, 11.09.2018; N1021-2019, 20.12.2019წ.).

18. პალატა მიუთითებს, რომ კონდიქციური ვალდებულებების არსებობის მიზანი უსაფუძვლოდ გადანაცვლებული ქონებრივი სიკეთის უკუქცევაა. საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, შესრულების კონდიქცია გულისხმობს ვითომ კრედიტორის ქონების შეგნებულ და მიზანმიმართულ გაზრდას, რომელსაც არ გააჩნია სამართლებრივი (სახელშეკრულებო ან კანონისმიერი) საფუძველი ან ამგვარი საფუძველი, ნორმაში მითითებულ გარემოებათაგან ერთ-ერთის არსებობის გამო, არ წარმოშობილა, ან შემდგომ შეწყდა. შესრულების უკან მოთხოვნისათვის აუცილებელია შემდეგი წინაპირობების არსებობა: 1) ერთი პირის მიერ მეორისათვის სამართლებრივი სიკეთის შესრულების საფუძველზე გადაცემა; 2) მეორე პირის მიერ შესრულების საფუძველზე სამართლებრივი სიკეთის შეძენა; 3) შესრულებისათვის სამართლებრივი საფუძვლის არარსებობა. შესაბამისად, კონდიქციური ვალდებულების მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებია: მოპასუხის გამდიდრება; ამის შესაბამისად, მოსარჩელის ქონებრივი დანაკლისი; სამართლებრივ სიკეთეთა ამ გადანაცვლების უსაფუძვლობა/გაუმართლებლობა. სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე შესრულება სსკ-ის 102.1. მუხლიდან გამომდინარე მოსარჩელის მტკიცების ტვირთია, უფრო ზუსტად კი, მოსარჩელემ უნდა დაასაბუთოს გადაცემით სსკ-ის 976-ე მუხლით გათვალისწინებული რომელი ვალდებულება უნდა შესრულებულიყო და რომ ეს ვალდებულება, ფაქტობრივად არ არსებობს. ვალდებულების არარსებობა კი, ნიშნავს შესრულების სამართლებრივი საფუძვლის არარსებობას. ამასთან, მოპასუხემ, პოზიტიურად უნდა დაასაბუთოს საწინააღმდეგო, კერძოდ, რა არის შესრულების სამართლებრივი საფუძველი, მისი აზრით, რისთვის მიიღო შესრულება (იხ. სუსგ. №ას-494-474-2016). საგულისხმოა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მტკიცების ტვირთი განაწილდა ზემოაღნიშნული წესის შესაბამისად.

19. მოსარჩელის სასარგებლოდ, უსაფუძვლოდ მიღებული თანხის მოპასუხისათვის დაკისრებასთან დაკავშირებით, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ „უსაფუძვლო გამდიდრების მიზანი არის სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე შეძენილი ქონების (რომელშიც უნდა ვიგულისხმოთ უფლების ან გარკვეული შეღავათის, უპირატესობის) ამოღება, რითაც უნდა უზრუნველყოფილ იქნეს სამართლიანობის აღდგენა ანუ იმ მდგომარეობის აღდგენა, რომელიც იარსებებდა არაუფლებამოსილი პირის მიერ დაზარალებულის ხარჯზე გარკვეული შეღავათის, უფლების, უპირატესობის მიღებამდე”... უსაფუძვლო გამდიდრების ინსტიტუტის ნორმები აღჭურვილია დაცვითი ფუნქციით, რათა უზრუნველჰყოს არაუფლებამოსილი სუბიექტისაგან უსაფუძვლოდ მიღებული ქონების ამოღება და მისი უფლებამოსილი პირისათვის გადაცემა. შედეგობრივი თვალსაზრისით, სამართლისათვის არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს, თუ რა საშუალებით გამდიდრდა პირი – მიიღო თუ დაზოგა ქონება. ფაქტი ერთია – ვითომ კრედიტორის ქონებრივ სფეროში აღმოჩნდა ქონება, რომელსაც იქ არსებობის სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნია და, აქედან გამომდინარე, ექვემდებარება უფლებამოსილი პირისათვის დაბრუნებას“ (შეადრ: სუსგ N ას-390-390-2018, 15.05.2018 წ).

20. პალატა დამატებით მიუთითებს, რომ „კონდიქციური ვალდებულების არსებობისას, არ გაითვალისწინება არც კონტრაჰენტის კეთილსინდისიერება და არც ბრალეულობა. ამ ვალდებულების მიზანი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე გადანაცვლებულ მატერიალურ/არამატერიალურ ქონებრივ სიკეთეთა ისე აღდგენაა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ შექმნილიყო კონდიქციური ვალდებულების მახასიათებელი წინაპირობები. ქონებრივი წონასწორობის აღდგენის მიზნით, კანონი “განსაზღვრავს უსაფუძვლოდ გადაცემულის დაბრუნებას, რათა ხელი შეეწყოს სტაბილურ სამოქალაქო ბრუნვას და ბრუნვის მონაწილე რომელიმე მხარე იმგვარ მდგომარეობაში არ აღმოჩნდეს, რომელსაც სამართლებრივი წინაპირობები გამდიდრების ეტაპზე არ გააჩნია“ (ახალაძე მ., უსაფუძვლო გამდიდრება 2015-2018 წლის პირველი ნახევარი, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გამომცემლობა, თბ., 2019, 32 ).

21. განსახილველ შემთხვევაში მოპასუხემ მოსარჩელისაგან მიიღო თანხა 600 000 ევროს ოდენობით, რომლის სანაცვლოდ მოსარჩელეს რაიმე სახის სარგებელი არ მიუღია, ამასთან, მოპასუხე ვერ ადასტურებს, რა საფუძვლით ჩაერიცხა მას თანხები. შესაბამისად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სახეზე შესრულების კონდიქციის ფაქტი, რაც ექვემდებარება მოსარჩელისთვის დაბრუნებას იმ საფუძვლით, რომ ადგილი არ ჰქონდეს მოპასუხის უსაფუძვლო გამდიდრებას. საკასაციო პალატა იზიარებს ქვემდგომი ინსტანციების მსჯელობას, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების გამოყენება ხდება მოთხოვნის სხვა საფუძვლებთან სუბსიდიალურად, რაც იმას ნიშნავს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების სამართლის ნორმების, როგორც მოთხოვნის საფუძვლის, გამოყენება ბოლოს უნდა განხორციელდეს ანუ მას შემდეგ, რაც გამოირიცხება მოთხოვნის დაკმაყოფილება სახელშეკრულებო ან სხვა კანონისმიერი საფუძვლებიდან. განსახილველ შემთხვევაში, ვინაიდან დადგენილია მოსარჩელის მხრიდან მოპასუხისათვის თანხის გადაცემა, თუმცა სანაცვლო შესრულება არ იკვეთება და არც შესრულების საფუძველი დგინდება, სახეზე გვაქვს მდგომარეობა, როდესაც მოსარჩელის მიერ გადახდილი თანხა სანაცვლო ვალდებულების გარეშეა გადახდილი, რის გამოც, მას წარმოეშვა უსაფუძვლოდ გამდიდრებული პირისაგან - მოპასუხისაგან მის მიერ გადახდილი თანხის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება.

22. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტების ფარგლებში, რაც სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის (სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლი), კასატორმა ვერ შეძლო დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზიის წარმოდგენა, რითაც ვერ დაძლია გასაჩივრებული განჩინების ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება და ვერ შეძლო მისი გაბათილება სარწმუნო მტკიცებულებებით. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით. ასეთ საფუძველზე ვერც კასატორი მიუთითებს.

23. ამრიგად, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობები არ არსებობს, რაც მისი არსებითად განსახილველად დაუშვებლად ცნობის სამართლებრივი საფუძველია.

24. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401.4 მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან საკასაციო საჩივარი დაუშვებელია, ხოლო კასატორს გადახდილი აქვს საკასაციო სამართალწარმოებისათვის განსაზღვრული სახელმწიფო ბაჟი - 8000 ლარი, მას უნდა დაუბრუნდეს გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 8000 ლარის 70% – 5600 ლარი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე, 284-ე, 285-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. შ.პ.ს „ქ“-ს საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად.

2. შ.პ.ს „ქ“-ს (ს/ნ .....) დაუბრუნდეს ნ. ტ–ძის (პ/ნ .....) მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის – 8000 ლარის (საგადასახადო დავალება №9712, გადახდის თარიღი: 17.01.2024წ, ს.ს. „თიბისი ბანკი“) 70% – 5600 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

ამირან ძაბუნიძე

თეა ძიმისტარაშვილი