№ას-738-2024

13 თებერვალი, 2025 წელი თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

გიორგი მიქაუტაძე (თავმჯდომარე),

რევაზ ნადარაია (მომხსენებელი), თამარ ზამბახიძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო“ (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ხ.გ–ძე (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 მაისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – გარიგების ბათილად ცნობა, საკუთრების უფლების აღდგენა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. ხ.გ–ძემ (შემდეგში - მოსარჩელე, მოწინააღდეგე მხარე) სარჩელი აღძრა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიაში სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს“ მიმართ (შემდეგში - მოპასუხე, კასატორი) შემდეგი სასარჩელო მოთხოვნებით:

1.1.ბათილად იქნას ცნობილი 2011 წლის 07 დეკემბერს, ცალმხრივი ნებით გამოვლენილი გარიგება, რომლითაც მოსარჩელე ხ.გ–ძემ სახელმწიფოს სასარგებლოდ მიატოვა უძრავი ქონება, 2002 კვ.მ. სასოფლო სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი მდებარე ქ. ბათუმი, დასახლება ....... (ამჟამად ქ. ბათუმი, ........), ს/კ ........

1.2.უძრავი ქონება, 2002 კვ.მ. სასოფლო სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი, მდებარე: ქ. ბათუმი, .......... (ს/კ .......) აღირიცხოს ხ.გ–ძის საკუთრებად.

2. მოპასუხემ წარმოდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო.

3. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილებით, ბათილად იქნა ცნობილი 2011 წლის 07 დეკემბერს, ცალმხრივი ნებით გამოვლენილი გარიგება, რომლითაც მოსარჩელე ხ.გ–ძემ სახელმწიფოს სასარგებლოდ მიატოვა უძრავი ქონება, 2002 კვ.მ. სასოფლო სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი მდებარე ქ. ბათუმი, დასახლება ....... (ამჟამად ქ. ბათუმი, ..........), ს/კ .........; უძრავი ქონება, 2002 კვ.მ. სასოფლო სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი, მდებარე: ქ. ბათუმი, ......... (ს/კ .........) აღირიცხა ხ.გ–ძის საკუთრებად; სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოს“ მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა მოსარჩელის მიერ წინასწარ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის ანაზღაურება 3000 ლარის ოდენობით.

4. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტომ“, რომელმაც მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

5. გასაჩივრებული განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი:

5.1. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 24 მაისის განჩინებით, სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს“ სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2022 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილება.

6. სააპელაციო სასამართლოს განჩინების ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:

6.1. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

6.1.1. 2010 წლის 30 დეკემბერს, ხელვაჩაურის არქივის მიერ გაცემული ცნობის საფუძველზე, ფიზიკური პირების - გ.ხ–ას, ს.ხ–ასა და ს.ხ–ას თანასაკუთრებაში აღირიცხა ქ. ბათუმში, ........ დასახლებაში მდებარე უძრავი ქონება - 2002 კვ.მ. სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი, საკადასტრო კოდით - №...

6.1.2. 2011 წლის 03 იანვარს, აღნიშნული უძრავი ქონება (ს/კ .....), ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, აღირიცხა რ.მ–ძის საკუთრებად.

6.1.3. 2011 წლის 07 თებერვლიდან უძრავი ქონების (ს/კ .......) მესაკუთრედ, ასევე, ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, აღირიცხა თ.მ-უ–ი.

6.1.4. 2011 წლის 21 მარტს, თ.მ-უ–სა და ხ.გ–ძეს შორის გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, ხ.გ–ძემ 60000.00 (სამოცი ათას) აშშ დოლარად შეიძინა თ.მ-უ–ის საკუთრებში არსებული 2002 კვ.მ. მიწის ნაკვეთი, მდებარე - ქ. ბათუმში, დასახლება ......., საკადასტრო კოდით - №........ (აღნიშნული უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულება, აუდიტორული კომპანია „ი-ა–ის“ 2021 წლის 26 აპრილის დასკვნის შესაბამისად, შეადგენს 220 000 ლარს).

6.1.5. 2011 წლის 25 მარტს, უძრავი ქონება (საკადასტრო კოდი №......) საჯარო რეესტრში აღირიცხა ხ.გ–ძის საკუთრებად.

6.1.6. მხარეთა შორის სადავო არ არის ის გარემოება, რომ ხ.გ–ძე უძრავი ქონების შეძენის შემდეგ, ფაქტობრივადაც დაეუფლა და დღემდე ფლობს ნასყიდობის საგანს.

6.1.7. 2011 წლის 07 დეკემბერს, ხ.გ–ძემ განცხადებით მიმართა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს და ითხოვა, მის საკუთრებაში რიცხულ უძრავ ქონებაზე (მდებარე: ქ. ბათუმი, დასახლება ......., უძრავი ქონების საკადასტრო კოდი - №.......), საკუთრების მიტოვების რეგისტრაცია, სახელმწიფოს სასარგებლოდ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 184-ე მუხლის და „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-14 მუხლის საფუძველზე.

6.1.8. ხ.გ–ძის განცხადების საფუძველზე, 2002 კვ.მ. სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი, მდებარე - ქ. ბათუმი, დასახლება ......., საკადასტრო კოდით - №......., საჯარო რეესტრში, 2011 წლის 13 დეკემბრიდან აღირიცხა სახელმწიფოს საკუთრებად. უძრავი ქონება (ს/კ №.......) დღემდე რეგისტრირებულია სახელმწიფო საკუთრების ობიექტად.

6.1.9. 2011 წლის მდგომარეობით, სადავო უძრავი ქონების (ს/კ №........) მისამართი დაზუსტდა და ნაცვლად მისამართისა - ქ. ბათუმი, დასახლება ......., უძრავი ქონების მისამართად განისაზღვრა - ქ. ბათუმი, .........

6.1.10. მოსარჩელე მხარის განმარტებით, რაც სადავოდ არ გაუხდია მოპასუხეს, დგინდება, რომ 2011 წლის 21 მარტიდან, ანუ, ხ.გ–ძის მიერ სადავო მიწის ნაკვეთის შეძენის პერიოდიდან დღემდე, მოსარჩელე უწყვეტად ფლობს და უვლის სადავო მიწის ნაკვეთს, სახელმწიფოს სასარგებლოდ საკუთრების უფლების დათმობის მიუხედავად.

6.1.11. მხარეთა შორის სადავო არ არის ის გარემოებაც, რომ 2016 წლის 27 მაისს, ხ.გ–ძემ სხვა პირებთან ერთად, განცხადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას და მოითხოვა სახელმწიფოს სასარგებლოდ სადავო მიწის ნაკვეთის დათმობის იძულების ფაქტთან დაკავშირებით გამოძიების ჩატარება, თუმცა, მოთხოვნა არ დაკმაყოფილდა. საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2017 წლის 25 ოქტომბრის N13/68890 შეტყობინების მიხედვით, განცხადებაში მოყვანილ ფაქტებთან დაკავშირებით, გამოძიება არ დაიწყო იმ მიზეზით, რომ 2012 წლის 07 თებერვალს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის კოლეგიამ კონკრეტული პირების მიმართ გამოიტანა გამამტყუნებელი განაჩენი, სადაც სასამართლომ იმსჯელა სადავო „მიწის ნაკვეთების წარმომავლობის და მათი შეძენის კანონიერების საკითხზეც“.

6.1.12. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის კოლეგიის 2012 წლის 07 თებერვლის გამამტყუნებელი განაჩენით (საქმე N1/433-12) დასტურდება, რომ სასამართლომ დააკმაყოფილა რა პროკურატურის შუამდგომლობა, დაამტკიცა საპროცესო შეთანხმება პროკურორსა და ბრალდებულებს - ო. ქ–ს, რ. ბ–ს, ი. ბ–ძეს, ჯ. ყ–ს და რ.მ–ძეს შორის. განაჩენის თანახმად, მითითებული პირების მსჯავრდების საფუძველი გახდა ის გარემოება, რომ მათ მიერ დამზადებული ყალბი დოკუმენტების საფუძველზე, უკანონოდ განიკარგა ხელვაჩაურის რაიონის სოფელ ........, ბათუმის აეროპორტის დასახლების მიმდებარედ არსებული, სახელმწიფოს კუთვნილი 9615 მ² მიწის ნაკვეთი, დაყოფილი 05 ერთეულ მიწის ნაკვეთად, რომლებიც 2010 წლის 30 დეკემბერსა და 2011 წლის 05 იანვარს დარეგისტრირდა სხვადასხვა პირის საკუთრებად. მიწის ნაკვეთების ყალბი დოკუმენტების საფუძველზე, უკანონო რეგისტრაციის შემდეგ, ნასყიდობის ფიქტიური ხელშეკრულებების საფუძველზე, მიწის ნაკვეთები გასხვისდა რამდენიმეჯერ, საბოლოოდ, მიწის ნაკვეთები გადაფორმდა და დარეგისტრირდა კონკრეტული პირების, მათ შორის ხ.გ–ძის საკუთრებად.

6.2. მოცემული დავის ფარგლებში, სააპელაციო სასამართლოს შეფასების საგანს წარმოადგენდა, უძრავ ქონებაზე სახელმწიფოს სასარგებლოდ საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ, სადავო ცალმხრივი გარიგების დადებისას, მოსარჩელის მიერ წერილობით გამოვლენილი პოზიცია ასახავდა თუ არა მის ნამდვილ შინაგან ნებას; აღნიშნული ნება განპირობებული იყო სახელმწიფოსათვის სადავო ქონების რეალურად ჩუქების სურვილით, თუ ნების გამოვლენა განაპირობა იმგვარმა გარემოებამ, რომელიც არღვევს საყოველთაოდ მიღებული ქცევის სტანდარტს და ნების გამოვლენას აქცევს ამორალურ გარიგებად.

6.3. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ ის სამართლებრივი შედეგი, რისი მიღწევაც მოსარჩელე ხ.გ–ძეს სურდა (უძრავ ქონებაზე დადებული ცალმხრივი გარიგების ბათილად ცნობა და უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების დაბრუნების მოთხოვნა), საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე (ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს), ამავე კოდექსის 978-ე (პირს, რომელიც მეორე პირს გადასცემს რაიმეს არა ვალდებულების შესასრულებლად, არამედ იძულების ან მუქარის საფუძველზე, შეუძლია მოითხოვოს მისი უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მიმღებს უფლება ჰქონდა გადაცემულზე) და ამავე კოდექსის 979.1-ე (უკან დაბრუნების მოთხოვნა ვრცელდება შეძენილზე, მიღებულ სარგებელზე, სევე სხვა ყველაფერზე, რაც მიმღებმა შეიძინა მიღებული საგნის განადგურების, დაზიანების ან ჩამორთმევის სანაცვლო ანაზღაურების სახით) მუხლებიდან გამომდინარეობდა. უდავო იყო, რომ მოსარჩელის მოთხოვნას წარმოადგენდა მის მიერ გამოვლენილი ცალმხრივი ნების (რომლის საფუძველზედაც უძრავი ქონება გადავიდა სახელმწიფოს საკუთრებაში) ბათილობიდან გამომდინარე, სადავო მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების დაბრუნება.

6.4. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ მოსარჩელემ, სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლება შეიძინა უძრავი ქონების მესაკუთრედ რეგისტრირებულ პირთან - თ.მ-უ–თან გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, რომელიც მოპასუხე/აპელანტი მხარის მტკიცებით, ფიქტიურ გარიგებას წარმოადგენდა.

6.5. პალატამ არ გაიზიარა აპელანტი მხარის მტკიცება, რომ მოსარჩელესა და თ.მ-უღურს შორის გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულება ფიქტიურ ხასიათს ატარებდა, რის გამოც, მოსარჩელეს ამ გარიგების საფუძველზე, საკუთრების უფლება რეალურად არ შეუძენია და ის მხოლოდ ფორმალურად გახდა უძრავი ქონების მესაკუთრე. აპელანტის ზემოხსენებული მოსაზრება პალატის მოსაზრებით, ემყარებოდა მხოლოდ საქმეში მტკიცებულების სახით წარმოდგენილ კანონიერ ძალაში შესულ განაჩენს, რომლის მიხედვითაც, კონკრეტულ პირებს, მათ შორის უძრავი ქონების ყოფილ მესაკუთრეს რ. მიქელაძეს (მაგრამ არა თ.მ-უ–სა და ხ.გ–ძეს) მსჯავრი დაედოთ ანგარებით ყალბი დოკუმენტის შედგენა/გაცემასა და თაღლითურად სხვისი (სახელმწიფოს) ქონების მითვისებაში.

6.6. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ დაუსაბუთებელი და უსაფუძვლო იყო აპელანტის პრეტენზია იმასთან დაკავშირებით, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მტკიცებულების სახით წარდგენილ კანონიერ ძალაში შესულ განაჩენზე დაყრდნობით, უნდა მიეჩნია, რომ მოსარჩელემ საკუთრების უფლება უძრავ ქონებაზე შეიძინა ფიქტიური (ბათილი) გარიგების საფუძველზე, ხოლო მოგვიანებით, სახელმწიფოს სასარგებლოდ ნებაყოფლობით მიატოვა ფიქტიური გარიგების საფუძველზე შეძენილი საკუთრების უფლება სადავო მიწის ნაკვეთზე.

6.7. პალატამ სრულად გაიზიარა რა, ამ მიმართებით პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნა, აღნიშნა, რომ მოცემული დავის განხილვა/გადაწყვეტისათვის საქმეში წარმოდგენილი განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს პრეიუდიციული ძალა არ ჰქონდათ, თანახმად, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 106-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტით დადგენილი წესისა.

6.8. პალატამ მიიჩნია, რომ მოპასუხე მხარის პოზიციის შეფასებისას, საქალაქო სასამართლომ სრულიად მართებულად გაამახვილა ყურადღება იმ გარემოებაზე, რომ ზემოხსენებული განაჩენი არ წარმოადგენდა სამოქალაქო დავაზე მიღებულ გადაწყვეტილებას და ამასთან, სისხლის სამართლის საქმეში მონაწილე პირები არ იყვნენ განსახილველი სამოქალაქო დავის მხარეები. გარდა ამ აუცილებელი სამართლებრივი ელემენტების არარსებობისა, პალატის მითითებით, პრეიუდიციას გამორიცხავდა დავის საგანიც: უდავო იყო, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილებით შესწავლილი და სამართლებრივად შეფასებული არ იყო და ვერც იქნებოდა კერძოსამართლებრივი მნიშვნელობის მქონე საკითხები, მათ შორის, იმ გარიგების (21.03.2011 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულების) ნამდვილობა, რომელზეც მოპასუხე მხარის მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებელი და სააპელაციო შედავება იყო დაფუძნებული.

6.9. პალატამ აღნიშნა, რომ ნასყიდობა კერძოსამართლებრივ გარიგებას წარმოადგენს და მისი ნამდვილობის გამორკვევა მხოლოდ სამოქალაქო სამართალწარმოებითა და კერძოსამართლებრივ ურთიერთობათა მომწესრიგებელი ნორმებითაა შესაძლებელი და არა - სისხლის სამართლებრივი წარმოებით. უდავო იყო, რომ მოსარჩელეს, არც სისხლის სამართლებრივი წარმოების ეტაპზე და არც შემდგომ პერიოდში შედავებია ვინმე მის მიერ, 2011 წლის 21 მარტს დადებული ნასყიდობის გარიგების ნამდვილობაში. მართალია, უძრავი ქონების თავდაპირველ მესაკუთრედ რეგისტრირებული პირი რ. მ–ძე მსჯავრდებული იქნა სახელმწიფო ქონების თაღლითური გზით მითვისებისათვის, მაგრამ დადგენილი იყო, რომ რ. მ–გან უძრავი ქონების შემძენი პირების თ. მ-უ–სა და ხ.გ–ძის მიმართ, გამოძიება არ დაწყებულა და უძრავ ქონებასთან მიმართებით, არც მათი ბრალეული ქმედება დადგენილა. უდავო იყო ისიც, რომ ხ.გ–ძე, რაიმე კანონსაწინააღმდეგო ქმედებისათვის (მათ შორის თაღლითურად სხვისი/სახელმწიფო ქონების დაუფლებისათვის) პასუხისგებაში მიცემული არ ყოფილა.

6.10. პალატამ მიიჩნია, რომ ხ.გ–ძის მიერ გაფორმებული ნასყიდობის გარიგების ნამდვილობა, მოპასუხე მხარის მიერ სათანადო წესით შედავებული არ ყოფილა მოცემული სამოქალაქო დავის ფარგლებშიც, ვინაიდან მხოლოდ ზემოხსენებულ განაჩენზე დაყრდნობით მხარის მითითება 21.03.2011 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულების ფიქტიურ (მოჩვენებით და თვალთმაქცურ) ბუნებაზე, არ ქმნიდა მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნების ბათილ გარიგებად მიჩნევის საკმარის ფაქტობრივ და სამართლებრივ საფუძველს. უდავო იყო, რომ მოპასუხეს, გარდა განაჩენისა, საქმეში არ ჰქონდა წარმოდგენილი რაიმე სათანადო მტკიცებულება, რომლითაც დადგინდებოდა მოსარჩელის თვალთმაქცური მონაწილეობა სადავო ქონების შესაძენად დადებულ ხელშეკრულებაში და მოსარჩელეს უძრავი ქონების არაკეთილსიდისერ შემძენად წარმოჩენისათვის.

6.11. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, პალატამ დადასტურებულად მიიჩნია, რომ ხ.გ–ძემ, როგორც კეთილსინდისიერმა შემძენმა საკუთრების უფლება სადავო უძრავ ნივთზე შეიძინა ნასყიდობის ნამდვილი ხელშეკრულების საფუძველზე. ასეთ ვითარებაში, სასამართლოს კვლევისა და შეფასების საგან გახდა, მოსარჩელემ მართლზომიერად შეძენილი საკუთრების უფლება უძრავ ქონებაზე სახელმწიფოს სასარგებლოდ მიატოვა ფსიქოლოგიური იძულების/ზეწოლის შედეგად, თუ ავტონომიური და თავისუფალი ნების პირობებში.

6.12. პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელემ წარმატებით გაართვა თავი სასარჩელო მოთხოვნის მტკიცების ტვირთის რეალიზებას და დაადასტურა, რომ უძრავი ქონების მიტოვებაზე განაცხადი მან წარადგინა არა ნების ავტონომიური და თავისუფალი გამოვლენის პირობებში, არამედ ფსიქოლოგიური ზემოქმედების (იძულების, შიშის) გავლენით.

6.13. ამ მიმართებით, პალატამ მიუთითა დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელემ დღეისათვის სადავო მიწის ნაკვეთი შეიძინა 60000 აშშ დოლარად, 21.03.2011 წელს გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულებით და საჯარო რეესტრში იმთავითვე აღირიცხა უძრავი ქონების მესაკუთრედ. მოსარჩელე მიწის ნაკვეთის შეძენისთანავე, დაეუფლა უძრავ ქონებას და დღემდე ფლობს მას, მიუხედავად იმისა, რომ მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლება მოგვიანებით დათმო სახელმწიფოს სასარგებლოდ. ეს ფაქტი ადასტურებს, რომ ხ.გ–ძეს ინტერესი მიწის ნაკვეთისადმი არასოდეს დაუკარგავს. გარდა ამისა, რამდენადაც დადგენილი იყო, რომ მოსარჩელეს არ გააჩნდა რაიმე შეუსრულებელი ვალდებულება სახელმწიფოს მიმართ, პალატამ მიიჩნია, რომ საკუთრების უფლების მიტოვებაზე ნების გამოვლენა ამ გარემოებებით ნაკარნახევი ვერ იქნებოდა. ასეთ ფონზე საყურადღებო იყო ის მოვლენები, რაც წინ უსწრებდა მოსარჩელის მხრიდან საკუთრების უფლების მიტოვებაზე ნების გამოვლენას. კერძოდ, დადგენილი იყო და მხარეთა შორის დავას არ იწვევდა ის გარემოება, რომ სადავო მიწის ნაკვეთი თავდაპირველად განიკარგა კანონდარღვევით, ყალბი დოკუმენტის საფუძველზე, რისთვისაც კონკრეტულ პირებს დაკისრათ კიდეც სისხლისამართლებრივი პასუხისმგებლობა. ასევე, უდავო იყო, რომ ხ.გ–ძის მხრიდან საკუთრების უფლების სახელმწიფოს სასარგებლოდ მიტოვებას წინ უსწრებდა ყალბი დოკუმენტის დამზადება/გამოყენებისა და სახელმწიფო ქონების თაღლითურად მითვისების ფაქტზე მიმდინარე გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, რომლის ფარგლებშიც ბრალდებულად იქნა ცნობილი არაერთი პირი და მოგვიანებით დაკისრათ კიდეც სისხლისამართლებრივი პასუხისმგებლობა 2012 წლის 7 თებერვლის გამამტყუნებელი განაჩენით. საქმის ყველა გარემოებისა და იმ შედეგის გათვალისწინებით, რაც მოჰყვა 2011 წლის 7 დეკემბერს ხ.გ–ძის მიერ საკუთრების უფლების მიტოვებაზე ნების გამოვლენას, პალატამ მიიჩნია, რომ გასაზიარებელი იყო მოსარჩელის მტკიცება მასზედ, რომ მის მიმართ, გამოძიების მწარმოებელი სახელმწიფო ორგანოს მხრიდან, ადგილი ქონდა ფსიქოლოგიურ ზეწოლას სახელმწიფოსათვის გადაეცა/დაებრუნებინა მიწის ნაკვეთი, რითაც შეძლებდა სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის თავიდან არიდებას.

6.14. პალატამ გაიზიარა მოსარჩელე მხარის მტკიცება, რომ განვითარებულმა მოვლენებმა ხ.გ–ძეს, რომელსაც სამართლებრივი განათლება არ გააჩნია, შეუქმნა სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემის საფრთხის თაობაზე რეალური და მაღალი ხარისხით ვარაუდის საფუძველი. შესაბამისად, პალატამ მიიჩნია, რომ მიწის ნაკვეთის მიტოვება განპირობებული იყო მასზე განხორციელებული ზემოქმედებით - მიწის ნაკვეთების დათმობის სანაცვლოდ თავიდან აერიდებინა მოსალოდნელი სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობა, რის გამოც, ხ.გ–ძემ საკუთრება დათმო იძულების (სისხლისსამართლებრივი დევნის მოსალოდნელი საფრთხის) გამო და არა ნამდვილი ნების გამოვლენის საფუძველზე.

6.15. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ სადავო ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვება, ხ.გ–ძის ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს არ წარმოადგენდა და ის არც განაჩენით დადგენილი სახელმწიფოსათვის მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას ემსახურებოდა.

6.16. განსახილველ შემთხვევაში, პალატამ დაასკვნა, რომ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების საფუძველზე, ადგილი ჰქონდა ნების გამოვლენის იმგვარ ნაკლს, რომელიც იწვევდა მისი იურიდიული შედეგის გაბათილებას შემდეგი დასაბუთებით: სამართლებრივ სახელმწიფოში მართლწესრიგის არსებობას უზრუნველყოფს, როგორც კანონი, ასევე, მორალური ქცევის სტანდარტი. მიუხედავად იმისა, რომ კერძო სამართლებრივ ურთიერთობებში კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპი მოქმედებს, გარიგება, რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და ბათილობის სამართლებრივ შედეგებს უკავშირდება.

6.17. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტის მითითება იმის თაობაზე, რომ მოპასუხე სისხლის სამართლის საქმის წარმოებიდან გამომდინარე, ახორციელებდა კანონიერ მოქმედებებს და ეს ქმედებები დაუშვებელი იყო აღქმულიყო მუქარად ან იძულებად და ხაზგასმით აღნიშნავდა, რომ ყველა იმ სამართალურთიერთობაში, რომელშიც სახელმწიფო მონაწილეობს, ნდობისა და კეთილსინდისიერების ხარისხი განსაკუთრებულად მაღალი იყო. ამ შემთხვევაში, არ უნდა შექმნილიყო პრობლემა კეთილსინდისიერების პრინციპის ფართოდ განმარტებასა და გამოყენებაში. გამოსავალი ამ შემთხვევაში სტრუქტურული დისბალანსის აღდგენაში უნდა მოძებნილიყო და უპირატესობა უნდა მინიჭებოდა კეთისინდისიერების ქცევის სტანდარტს, მორალს, ნდობას - ეს სწორედ ის პრიორიტეტები იყო, რომლებსაც განსაზღვრავდა თავად მოვალეობა - დაცულიყო კერძო ავტონომიის ფარგლებში დადებული გარიგებები.

6.18. სააპელაციო საჩივრის შინაარსიდან გამომდინარე,

6.19. პალატამ ყურადღება გაამახვილა მტკიცების ტვირთის განაწილების საკითხზეც და მიუთითა, რომ ყოველი მხარე, იმ ტვირთის მატარებელი შეიძლება იყოს, რომლის ზიდვაც მას შეუძლია. როცა დასტურდება, რომ იგი უძლურია ზიდოს ეს ტვირთი, პასუხისმგებლობის საკითხიც იხსნება. პალატის მითითებით, გასათვალისწინებელი იყო საკასაციო სასამართლოს განმარტებაც იმის თაობაზე, რომ ჩუქების, როგორც უსასყიდლო გარიგების დროს, არ არსებობს შემძენის კეთილსინდისიერების პრეზუმფცია და მტკიცების ტვირთი შემძენს უბრუნდება. განსახილველ შემთხვევაში, სწორედ, სახელმწიფოს ეკისრება იმის მტკიცების ვალდებულება, რომ მასსა და ფიზიკურ პირს შორის დადებული უსასყიდლო გარიგება არ ეწინააღმდეგებოდა მორალურ იმპერატივებს და სუსტი მხარის ინტერესებს (იხ. სუსგ ას-15-15-2016წ. 01/03/2016წ). ამ გარემოების სამტკიცებლად კი, მოპასუხე, მხოლოდ იმაზე მითითებით შემოიფარგლა, რომ მოსარჩელემ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლება ნებაყოფლობით მიატოვა, ვინაიდან საკუთრების უფლება შეძენილი ქონდა ფიქტიური გარიგების საფუძველზე. მოპასუხის/აპელანტის აღნიშნული მტკიცება სააპელაციო პალატამ უსაფუძვლოდ და დაუსაბუთებლად მიიჩნია. განმარტა, რომ მოპასუხემ ვერ უზრუნველყო მისი წილი მტკიცების ტვირთი და ვერ დაადასტურა, რომ მოსარჩელის განცხადება, საკუთრების უფლების სახელმწიფოს სასარგებლოდ მიტოვების შესახებ, მისი თავისუფალი ნების გამოხატულებას წარმოადგენდა და არ ეწინააღმდეგებოდა მორალურ იმპერატივებს და გარიგებაში მონაწილე სუსტი მხარის ინტერესებს. საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების საფუძველზე კი, სააპელაციო პალატას ჩამოუყალიბდა შინაგანი რწმენა იმასთან დაკავშირებით, რომ მოსარჩელის მიერ გამოვლენილი ნება სახელმწიფოს სასარგებლოდ უსასყიდლოდ ქონების მიტოვების თაობაზე ბათილი იყო, მისი ამორალურობისა და მართლსაწინააღმდეგობის სამართლებრივი საფუძვლით (სამოქალაქო კოდექსის 54-ემუხლი). შესაბამისად, სასარჩელო მოთხოვნა N...... საკადასტრო კოდის მქონე უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ ხ.გ–ძის მიერ დადებული გარიგების ბათილად ცნობის, ამ ქონებაზე საჯარო რეესტრში სახელმწიფოს საკუთრების უფლების რეგისტრაციის ბათილად ცნობისა და მასზე მოსარჩელის საკუთრების უფლების აღდგენის თაობაზე, სამოქალაქო კოდექსის 54-ე, 978-ე, 979.1-ე მუხლების შესაბამისად საფუძვლიანი იყო.

6.20. ასევე, სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა არგუმენტი გარიგების შეცილების ხანდაზმულობის თაობაზე, ვინაიდან უძრავ ქონებაზე სახელმწიფოს სასარგებლოდ საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ სადავო გარიგების ბათილად ცნობის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენდა სსკ-ის 54-ე მუხლი (მართლსაწინააღმდეგო და ამორალური გარიგებანი), რომლის მიმართაც რელევანტური იყო სსკ-ის ხანდაზმულობის საერთო - ათწლიანი ვადის გავრცელება.

6.21. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, პალატამ მიიჩნია, რომ არ არსებობდა ხ.გ–ძის სარჩელის დაკმაყოფილების შესახებ, ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2022 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილების გაუქმებისა და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელზე უარის თქმის სამართლებრივი საფუძვლები.

7. სააპელაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტომ“, რომელმაც მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

8. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 14 ივნისის განჩინებით, წარმოებაში იქნა მიღებული სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს“ საკასაციო საჩივარი სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად.

9. საკასაციო მოთხოვნის ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:

9.1. კასატორის მითითებით, სამართლომ არასწორად დაადგინა ფაქტობრივი გარემოება მასზედ, რომ ხ.გ–ძის მიერ გამოვლენილი ნება სახელმწიფოს სასარგებლოდ უსასყიდლოდ ქონების მიტოვების თაობაზე, წარმოადგენდა მასზე ფსიქოლოგიური ზემოქმედების შედეგად დადებულ გარიგებას, რაც მისი ბათილად ცნობის საფუძველი იყო. ამ მიმართებით, კასატორი მიიჩნევს, რომ საქმეში სათანადო და იძულების განხორციელების დამადასტურებელი მტკიცებულებების არარსებობის პირობებში, სასამართლოს მოსაზრება მოსარჩელის მიერ გამოვლენილი ნების, როგორც იძულების შედეგად განხორციელებული ნების გამოვლენასთნ დაკავშირებით, დაუსაბუთებელია. კასატორი მიუთითებს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 07 თებერვლის კანონიერ ძალაში შესულ გამამტყუნებელ განაჩენზე, რომლითაც დადგენილია, რომ სადავო მიწის ნაკვეთი მსჯავრდებული პირების მიერ დაუფლებულ იქნა ყალბი უფლების დამდგენი დოკუმენტის საფუძველზე, რომელიც შემდგომ, ფიქტიური ნასყიდობის ხელშეკრულებების - საფუძველზე, გადაფორმებულ იქნა ჯერ რ.მ–ძეზე, ხოლო საბოლოოდ, კვალის დაფარვის მიზნით, დარეგისტრირდა ხ.გ–ძეზე. კასატორი მითითებულ განაჩენზე დაყრდნობით ამტკიცებს, რომ მოსარჩელის მიერ გამოვლენილი ნება განპირობებული იყო არა იძულების შედეგად, არამედ მის საკუთრებაში არსებულ ქონებაზე კანონიერად მიმდინარე მოვლენების გააზრების საპასუხო რეაქციით და მოსარჩელის მიერ უძრავი ქონების სახელმწიფოსათვის გადაცემა წარმოადგენდა არა იძულების შედეგეს, არამედ ამ უკანასკნელის მორალურ და ზნეობრივ ვალდებულებას, რომელიც ემსახურებოდა საზოგადოებისათვის და სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანის ნებაყოფლობით კომპენსირებას. კასატორის მითითებით, მოცემულ საქმეში კანონიერ ძალაში შესული განაჩენს მყარი მტკიცებულებითი ძალა აქვს, შესაბამისად სასამართლოს სწორედ განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები უნდა შეეფასებინა, როგორც მტკიცებულება და არ უნდა უგულვებელეყო განაჩენი მხოლოდ იმ საფუძვლით, რომ იგი სხვა პირთა წინააღმდეგ არის გამოტანილი, რამეთუ განაჩენი სწორედ სადავოდ ქცეულ ქონებასა და მის მართლსაწინააღმდეგო დაუფლებას შეეხება. კასატორის განმარტებით, იმ შემთხვევაში როდესაც, მესაკუთრე ნებაყოფლობით უარს აცხადებს საკუთარ ქონებაზე, ხოლო „სახელმწიფო“ ავტომატურ რეჟიმში ხდება მიტოვებული უძრავი ქონების მესაკუთრე, მტკიცების ტვირთი ნების გამოვლენის ნაკლთან დაკავშირებით, მესაკუთრეზეა. უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვება, როგორც სამოქალაქო კოდექსის 184-ე მუხლით გათვალისწინებული მესაკუთრის მიერ თავისი ნივთის განკარგვის უფლება, დაუშვებელია ავტომატურად შეფასდეს მართლსაწინააღმდეგოდ, თუკი სახეზე არ იქნება მიმტოვებლის ნებაზე უარყოფითად ზემოქმედების ფაქტის დამადასტურებელი პირდაპირი და უტყუარი გარემოებები. კასატორის მითითებით, მოცემულ შემთხვევაში, გასაჩივრებული გარიგება (ცალმხრივი ნების გამოვლენა) სახელმწიფოს სასარგებლოდ საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ განხორციელდა მოქმედი კანონმდებლობის დაცვით და ნების გამოვლენისას იძულებას ადგილი არ ჰქონია. სახელმწიფოს ძალოვანი სტრუქტურების მხრიდან მოსარჩელეზე განხორციელებული არც ფიზიკური და არც ფსიქიკური ძალადობის დამადასტურებელი მტკიცებულება საქმეში არ მოიპოვება, ხოლო მოვლენათა განვითარების ქრონოლოგია, კონკრეტული დანაშაულის ნიშნების არსებობისას გამოძიების დაწყება, პირისათვის ბრალის წარდგენა და გამამტყუნებელი განაჩენის დადგომა, არ უნდა შეფასდეს სახელმწიფოს მხრიდან განხორციელებულ ქონების დაუფლების სტრატეგიად, მით უფრო იმ პირობებში, რომ ყველა ზემოთჩამოთვლილი მოქმედება კანონშესაბამისად მიმდინარეობდა. კასატორის მითითებით, იმ პირობებში, როდესაც უცნობია მოსარჩელეზე იძულების განმახორციელებელი კონკრეტულ სუბიექტთა ვინაობა და როდესაც არ არსებობს უტყუარი და სათანადო მტკიცებულება იმისა, რომ მოსარჩელის მიმართ ადგილი ჰქონდა ფიზიკურ იძულებას ანდა მუქარას, მოსარჩელის პოზიციის უაპელაციოდ გაზიარება ქმნის დაუსაბუთებელ გადაწყვეტილებას.

9.2. გარდა ამისა, კასატორის შედავება წარმოდგენილია მოთხოვნის სამართლებრივი წინაპირობის წინააღმდეგ. კასატორი მიიჩნევს, რომ გარიგების ბათილობის საფუძვლად არ არსებობდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის გამოყენების წინაპირობები, რამეთუ დასახელებულ ნორმას ავტონომიური ფუნქცია არ გააჩნია, დეფინიციურია და კონკრეტულ სამართლებრივ შედეგს არ ითვალისწინებს.

9.3. კასატორი ასევე მიიჩნევს, რომ გასულია გარიგების შეცილების ვადა. კასატორის მითითებით, სასამართლომ გვერდი აუარა იძულებით დადებული გარიგების მიმართ, სსკ-ის 89-ე მუხლით გათვალისწინებულ სპეციალურ 1 წლიან ვადას და არასწორად გამოიყენა ზოგადი, ხანდაზმულობის 10 წლიანი ვადა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

10. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

11. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილით გათვალისწინებული ნორმის დანაწესით, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ:

ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას;

ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია;

გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება;

დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან;

ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე;

ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;

ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

12. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.

13. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.

14. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის თანახმად, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, ხოლო, ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლო გადაწყვეტილებებსა და სხდომის ოქმებში. გარდა ამისა, გასათვალისწინებელია ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები. შესაბამისად, წინამდებარე განჩინებით, საკასაციო პალატის შეფასების საგანი იქნება კასატორის შედავების საფუძვლიანობა.

15. განსახილველ შემთხვევაში, კასატორის პრეტენზიები წარმოდგენილია ფაქტობრივი და სამართლებრივი თვალსაზრისით. ფაქტობრივი თვალსაზრისით, საკასაციო პრეტენზია უმთავრესად აგებულია იმ მსჯელობაზე, რომ არ იკვეთება იძულების ან/და მუქარის ფაქტობრივი გარემოებები, რის გამოც, სააპელაციო პალატამ არასწორად დაადგინა ფაქტობრივი გარემოება მასზედ, რომ უძრავი ქონების მიტოვებაზე განაცხადი მოსარჩელემ წარადგინა არა ნების ავტონომიური და თავისუფალი გამოვლენის პირობებში, არამედ ფსიქოლოგიური ზემოქმედების (იძულების, შიშის) გავლენით. სამართლებრივი თვალსაზრისით კი, საკასაციო პრეტენზიები წარმოდგენილია მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლისა და სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის წინააღმდეგ.

16. საკასაციო პალატა უარყოფს კასატორის შედავებას სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების უსწორობის თაობაზე და ამ მიმართებით, პირველ რიგში ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ სადავო გარიგების კონტრაჰენტი მხარეა სახელმწიფო, რომელმაც საჯარო რეესტრში, საკუთრების მიტოვების შესახებ ფიზიკური პირის მიერ გამოვლენილი ცალმხრივი ნების შედეგად, უსასყიდლოდ მიიღო სადავო უძრავი ქონება და გახდა მესაკუთრე - „დასაჩუქრებული“.

17. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ჩუქების, როგორც უსასყიდლო გარიგების დროს, არ არსებობს შემძენის კეთილსინდისიერების პრეზუმფცია და მტკიცების ტვირთი შემძენს უბრუნდება (იხ., სუსგ Nას-1230-2018, 14 დეკემბერი, 2018. პ.18.8). ამასთან, სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული კერძოსამართლებრივი გარიგებების შეცილების შედეგად, მტკიცების ტვირთი სახელმწიფოზე გადადის. შესაბამისად, იმ შემთხვევაში, როდესაც მესაკუთრე ნებაყოფლობით უარს აცხადებს საკუთარ ქონებაზე, ხოლო „სახელმწიფო“ ავტომატურ რეჟიმში ხდება მიტოვებული უძრავი ქონების მესაკუთრე, კერძო პირმა (ქონების ყოფილმა მესაკუთრემ) კი არ უნდა ამტკიცოს ნების გამოვლენის ნაკლი, როგორც ამას კასატორი მიუთითებს, არამედ სწორედ სახელმწიფომ უნდა ამტკიცოს კერძო პირთან დადებული გარიგების ნამდვილობა, კანონისა და ზნეობის ნორმებთან შესაბამისობა. აღნიშნული დასკვნა ეფუძნება, სახელმწიფოს, როგორც გარიგების ძლიერი მხარის ვალდებულებას, განსაკუთრებული პასუხისმგებლობით დაიცვას თითოეული პირის ქონებრივი უფლებები (იხ. სუსგ საქმეზე №ას-1230-2018, 14.12.2018წ.).

18. მსგავსი მიდგომა გაზიარებულია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაში. ერთ-ერთ საქმეში ევროსასამართლომ აღნიშნა, რომ „...ყველა შემთხვევა არ ხასიათდება affirmanti incumbit probatio (ამტკიცებს ფაქტის მიმთითებელი) პრინციპის განუხრელი გამოყენებით, რადგან ზოგიერთ შემთხვევაში მხოლოდ სახელმწიფოს გააჩნია ინფორმაციის მოპოვების შესაძლებლობა...“ (იხ. CASE OF FEDOTOV v. RUSSIA, Application no. 5140/02, 25.10.2005). ამასთან, სტრასბურგის სასამართლოს განმარტებით (იხ. CASE SELEZNEV v. RUSSIA; 01.12.2008) „...მაგალითად, როდესაც განსახილველი მოვლენები მთლიანად ან დიდწილად ექვემდებარება ხელისუფლების ექსკლუზიურ ცოდნას, მტკიცების ტვირთი შეიძლება ჩაითვალოს ხელისუფლებაზე, რათა უზრუნველყოს დამაკმაყოფილებელი და დამაჯერებელი ახსნა (იხ. Salman v. Turkey [GC); 2000, § 100; Anguelova v. Bulgaria, § 111; Makuchyan and Minasyan v. Azerbaijan and Hungary, 2020).

19. აღსანიშნავია, რომ კერძო პირთან დადებული გარიგების ნამდვილობის, კანონისა და ზნეობის ნორმებთან შესაბამისობის სამტკიცებლად, მოპასუხე/კასატორი აპელირებს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 07 თებერვლის კანონიერ ძალაში შესულ გამამტყუნებელ განაჩენზე, რომლითაც დადგენილია, რომ სადავო მიწის ნაკვეთი მსჯავრდებული პირების მიერ დაუფლებულ იქნა ყალბი უფლების დამდგენი დოკუმენტის საფუძველზე, რომელიც შემდგომ, ფიქტიური ნასყიდობის ხელშეკრულებების - საფუძველზე, გადაფორმებულ იქნა ჯერ რ.მ–ძეზე, ხოლო საბოლოოდ, კვალის დაფარვის მიზნით, დარეგისტრირდა ხ.გ–ძეზე. კასატორი მითითებულ განაჩენზე დაყრდნობით ამტკიცებს, რომ მოსარჩელის მიერ გამოვლენილი ნება განპირობებული იყო არა იძულების შედეგად, არამედ მის საკუთრებაში არსებულ ქონებაზე კანონიერად მიმდინარე მოვლენების გააზრების საპასუხო რეაქციით და მოსარჩელის მიერ უძრავი ქონების სახელმწიფოსათვის გადაცემა წარმოადგენდა არა იძულების შედეგეს, არამედ ამ უკანასკნელის მორალურ და ზნეობრივ ვალდებულებას, რომელიც ემსახურებოდა საზოგადოებისათვის და სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანის ნებაყოფლობით კომპენსირებას. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოპასუხის ეს მითითება, ვერ ჩაითვლება მოპასუხის მტკიცების ტვირთის ჯეროვან რეალიზებად, რამეთუ მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ 2011 წლის 07 დეკემბერს, სახელმწიფოს სასარგებლოდ ქონების მიტოვების შესახებ მოსარჩელის განცხადების საფუძველზე, სადავო უძრავი ქონება იმავე წლის 13 დეკემბრიდან, გადავიდა სახელმწიფოს საკუთრებაში, ისე, რომ ჯერ არ არსებობდა სასამართლოს განაჩენი და ამავე უძრავი ქონების ყალბი დოკუმენტის საფუძველზე რეგისტრაციასთან დაკავშირებით, საქართველოს პროკურატურაში მიმდინარეობდა გამოძიება რამდენიმე პირის მიმართ, ყალბი უფლების დამდგენი დოკუმენტის საფუძველზე, მიწის ნაკვეთების საკუთრებაში დარეგისტრირების ფაქტზე. სისხლის სამართლის საქმის წარმოება 2012 წლის 7 თებერვლის განაჩენით დასრულდა, რომლითაც მსჯავრდებულებს გაუფორმდათ საპროცესო შეთანხმება და მსჯავრი დაედოთ თაღლითურად სხვისი (სახელმწიფოს) ქონების მითვისებაში. მოსარჩელის მიერ, ქონების მიტოვების შესახებ გარიგების ბათილობის შესახებ მოთხოვნასთან დაკავშირებული არგუმენტების დასადასტურებლად წარმოდგენილი ნასყიდობის ხელშეკრულებით დგინდება, რომ 2011 წლის 21 მარტს, მოსარჩელემ თ.მ-უ–გან 60000 აშშ დოლარად შეიძინა უძრავი ქონება. შესაბამისად, ირკვევა, რომ მოსარჩელის მიერ 2011 წლის 07 დეკემბრის განცხადების საფუძველზე, სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების სახელმწიფოსათვის გადაცემას წინ უსწრებდა ბრალდებულების - ო.ქ–ის, რ.ბ–ძის, ი.ბ–ძის, ჯ.ყ–ის და რ.მ–ძის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის წარმოება, რომელიც დასრულდა 2012 წლის 07 თებერვლის განაჩენით (საპროცესო შეთანხმების დამტკიცების შესახებ). ამ განაჩენში კი, არაფერია ნახსენები მსჯავდებულთა მიერ „მიტაცებული“ უძრავი ქონების სახელმწიფოსათვის დაბრუნების თაობაზე ან სხვა რაიმე გზით, მათ მიერ, სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანის კომპენსირებაზე (შდრ. სუსგ საქმეზე №ას-307-2024; 16/12/2024 წ.). შესაბამისად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორის მიერ მითითებული გარემოებები ვერ ადასტურებს, ამასთან, საქმეში წარმოდგენილი ვერცერთი მტკიცებულება ვერ მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელეს მიწის ნაკვეთის უსასყიდლოდ სახელმწიფოსათვის დათმობის თავისუფალი ნება ამოძრავებდა. შესაბამისად, მოპასუხე სახელმწიფომ, როგორც გარიგების ე.წ. „ძლიერმა მხარემ“ და იმავდროულად, დასაჩუქრებულმა, რომელმაც მიიღო სარგებელი მოსარჩელის ხარჯზე, კუთვნილი მტკიცების ტვირთის რეალიზება დამაჯერებელი და სარწმუნო არგუმენტებით ვერ შეძლო და პალატას ვერ შეუქმნა გამყარებული შინაგანი რწმენა მასზედ, რომ რომ მასსა და ფიზიკურ პირს შორის გაფორმებული გარიგება არ ეწინააღმდეგებოდა მორალურ იმპერატივებსა და სუსტი მხარის ინტერესებს.

20. საკასაციო პალატა დამატებით მიუთითებს, რომ „როდესაც საკითხი ეხება ჩუქების ხელშეკრულებას, მნიშვნელოვანია, გამოიკვეთოს ჩუქების ხელშეკრულების დადებისას მხარეთა ნების განმსაზღვრელი ორი ძირითადი კრიტერიუმი: მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა და გამჩუქებლის მატერიალური მდგომარეობა. ფაქტობრივი გარემოებები უნდა დადგინდეს ამ კრიტერიუმების არსებობის შეფასების კუთხით, ხოლო დასახელებული კრიტერიუმების შეფასებისას, სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს ანალოგიურ გარემოებებში გონიერი ადამიანის ქცევის სტანდარტი. ამ თვალსაზრისით, პირველ და ყველაზე მნიშვნელოვან წინაპირობას წარმოადგენს ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებამდე მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა, რაც, როგორც წესი, განაპირობებს მჩუქებლის მიერ ჩუქების ხელშეკრულების დადების მოტივის ჩამოყალიბებას. ნებისმიერ შემთხვევაში, ჩუქების მოტივი ყოველთვის გამომდინარეობს გამჩუქებლის მხრიდან დასაჩუქრებულის მიმართ არსებული პოზიტიური დამოკიდებულებიდან. ამგვარი ურთიერთობები კი, როგორც წესი, გარკვეული დროის განმავლობაში ყალიბდება და საფუძვლად უდევს მხარეთა შორის არსებული მადლიერება, კეთილგანწყობა ან დამკვიდრებული ჩვეულებებით დადგენილი ერთგვარი მორალური ვალდებულება (იხ. სუსგ. საქმე № ას-6-6-2015, 01.07.2015წ; №ას-516-2019, 05.03.2021წ; №ას-497-2019, 05.07.2019წ).

21. ამ თვალსაზრისით, განსახილველ შემთხვევაში, მნიშვნელოვანია ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ ქონების გაჩუქების მომენტისთვის, გამჩუქებელის საკუთრების მიმართ სახელმწიფოს მხრიდან ტარდებოდა საგამოძიებო მოქმედებები, რა ვითარებაშიც, საკასაციო პალატის მოსაზრებით, არ შეიძლებოდა მოსარჩელეს სურვილი გასჩენოდა სახელმწიფოსთვის ეჩუქებინა ქონება. შესაბამისად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ჩუქების უსასყიდლო ბუნება, კიდევ ერთი დამატებითი საფუძველია, რომელიც ეჭვქვეშ აყენებს ერთ მხრივ, სახელმწიფოს, როგორც ძლიერი მხარისა და მეორე მხრივ, ფიზიკური პირის მიერ გამოვლენილი ნების ნამდვილობას.

22. საკასაციო პალატა კასატორის ვერც იმ შედავებას გაიზიარებს, რომ არ არსებობდა სადავო გარიგების საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საფუძველზე ბათილად ცნობის წინაპირობები. ამ მიმართებით, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ გარიგების ბათილობის ლეგალურ დეფინიციას საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი არ შეიცავს და მხოლოდ იმით შემოიფარგლება, რომ განსაზღვრული პირობების დარღვევით დადებულ გარიგებებს ბათილად აღიარებს (იხ. ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბ., 2011, 385-393). ამიტომ, გარიგების ბათილობის ცნება და შინაარსი კანონის ნორმებსა და ლიტერატურაში არსებული მოსაზრებების ანალიზის საფუძველზე უნდა განისაზღვროს (იხ.ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I., მუხლი 54., თბ., 2017, ველი 5.) .

23. მართალია, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 319-ე (კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას) მუხლი ადგენს სახელშეკრულებო თავისუფლების პრინციპს, თუმცა, სახელშეკრულებო თავისუფლებაც კანონისმიერ ჩარჩოშია მოქცეული; კერძოდ, მოქმედებს პრინციპი - ნებადართულია, რაც აკრძალული არ არის. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის თანახმად კი, ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს. მითითებული ნორმის დეფინიციის შესაბამისად, გარიგება, რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და ბათილობის სამართლებრივ შედეგებს უკავშირდება. გარიგების ბათილობის საფუძველი თავს იჩენს, თუ ხდება იმ ფასეულობათა დარღვევა, როგორიცაა კანონით დადგენილი წესი და აკრძალვა, საჯარო წესრიგი და ზნეობის ნორმები. კანონით დადგენილი წესისა თუ აკრძალვის დარღვევა გულისმოხბს ყველა იმ გარემოებას, რომელსაც გააჩნია ბათილობის კანონით განსაზღვრული საერთო საფუძველი, ასევე, ცალკეული გარემოებებისათვის დამახასიათებელი სპეციალური საფუძველი. საჯარო წესრიგში იგულისხმება არა მხოლოდ ურთიერთობის კონკრეტული მონაწილის უფლებები, არამედ სახელმწიფო თუ საზოგადოებრივ ინტერესთა ერთობლიობა. საჯარო წესრიგის დარღვევა შეიძლება გამოიხატოს სხვადასხვა პრინციპული სამართლებრივი ფასეულობათა უარყოფაში. რაც შეეხება ზნეობის ნორმების დარღვევას, აღნიშნული შეფასებითი საკითხია. „დამკვიდრებული შეხედულების თანახმად, გარიგება ეწინააღმდეგება ზნეობის ნორმებს, როდესაც იგი არსებითად არღვევს ერთ-ერთი მხარის ინტერესებს და არათანაბარ პირობებში აყენებს მას. ზნეობის შესაბამისი გარიგება არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს სოციალური სამართლიანობის პრინციპს, ხელშეკრულების მხარეს არ უნდა აყენებდეს შეუსაბამოდ რთულ მდგომარეობაში. ამ საკითხის კვლევისას შემოწმების საგანი არის არა გარიგების მონაწილეთა ქცევა ზნეობასთან მიმართებაში, არამედ გარიგების შინაარსის მიმართება ზნეობასთან“ (იხ. სუსგ №ას-625-584-2017, 07.07.2017 წ.).

24. საკასაციო პალატა ერთი მხრივ, იზიარებს კასატორის მოსაზრებას მასზედ, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი ზოგადდეფინიციური ხასიათისაა და სხვა ნორმების (რომლებიც მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს შეიცავენ) მითითების გარეშე არ უნდა იქნეს გამოყენებული, თუმცა, მეორე მხრივ, დოქტრინაში გამოთქმული არაერთი მოსაზრებისა და სასამართლო პრაქტიკის გათვალისწინებით, უნდა აღინიშნოს, რომ ზნეობის ნორმების საწინააღმდეგოდ გარიგების შინაარსის შესაფასებლად, როდესაც სადავო საკითხი გარიგების ამორალურობას უკავშირდება, დასახელებული მუხლი შესაძლებელია დამოუკიდებლად იქნეს გამოყენებული; ასეთ ვითარებაში, დამატებით შესაძლოა კონტრაჰენტთა ქმედებების შეფასება მოხდეს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მესამე ნაწილით განმტკიცებული კეთილსინდისიერების მასშტაბითაც, რათა დადგინდეს არა მხარეების სუბიექტური დამოკიდებულება გარიგებისადმი (მისი კონკრეტული პირობისადმი), არამედ ობიექტური გარემოებების შეფასების საფუძველზე, რაც გარიგების შინაარსის ზნეობის ნორმებთან შესატყვისობას ეხება, გაირკვეს ამორალურია თუ არა მხარეთა შეთანხმება (ანალოგიურ განმარტებებს შეიცავს სუსგ.-ები საქმეებზე: №ას-212-201-2017, 15/05/2017 წ.; Nას-1273-2020, 18.02.2021 წ.).

25. აქედან გამომდინარე, საკასაციო პალატა კასატორს განუმარტავს, რომ ის ფაქტი, რომ მესაკუთრეზე განხორციელდა ფსიქოლოგიური ზემოქმედება (იძულება, შიში), არ ეწინააღმდეგება იმ მოსაზრებას, რომ ასევე გამოვლენილია გარიგების ბათილობის ისეთი სამართლებრივი წინაპირობა, როგორიცაა გარიგების შინაარსის ამორალურობა, რადგან იძულება, თანაც სახელმწიფოს მხრიდან, თავისთავად ეწინააღმდეგება ზნეობის ნორმებს და მართლსაწინააღმდეგოა. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლოს შეფასებით, სააპელაციო სასამართლოს დასაბუთება მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის გამოყენების თაობაზე, სამართლებრივად სწორია (ანალოგიურ განმარტებას შეიცავს სუსგ.-ები: №ას-1013-2018, 12 ნოემბერი, 2018წ.; №ას-307-2024; 16/12/2024 წ.).

26. რაც შეეხება მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებულ პრეტენზიას, საკასაციო პალატა კასატორს განუმარტს, რომ მის მიერ მითითებული, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 89-ე მუხლით დადგენილი 1 წლიანი ვადა, არა ხანდაზმულობის, არამედ შეცილების ვადაა (შეცილების ვადისა და ხანდაზმულობის ვადის გამიჯვნის თაობაზე იხ. სუსგ-ები №ას-15-15-2016, 01.03.2016წ. პ.21; №ას-271-271-2018, 13.07.2018წ.). მატერიალური უფლების შეცილების ვადა ვრცელდება მხოლოდ საცილო გარიგებებზე. მოცემულ შემთხვევაში კი, ვინაიდან სახეზეა უცილოდ ბათილი გარიგება, მისი ამორალურობის გამო, რომელზეც შეცილების ვადა სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი არაა, მის მიმართ გამოყენებულ უნდა იქნეს ხანდაზმულობის საერთო - ათწლიანი ვადა. ამდენად, ხანდაზმულობაზე კასატორის შედავებას სამართლებრივად ვარგისი საფუძველი არც ამ თვალსაზრისით გააჩნია (სუსგ №ას-1013-2018, 12/11/2018წ.; №ას-307-2024; 16/12/2024 წ.).

27. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

28. სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

29. კასატორმა ვერ დაასაბუთა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული განჩინება წინააღმდეგობაში მოდის მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან ან/და მის დამატებით ოქმთან/ოქმებთან და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან.

30. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

31. ამავდროულად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან, რომელთა ნაწილიც ასახულია წინამდებარე განჩინებაში.

32. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

33. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. მოცემულ შემთხვევაში, კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ ბაჟის გადახდისაგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 372-ე, 264.3-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს“ საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველი დაუშვებლობის გამო.

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე გიორგი მიქაუტაძე

მოსამართლეები: რევაზ ნადარაია

თამარ ზამბახიძე