№ას-1089-2023
18 ივლისი, 2024 წელი თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
რევაზ ნადარაია (თავმჯდომარე,მომხსენებელი),
გიორგი მიქაუტაძე, თამარ ზამბახიძე
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი განხილვის გარეშე
პირველი კასატორი – შ.ჩ–ძე (მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარე – საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულება - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტი (მოპასუხე)
მეორე კასატორი – საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულება - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტი (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე – შ.ჩ–ძე (მოსარჩელე)
გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 10 აპრილის განჩინება
პირველი კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება
მეორე კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
დავის საგანი – ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების სანაცვლოდ სრული და სამართლიანი ანაზღაურება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
1.1. 2018 წლის 09 თებერვალსა და 2018 წლის 30 მარტს, შ.ჩ–ძემ (შემდეგში - მოსარჩელე, პირველი კასატორი) სარჩელი აღძრა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიაში საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულების - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის (შემდეგში - მოპასუხე, მეორე კასატორი) მიმართ, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული სამი უძრავი ქონების (საკადასტრო კოდები: №........, №........და №........) სანაცვლოდ, სრული და სამართლიანი კომპენსაციის განსაზღვრის მოთხოვნით. სარჩელები ერთ წარმოებად გაერთიანდა.
1.1.სასარჩელო მოთხოვნა 2018 წლის 09 თებერვალს აღძრული სარჩელით:
1.1.1. დაეკისროს მოპასუხე საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულებას - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს მოსარჩელე მხარის სასარგებლოდ 692 კვ.მ. ღირებულების მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულების 1 კვ.მ.-ზე 57 აშშ დოლარის ექვივალენტის (სრული და სამათლიანი კომპენსაციის) - ჯამში 40224 ლარის გადახდა (უძრავი ქონებისთვის ს/კ №........, სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი მთლიანი ფართობით 692.00 კვ.მ. და მასზე არსებული შენობა-ნაგებობა (მავთულ-ბადის ღობით), მდებარე: ქ. ბათუმი, .........).
1.2.სასარჩელო მოთხოვნა 2018 წლის 30 მარტს აღძრული სარჩელით:
1.2.1. დაეკისროს მოპასუხე საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულებას - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს მოსარჩელე მხარის სასარგებლოდ 1838 კვ.მ. ფართის მიწის ნაკვეთის სანაცვლოდ სრული და სამართლიანი კომპენსაციის - 254193,7458 ლარის გადახდა (უძრავი ქონებებისათვის ს/კ №........და №......... სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთები 1581 კვ.მ. და 258 კვ.მ., მთლიანი ფართობი 1838 კვ.მ. და მასზე არსებული შენობა-ნაგებობა (მავთულბადის ღობე), მდებარე ქ. ბათუმი, .........).
2. მოპასუხე საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულებამ - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტმა წარმოდგენილი შესაგებლებით სასარჩელო მოთხოვნები არ ცნო.
3. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 26 აპრილის გადაწყვეტილებით, მოსარჩელე შ.ჩ–ძის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; მოპასუხეს - საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულებას - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს მოსარჩელის - შ.ჩ–ძის სასარგებლოდ დაეკისრა სამართლიანი და სრული კომპენსაციის სახით, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების - მიწის ნაკვეთის (1581 კვ.მ. და 258 კვ.მ. საექსპროპრიაციო უძრავი ქონების - სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის, მთლიანი ფართობი 1838 კვ.მ. და მასზე არსებული შენობა-ნაგებობის, მავთულ-ბადის ღობით, მასზე განთავსებული ნათესების, ნარგავების, და სხვა, - ჩათვლით) 1 კვ.მ. ფართისათვის 40 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარის გადახდა, გადახდის დროს არსებული ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი კურსის შესაბამისად; შ.ჩ–ძის სარჩელი სხვა ნაწილში არ დაკმაყოფილდა; მოპასუხე საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულებას - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს მოსარჩელის - შ.ჩ–ძის სასარგებლოდ დაეკისრა იურიდიული მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის სანაცვლოდ 1000 ლარის გადახდა და ქონების შეფასებისთვის გადახდილი 800 ლარის ანაზღაურება.
4. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 26 აპრილის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით ორივე მხარემ გაასაჩივრა. წარმოდგენილი სააპელაციო საჩივრით, მოსარჩელე შ.ჩ–ძემ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა, ხოლო, მოპასუხე საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულებამ - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტმა - გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე სრულად უარის თქმა.
5. გასაჩივრებული განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი:
5.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 10 აპრილის განჩინებით, საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულების - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტისა და შ.ჩ–ძის სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2021 წლის 26 აპრილის გადაწყვეტილება.
6. სააპელაციო სასამართლოს განჩინების ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:
6.1.სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
6.1.1. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 10 ოქტომბრის (საქმე №3/635-2017) გადაწყვეტილებით, საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის განცხადება ექსპროპრიაციის უფლების მინიჭების თაობაზე დაკმაყოფილდა და საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის მიენიჭა ექსპროპრიაციის უფლება, მესაკუთრის შემდეგ უძრავ ქონებაზე: შ.ჩ–ძის (პ/ნ .......) საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება (საკადასტრო კოდით №........), საექსპროპრიაციო უძრავი ქონება - სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი, მთლიანი ფართობი - 692.00 კვ.მ. და მასზე არსებული შენობა-ნაგებობა (მავთულბადის ღობით), მდებარე: ქ. ბათუმი, ......... (ტ.2 ს.ფ.75-85 ).
6.1.2. ხელვაჩაურს რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 10 ოქტომბრის (საქმე №3/151) გადაწყვეტილებით, საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის განცხადება ექსპროპრიაციის უფლების მინიჭების თაობაზე, დაკმაყოფილდა და ბათუმის შემოვლითი გზის კმ-1+000-კვ. 13+325 მონაკვეთის მშენებლობის პროექტის ფარგლებში, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის, საკუთრების ჩამორთმევისა და სსიპ - საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს საჯარო რეესტრში ამ საკუთრების სახელმწიფოს სახელზე დარეგისტრირების მიზნით, საქართველოს რეგიონალური განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს გამგებლობაში არსებული სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს მიენიჭა ექსპროპრიაციის უფლება ხელვაჩაურის რაიონის ........., .........მდებარე, შ.ჩ–ძის (პ/ნ .........) საკუთრებაში არსებული სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების 1580 კვ.მ. ფართის მიწის ნაკვეთზე (ს/კ ........) სრულად, მასზე არსებული შენობა-ნაგებობით და ნარგავებით. ასევე, ხელვაჩაურის რაიონის, სოფელ ....... მდებარე, შ.ჩ–ძის (პ/ნ .........) საკუთრებაში არსებული სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების 1581 კვ.მ. ფართის მიწის ნაკვეთის (ს/კ №........) ნაწილზე - 258 კვ.მ. მასზე არსებული შენობა-ნაგებობით და ნარგავებით (ტ.1 ს.ფ.75-88).
6.1.3. ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული ქონებები (საკადასტრო კოდებით: №........; ს/კ №........ და ს/კ №.........) გადაეცა საკუთრებაში მოპასუხეს და აღირიცხა მის საკუთრებაში, ქონება გამონთავისუფლებულია მოსარჩელის მფლობელობისაგან.
6.1.4. მოსარჩელის მიერ მტკიცებულების სახით წარდგენილი შპს „დ.ა–ის“ შეფასების დასკვნის თანახმად, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული 1 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის საკომპენსაციო ღირებულება შეადგენს 57 აშშ დოლარს, შესაფასებელი ობიექტის ღირებულების გაანგარიშება განხორციელდა საშუალო შეწონილი მაჩვენებლების გამოყენების გზით, გათვალისწინებული იქნა მიწის ნაკვეთის ადგილმდებარეობა, მისი შემდგომი შესაძლო საუკეთესო და ეფექტური გამოყენების შესაძლებლობა და შესაბამისად, დაკორექტირებული ფასის გაანგარიშების შედეგად, შესაფასებელი მიწის ნაკვეთების ღირებულება განისაზღვრა სულ 346 701 (სამასორმოცდაექვსიათას შვიდასერთი) ლარად (ტ.2 ს.ფ. 15-32).
6.1.5. მოპასუხის მიერ წარმოდგენილია გის & დზ საკონსულტაციო ცენტრის „გ–ის“ 2016 წლის 15 მაისის შეფასების ანგარიში, რომლის მიხედვითაც, 1 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის საკომპენსაციო ღირებულება შეადგენს 57 ლარს.
6.1.6. მოპასუხის მიერ ჩატარებული აუდიტის (გის & დზ საკონსულტაციო ცენტრის „გ–ის“) შეფასებით, განხორციელდა ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების ინვენტარიზაცია-შეფასება. ამის შესახებ ეცნობა მოსარჩელეს (ტ.1 141-142; ტ.2 ს.ფ. 127-130) და ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული 692 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის (ს/კ №........) და მასზე განთავსებული ქონების სანაცვლოდ შეეთავაზა 43 828 ლარი, მათ შორის მიწის ნაკვეთის ღირებულება - 39 444 ლარი, მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულება - 2 565 ლარი, შენობა-ნაგებობების ღირებულება - 1 819 ლარი (ტ.1 141-142; ტ.2 ს.ფ. 40; 117-126; 127-130).
6.1.7. მოპასუხის მიერ ჩატარებული აუდიტის (გის & დზ საკონსულტაციო ცენტრის „გ–ის“) შეფასებით, განხორციელდა ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების ინვენტარიზაცია-შეფასება. ამის შესახებ ეცნობა მოსარჩელეს (ტ.1 141-142; ტ.2 ს.ფ. 127-130) და ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული 1581 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის ნაწილის (258 კვ.მ.) (ს/კ №.........) და მასზე განთავსებული ქონების სანაცვლოდ შესთავაზა 16 152 ლარი, მათ შორის მიწის ნაკვეთის ღირებულება - 14 706 ლარი, მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულება - 225 ლარი, შენობა-ნაგებობების ღირებულება - 258 ლარი (ტ.2 ს.ფ.127-130).
6.1.8. მოპასუხის მიერ ჩატარებული აუდიტის (გის & დზ საკონსულტაციო ცენტრის „გ–ის“) შეფასებით, განხორციელდა ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების ინვენტარიზაცია-შეფასება. ამის შესახებ ეცნობა მოსარჩელეს (ტ.1 141-142; ტ.2 ს.ფ. 127-130) და ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული 1581 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის ნაწილის (258 კვ.მ.) (ს/კ №.........) და მასზე განთავსებული ქონების სანაცვლოდ შესთავაზა 16 152 ლარი, მათ შორის მიწის ნაკვეთის ღირებულება - 14 706 ლარი, მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულება - 225 ლარი, შენობა-ნაგებობების ღირებულება - 258 ლარი.
6.1.9. სამივე უძრავ ნივთზე მძაფრი ზემოქმედების ღირებულება 963 ლარი, სოციალურად დაუცველის კომპენსაცია 963 ლარი; საკომპენსაციო და სარეაბილიტაციო ღირებულებების თანხა ჯამში შეადგენს 154331 ლარს (ტ.1 ს.ფ. 130-140; ტ.2 ს.ფ. 127-128).
6.1.10. 01.02.2016 წლის (ტ.2 ს.ფ.40) და 28.03.2017 წლის წერილებით (ტ.1 ს.ფ.141-142; ტ.2 ს.ფ. 127-128), მოპასუხემ მოსარჩელეს აცნობა, რომ ბათუმის შემოვლითი საავტომობილო გზის მონაკვეთზე დაგეგმილია პროექტით გათვალისწინებული სამშენებლო სამუშაოების განხორციელება. საპროექტო გზის ზემოქმედების ფარგლებში ექცევა მოსარჩელის (შ.ჩ–ძის) საკუთრებაში არსებული 1580 კვ.მ. მიწის ნაკვეთი (საკადასტრო კოდი №.......) სრულად, მისივე საკუთრებაში არსებული 1581 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის (საკადასრტო კოდი №........) ნაწილი, კერძოდ, 258 კვ.მ. და 692 კვ.მ. მიწის ნაკვეთი (საკადასტრო კოდი №........) სრულად. სამშენებლო სამუშაოების დაწყებამდე აუცილებელია გამოსყიდვის პროცედურების დასრულება. საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტმა, შესთავაზა შესაბამისი ღირებულების ანაზღაურება:
1. მიწის ნაკვეთი საკადასტრო კოდით №..........:
• მიწის ღირებულება - 90060 ლარი;
• შენობა-ნაგებობების ღირებულება - 728 ლარი;
• მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულება - 2 600 ლარი:
სულ 93 388 ლარი.
2. მიწის ნაკვეთი საკადასტრო კოდით №........ (ნაწილობრივ):
• მიწის ღირებულება - 14 706 ლარი;
• შენობა-ნაგებობების ღირებულება - 258 ლარი;
• მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულება - 225 ლარი;
სულ 15 189 ლარი.
3. მიწის ნაკვეთი საკადასტრო კოდით №........:
• მიწის ღირებულება - 39 444 ლარი;
• შენობა-ნაგებობების ღირებულება - 1819 ლარი;
• მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულება - 2565 ლარი;
სულ 43 828 ლარი.
4. მძაფრი ზემოქმედების კომპენსაცია 963 ლარი. სოციალურად დაუცველის კომპენსაცია 963 ლარი. საკომპენსაციო და სარეაბილიტაციო ღირებულებების თანხა ჯამში შეადგენს 154 331 ლარს.
6.1.11. 25.10.2017 წლის წერილით, მოპასუხემ მოსარჩელეს აცნობა, რომ ბათუმის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 10 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით (საქმე N3/635-2017), საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის მიენიჭა ექსპროპრიაციის უფლება, მოსარჩელის საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთზე (ს/კ ........), მდებარე: ქ. ბათუმი, ......... საექსპროპრიაციო უძრავი ქონების, სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის მთლიანი ფართობზე - 692 კვ.მ. და მასზე არსებულ შენობა-ნაგებობაზე (მავრთულბადის ღობე). დეპარტამენტმა, როგორც ექსპროპრიატორმა, დაიწყო გადაწყვეტილების აღსრულების პროცედურები. საკომპენსაციო თანხის გადარიცხვის მიზნით, მოპასუხემ მოსარჩელეს შესთავაზა წარედგინა საბანკო რეკვიზიტი, რომელზეც განხორციელდებოდა საკომპენსაციო თანხის გადარიცხვა. დათქმულ ვადაში საბანკო რეკვიზიტების წარმოუდგენლობის შემთხვევაში, საკომპენსაციო თანხა განთავსდებოდა ნოტარიუსის სადეპოზიტო ანგარიშზე.
6.1.12. მოსარჩელისა და მოპასუხის მიერ ჩატარებული კვლევებით დადგენილი საექსპროპრიაციო ქონებების ღირებულებათა შორის არსებითი სხვაობის გამო, მოპასუხის წარმომადგენლის შუამდგომლობის საფუძველზე, ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მიერ 2019 წლის 31 მაისის განჩინებით, სამოქალაქო საქმეზე შ.ჩ–ძის სარჩელის გამო საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის მიმართ, დაინიშნა ექსპერტიზა (ტ.2, ს.ფ. 293-298).
6.1.13. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს აჭარის რეგიონულ დეპარტამენტის 2019 წლის 10 სექტემბრის N006366115 დასკვნის თანახმად:
- ხელვაჩაურის რაიონის ....... მდებარე, №........საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების ნარგავებიანი მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მეტრის საბაზრო ღირებულება 2017 წლის ოქტომბრის თვის მდგომარეობით საორიენტაციოდ შეადგენდა 90 060.00 ლარს. ხელვაჩაურის რაიონის .......... მდებარე №........საკადასტრო კოდით რეგისტრირებულ მიწის ნაკვეთზე განთავსებული 38,00 გრძივი მეტრი მავთულხლართის ღობის საბაზრო ღირებულება 2017 წლის ოქტომბრის თვის მდგომარეობით საორიენტაციოდ შეადგენდა 570,00 (ხუთას სამოცდაათ) ლარს.
- ხელვაჩაურის რაიონის ........... მდებარე, ს/კ №........ (ძველი საკადასტრო კოდი №........) საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული სასოფლო სამეურნეო დანიშნულების ნარგავებიანი მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მეტრის საბაზრო ღირებულება 2017 წლის ოქტომბრის თვის მდგომარეობით საორიენტაციოდ შეადგენდა 60,00 ლარს, შესაბამისად მთლიანი 258,00 კვ. მეტრის საბაზრო ღირებულება საორიენტაციოდ შეადგენდა 15480,00 (თხუთმეტიათას ოთხასოთხმოც) ლარს;
- ხელვაჩაურის რაიონის სოფელ მახინჯაურში მდებარე №......... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებულ მიწის ნაკვეთზე განთავსებული 7,2 გრძივი მეტრი მავთულბადის ღობის საბაზრო ღირებულება 2017 წლის ოქტომბრის თვის მდგომარეობით საორიენტაციოდ შეადგენდა 216,00 (ორასთექვსმეტ) ლარს;
- ქ. ბათუმში, .......... მდებარე, №........ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების ნარგავებიანი მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მეტრის საბაზრო ღირებულება 2017 წლის ოქტომბრის თვის მდგომარეობით საორიენტაციოდ შეადგენდა 59,00 ლარს, შესაბამისად მთლიანი 692,00 კვ.მეტრის საბაზრო ღირებულება საორიენტაციოდ შეადგენდა 40828,00 (ორმოციათას რვაასოცდარვა) ლარს;
- ქ. ბათუმში, დაბა მახინჯაურში მდებარე, №........ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებულ მიწის ნაკვეთზე განთავსებული 57,4 გრძივი მეტრი მავთულბადის ღობის საბაზრო ღირებულება 2017 წლის ოქტომბრის თვის მდგომარეობით საორიენტაციოდ შეადგენდა 1722,00 (ერთიათას შვიდასოცდაორ) ლარს (ტ.3, ს.ფ. 6-30).
6.1.14. სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას, სასამართლო პროცესზე აპელანტმა (შ.ჩ–ძის მხარემ) განაცხადა, რომ იგი თანახმაა მორიგდეს დეპარტამენტთან და საკომპენსაციო თანხის სანაცვლოდ მიიღოს 40 აშშ დოლარი ერთ კვადრატულ მეტრ მიწის ნაკვეთში, როგორც ეს ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მიერ არის დადგენილი. ასევე, მოსარჩელემ სასამართლო სხდომაზე წარმოადგინა Colliers Georgia-ს მიერ 2021 წლის ივლისის თვეში, დეპარტამენტის დაკვეთით შედგენილი დასკვნა, რომლის მიხედვით მოსარჩელეს აუნაზღაურდა სხვა, მის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთების (ს/კ №............ და ს/კ №........) საკომპენსაციო ღირებულება. შესაბამისად, მოსარჩელემ ნდობა გამოუცხადა აღნიშნულ კომპანიას (ტ.4 სააპელაციო სასამართლოს 12.07.2022 წლის სხდომის ოქმი).
6.1.15. ამ ფაქტობრივი გარემოებებიდან გამომდინარე, დეპარტამენტმა 2022 წლის 21 სექტემბერს, შუამდგომლობით მიმართა სააპელაციო სასამართლოს და ითხოვა: მიეცეს დეპარტამენტს გონივრული ვადა Colliers Georgia-ს დაუკვეთოს სადავო საექსპროპრიაციო ქონების, კერძოდ, სოფელ .......... მდებარე, მოქალაქე შ.ჩ–ძის (პ/ნ .........) ყოფილ საკუთრებაში არსებული (ამჟამად სახელმწიფო საკუთრებად რეგისტრირებული): 1. სასოფლო - სამეურნეო დანიშნულების 1580 კვ. ფართის მიწის ნაკვეთის (ს/კ №..........); 2. სასოფლო - სამეურნეო დანიშნულების 1581 კვ.მ. ფართის მიწის ნაკვეთის (ს/კ №........) ნაწილის - 258 კვ.მ.-ის; 3. სასოფლო - სამეურნეო დანიშნულების 692 კვ.მ. ფართის მიწის ნაკვეთის (ს/კ №........) საბაზრო ღირებულების დადგენა 2016 წლის ივლისის მდგომარეობით. დეპარტამენტის შუამდგომლობას დაეთანხმა მოწინააღმდეგე მხარეც.
6.1.16. მოპასუხის წარმომადგენელმა 2022 წლის 02 დეკემბერს, ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოში წარმოადგინა Colliers Georgia-ს უძრავი ქონების შეფასების ანგარიშები, რომლის შესაბამისად, სადავო ქონება 2016 წლის 31 ივლისის მდგომარეობით შეფასებულია შემდეგნარად: 1. სასოფლო - სამეურნეო დანიშნულების 1580 კვ. მ ფართის მიწის ნაკვეთის (ს/კ №..........) საბაზრო ღირებულება განისაზღვრა 79 829 ლარით, რაც 1 კვადრატულ მეტრზე შეადგენს - 50.52 ლარს. 2. სასოფლო - სამეურნეო დანიშნულების 1581 კვ. ფართის მიწის ნაკვეთის (ს/კ №........, ყოფილი ს/კ №........) ნაწილის - 258 კვ. მეტრის ღირებულება განისაზღვრა 11 740 ლარით, რაც 1 კვადრატულ მეტრზე შეადგენს - 45.50 ლარს; 3. სასოფლო - სამეურნეო დანიშნულების 692 კვ.მ ფართის მიწის ნაკვეთის (ს/კ №........) ღირებულება განისაზღვრა 28175 ლარით, რაც 1 კვადრატულ მეტრზე შეადგენს - 40.72 ლარს.
6.1.17. Colliers Georgia-ს უძრავი ქონების შეფასების 2022 წლის 11 ნოემბრის ანგარიშების შესაბამისად, სადავო ქონება 2016 წლის 31 ივლისის მდგომარეობით შეფასებულია შემდეგნარად: 1. 1580 კვ. მ ფართის მიწის ნაკვეთის (ს/კ №........) 1 კვადრატულ მეტრზე შეადგენს - 50.52 ლარს; 2. 1581 კვ. ფართის მიწის ნაკვეთის (ს/კ №......., ყოფილი ს/კ №........) ნაწილის - 258 კვ. მეტრის ღირებულება, 1 კვადრატულ მეტრზე შეადგენს - 45.50 ლარს. 3. სასოფლო - სამეურნეო დანიშნულების 692 კვ.მ ფართის მიწის ნაკვეთის (ს/კ №........) ღირებულება, 1 კვადრატულ მეტრზე შეადგენს - 40.72 ლარს.
6.2. სააპელაციო პალატამ მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტზე (აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურებით) და აღნიშნა, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის საკუთრების უფლებაში ჩარევის წინაპირობები სადავო არ იყო, არამედ სადავო იყო მოპასუხისათვის დაკისრებული საკომპენსაციო თანხის ოდენობა. იმავდროულად, სააპელაციო პალატამ მიუთითა „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის მარეგულირებელ ნორმებზე და განმარტა, რომ სასამართლო აღჭურვილი იყო უფლებით, განესაზღვრა სამართლიანი კომპენსაციის ოდენობა, რომლის დროსაც იგი უფლებამოსილი იყო სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მოთხოვნათა დაცვით დაენიშნა ექსპერტიზა. აღნიშნული დანაწესი მიუთითებდა აგრეთვე ექსპერტის დასკვნის ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ შეფასებაზე (სსსკ-ის 172-ე და 105-ე მუხლები), რა დროსაც სასამართლოს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრული დაცვით უნდა მიეღო მხარეთა პოზიციები და მათი დამადასტურებელი მტკიცებულებები და საბოლოოდ, მტკიცებულებათა ერთობლივი შესწავლით განესაზღვრა ქონების სამართლიანი ღირებულება.
6.3. პალატის მითითებით, საქმეში წარმოდგენილი იყო შეფასების ანგარიშები და დასკვნები (შპს „დ.ა–ის“, გის & დზ საკონსულტაციო ცენტრის „გ–ის“, სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროსა და Colliers Georgia-ის შეფასების დოკუმენტები). მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი შპს დ. ა–ის დასკვნის თანახმად, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული 1 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის საკომპენსაციო ღირებულება შეადგენდა 57 აშშ დოლარს. მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი შპს „გ–ის“ 2016 წლის 15 მაისის შეფასების ანგარიშის მიხედვითაც, 1 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის საკომპენსაციო ღირებულება შეადგენდა 57 ლარს. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს აჭარის რეგიონული დეპარტამენტის 2019 წლის 10 სექტემბრის N006366115 დასკვნის მიხედვით, 1 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის საკომპენსაციო ღირებულება შეადგენდა საშუალოდ - 58,7 ლარს. Colliers Georgia-ს უძრავი ქონების შეფასების 2022 წლის 11 ნოემბრის ანგარიშების შესაბამისად, 1 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის საკომპენსაციო ღირებულება შეადგენდა საშუალოდ 45,58 ლარს.
6.4. მოსარჩელის მიერ მტკიცებულების სახით წარდგენილი შპს „დ.ა–ის“ შეფასების დასკვნის თანახმად, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული 1 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულების გაანგარიშება განხორციელდა საბაზრო მეთოდით, საშუალო შეწონილი მაჩვენებლების გამოყენების გზით, გათვალისწინებული იქნა მიწის ნაკვეთის ადგილმდებარეობა, მისი შემდგომი შესაძლო საუკეთესო და ეფექტური გამოყენების შესაძლებლობა (ტ.2 ს.ფ. 15-32).
6.5. პალატამ აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მთავარ სადავო საკითხს წარმოადგენდა აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის აუცილებლობისას წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურების განსაზღვრა. სააპელაციო საჩივრების ფარგლებში სადავო იყო პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ განსაზღვრული საკომპენსაციო თანხის ოდენობის სამართლიანობა. შესაფასებელი სამართალურთიერთობის სამართლებრივი საფუძვლები კი, პალატის მოსაზრებით, მიეკუთვნებოდა საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტითა და ამავე პუნქტის საფუძველზე მიღებული „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონით რეგულირების სფეროს.
6.6. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ საქმეზე შეკრებილ მტკიცებულებათა ერთობლიობით დასტუდებოდა სარჩელის ნაწილობრივი საფუძვლიანობა, რის გამოც, პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს სამართლებრივი შეფასებები; ამასთან, საქმეში წარმოდგენილ ექსპერტიზის დასკვნებთან დაკავშირებით, დამატებით მიუთითა შემდეგ გარემოებებზე:
6.6.1. მოპასუხის მიერ საქმეში წარმოდგენილ გის & დზ საკონსულტაციო ცენტრის „გ–ის“ მიერ ჩატარებულ შეფასებაში მითითებულია, რომ: შემფასებელმა მოახდინა შესაფასებელი ობიექტების დაყოფა 8 ჯგუფად, ტერიტორიული პრინციპით - საცხოვრებელი უბნების მიხედვით. თითოეულ ჯგუფში შერჩეულ იქნა თითო შესაფასებელი ობიექტი, რომელიც მიჩნეულ იქნა საუკეთესო, ან საშუალო მახასიათებლების მქონე ქონებად, რომელთა შეფასებაც უკეთაა შესაძლებლი საერთაშორისო სტანდარტების მიხედვით. საბროკერო საიტების, საჯარო რეესტრის გაყიდვების ბაზისა და ადგილზე მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე, შედგა იმ ქონებების სია, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელი იქნებოდა შეფასების საერთაშორისო სტანდარტების მიხედვით ჩასატარებელი შედარებითი ანალიზისათვის. გაყიდვების ბაზიდან განხილულ იქნა ტრანზაქციები 2015 წლის 1 იანვრიდან მიმდინარე თარიღამდე, ხოლო შეთავაზებები შერჩეულ იქნა მხოლოდ აქტიური განცხადებებიდან. შეთავაზებების განხილვისას, შედგა გასაუბრება ყველა განმცხადებელთან. გასაუბრების შედეგიდან გამომდინარე, შემფასებელმა საჭიროდ მიიჩნია, „გაყიდვის პირობების“ კრიტერიუმით, შეთავაზების სახით წარმოდგენილი შესადარისი ანალოგებას ღირებულების კორექტირება -15%-ით, მოძიებული შესადარისი ანალოგებიდან, თითო ასეთი ობიექტისთვის შერჩეულ იქნა სამ-სამი ანალოგი, რომელთა მეშვეობითაც განხორციელდა შედარებითი ანალიზი. ანალოგები შერჩეულ იქნა მაქსიმალური რელევანტურობის პრინციპით. შეფასება განხორციელდა საერთაშორისო სტანდარტებით გათვალისწინებული საბაზრო მიდგომით (შესადარისი ანალოგების შედარების მეთოდი).
6.6.2. პალატის მითითებით, მოსარჩელის სააპელაციო პრეტენზიები დაფუძნებული იყო მოპასუხის მიერ წარმოდგენილ დასკვნებში ანალოგების სახით გამოყენებული ქონების დადგენილ ღირებულებებზე, რომლებიც გაცილებით მეტი იყო, ვიდრე სადავო ქონებების დასკვნით დადგენილი ღირებულება. მოსარჩელის წარმომადგენლის 8.05.2019 წლის განცხადებაში (ტ.2 ს.ფ. 284-287) მითითებული იყო გის & დზ საკონსულტაციო ცენტრის „გ–ის“ მიერ აღებული ანალოგების მონაცემებსა და პარამეტრებზე (ანალოგი 1. გ–ის მიერ წარმოდგენილი დასკვნა ეყრდნობოდა, სამ ანალოგს, რომელთა ფასებად მითითებული იყო არარეალური ფასები, რადგან ანალოგი ნომერი პირველი, რომლის საკადასტრო კოდს წარმოადგენდა ......... 2007 წლის 30 აგვისტოს, გაყიდულ იქნა 37 დოლარად კვ.მ., ხოლო 2017 წლის 29 ნოემბერს 39S კვ. მ. ორივე შემთხვევაში, გ–ის მიერ მისი ანალოგად გამოყენების შემთხვევაში, მისი ფასი მიწის ღირებულება უფრო მეტი იყო ვიდრე შ.ჩ–ძის მიწის შეფასება. გაურკვეველი იყო, როგორ გამოიყენა შემფასებელმა, 2007 წლის ანალოგი 2016 წელს, 9 წლის შემდეგ, ასევე, 2017 წლის ანალოგი 2016 წელს, მოსარჩელის მითითებით, 2017 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულებაში, (მითითებულია, რომ ქონება დატვირთულია იპოთეკით). რეალურად მიწის ნაკვეთის ღირებულება უფრო მეტი იყო, რადგან გამყიდველის მიერ ჯერ გადახდილ იქნა იპოთეკისგან გათავისუფლების თანხა და საფასური, ხოლო შემდეგ ნასყიდობის თანხა. ყველა შემთხვევაში დოლარის კურსის მიხედვით 2007 წელსაც და 2017 წელსაც, აღნიშნული ქონების გასაყიდი ფასი უფრო მაღალი იყო, 37 დოლარი კურსით 1.65 = 61 ლარი. 39$ კურსით 2.20 2016 წლის მდგომარეობითაც უფრო მაღალი იყო ვიდრე, მოპასუხე მხარის მიერ შემოთავაზებული ფასი - 57 ლარი. შესადარის ობიექტთან ანალოგი ერთი დაშორებული იყო 197 მეტრით; ანალოგი 2. გ–ის მიერ გამოყენებული მეორე ანალოგი კოდით №........ გაყიდული იყო 2015 წლის 18 ნოემბერს 5600 დოლარად, მაგრამ ეს არ იყო ნასყიდობის ფასი. არამედ ეს იყო გამოსყიდვის ფასი, რაც დასკვნაში ასახული არ იყო. აღნიშნული ქონება ორჯერ გასხვისდა - 2015 წლის 18 ნოემბერს და 2018 წლის 1 ივნისს. 2018 წლის გასხვისების შემთხვევაში ფასი 100 დოლარით უფრო დაბალი იყო 2015 წელთან შედარებით, მაშინ როცა ფასების ტენდენცია მატულობდა. მნიშვნელოვანი იყო, რომ ამ ფასით საბოლოოდ საკუთრება მხარეზე არ გადასულა. ამასთან, შესადარის ობიექტთან ანალოგი ორი დაშორებული იყო 290 მეტრით; ანალოგი 3. გ–ის მიერ გამოყენებული მესამე ანალოგი კოდით №........... გაყიდულ იქნა 2015 წლის 7 სექტემბერს 20000 აშშ დოლარად, 476 კვადრატი. კვადრატულის ფასი 42 აშშ დოლარი. მესამე ანალოგი ყველაზე ახლოს იყო შესადარის ობიექტთან - 140 მეტრი. კვადრატული მეტრის ფასი გამოდიოდა 42 აშშ დოლარი, 2016 წლის კურსით 2.20 - 92 ლარი, მაშინ როცა განსასაზღვრი ფასი მიწაზე 57 ლარი დადგინდა. მოსარჩელის მიერ მოყვანილი ანალოგებიდან კი, ანალოგი ........ გაიყიდა 2016 წლის 24 ივნისს, კვადრატული 80 დოლარად, რაც ლარში კურსით 2.20 წარმოადგენდა 176 ლარს. შესადარის ობიექტთან ანალოგი ერთი დაშორებული იყო 100 მეტრით. მოსარჩელის მიერ მოყვანილი ანალოგებიდან ანალოგი 2 ს/კ №........ 2016 წლის 17 თებერვალს გაიყიდა 80 000 აშშ დოლარად, 841 კვ. მ., კვადრატულის ღირებულება 95 აშშ დოლარი. ლარში კურსით 2.20 = 209 ლარი. შესადარის ობიექტთან ანალოგი ერთი დაშორებული იყო 108 მეტრით. ასევე დამატებით წარმოდგენილი იყო ანალოგი 3 ს/კ №........, რომელიც გაყიდულ იქნა 2018 წლის 13 სექტემბერს, გაყიდული 20000 აშშ დოლარად, 370 კვ. მ კვადრატულის ფასი 54 აშშ დოლარი; ასევე წარმოდგენილი იყო დამატებითი ანალოგი შედარებისთვის. შესადარის ობიექტთან ანალოგი ერთი დაშორებული იყო 86 მეტრით (ტ.1 ს.ფ. 104; ტ.2 ს.ფ. 101; 284-287). შერჩეული ობიექტის ღირებულების აღნიშნული მეთოდით დადგენის შემდეგ, შემფასებელმა მოახდინა ჯგუფში შემავალი დანარჩენი შესაფასებელი ნაკვეთების ღირებულების განსაზღვრა, შეფასებულ ქონებასთან მათი შედარების საფუძველზე. გათვალისწინებულ იქნა საცხოვრებელი, ან/და კომერციული მიმზიდველობა, რელიეფური თავისებურება, მისადგომლობა, ხედი, კონფიგურაცია და სხვა მნიშვნელოვანი მახასიათებლები. ნაკვეთები შეფასებულ იქნა, როგორც ვაკანტური, ყველანაირი გაუმჯობესების გარეშე. ყოველ მათგანთან დაკავშირებით, ტექსტში მითითებული იყო კონკრეტული განმარტება (ვინაიდან უძრავი ქონების ბაზარზე ფასების ფორმირება და შესაბამისი ინფორმაციის მიწოდება ხდება აშშ დოლარში, შემფასებელმა მოახდინა ღირებულების დადგენა მითითებულ ვალუტაში და ეროვნულ ვალუტაში მონაცემები მიუთითა ეროვნული ბანკის მიერ 15.05.2016 თარიღისათვის დადგენილი კურსით: 1 აშშ დოლარი - 2.2068 ლარი).
6.6.3. პალატის განმარტებით, კვლევაში მითითებული იყო შეფასების მეთოდოლოგია - გამოყენებული შეფასების მიდგომები უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულების შეფასების მიმართ, შეფასების პრაქტიკაში გამოიყენებოდა სამი ძირითადი მიდგომა: დანახარჯების მიხედვით მიდგომა - საბაზრო მიდგომა და შემოსავლების მიხედვით მიდგომა.
6.6.4. სააპელაციო პალატის მითითებით, მოსარჩელის მიერ საქმეზე წარმოდგენილი შპს „დ.ა–ის“ დასკვნა შეეხებოდა კონკრეტულად ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების ინდივიდუალურ შეფასებას, მისი მახასიათებელების გათვალისწინებით. აღნიშნული დასკვნის კვლევითი ნაწილით ირკვეოდა, რომ ექსპერტიზისას შემფასებელმა გამოიყენა გაყიდვების შედარების მეთოდი, რაც გულისხმობდა შესაფასებელი ობიექტის პირდაპირ შედარებას ანალოგების იმ მონაცემებთან, რომლებიც გაიყიდა ან რომლებიც გაცხადებული იყო გასაყიდად. გაყიდვების შედარებაზე დაფუძნებული მიდგომის გამოყენებისას, შემფასებელმა შემდეგი თანმიმდევრობით იმოქმედა: გამოიკვლია ბაზარი (მოიპოვა და გაანალიზა ბაზრის ის მონაცემები, რომლებიც საშუალებას იძლეოდა დადგენილიყო ანალოგიური უძრავი ქონების ობიექტები); დაადგინა ინფორმაციის სისწორე; შეარჩია შედარების ის ელემენტები, რომელთა მეშვეობითაც შესაფასებელი ქონების ობიექტი შედარდა ანალოგებთან; შეაჯერა გაყიდვადი ქონების ობიექტები განსახილველ ქონებასთან შედარების ელემენტების გამოყენებით; დააკორექტირა ყველა ანალოგიური შედარების ელემენტის ფასები შესაფასებელი უძრავი ქონების ელემენტებთან მიმართებით; დაადგინა შესაფასებელი უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულება ანალოგებთან დაკორექტირებული ფასების შეჯერების გზით და შესაფასებელი მიწის ნაკვეთების ღირებულება განისაზღვრა 346701 ლარით (1 კვ.მ მიწის ფასი 57 აშშ დოლარი) (ტ.2 ს.ფ. 15-32).
6.6.5. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს აჭარის რეგიონულ დეპარტამენტის 2019 წლის 10 სექტემბრის N006366115 დასკვნით მიწის ნაკვეთების 1 კვ.მ საშუალო ღირებულება 58,7 ლარით განისაზღვრა ((57+60+59)/3). სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნაში მითითებული იყო შეფასების მეთოდოლოგია, სადაც განმარტებული იყო საბაზრო ღირებულების დეფინიცია - „საბაზრო ღირებულება წარმოადგენს გამოთვლად ფულად სიდიდეს, რომლითაც გაიცვლება ქონება შეფასების თარიღისათვის დაინტერესებულ მყიდველსა და დაინტერესებულ გამყიდველს შორის „გაშლილი მკლავის“ პრინციპით ტრანზაქციისას, მართებული მარკეტინგის ჩატარების შემდეგ, როდესაც თითოეული მხარე მოქმედებს გათვითცნობიერებულად, წინდახედულად და ძალდატანების გარეშე“ (IVS). ქონების საბაზრო ღირებულება მიღებული იყო აღნიშნული პერიოდისათვის ქონების ბაზარზე იდენტური (ხოლო მისი არ არსებობის შემთხვევაში მსგავსი) ქონების მოთხოვნისა და მიწოდების ურთიერთზემოქმედების შედეგად. ქონების ბაზრად ითვლებოდა მიმოქცევის სფერო, რომელიც განისაზღვრებოდა გამყიდველის/მყიდველის შესაძლებლობებით, მნიშვნელოვანი დანახარჯის გარეშე გაყიდოს/შეიძინოს ქონება. საერთაშორისო სტანდარტების მოთხოვნით შესაფასებელი ობიექტების საბაზრო ღირებულებების გაანგარიშებისას გამოიყენებოდა საბაზრო ღირებულების განსაზღვრის სამი მიდგომა (მეთოდი): დანახარჯების მეთოდი, საბაზრო (შედარების) მეთოდი და შემოსავლების მეთოდი, რაც ყოველთვის არ იყო შესაძლებელი, ვინაიდან ზოგჯერ არ არსებობდა ხელმისაწვდომი ესა თუ ის ინფორმაცია. ამიტომ, ხშირ შემთხვევაში გამოიყენებოდა შეფასების ერთი ან ორი მეთოდი. ამ შეფასების მიზნებისათვის შემფასებლის მიერ გამოყენებულ იქნა საბაზრო მეთოდი (გაყიდვების შედარების მიხედვით მიდგომა), რაც გულისხმობდა შესაფასებელი ობიექტის პირდაპირ შედარებას შესადარისი ობიექტების იმ მონაცემებთან, რომლებიც გაყიდული იქნა ან რომლებიც განცხადებული იყვნენ გასაყიდად (ტ.3 ს.ფ. 12-31).
6.6.6. სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას, მხარეთა თანხმობით წარმოდგენილი უძრავი ქონების შეფასების Colliers Georgia-ს 2022 წლის 11 ნოემბრის ანგარიშების შესაბამისად, 2016 წლის 31 ივლისის მდგომარეობით, სადავო ქონების 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთი საშუალოდ შეფასდა 45,58 ლარად ((50.52+45.50+40.72)/3). შეფასება ძირითადად ეყრდნობოდა აქტივის გაყიდვებისა და მის ღირებულებაზე მოქმედი გადამწყვეტი მნიშვნელობის ელემენტის - ფასის იმ დინამიკის შესწავლას, რომლის მიღწევაც შესაძლებელი იყო ბაზარზე (და არა აქტივის ზუსტი ანალოგის ხელახლა შექმნის დანახარჯები, ან მისი შემოსავლების მოტანის უნარის ღირებულება). დასკვნის თანახმად, როდესაც შემფასებელი არ იყენებს საბაზრო მიდგომას, მან სხვა მიდგომებშიც მაქსიმალურად უნდა გამოიყენოს საბაზრო საბაზისო მონაცემები, როგორიცაა, მაგალითად შეფასების საბაზრო მაჩვენებლები: შემოსავლიანობის განაკვეთები და უკუგების განაკვეთები. როდესაც შესადარისი საბაზრო ინფორმაცია არ ეხება ზუსტად იმავე, ან არსებითად იმავე აქტივს, შემფასებელმა უნდა ჩაატაროს შესადარისი აქტივებისა და განსახილველი აქტივის რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მსგავსებისა და განსხვავების შედარებითი ანალიზი. შეფასების ანგარიშში მითითებული იყო, რომ ინფორმაციის წყარო იყო საჯარო რეესტრის გაყიდვების ბაზა (ტ.4, დასკვნის მე-18-21 გვერდები).
6.7. ზემოაღნიშნული შეფასებების საქმეში წარმოდგენილი მასალებთან ერთობლიობაში ანალიზისა და ურთიერთშედარების შემდეგ, სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნას იმის თაობაზე, რომ წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნებით, მიუხედავად იმისა, რომ განსაზღვრული იყო შესაფასებელი მიწის ნაკვეთების საბაზრო ფასები, შეუძლებელი იყო ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონებების სამართლიანი ფასის განსაზღვრა, თუმცა მათში ასახული ინფორმაცია გარკვეულ ორიენტირს წარმოადგენდა სამართლიან კომპენსაციამდე გასათანაბრებელი თანხის მოცულობის დასადგენად, რაც პალატის მოსაზრებით, პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად განსაზღვრა.
6.8. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ ექსპროპრიაცია, მიუხედავად იმისა, რომ კანონით იყო გათვალისწინებული, მესაკუთრის ნებისგან დამოუკიდებელ პროცესს წარმოადგენდა, რითაც იზღუდებოდა ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების მესაკუთრის უფლება. სპეციალური კანონის დანაწესით (საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტი, სპეციალური კანონის მე-6 მუხლი), ქონების ღირებულების გონივრული და სამართლიანი განსაზღვრა არ წარმოადგენდა მაინცდამაინც ქონების საბაზრო ფასს. ამასთან, სამართლიან ანაზღაურებაში გასათვალისწინებელი იყო სხვა უამრავი ფაქტორიც: ის, რომ ქონება შესაძლოა ყოფილიყო მამაპაპისეული და ამ ქონების მიმართ განსაკუთრებული დამოკიდებულება ჰქონოდა პირს, რომელსაც საკუთარი ნებისგან დამოუკიდებლად უწევდა მისი დათმობა.
6.9. სააპელაციო პალატამ მიუთითა სპეციალური კანონის მე-8 მუხლის პირველი პუნქტზე, რომელიც ითვალისწინებს მესაკუთრის უფლებას სასამართლო წესით მოითხოვოს ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების გონივრული და სამართლიანი კომპენსაციის განსაზღვრა და აღნიშნა, რომ საკომპენსაციო თანხის ოდენობის განსაზღვრის მომენტად, კანონით განსაზღვრული იყო ექსპროპრიაციის მომენტის დროს არსებული ქონების ღირებულება, რაც არ გულისხმობდა მაინცდამაინც მის საბაზრო ღირებულებას, თუმცა, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ რადგან კანონმდებელმა განსაზღვრა სასამართლოში წარდგენილი სასარჩელო წარმოების გზით ფასის დადგენა, ბუნებრივია, ისიც გაითვალისწინა, რომ დავის წარმოებას, სასამართლოს მიერ მიღებული საბოლოო გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლასა და აღსრულებას გარკვეული დრო ესაჭიროებოდა, რომლის განმავლობაშიც შესაძლოა შეცვლილიყო ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების ფასი, ცვლილების რეალური დინამიკა კი, უძრავ ქონების ფასის ზრდის ტენდენციით უფრო ხასიათდებოდა, ვიდრე - კლებით.
6.10. გარდა აღნიშნულისა, კომპენსაციის დანიშნულება ასეთ შემთხვევაში, მოიცავდა ისეთ აუცილებელ ელემენტს, როგორიცაა მესაკუთრისთვის იმის შესაძლებლობის შექმნა, რომ მიღებული კომპენსაციით შესაძლებელი ყოფილიყო სხვა არსებითად ტოლფასი ეკონომიკური ღირებულების მქონე ქონების შეძენა, ასეთ შემთხვევაში კი, შეუძლებელი იყო სამართლიან კომპენსაციად მიჩნეულიყო საქმეში წარმოდგენილი კვლევებითა და დასკვნებით დადგენილი - 1 კვ.მ.-ის მიწის ფასად განსაზღვრული 57 ლარი, ვინაიდან საბაზრო ფასების გათვალისწინებით, მოსარჩელისთვის შეუძლებელი იქნებოდა - გარკვეული დროის შემდგომ (მაგალითად დავის სასამართლოში წარმოებისათვის განსაზღვრული 1.5-2 წლის შემდგომ), აღნიშნული თანხით, იმავე მახასიათებლების მქონე სხვა უძრავი ნივთის შეძენა. ზემოაღნიშნული იმას გულისხმობდა, რომ უძრავი ნივთის აუცილებელი საჭიროებისთვის ჩამორთმევით, ნივთის მესაკუთრეს არ უნდა განეცადა ზიანი და არ უნდა გაუარესებულიყო მისი ქონებრივი მდგომარეობა. პალატამ მიუთითა, რომ მსგავსი კატეგორიის საქმეებზე დადგენილი იყო საკასაციო სასამართლოს პრაქტიკა, სადაც განმარტებული იყო, რომ ჩამორთმეული საკუთრების სანაცვლოდ კომპენსაციის სამართლიან კომპენსაციამდე გასათანაბრებელი თანხის განსაზღვრის დროს მხედველობაში უნდა ყოფილიყო მიღებული ქონების არა მარტო არსებული დანიშნულების მიხედვით გამოყენების შესაძლებლობა, არამედ ქონების პოტენციური გამოყენების შესაძლებლობაც, რადგან ნებისმიერ შემთხვევაში ქონების ჩამორთმევა საკუთრების უფლების შეზღუდვას წარმოადგენდა და დაცული იყო ევროპული კონვენციის N1 დამატებითი ოქმით.
6.11. სააპელაციო სასამართლომ მიზანშეწონილად მიიჩნია ყურადღება გაემახვილებინა საკუთრების უფლების არსზეც და საბოლოო ჯამში განმარტა, რომ ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების საბაზრო ღირებულება და კომპენსაციის სახით სრული და სამართლიანი ანაზღაურება შესაძლოა არ დამთხვეოდა ერთმანეთს. „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიზნებიდან გამომდინარე, სამართლიანი ანაზღაურება - შესაძლოა აღმატებოდა ქონების საბაზრო ღირებულებას. ქონების აუცილებელი საჭიროებისთვის ჩამორთმევა, მართალია კანონით დაშვებულ, თუმცა იძულებით ქმედებას წარმოადგენდა, რომელიც არ ემყარებოდა მეორე მხარის ნებას და სურვილს. ამიტომაც მიუთითა კანონმდებელმა, რომ ანაზღაურება სამართლიანი უნდა ყოფილიყო და არა მხოლოდ საბაზრო ღირებულების შესაბამისი (ტოლფასი). თუ ქონების გადაცემა იქნებოდა ორმხრივად გამოხატული ნების საფუძველზე განხორციელებული გარიგება, მაშინ სწორედაც, რომ სამართლიანი იქნებოდა საბაზრო ფასის მიხედვით ღირებულების ანაზღაურება, მაგრამ როცა სახელმწიფოს ინტერესებიდან გამომდინარე, კანონი ჩაერია მხარის ნებაში და დაავალდებულა ის, რომ დათანხმებოდა მისი ნებისგან დამოუკიდებელ აუცილებლობას ქონების გასხვისებაზე, ასეთ შემთხვევაში, სასამართლოს სამართლიან ანაზღაურებად მიაჩნდა კომპენსაციის ის ოდენობა, რაც პირველი ინსტანციის სასამართლომ დაადგინა და რომელიც გარკვეულწილად შუალედურ ფასს წარმოადგენდა.
6.12. პალატამ აღნიშნა, რომ რადგანაც ქონების სამართლიანი ღირებულების დადგენასთან დაკავშირებით შედავება სასამართლო წესით ხორციელდებოდა, რაც გარკვეულ ვადებთან იყო დაკავშირებული, ცხადი იყო, რომ დავის დასრულების დროისთვის უძრავი ქონების ღირებულება დიდი ალბათობით, აღარ დაემთხვეოდა ექსპროპრიაციის დროისთვის არსებულ ღირებულებას. ასეთ ვითარებაში სასამართლო ვერ მიიჩნევდა სამართლიანად საკომპენსაციო თანხის განსაზღვრას ექსპროპრიაციის დროისთვის არსებული საბაზრო ფასით, იმ მიზეზთა გამო, რომ: 1) სახეზე იყო ქონების იძულებითი დათმობა და არა ნებაყოფლობითი გასხვისება, კანონი ჩაერია მესაკუთრის ნებაში; 2) კანონმა მესაკუთრეს მიანიჭა უფლებამოსილება, იდავოს სასამართლო წესით საექსპროპრიაციო ქონების სამართლიანი ღირებულების განსაზღვრისთვის (რომლიც როგორც წესი, დროში გაწელილი პროცესია).
6.13. პალატამ ყურადღება მიაქცია კანონით გაწერილი იძულების (ექსპროპრიაციის) ბუნებას. სახელმწიფოს აღნიშნული უფლებამოსილების განხორციელებით, მესაკუთრე იძულებული იყო საკუთარი ნების საწინააღმდეგოდ ემოქმედა (დაეთმო ქონება), რომელიც შესაძლოა სულაც არ ყოფილიყო მისთვის უმტკივნეულო და მარტივი. შესაბამისად, პალატამ მიიჩნია, რომ კანონით გათვალისწინებული ექსპროპრიაციის უფლების განხორციელებით (იძულებით), ირღვეოდა საკუთრების ბუნებითი უფლება, რომლის საკომპენსაციო საშუალების განსაზღვრისას დაუშვებელი იყო საკითხისადმი ფორმალური მიდგომა (მიჩნევა, იმისა, რომ ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების ფასი აუცილებლად, ფორმალურად ექსპერტიზისა თუ აუდიტის დასკვნით დადგენილი ფასის თანხვედრი უნდა ყოფილიყო).
6.14. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნებით, ქონების შეფასების ანგარიშებითა და შეფასებებით დადგენილი იყო ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ნაკვეთების საბაზრო ღირებულება, რაც წმინდა ეკონომიკურ კატეგორიას წარმოადგენდა, ხოლო ექსპროპრიაციის პროცესში ექსპროპრიატორის (ან სასამართლოს) მიერ დადგენილი სამართლიანი ფასი უნდა განმარტებულიყო იმდაგვარად, რომელიც გარდა ნივთის საბაზრო ღირებულებისა, სხვა დამატებითი კომპონენტებსაც მოიცავდა (მაგ.: წლების განმავლობაში ფასთა ცვლილება, უძრავ ნივთთან მესაკუთრის ემოციური კავშირი, რაც განსაკუთრებით მტკივნეული, ანგარიშგასაწევი და მნიშვნელოვანი იყო, გარკვეული დროის შემდგომ ტოლფასი ქონების შეძენის რეალური შესაძლებლობა, ქონების დამთმობი მესაკუთრის ქონებრივი მდგომარეობის გაუარესების დაუშვებლობა და სხვა....).
6.15. პალატამ კიდევ ერთხელ მიაქცია ყურადღება იმ გარემოებას, რომ მართალია, კანონით განსაზღვრული იყო ფასის დადგენა ექსპროპრიაციის მომენტისთვის, მაგრამ ვინაიდან კანონის თანახმად, მოსარჩელეს მინიჭებული ჰქონდა სასამართლოში დავის უფლება, ბუნებრივია ამ მიწის სამართლიანი ღირებულება უნდა დადგენილიყო სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული საბოლოო გადაწყვეტილებით (რასაც უმრავლეს შემთხვევაში ადგილი აქვს საქმის სამივე ინსტანციის სასამართლოში განხილვის შემდეგ). შესაბამისად, საექსპროპრიაციო ქონების სამართლიანი ფასის სასამართლოს მეშვეობით დადგენისას, კანონმდებელი უშვებდა ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების სამართლიანი ფასის განსაზღვრას, სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილების მომენტისთვის. უდავო იყო, რომ უძრავი ქონების ფასი შეიძლებოდა შეცვლილიყო სასამართლო განხილვის მიმდინარეობისას, ამდენად, ექსპერტიზის მიერ დადგენილი საბაზრო ფასი ვერ გახდებოდა უტყუარად განმსაზღვრელი სამართლიანი ფასის დადგენისთვის, თუმცა, ექსპერტიზის დასკვნებით დადგენილი ფასები, სასამართლოსთვის ორიენტირის ფუნქციას ასრულებდნენ, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების ფასის სამართლიანი ოდენობის განსაზღვრისას, მოცემულ შემთხვევაში პალატის რწმენით პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფასი 40 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის ოდენობით (რომელიც მოდავე მხარეების ინიციატივით მოპოვებულ მტკიცებულებათა შეფასებით დადგენილ შუალედურ ფასს წარმოადგენდა), იყო სამართლიანი და გონივრული ყველა იმ გარემოებების გათვალისწინებით, რომელზეც გადაწყვეტილებაში უკვე იყო მსჯელობა.
6.16. პალატის განმარტებით, სწორედ კანონმდებლის ზემოაღნიშნული მიდგომის რეალიზაციას წარმოადგენდა კანონმდებელის ნება - სპეციალურ კანონში მითითებული ყოფილიყო ტერმინი „სამართლიანი ანაზღაურება“ და არა „საბაზრო ფასის მიხედვით ანაზღაურება“. პალატამ კიდევ ერთხელ მიაპყრო ყურადღება იმ გარემოებებს, რომ საქმეში წარმოდგენილი დასკვნებით სწორედ საბაზრო ფასი იყო განსაზღვრული, ხოლო სამართლიანი კომპენსაციის ოდენობა, რომელიც უთუოდ განსხვავდებოდა საბაზრო ღირებულებისაგან, სასამარლოს დასადგენი და შესაფასებელი საკითხი იყო, რაც სააპელაციო სასამართლოს ღრმა რწმენით, პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ სავსებით სწორად იქნა განსაზღვრული და არ არსებობდა მისი შეცვლის საფუძველი.
7. სააპელაციო პალატის ზემოაღნიშნული განჩინება საკასაციო წესით ორივე მხარემ გაასაჩივრა. წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრით, პირველმა კასატორმა - შ.ჩ–ძემ მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება, ხოლო, მეორე კასატორმა - საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულებამ - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტმა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.
8. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 15 სექტემბრისა და ამავე წლის 27 ოქტომბრის განჩინებებით, საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულების - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტისა და შ.ჩ–ძის საკასაციო საჩივრები მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.
9. პირველი კასატორის - შ.ჩ–ძის საკასაციო მოთხოვნის ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:
9.1.კასატორის მითითებით, ბუნდოვანი და ალოგიკურია სასამართლოს მსჯელობა მოპასუხისათვის მიწის ჩამორთმევის სანაცვლოდ 1 კვ.მ.ზე 40 აშშ დოლარის დაკისრების ნაწილში. სასამართლო მსჯელობა არ შეიცავს დასაბუთებას, თუ რომელ ექსპერტიზის დასკვნას დაეყრდნო. კასატორი ეთანხმება პალატის მოსაზრებას იმ ნაწილში, რომ სამართლიანი ფასი მხოლოდ ექსპერტიზის დასკვნას არ უნდა ეყრდნობოდეს, თუმცა, მოცემულ შემთხვევაში, კასატორისათვის გაუგებარია, თუ საიდან მივიდა სასამართლო იმ დასკვნამდე, რომ სამართლიანი ფასი 40 აშშ დოლარს შეადგენს და არა პირობითად 55 აშშ დოლარს, რამეთუ რეალურად 40 აშშ დოლარი არც 2017 წელს და მით უფრო არც ახლა არ ღირს სადავო მიწის ნაკვეთი. კასატორის მოსაზრებით, სასამართლოს უნდა ემსჯელა მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულებაზე და შემდეგ უნდა განესაზღვრა სამართლიანი ფასი, როგორც მიწის იძულებითი წესით ჩამორთმევის ერთგვარი კომპენსაცია.
10. მეორე კასატორის - საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულების - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის საკასაციო მოთხოვნის ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:
10.1. კასატორის მითითებით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ 1 კვ.მ.-ზე დადგენილი ფასი არ გამომდინარეობს არცერთი სამართლებრივი ნორმიდან, არ არის გამოთვლადი არანაირი ფორმულით და ამასთან, არ ჯდება ლოგიკაში. კასატორის მოსაზრებით, სასამართლომ ფაქტობრივად იკისრა ექსპერტის როლი, მაშინ, როდესაც თავად განმარტავდა, რომ არ გააჩნია შესაბამისი ცოდნა და კვალიფიკაცია, რათა დაედგინა ქონების ღირებულება და მხარეებს მიეცათ საშუალება ჩაეტარებინათ დამოუკიდებელი ექსპერტიზები; ასევე, პირველი ინსტანციის სასამართლომ თავად დანიშნა ექსპერტიზა სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნულ ბიუროში და შემდგომ არცერთი დასკვნა არ გაითვალისწინა (პირველი ინსტანციის სასამართლომ), ხოლო სააპელაციო სასამართლომ იგივე გადმოიტანა განჩინებაში და ფასიც იგივე დატოვა ყველანაირი, მათ შორის, კანონიდან გამომდინარე დასაბუთების გარეშე. კასატორის მოსაზრებით, სწორედ საბაზრო ღირებულება წარმოადგენს სამართლიან ფასს, უბრალოდ აღნიშნული საბაზრო ფასი სწორად უნდა იქნას დადგენილი და ამის გარკვევის ფუნქცია გააჩნია სასამართლოს. თუ სასამართლო ფიქრობს, რომ ფასი არასამართლიანია და მიჯნავს მას საბაზროსგან, მაშინ იგი ვალდებულია დაასაბუთოს, თუ რას დაეყრდნო, რა გამოთვლებით იხემძღვანელა, რა მეთოდი გამოიყენა, როგორ შეაფასა ადამიანების ფიზიკური თუ ფსიქიკური მდგომარეობა, საიდან დაასკვნა, რომ შეუძლებელი იყო კომპენსაციის ანაზღაურების დროს სანაცვლო ქონების ყიდვა, რატომ გაურესდა ყოფილი მესაკუთრის ქონებრივი მდგომარეობა, საიდან დაადგინა ფასების ზრდის ტენდენცია და სხვა მრავალი გარემოება, რომელსაც ახსენებს განჩინებაში სასამართლო, თუმცა არ ასაბუთებს. ამასთან, კასატორის მოსაზრებით, ნიშანდობლივია, რომ ორივე მხარემ სააპელაციო საჩივრებში მიუთითა, რომ მოსარჩელეს (შ.ჩ–ძეს) არ გადაუხდია იურიდიული მომსახურების საფასური 1000 ლარის ოდენობით, რომელიც გაურკვეველია საიდან გამოთვალა სასამართლომ და დააკისრა დეპარტამენტს არარსებული გადასახადის ანაზღაურება, თუმცა სააპელაციო სასამართლოს არ გაუთვალისწინებია აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოება და სრულად დატოვა ძალაში ბათუმის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება ამ ნაწილშიც.
11. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 16 მაისის განჩინებით, შ.ჩ–ძისა და საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულების - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის საკასაციო საჩივრები ცნობილ იქნა დასაშვებად.
12. 2024 წლის 24 ივნისს, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას საქმეზე დასართავად გადმოეგზავნა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 16 თებერვლის განჩინება, რომლითაც ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2021 წლის 26 აპრილის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-2 პუნქტში დაშვებული უსწორობები გასწორდა და ჩამოყალიბდა შემდეგნაირად: „მოპასუხეს - საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულება - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს მოსარჩელის შ.ჩ–ძის სასარგებლოდ დაეკისროს სამართლიანი და სრული კომპენსაციის სახით, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების - მიწის ნაკვეთის (1580 კვ.მ., 258 კვ.მ. და 692 კვ.მ. საექსპროპრიაციო უძრავი ქონების - სასოფლო- სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის, მთლიანი ფართობი 2530 კვ.მ. და მასზე არსებული შენობა-ნაგებობის, მავთულ-ბადის ღობით, მასზე განთავსებული ნათესების, ნარგავების, და სხვა, - ჩათვლით) 1 კვ.მ. ფართისათვის 40 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარის გადახდა, გადახდის დროს არსებული ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი კურსის შესაბამისად“.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
13. საკასაციო პალატამ შეისწავლა წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრების საფუძვლები, შეამოწმა გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთება და მიაჩნია, რომ კასატორებმა წარმოადგინეს ნაწილობრივ დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება); შესაბამისად, გასაჩივრებული განჩინება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:
14. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის 1-ლი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის მიხედვით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლო გადაწყვეტილებებსა და სხდომის ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით კი, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.
15. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანია ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონებების სანაცვლოდ, სრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების მიერ განსაზღვრული საკომპენსაციო თანხის ოდენობის მართლზომიერება. ამ მიმართებით, ორივე კასატორი მიიჩნევს, რომ ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების გაანგარიშება ბუნდოვანი და ალოგიკურია, არ გამომდინარეობს კანონიდან და არ შეესაბამება საქმეში წარმოდგენილ შეფასების ანგარიშებსა და ექსპერტიზის დასკვნებს.
16. რამდენადაც სადავო სამართალურთიერთობა დაკავშირებულია საკუთრების უფლებასთან, საკასაციო პალატა უპირველეს ყოვლისა განმარტავს, რომ საკუთრების უფლება სანივთო უფლებებს შორის ყველაზე ფართო მნიშვნელობისაა, რომელიც მესაკუთრეს ანიჭებს როგორც ნივთის ფლობის, ისე მისით სარგებლობის და განკარგვის უფლებებს. საკუთრების უფლების შინაარსი გადმოცემულია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 170-ე მუხლის პირველ ნაწილში, რომლის თანახმად, მესაკუთრეს შეუძლია, კანონისმიერი ან სხვაგვარი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შებოჭვის ფარგლებში თავისუფლად ფლობდეს და სარგებლობდეს ქონებით (ნივთით), არ დაუშვას სხვა პირთა მიერ ამ ქონებით სარგებლობა, განკარგოს იგი, თუკი ამით არ ილახება მეზობლების ან სხვა მესამე პირთა უფლებები, ანდა, თუ ეს მოქმედება არ წარმოადგენს უფლების ბოროტად გამოყენებას.
17. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, საკუთრებისა და მემკვიდრეობის უფლება აღიარებული და უზრუნველყოფილია. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „საკუთრების უფლება ბუნებითი უფლებაა, რომლის გარეშე შეუძლებელია დემოკრატიული საზოგადოების არსებობა“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2012 წლის 26 ივნისის №3/1/512 გადაწყვეტილება საქმეზე „დანიის მოქალაქე ჰეიკე ქრონქვისტი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-32). „საკუთრების უფლება წარმოადგენს თანამედროვე დემოკრატიული საზოგადოების განვითარების საყრდენს, რომელსაც ეფუძნება ეკონომიკური თავისუფლება და სტაბილური სამოქალაქო ბრუნვა“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 21 ივლისის N 2/2/656 გადაწყვეტილება საქმეზე „სს «სილქ როუდ ბანკი» საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ II-2).
18. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლი, ერთი მხრივ, ადგენს კერძო საკუთრების ინსტიტუტის კონსტიტუციურსამართლებრივ გარანტიას, ხოლო, მეორე მხრივ, განამტკიცებს მას, როგორც ძირითად უფლებას. საკუთრების ძირითადი უფლების დაცვა პიროვნების თავისუფალი განვითარების მნიშვნელოვანი წინაპირობაა. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად, საკუთრების უფლება მისი მაღალი კონსტიტუციური მნიშვნელობის მიუხედავად, არ არის აბსოლუტური. საქართველოს კონსტიტუცია არ ადგენს იმგვარ საკუთრებით წესრიგს, რომელშიც მესაკუთრის კერძო ინტერესი საჯარო ინტერესებთან მიმართებით აბსოლუტური, უპირობო უპირატესობით სარგებლობს (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის N1/2/384 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – დავით ჯიმშელეიშვილი, ტარიელ გვეტაძე და ნელი დალალიშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-8).
19. ამდენად, საკუთრების უფლების უაღრესად დიდი მნიშვნელობის მიუხედავად, ის არ არის აბსოლუტური უფლება და როგორც საქართველოს კონსტიტუციის, ისე საერთაშორისო ხელშეკრულებების შესაბამისი ნორმები იმ კონცეფციას ეფუძნება, რომ საკუთრების უფლება შეიძლება შეიზღუდოს.
20. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, საკუთრების უფლების შეზღუდვა დაიშვება საჯარო ინტერესებისათვის კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით. სწორედ საჯარო ინტერესის არსებობა იძლევა საკუთრების უფლების შეზღუდვის კონსტიტუციურსამართლებრივ ლეგიტიმაციას.
21. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „მესაკუთრემ უნდა გაითავისოს, რომ არა მხოლოდ მას აქვს ინტერესები, არამედ ის იმყოფება სხვა ინტერესთა გარემოცვაში, რომელთაგანაც ის იზოლირებული არ არის და სადაც აუცილებელია ინტერესთა გონივრული ბალანსის დაცვა. ამ ფონზე, კანონმდებელი უფლებამოსილია, კონსტიტუციურ-სამართლებრივი ნორმებისა და პრინციპების დაცვით, დაადგინოს ნორმები, რომლებიც განსაზღვრავენ საკუთრების შინაარსსა და ფარგლებს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 18 მაისის გადაწყვეტილება №2/1-370,382,390,402,405 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - ზაურ ელაშვილი, სულიკო მაშია, რუსუდან გოგია და სხვები და საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-8).
22. საკუთრების უფლებაში ამგვარი ჩარევის შესაძლებლობას ითვალისწინებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტი, რომლის თანახმად, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურებით. ანაზღაურება თავისუფლდება ყოველგვარი გადასახადისა და მოსაკრებლისაგან.
23. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის (შემდეგში - „კონვენცია“) 1-ლი დამატებითი ოქმის 1-ლი მუხლის 1-ლი აბზაცის მიხედვითაც, ყოველ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს აქვს თავისი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლება. მხოლოდ საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის შეიძლება ჩამოერთვას საკუთრება ვინმეს კანონითა და საერთაშორისო სამართლის ზოგადი პრინციპებით გათვალისწინებულ პირობებში.
24. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საქართველოს კონსტიტუცია არ იძლევა „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროების“ მკაცრ დეფინიციას, თუმცა, „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონი განსაზღვრავს როგორც აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ექსპროპრიაციის უფლების მინიჭების, ისე ექსპროპრიაციის განხორციელების წესს. მითითებული კანონის მე-3 მუხლის 1-ლი პუნქტის პირველი წინადადების თანახმად, საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის შესაბამისად, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია ექსპროპრიაციის გზით. ამავე კანონის მე-3 მუხლის მე-2 პუნქტის პირველი წინადადების მიხედვით, ექსპროპრიაციის შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს სასამართლო. „ექსპროპრიაციას“, როგორც ამ კანონის მიზნებისათვის გამოყენებულ ტერმინს, აქვს შემდეგი მნიშვნელობა: „საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლისა და ამავე კანონის შესაბამისად, საკუთრების ჩამორთმევა ჩამორთმეული ქონების წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით“ (1-ლი მუხლის „ე“ პუნქტი).
25. ზემოაღნიშნულ ნორმათა საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ კანონმდებლობით, ექსპროპრიაციის განხორციელება მკაცრად არის რეგლამენტირებული. სახელმწიფო უფლებამოსილია ჩამოართვას მესაკუთრეს ქონება, მაგრამ ეს უნდა განხორციელდეს სასამართლოს გადაწყვეტილებით, მხოლოდ აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებიდან გამომდინარე. ამასთან, სახელმწიფო ვალდებულია, ქონების ჩამორთმევის სანაცვლოდ, წინასწარ გასცეს ანაზღაურება, რომელიც უნდა იყოს სრული და სამართლიანი.
26. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელის საკუთრების უფლებაში ჩარევის წინაპირობების არსებობა სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს. კერძოდ, უდავოდ დადგენილია, რომ სახელმწიფოს მიერ დაგეგმილი პროექტის განხორციელების მიზნით, ბათუმის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 10 ოქტომბრისა (საქმე №3/635-2017) და ხელვაჩაურს რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 10 ოქტომბრის (საქმე №3/151) გადაწყვეტილებებით, საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის მიენიჭა ექსპროპრიაციის უფლება მოსარჩელე შ.ჩ–ძის კუთვნილ სამ უძრავ ქონებაზე. არც ის გარემოებაა სადავო, რომ სამივე უძრავ ნივთზე, საკომპენსაციო და სარეაბილიტაციო ღირებულებების სახით, მოსარჩელისათვის შეთავაზებულმა თანხამ შეადგინა 154331 ლარი, რაც მოიცავდა მიწის ნაკვეთების საბაზრო ღირებულებას, მათზე არსებული შენობა-ნაგებობებისა და მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულებას, მძაფრი ზემოქმედებისა და სოციალურად დაუცველის კომპენსაციას. უდავოა ისიც, რომ ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონებები გადაეცა და აღირიცხა მოპასუხის საკუთრებაში, თუმცა, უძრავი ქონებების ყოფილი მესაკუთრე, არ ეთანხმება რა, ექსპროპრიატორის მიერ განსაზღვრული საკომპენსაციო თანხის ოდენობას, სასამართლოს მეშვეობით ითხოვს სრული და სამართლიანი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრას.
27. ნიშანდობლივია, რომ მოსარჩელე მოპასუხის მიერ შეთავაზებული საკომპენსაციო თანხის ოდენობას სადავოდ ხდის არა სრულად, არამედ უშუალოდ მიწის ნაკვეთების საბაზრო ღირებულების კომპონენტის ნაწილში, რამეთუ სასარჩელო მოთხოვნების საფუძვლად მოსარჩელე იმ ფაქტობრივ გარემოებაზე მიუთითებს, რომ მოპასუხის მიერ შეთავაზებული საკომპენსაციო თანხა - თითოეულ კვადრატულ მეტრზე 57 ლარი (ეს უკანასკნელი წარმოადგენდს უშუალოდ მიწის ღირებულებას ყოველგვარი შენობა-ნაგებობებისა და მრავალწლიანი ნარგავების გარეშე), არ შეესაბამება მიწის ნაკვეთების რეალურ საბაზრო ღირებულებას, რაც მოსარჩელის გაანგარიშებით შეადგენს მისივე დაკვეთით შესრულებულ აუდიტორულ დასკვნაში მითითებულ ღირებულებას - თითოეულ კვადრატულ მეტრზე 57 აშშ დოლარს (ამ უკანასკნელითაც უშუალოდ მიწის საბაზრო ღირებულება განისაზღვრა მასზე არსებული შენობა-ნაგებობებისა და მრავალწლიანი ნარგავების გარეშე) (იხ. შპს „დ.ა–ის“ 05.02.2018 წლის დასკვნის შენიშვნა, რომლის მიხედვით, შეფასების პროცესში არ განუხორციელებიათ შესაფასებელ მიწის ნაკვეთზე გაშენებული ნარგავებისა და არსებული ნაგებობების შეფასება ტ.1, ს.ფ. 32; ტ.1ბ, ს.ფ. 32).
28. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მიწის ნაკვეთის ღირებულება ფაქტობრივი გარემოებაა და მისი ოდენობა უნდა დასტურდებოდეს კონკრეტული მტკიცებულებებით, რომელთა კრიტიკული შეფასების შედეგად, სასამართლომ უნდა გადაწყვიტოს, დასტურდება თუ არა კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოება.
29. პალატა ყურადღებას მიაპყრობს ფაქტს მასზედ, რომ ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული უძრავი ქონებების - მიწის ნაკვეთების საბაზრო ღირებულების შესაფასებლად, საქმეში ოთხი ექსპერტიზის დასკვნაა წარმოდგენილი, რომლებიც განსხვავებულ მონაცემებს შეიცავს როგორც ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონებების საბაზრო ღირებულების თვალსაზრისით, ისე ამ ღირებულების განმსაზღვრელი/შემადგენელი კომპონენტების თვალსაზრისით, კერძოდ, საქმეში წარმოდგენილია:
29.1. მოსარჩელის დაკვეთით ჩატარებული შპს „დ.ა–ის“ 05.02.2018 წლის ის დასკვნა, რომლის საფუძველზეც ითხოვს მოსარჩელე ექსპროპრირებული ქონებების სანაცვლოდ კომპენსაციის განსაზღვრას და რომლის თანახმად, №........ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული 692 კვ.მ.-ის მიწის ნაკვეთის, №........საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული 1580 კვ.მ.-ის მიწის ნაკვეთისა და №........ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთიდან გადაფარვის ზონაში მოქცეული ნაწილის - 258 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულება, მასზე არსებული შენობა-ნაგებობებისა და მრავალწლიანი ნარგავების გარეშე, განისაზღვრა 57 აშშ დოლარით;
29.2. მოპასუხის დაკვეთით ჩატარებული გის & დზ საკონსულტაციო ცენტრის „გ–ის“ 15.05.2016 წლის შეფასების ანგარიში, რომლის საფუძველზეც განხორციელდა მოსარჩელისათვის საკომპენსაციო თანხის შეთავაზება და რომლის მიხედვით, ა) №........ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული 692 კვ.მ.-ის მიწის ნაკვეთი შეფასდა სულ 43 828 ლარად, საიდანაც უშუალოდ მიწის ღირებულებას შეადგენს 39 444 ლარს, ხოლო დარჩენილი თანხა წარმოადგენს მიწის ნაკვეთზე არსებული შენობა-ნაგებობებისა და მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულებას (შენობა-ნაგებობების ღირებულება - 1819 ლარი; მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულება - 2565 ლარი); ბ) №........საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული 1580 კვ.მ.-ის მიწის ნაკვეთი შეფასდა სულ 93 388 ლარად, საიდანაც უშუალოდ მიწის ღირებულება შეადგენს 90060 ლარს, ხოლო დარჩენილი თანხა წარმოადგენს მიწის ნაკვეთზე არსებული შენობა-ნაგებობებისა და მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულებას (შენობა-ნაგებობების ღირებულება - 728 ლარი; მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულება - 2 600 ლარი); გ) №........ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთიდან გადაფარვის ზონაში მოქცეული ნაწილი - 258 კვ.მ. შეფასდა სულ 15 189 ლარად, საიდანაც უშუალოდ მიწის ღირებულებას შეადგენს 14 706 ლარს; ხოლო დარჩენილი თანხა წარმოადგენს მიწის ნაკვეთზე არსებული შენობა-ნაგებობებისა და მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულებას (შენობა-ნაგებობების ღირებულება - 258 ლარი; მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულება - 225 ლარი). ამდენად, დასახელებული დასკვნით ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული სამივე მიწის ნაკვეთის საკომპენსაციო ღირებულება მასზე არსებული შენობა-ნაგებობებისა და მრავალწლიანი ნარგავების გარეშე, ანუ, უშუალოდ მიწის საბაზრო ღირებულების კომპონენტის ნაწილში, განისაზღვრა თითოეულ კვადრატულ მეტრზე 57 ლარის ოდენობით;
29.3. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 173-ე მუხლის ფარგლებში, პირველი ინსტანციის სასამართლოს ინიციატივით დანიშნული, სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ აჭარის რეგიონულ დეპარტამენტის 2019 წლის 10 სექტემბრის N006366115 დასკვნა, რომლის თანახმად, 2017 წლის ოქტომბრის თვის მდგომარეობით, №........საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული 1580 კვ.მ.-ის სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების ნარგავებიანი მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მეტრის საბაზრო ღირებულება საორიენტაციოდ შეადგენდა 57 ლარს; №...... (ძველი საკადასტრო კოდი №........) საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთიდან გადაფარვის ზონაში მოქცეული ნაწილის - 258 კვ.მ.-ის სასოფლო სამეურნეო დანიშნულების ნარგავებიანი მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მეტრის საბაზრო ღირებულება საორიენტაციოდ შეადგენდა 60,00 ლარს, ხოლო, №........ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული 692 კვ.მ.-ის სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების ნარგავებიანი მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მეტრის საბაზრო ღირებულება საორიენტაციოდ შეადგენდა 59,00 ლარს;
29.4. მოპასუხის დაკვეთითა და მოსარჩელის ნდობით აღჭურვილი კომპანიის (მოსარჩელემ თავად გამოუცხადა ნდობა აღნიშნულ კომპანიას - იხ. სააპელაციო სასამართლოს 12.07.2022 წლის სხდომის ოქმი) - Colliers Georgia-ს 11.11.2022 წლის უძრავი ქონების შეფასების ანგარიშები, რომელთა თანახმად, 2016 წლის 31 ივლისის მდგომარეობით, №........საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული 1580 კვ.მ.-ის მიწის ნაკვეთის ღირებულება 1 კვადრატულ მეტრზე შეადგენს - 50.52 ლარს; №........ (ძველი საკადასტრო კოდი №........) საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთიდან გადაფარვის ზონაში მოქცეული ნაწილის -258 კვ.მ.-ის მიწის ნაკვეთის ღირებულება 1 კვადრატულ მეტრზე შეადგენს - 45.50 ლარს; №........ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული 692 კვ.მ.-ის მიწის ნაკვეთის ღირებულება, 1 კვადრატულ მეტრზე შეადგენს - 40.72 ლარს.
30. როგორც გასაჩივრებული განჩინების სამოტივაციო ნაწილიდან ირკვევა, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნებით, მიუხედავად იმისა, რომ განსაზღვრული იყო შესაფასებელი მიწის ნაკვეთების საბაზრო ფასები, შეუძლებელი იყო ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონებების სამართლიანი ფასის განსაზღვრა და მათში ასახული ინფორმაცია გარკვეულ ორიენტირს წარმოადგენდა სამართლიან კომპენსაციამდე გასათანაბრებელი თანხის მოცულობის დასადგენად. შესაბამისად, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონებების სანაცვლოდ, სამართლიან ანაზღაურებად მიიჩნია კომპენსაციის ის ოდენობა, რაც პირველი ინსტანციის სასამართლომ დაადგინა (1 კვ.მ.-ზე 40 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარში) და რაც სააპელაციო პალატის მითითებით, მოდავე მხარეთა ინიციატივით მოპოვებულ მტკიცებულებათა შეფასებით დადგენილ შუალედურ ფასს წარმოადგენდა.
31. საკასაციო პალატა უარყოფს სააპელაციო პალატის მსჯელობას საქმეში წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნების სამართლებრივი შეფასების ნაწილში და იმავდროულად, არ იზიარებს მოდავე მხარეთა ინიციატივით მოპოვებულ მტკიცებულებათა შეფასებით დადგენილ შუალედურ ფასად, საკომპენსაციო თანხის განსაზღვრის შესაძლებლობას.
32. ამ მიმართებით, საკასაციო პალატა მიუთითებს „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის 1-ლ პუნქტზე (ექსპროპრიატორი, რომელმაც მიიღო ექსპროპრიაციის უფლება, წინასწარ უთანხმდება ქონების მესაკუთრეს საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის წესის შესახებ. ქონების შეძენაზე მოლაპარაკების დაწყებამდე ექსპროპრიატორი თავისი ხარჯით, დამოუკიდებელი ექსპერტის დახმარებით აფასებს ქონებას და განსაზღვრავს კომპენსაციის სახით მესაკუთრისათვის გადასაცემ სავარაუდო საკომპენსაციო თანხას ან სხვა ქონებას საექსპროპრიაციო ქონების საბაზრო ღირებულების შესაბამისად. მესაკუთრე უფლებამოსილია, თავისი ხარჯით ისარგებლოს სხვა დამოუკიდებელი ექსპერტის დახმარებით), მე-8 მუხლის 1-ლ პუნქტზე (თუ ექსპროპრიატორი და ქონების მესაკუთრე ვერ თანხმდებიან საკომპენსაციო თანხაზე, თითოეულ მხარეს უფლება აქვს სარჩელი შეიტანოს სასამართლოში განსჯადობის მიხედვით, საქართველოს სამოქალაქო კანონმდებლობით დადგენილი წესით), მე-9 მუხლზე (სასამართლო უფლებამოსილია ქონების შეფასების მიზნით დანიშნოს დამოუკიდებელი ექსპერტი საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით. დამოუკიდებელი ექსპერტი განსაზღვრულ ვადაში წარუდგენს სასამართლოს დასკვნას საექსპროპრიაციო ქონების, ასევე ამ ქონების სანაცვლოდ მესაკუთრისათვის კომპენსაციის სახით შეთავაზებული სხვა ქონების საბაზრო ღირებულების შესახებ. დამოუკიდებელი ექსპერტის დასკვნის, აგრეთვე მხარეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე საექსპროპრიაციო ქონების სანაცვლოდ ქონების მესაკუთრისათვის გადასაცემი კომპენსაციის საბოლოო შეფასებას ახორციელებს სასამართლო) და დასახელებულ ნორმათა საფუძველზე, განმარტავს, რომ ანაზღაურების ოდენობის სათანადოობა, პირველ ყოვლისა, დადგენილ უნდა იქნეს ექსპერტის შეფასების მიხედვით. სწორედ ექსპერტის დასკვნის გათვალისწინებით უნდა შესთავაზოს ექსპროპრიატორმა მესაკუთრეს კომპენსაცია და შეუთანხმდეს მის ოდენობაზე. შეუთანხმებლობის შემთხვევაში კი, დამოუკიდებელი ექსპერტის დასკვნისა და მხარეთა მიერ წარდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე, საექსპროპრიაციო ქონების სანაცვლოდ, ქონების მესაკუთრისათვის გადასაცემი კომპენსაციის საბოლოო შეფასებას ახორციელებს სასამართლო. აქედან გამომდინარე, სამართლიანი კომპენსაციის მოცულობის განსაზღვრის პროცესში, სპეციალური ცოდნის მქონე ექსპერტის მიერ ჩატარებული ექსპერტიზა და მის მიერ შედგენილ დასკვნაში ასახული ინფორმაცია სასამართლოსთვის ასრულებს არა ორიენტირის ფუნქციას, არამედ წარმოადგენს მთავარ მტკიცებულებას (იხ. სუსგ. საქმეზე №ას-681-2023, 07/07/2023 წ.)
33. პალატა აღნიშნავს, რომ ზოგადად, სასამართლოში საქმის განხილვისას ექსპერტიზის დასკვნის მნიშვნელობა დიდია, განსაკუთრებით კი, ისეთი გარემოებების დასადასტურებლად, რომელთა შესახებაც მოსამართლეს სპეციალური ცოდნა არ გააჩნია. იმისთვის, რათა ექსპერტის დასკვნა იყოს სარწმუნო, აუცილებელია ექსპერტიზის ჩატარებისას გამოყენებული მეთოდები გაკეთებული დასკვნების მიმართ რელევანტური იყოს. ისეთ საქმეებში, სადაც მთავარ მტკიცებულებას ექსპერტიზის დასკვნა წარმოადგენს, აუცილებელია, რომ დასკვნა იყოს სრულყოფილი, ობიექტური, ამომწურავი და არ ტოვებდეს დასკვნაში ასახული ფაქტების ეჭვქვეშ დაყენების მცირე შესაძლებლობასაც კი. ამასთან, ქონების ექსპროპრიაციის დროს, რომელიც სხვა პირის საკუთრების უფლების ხელყოფის კანონით დაშვებული ქმედებაა, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონება - ერთი უძრავი ნივთი იქნება თუ მრავალი, უნდა შეფასდეს ინდივიდუალურად, მისი კონკრეტული მახასიათებლების გათვალისწინებით, ვინაიდან მხოლოდ ამგვარი მიდგომის ფარგლებშია შესაძლებელი ქონების სამართლიანი კომპენსაციის დადგენა.
34. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საქმეში წარმოდგენილი ოთხი საშემფასებლო დასკვნის კონკურენციის პირობებში, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს თითოეულ ექსპროპრირებულ ქონებასთან მიმართებით, ინდივიდუალურად უნდა შეეფასებინა საქმეში წარმოდგენილი შეფასების დასკვნები, ემსჯელა, თუ რომელ მათგანს რა ნაწილში იზიარებდა და გადაწყვეტილება თითოეული ექსპროპრირებული ქონების საბაზრო ღირებულების განსაზღვრის თაობაზე (უშუალოდ მიწის ღირებულების კომპონენტის ნაწილში), ექსპერტიზის დასკვნების კრიტიკული შეფასების შედეგად, იმ დასკვნაზე დაყრდნობით უნდა მიეღო, რომელიც ყველაზე მეტად იძლეოდა მისი დასაბუთებულობის შემოწმების შესაძლებლობას. სააპელაციო პალატას მხედველობის მიღმა არ უნდა დარჩენოდა ის გარემოებაც, რომ ექსპროპრირებული ქონებების ღირებულების იმ ოდენობის განსაზღვრა, რასაც მოსარჩელე მიუთითებს, მოსარჩელის მტკიცების საგანში შემავალ გარემოებას წარმოადგენს (იხ. სუსგ: Nას-1786-2018, 31.10.2019), რის გამოც სააპელაციო პალატას უნდა შეეფასებინა და ემსჯელა, მოსარჩელის დაკვეთით ჩატარებული შეფასების დასკვნა (შპს „დ.ა–ის“ 05.02.2018 წლის ანგარიში) თუ რამდენად უწევდა კონკურენციას მოპასუხის დაკვეთით ჩატარებულ საშემფასებლო ანგარიშებსა (გის & დზ საკონსულტაციო ცენტრის „გ–ის“ 15.05.2016 წლისა და Colliers Georgia-ს 11.11.2022 წლის უძრავი ქონების შეფასების ანგარიშები) და სასამართლოს ინიციატივით დანიშნულ ექსპერტიზის დასკვნას (სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ აჭარის რეგიონულ დეპარტამენტის 2019 წლის 10 სექტემბრის N006366115 დასკვნა), რომლებიც ერთმანეთთან მიახლოებულ მონაცემებს შეიცავს და რომელთაგან ერთ-ერთს (Colliers Georgia-ს), მოსარჩელე თავად უცხადებდა ნდობას.
35. საკასაციო პალატა გვერდს ვერ აუვლის სააპელაციო პალატის იმ მოტივაციასაც, რომ დადგენილი სამართლიანი ფასი უნდა განიმარტოს იმდაგვარად, რომელიც გარდა ნივთის საბაზრო ღირებულებისა, სხვა დამატებითი კომპონენტებსაც მოიცავს (მაგ.: წლების განმავლობაში ფასთა ცვლილება, უძრავ ნივთთან მესაკუთრის ემოციური კავშირი, რაც განსაკუთრებით მტკივნეული, ანგარიშგასაწევი და მნიშვნელოვანი იყო, ქონების დამთმობი მესაკუთრის ქონებრივი მდგომარეობის გაუარესების დაუშვებლობა და სხვა....) და, რომ კანონმდებელი უშვებს ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების სამართლიანი ფასის განსაზღვრის შესაძლებლობას სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანის მომენტისთვის. საკასაციო პალატა სააპელაციო პალატის ამ მოსაზრებებსაც უარყოფს და მიუთითებს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე მოპასუხის მიერ შეთავაზებული საკომპენსაციო თანხის ოდენობას სადავოდ ხდიდა არა სააპელაციო პალატის მიერ მითითებული იმ დამატებითი უარყოფითი კომპონენტების თვალსაზრისით, რაც შესაძლოა თან ახლდეს საკუთრების ჩამორთმევას, არამედ შეთავაზებული თანხა უსამართლოდ მიაჩნდა იმ მოტივით, რომ იგი არ შეესაბამებოდა მისივე დაკვეთით შესრულებულ აუდიტორულ დასკვნაში მითითებულ ღირებულებას. აქედან გამომდინარე, სასამართლოს მსჯელობა უნდა შემოფარგლულიყო სწორედ ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონებების საბაზრო ღირებულებების დადგენით (უშუალოდ მიწის ღირებულების კომპონენტის ნაწილში), თუმცა არა სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილების მომენტისთვის, როგორც ამას ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლო მიუთითებს, არამედ ქონების ჩამორთმევის უფლების სასამართლო წესით მოპოვების დროს არსებული მომენტისათვის. აღნიშნულ საკითხზე, საკასაციო სასამართლოს არაერთი განჩინება თუ გადაწყვეტილება არსებობს და დამკვიდრებული პრაქტიკის მიხედვით, კომპენსაციის სამართლიანობის შეფასებისას, სასამართლო ხელმძღვანელობს ქონების ჩამორთმევის უფლების სასამართლო წესით მოპოვების დროს არსებული ექსპროპრირებული ქონების საბაზრო ღირებულებით (იხ. სუსგ საქმეზე №ას-1349-2019, 20.04.2022 წ.).
36. გარდა ამისა, გასაჩივრებული განჩინება დაუსაბუთებელია იმ თვალსაზრისითაც, რომ სააპელაციო პალატამ ექსპროპრირებული ქონებების სანაცვლოდ, მოსარჩელეს მიაკუთვნა თითოეულ კვადრატულ მეტრზე 40 აშშ დოლარი, თუმცა, მხედველობაში არ მიუღია, არ გამოუკვლევია საქმეში მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები - შეთავაზებული თანხის გადახდის დამადასტურებელი ქვითრები (ტ.1, ს.ფ. 143-144; ტ.1ბ, ს.ფ. 131), რომელთა მიხედვით, მოსარჩელეს სამივე უძრავი ქონების სანაცვლოდ გარკვეული საკომპენსაციო თანხა უკვე მიღებული აქვს, რაზეც მოპასუხე შესაგებლებში იმთავითვე აპელირებდა. ასეთ ვითარებაში, სასამართლოს ჯერ უნდა დაედგინა თუ რა თანხები აქვს მიღებული მოსარჩელეს ექპროპრირებული ქონებების სანაცვლოდ, რას მოიცავდა აღნიშნული თანხები, კერძოდ, რამდენი აქვს მიღებული უშუალოდ მიწის საბაზრო ღირებულების კომპონენტის ნაწილში, რამდენი სხვა კომპენენტების ნაწილში და აღნიშნულის შემდგომ, თუ სასამართლოს სარჩელი საფუძლიანად მიაჩნდა, მოპასუხეს უნდა დაკისრებოდა მხოლოდ იმ სხვაობის ანაზღაურება, რაც დგინდება ექსპროპრიატორის მიერ მიწის საბაზრო ღირებულების სახით გადახდილ ოდენობასა და სასამართლოს მიერ განსაზღვრულ ოდენობას შორის.
37. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო საქმეზე გადაწყვეტილებას თვითონ მიიღებს, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის ხელახლა განსახილველად სააპელაციო სასამართლოში დაბრუნების საფუძვლები.
38. იმ პირობებში, როცა სააპელაციო სასამართლოს არ დაუდგენია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტობრივი გარემოება, ამასთან, არ შეუფასებია საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებები, საკასაციო სასამართლო მოკლებულია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით გათვალისწინებულ შესაძლებლობას, თავად მიიღოს გადაწყვეტილება. შესაბამისად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული განჩინება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.
39. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით. შესაბამისად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საქმის ხელახლა განხილვისას სასამართლო ხარჯების განაწილების საკითხი უნდა გადაწყდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 372-ე, 257.1-ე, 264-ე, 412-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
1. შ.ჩ–ძის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;
2. საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულება - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;
3. გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 10 აპრილის განჩინება და საქმე დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად;
4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე რევაზ ნადარაია
მოსამართლეები: გიორგი მიქაუტაძე
თამარ ზამბახიძე
