საქმე № ას-37-2023 5 მარტი, 2025 წელი

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

მირანდა ერემაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

მოსამართლეები: თეა ძიმისტარაშვილი,

ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – მ.გ–ი (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „რ.ტ–ი“ (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 30 ივნისის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – ზიანის ანაზღაურება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია გადაწყვეტილება - საკასაციო საჩივრის არსებითი განხილვა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. 2012 წლის სექტემბრიდან მ.გ–ი (შემდგომში მოპასუხე, დასაქმებული, კასატორი ან საკასაციო საჩივრის ავტორი) დასაქმებული იყო შპს რ.ტ–ში“ (შემდგომში დამსაქმებელი, მოსარჩელე, მოსარჩელე კომპანია ან კომპანია) და ასრულებდა საწყობის ზედამხედველის ფუნქციებს, მეთვალყურეობდა საწყობში განთავსებულ პროდუქციას და გასცემდა მას, მას გააჩნდა საწყობის გასაღები და დამცავი კოდი;

2. შრომითი ხელშეკრულების 2.2.2 პუნქტის თანახმად, დასაქმებული ვალდებულია, გაუფრთხილდეს დამქირავებლის ქონებას, უზრუნველყოს მისთვის ჩაბარებული დოკუმენტების ჯეროვანი დაცვა;

3. სასაქონლო-მატერიალური ფასეულობების აღწერის ოქმის თანახმად, 2015 წლის 30 ივლისს კომპანიაში ჩატარდა მზა პროდუქციისა და მატერიალური საწყობის ინვენტარიზაცია, რა დროსაც საწყობში აღმოჩნდა 38 989.60 ლარის დანაკლისი.

4. მოსარჩელის მოთხოვნა:

4.1. დამსაქმებელმა სარჩელი აღძრა სასამართლოში დასაქმებულის მიმართ და მოითხოვა მოპასუხეს დაკისრებოდა შრომითი ვალდებულებების არაჯეროვანი შესრულებიდან გამომდინარე მოსარჩელისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანის, 38 989.60 ლარის ანაზღაურება;

4.2. მოსარჩელის განცხადებით, 2015 წლის 30 ივლისს კომპანიაში ჩატარდა მზა პროდუქციის და მატერიალური საწყობის ინვენტარიზაცია, რა დროსაც საწყობში გამოვლინდა 38 989.60 ლარის დანაკლისი. ვინაიდან საწყობიდან პროდუქციის გაცემასა და მიღებაზე პასუხისმგებელი პირი იყო მოპასუხე, სწორედ მას უნდა აენაზღაურებინა კომპანიისთვის მიყენებული მატერიალური ზარალი.

5. მოპასუხის პოზიცია

5.1. მოპასუხემ წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ იგი ინვენტარიზაციის ჩატარებას არ დასწრებია, რადგან იმ დღეს გახდა შეუძლოდ და იმყოფებოდა საავადმყოფოში, მისთვის გაუგებარია, როგორ დაიანგარიშა კომპანიამ დანაკლისი ან რატომ უნდა აენაზღაურებინა მას მატერიალური ზიანი მაშინ, როდესაც მოპასუხე არ გაცნობია ბრძანებას პასუხისმგებლობის დაკისრების შესახებ. ამასთან, არ ირკვევა, როდის ჩატარდა წინა შემოწმება და, ამ შემოწმების შედეგად, კონკრეტულად რა სახის ბუღალტრული ნაშთი გააჩნდა კომპანიას იმ პერიოდში, როდესაც გამოიცა სადავო შემოწმების აქტი (2015 წლის 30 ივლისს).

6. რუსთავის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება

6.1. რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 4 დეკემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

7. მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი

7.1. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოსარჩელემ წარადგინა სააპელაციო საჩივარი, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება.

8. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2018 წლის 30 მაისის გადაწყვეტილება

8.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 30 მაისის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა; გაუქმდა საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 4 დეკემბრის გადაწყვეტილება და მიღებული იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც სარჩელი დაკმაყოფილდა; მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 38 989.60 ლარის გადახდა.

9. მოპასუხის საკასაციო საჩივარი

9.1. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი წარადგინა მოპასუხემ, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

10. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2019 წლის 7 ივნისის განჩინება

10.1. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 7 ივნისის განჩინებით მოპასუხის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; გაუქმდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 30 მაისის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.

11. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2021 წლის 30 ივნისის გადაწყვეტილება

11.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 30 ივნისის გადაწყვეტილებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა; გაუქმდა რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 4 დეკემბრის გადაწყვეტილება და მიღებული იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც სარჩელი დაკმაყოფილდა; მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 38 989.60 ლარის გადახდა.

11.2. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია წინამდებარე განჩინების 1-3 პუნქტებში ასახული ფაქტობრივი გარემოებები და აღნიშნა, რომ დავის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანია გაირკვეს, თუ რა ვალდებულებები და პასუხისმგებლობა ეკისრებოდა მოპასუხეს დამსაქმებელი კომპანიის წინაშე და იყო თუ არა იგი ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირი.

11.3. საქმეზე წარდგენილი მტკიცებულებების, ასევე, მოწმის სახით დაკითხულ პირთა ჩვენებების ერთობლივი შეფასებით, სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ დასაქმებული კომპანიაში ასრულებდა ზედამხედველობის ფუნქციებს, ის ვალდებული იყო მეთვალყურეობა გაეწია საწყობში განთავსებულ პროდუქციაზე, გასცემდა საწყობიდან მოთხოვნილ პროდუქციას, ამასთან, მხოლოდ მოპასუხეს ებარა საწყობის გასაღები და დამცავი კოდი.

11.4. სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო პროცესში შეჯიბრებითობის პრინციპის მნიშვნელობაზეც და აღნიშნა, რომ დავის სამართლიანი და ობიექტური გადაწყვეტის მიზნებისათვის გამოყენებული უნდა იქნეს მტკიცების ტვირთის განაწილების სამოქალაქო საპროცესო კოდექსში მოქმედი სტანდარტი, რომლის მიხედვითაც, მოსარჩელემ უნდა დაადასტუროს გარემოებები, რომლებზედაც იგი ამყარებს სასარჩელო მოთხოვნას, ხოლო მოპასუხემ კი ის გარემოებები, რომლებსაც შესაგებელი ეფუძნება. განსახილველ შემთხვევაში, საქმეზე წარდგენილი 2015 წლის 30 ივლისის აღწერის ოქმით სააპელაციო პალატამ დადასტურებულად მიიჩნია, რომ ინვენტარიზაციის დროს კომპანიაში გამოვლინდა დანაკლისი. აღნიშნულის საწინააღმდეგოდ კი მოპასუხეს არ წარუდგენია რაიმე მტკიცებულება (სწორედ მას ეკისრებოდა იმ გარემოების დამტკიცების ტვირთი, რომ საწყობის ინვენტარიზაციის შედეგად გამოვლენილი დანაკლისი (38 989.60 ლარი) სამსახურეობრივი მოვალეობის დარღვევას არ გამოუწვევია). მხოლოდ მხარის ახსნა-განმარტება კი, ვერ მიიჩნეოდა ზემოაღნიშნული გარემოების გამაბათილებელ სათანადო და საკმარის მტკიცებულებად.

11.5. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა შრომის კოდექის 44-ე, სამოქალაქო კოდექსის 394-ე, 408-ე მუხლებით და აღნიშნა, რომ ვინაიდან წინამდებარე დავაში დგინდება დამსაქმებლის მხრიდან შრომითი ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების დარღვევის ფაქტი (კერძოდ, მოპასუხემ ჯეროვნად არ შეასრულა კომპანიის მატერიალურ ფასეულობათა გულმოდგინე ზედამხედველობის მოვალეობა) და მისი ოდენობა, შესაბამისად, გამოვლენილია პასუხისმგებლობის დაკისრებისთვის სავალდებულო, სსკ-ის 394-ე მუხლით განსაზღვრული, ოთხივე ელემენტი - მართლსაწინააღმდეგო ქმედება, ზიანი, მიზეზობრივი კავშირი და ბრალი, რის გამოც მოპასუხეს ეკისრებოდა მოსარჩელისთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება.

12. მოპასუხის საკასაციო საჩივარი

12.1. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი წარადგინა მოპასუხემ, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

12.2. კასატორის განცხდებით, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად გაანაწილა მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთი და მოპასუხეს არასწორად დააკისრა იმ გარემოების დამტკიცების მოვალეობა, რომ ინვენტარიზაციის შედეგად გამოვლენილი დანაკლისი მის მიერ სამსახურეობრივი მოვალეობის დარღვევას არ გამოუწვევია. სინამდვილეში, სასამართლოს პირველ რიგში უნდა დაედგინა ის გარემოება, 2015 წლის 30 ივლისის მდგომარეობით, ებარა თუ არა დასაქმებულს 336 130.30 ლარის ღირებულების პროდუქცია, რომელთანაც მოხდა არსებული ნაშთის შედარება, ანუ როდესაც დამსაქმებელი ედავება დასაქმებულს, რომ მას საწყობში უნდა ჰქონოდა 336 130.30 ლარის ღირებულების საქონელი, ლოგიკურია, მანვე უნდა დაამტკიცოს, რომ ამ ღირებულების პროდუქცია ჩაბარებული ჰქონდა დასაქმებულისათვის. სააპელაციო სასამართლოში წარდგენილი საგადასახადო შემოწმების აქტით ირკვევა, რომ 2015 წლის 30 ივლისის მდგომარეობით, ბუღალტრულ ნაშთში მოხვედრილია 18 666.14 ლარის ღირებულების, სხვის საკუთრებაში არსებული ფასეულობები (როგორიცაა ტარა, პადონი და სხვა). ამდენად, აღნიშნული მტკიცებულებით უტყუარად დასტურდება, რომ მინიმუმ 18 666.14 ლარის ღირებულების ფასეულობები არ უნდა ყოფილიყო საწყობში წარმოდგენილი ბუღალტრული ნაშთიდან, ვინაიდან იგი წარმოადგენდა სხვის საკუთრებას. ამასთან, საგადასახადო აქტში არ არის დაკონკრეტებული რომელი ფასეულობები შედის ამ ღირებულებაში, აუდიტორი მხოლოდ ზოგადად ჩამოთვლის მათ. შესაბამისად, უმთავრესი გარემოება, რაც უნდა დაედგინა სააპელაციო სასამართლოს არის ის, კონკრეტულად რა ღირებულების მატერიალური ფასეულობების (ბუღალტრული ნაშთი) შენახვის ვალდებულება ჰქონდა მოპასუხეს. როდესაც საუბარია საქონლის დანაკლისზე, კონკრეტული ოდენობით ნივთის მიბარების ფაქტი სწორედ მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს (უზენაესი სასამართლოც სწორედ ამაზე მიუთითებდა). საქმის გარემოებებით კი დგინდება, რომ მოსარჩელემ (დამსაქმებელმა) სათანადოდ ვერ გასწია საკუთარი მტკიცების ტვირთი და ვერ დაადასტურა ზემოაღნიშნული გარემოება. შესაბამისად, მხოლოდ ის ფაქტი, რომ ინვენტარიზაციის შედეგები არ შეესაბამებოდა ბუღალტრულ ნაშთს მაშინ, როდესაც მოპასუხე არ აკონტროლებდა ამ ნაშთს, ვერ მიიჩნეოდა ზიანის დადგომაში კომპანიის დანაკლისის არსებობაში მოპასუხის ბრალეულობის დამამტკიცებელ საკმარის და სათანადო გარემოებად.

13. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 15 მარტის განჩინებით, საკასაციო საჩივარი მიღებულია წარმოებაში, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში „სსსკ“), 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად, ხოლო 2024 წლის 24 იანვრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზებისა და საკასაციო საჩივრის სამართლებრივი დასაბუთებულობის არსებითად განხილვის გზით შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მოპასუხის საკასაციო განაცხადი დასაბუთებულია და უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგი არგუმენტაციით:

14. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლო გადაწყვეტილებებში და სხდომის ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები; ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებულ პრეტენზიაში იგულისხმება მითითება იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და, რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.

15. საკასაციო პალატა საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლის შედეგად მიიჩნევს, რომ კასატორმა სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით წარმოადგინა დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია.

16. კასატორის (მოპასუხის) ძირითადი პრეტენზია ემყარება იმას, რომ სააპელაციო სასამართლომ მხარეთა შორის არასწორად გაანაწილა მტკიცების ტვირთი და მოსარჩელის (დამსაქმებლის) ნაცვლად არასწორად დააკისრა მოპასუხეს (დასაქმებულს) შრომითი ხელშეკრულებით განსაზღვრული ვალდებულებების ჯეროვნად შესრულების დამტკიცების მოვალეობა. კერძოდ კი, იმ გარემოების დამტკიცების მოვალეობა, რომ ინვენტარიზაციის შედეგად კომპანიაში გამოვლენილი დანაკლისი დასაქმებულის მიერ სამსახურეობრივი მოვალეობის დარღვევას არ გამოუწვევია.

17. მითითებული პრეტენზიის შემოწმების მიზნით, საკასაციო სასამართლო, პირველ რიგში, ყურადღებას მიაქცევს მხარეთა შორის შეუდავებელ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს:

1) მოსარჩელე და მოპასუხე ერთმანეთთან იმყოფებოდნენ შრომითსამართლებრივ ურთიერთობაში – მოპასუხე დასაქმებული იყო მოსარჩელე კომპანიაში და ასრულებდა საწყობის ზედამხედველის ფუნქციებს;

2) შრომითი ხელშეკრულების მიხედვით, დასაქმებულს ჰქონდა კომპანიის ქონების გაფრთხილებისა და მისთვის ჩაბარებული დოკუმენტების ჯეროვნად დაცვის ვალდებულება;

3) 2015 წლის 30 ივლისს კომპანიაში ჩატარდა მზა პროდუქციისა და მატერიალური საწყობის ინვენტარიზაცია, რის შემდგომაც საწყობში გამოვლინდა 38 989.60 ლარის დანაკლისი;

4) ბუღალტრული აღრიცხვის ნაშთების შედარების შესახებ სასაქონლო-მატერიალურ ფასეულობათა აღწერის 2015 წლის 4 აგვისტოს ოქმის მიხედვით, კომპანიაში ჩატარებული ინვენტარიზაციისას დათვლილი იქნა იმ დროისთვის საწყობში არსებული პროდუქცია, რაც შედარდა ბუღალტრულად აღრიცხულ ნაშთს;

5) მოსარჩელე ითხოვს ინვენტარიზაციის შედეგად კომპანიაში აღმოჩენილი დანაკლისის, 38 989.60 ლარის მოპასუხისთვის გადახდის დაკისრებას.

18. ამრიგად, იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს (დამსაქმებელს) სურს, კერძოდ, შრომითი ურთიერთობის ფარგლებში დასაქმებულის მიერ ვალდებულებების არაჯეროვანი შესრულების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია საქართველოს შრომის კოდექსის 58-ე (სადავო პერიოდში მოქმედი 44-ე) მუხლი (შრომითი ურთიერთობისას მხარის მიერ მეორე მხარისათვის მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით), ასევე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 394.1-ე (მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება) და 408.1-ე (იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება) მუხლები.

19. საქართველოს შრომის კოდექსის 58-ე მუხლი (კანონის ძველი რედაქციის 44-ე მუხლი) აწესრიგებს ინდივიდუალური შრომითი ურთიერთობისას წარმოშობილი ზიანის ანაზღაურების საკითხს - მხარის მიერ მეორე მხარისათვის მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. ამავე კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 პუნქტის მიხედვით, შრომით ურთიერთობასთან დაკავშირებული საკითხები, რომლებსაც არ აწესრიგებს ეს კანონი ან სხვა სპეციალური კანონი, რეგულირდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ნორმებით.

20. ზიანის ანაზღაურების ზოგადი წესი განმტკიცებულია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 394-ე მუხლით, რომლის პირველი ნაწილის თანახმად, მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ეს წესი არ მოქმედებს მაშინ, როცა მოვალეს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის.

21. ზიანის ანაზღაურება მიეკუთვნება მეორად/დამატებით მოთხოვნებს და იწვევს ქონებრივი ან არაქონებრივი ხასიათის უარყოფითი შედეგების დადგომას (შდრ. ჰ. ბოილინგი, პ. ლუტრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნების სისტემური ანალიზი, თბილისი, 2009, გვ. 33). ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა წარმოიშობა მაშინ, როდესაც პირველადი მოთხოვნის შესრულებისას ჩნდება პრობლემა. პრობლემა შეიძლება მდგომარეობდეს ვალდებულების შეუსრულებლობაში, არაჯეროვნად შესრულებაში ან ხელშეკრულებიდან გამომდინარე სხვა ვალდებულების დარღვევაში (იხ. სუსგ საქმე Nას-1633-2019, 9 მარტი, 2020 წელი). ვალდებულების დარღვევისათვის სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობა გამოხატულებას ჰპოვებს მოვალეზე კანონით დადგენილი ქონებრივი ზემოქმედების ზომებში. სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილე, რომელიც არღვევს ვალდებულებას, პასუხს აგებს დაზარალებულის წინაშე. დაზარალებულს უფლება აქვს მოითხოვოს დარღვეული უფლების დაცვა. ზიანის ანაზღაურების მეორადი მოთხოვნის უფლება შესაძლებელია გამოყენებულ იქნეს ნებისმიერი სახის ვალდებულების დარღვევით გამოწვეული ზიანის არსებობისას. აღნიშნული უფლება არ არის ალტერნატიული, არამედ შესაძლებელია სხვა მეორადი მოთხოვნის უფლებებთან პარალელურად იქნეს ამოქმედებული (იხ. სუსგ საქმე ას-167-163-2016, 01 ივლისი, 2016 წელი).

22. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 394.1 მუხლი ცენტრალური და უზოგადესი ნორმაა, რომელიც განამტკიცებს ბრალეული პასუხისმგებლობის პრინციპს და კრედიტორს ვალდებულების დარღვევის შედეგად წარმოშობილი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას ანიჭებს. აღნიშნული მუხლის გამოყენების წინაპირობებია: 1. მართლწინააღმდეგობა, 2. ბრალი, 3. მიზეზობრივი კავშირი და 4. ზიანი. ამასთან, როგორც ზიანის მიყენების ფაქტის, ასევე, განცდილი ზიანის ოდენობის დამტკიცების ტვირთი აწევს დაზარალებულ მხარეს, ანუ კრედიტორს, რომელიც სასამართლო პროცესში წარმოადგენს მოსარჩელე მხარეს. ამ გარემოებების დამტკიცება კი, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, შეიძლება მხარეთა (მესამე პირთა) ახსნა-განმარტებით, მოწმეთა ჩვენებით, ფაქტების კონსტატაციის მასალებით, წერილობითი თუ ნივთიერი მტკიცებულებებითა და ექსპერტთა დასკვნებით.

23. როგორც ზემოთ უკვე აღინიშნა, საკასაციო საჩივრის ფარგლებში შესაფასებელია შრომითი ურთიერთობიდან გამომდინარე ვალდებულების არაჯეროვანი შესრულების გამო დასაქმებულისთვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების მართებულობა და მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის სათანადოდ განაწილების საკითხი.

24. საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას იმის შესახებ, რომ ვინაიდან მოპასუხე მოსარჩელე კომპანიაში დასაქმებული იყო საწყობის ზედამხედველის პოზიციაზე, ხოლო საწყობის ინვენტარიზაციისას გამოვლინდა პროდუქციის დანაკლისი (38 989.60 ლარი), სწორედ დასაქმებულს უნდა დაემტკიცებინა ამ დანაკლისში მისი არაბრალეულობა.

25. საკასაციო სასამართლო, პირველ რიგში აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო სამართალში მოქმედი მტკიცების ტვირთის სამართლიანი და ობიექტური განაწილების სტანდარტი გულისხმობს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის ისე განაწილებას, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს დაეკისროთ იმ ფაქტების დამტკიცების ტვირთი, რომელთა მტკიცება მათთვის ობიექტურად შესაძლებელია, ანუ მტკიცების ტვირთი ეკისრება მას, ვინც ამტკიცებს და არა - მას, ვინც უარყოფს.

26. როგორც უზენაესი სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაშია განმარტებული, „სამართალწარმოებაში მოქმედებს მტკიცების ტვირთის განაწილების ორი ძირითადი წესი: ზოგადი წესი, რომელიც სსსკ-ის 102-ე მუხლის თანახმად ეკისრება თითოეულ მხარეს (სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით განსაზღვრული მტკიცების ტვირთი [სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლი] ესაა სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი - ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს. ამასთან, საკმარისი არ არის, რომ მხარემ ზოგადად გამოთქვას მოსაზრება საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებაზე, მაგალითად, განაცხადოს, რომ იგი მთლიანად უარყოფს მეორე მხარის მიერ მოხსენებულ საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს. მხარის მიერ წარმოდგენილი მოსაზრებები კონკრეტულად და დეტალურად უნდა ჩამოყალიბდეს და ეხებოდეს საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოებას (კვალიფიციური შედავების მნიშვნელობა ფაქტობრივი გარემოებების დადგენის მიზნებისათვის). მხარეთა მიერ წარმოდგენილი ახსნა-განმარტებები უნდა იყოს დასაბუთებული და ეხებოდეს იმ გარემოებებს, რომლებსაც უშუალო კავშირი აქვს დავასთან. იმავდროულად, ახსნა-განმარტება უნდა დასტურდებოდეს რელევანტური მტკიცებულებებით [სსსკ-ის 102-ე მუხლის მე-3 ნაწილი]) და სპეციალური წესი, რომელსაც თავად გამოსაყენებელი მატერიალური ნორმა აწესებს. ნიშანდობლივია, რომ შრომითსამართლებრივი დავები მტკიცების ტვირთის განაწილების გარკვეული თავისებურებით ხასიათდება, რასაც მტკიცებულებების წარმოდგენის თვალსაზრისით, დამსაქმებლისა და დასაქმებულის არათანაბარი შესაძლებლობები განაპირობებს – დამსაქმებელს დასაქმებულთან შედარებით გააჩნია მტკიცებითი უპირატესობა, სასამართლოს წარუდგინოს მისთვის ხელსაყრელი მტკიცებულებები (შდრ. იხ.. სუსგ საქმეN ას-922-884-2014, 16.04.2015 წ; N ას-483-457-2015, 07.10.2015 წ; N ას-182-171-2017, 27.12.2019წ; N ას-1429-2020, 18.03.2022წ; N ას-456-2021, 22.03.2022წ; N ას-57-2022, 13.04.2022წ.). ამდენად, უნდა ვიხელმძღვანელოთ მტკიცების ტვირთის განაწილების სპეციალური სტანდარტით, რომლის თანახმად, სწორედ დამსაქმებელია ვალდებული ადასტუროს დასაქმებულის მხრიდან შრომითი ვალდებულების არაჯეროვნად შესრულების ფაქტის არსებობა. ამგვარი სტანდარტის გამოყენების ნორმატიულ საფუძველს ქმნის ის, რომ დამსაქმებელს გააჩნია მტკიცებითი უპირატესობა, სასამართლოს წარუდგინოს მისთვის ხელსაყრელი მტკიცებულებები იმასთან დაკავშირებით, რომ მისმა თანამშრომელმა არაჯეროვნად შეასრულა მასზე დაკისრებული მოვალეობები.

27. ზემოაღნიშნული მსჯელობის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ განსახილველი საქმის დამფუძნებელი ნორმების ელემენტების მითითების ტვირთი ეკისრება მოსარჩელეს, ხოლო იმის მიხედვით, თუ რომელ ფაქტებს შეედავება მოპასუხე, მოსარჩელესვე ეკისრება ამ ფაქტების დადასტურების ვალდებულება (სსსკ-ის 102-ე მუხლი). მოპასუხის მხრიდან მტკიცებულებათა მიღება-გამოკვლევა კი მხოლოდ მას შემდეგაა მიზანშეწონილი, თუკი მოსარჩელე თავს გაართმევს მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებების დადასტურების ტვირთს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ვალდებულების დარღვევით გამოწვეული ზიანის გამომრიცხველი მტკიცებულებების წარდგენა მოპასუხეს შეიძლება მხოლოდ მას შემდეგ მოეთხოვოს, როცა მოსარჩელე სარწმუნოდ დაადასტურებს მოთხოვნის წინაპირობებს.

28. წინამდებარე დავაში მოსარჩელე მოპასუხისთვის მატერიალური პასუხისმგებლობის დაკისრებას ითხოვს დასაქმებულის მხრიდან შრომითი ვალდებულებების არაჯეროვნად შესრულების გამო და აცხადებს, რომ მიბარებული საქონლის შენახვის ვალდებულება დასაქმებულს (მოპასუხეს) შრომითი ხელშეკრულებით ეკისრებოდა, ხოლო ვინაიდან კომპანიაში გამოვლინდა საქონლის დანაკლისი, არსებობდა ვალდებულების არაჯეროვნად შესრულებიდან გამომდინარე დასაქმებულისთვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების წინაპირობა. ამდენად, უპირველესად, საკასაციო პალატის შესაფასებელია, თუ რა ვალდებულებები გააჩნდა მოპასუხეს შრომითი ხელშეკრულების მიხედვით მოსარჩელე კომპანიის მიმართ, საერთოდ დაარღვია თუ არა მან ეს ვალდებულებები ბრალეულად, და თუკი აღნიშნული გარემოება (ვალდებულების არაჯეროვანი შესრულება) დადგინდება, შემდგომ სასამართლომ უნდა იმსჯელოს, მიაყენა თუ არა ამ დარღვევებმა მოსარჩელეს მატერიალური ან სხვა სახის ზიანი და არსებობს თუ არა მიზეზობრივი კავშირი ვალდებულების ბრალეულ დარღვევასა და დამდგარ შედეგს შორის.

29. მითითებულ კითხვებზე პასუხის გასაცემად, უპირველესად, საკასაციო პალატა შეაფასებს მხარეთა შორის გაფორმებული შრომითი ხელშეკრულების შინაარსს და კონკრეტულად მასში ასახულ დასაქმებულის უფლება-მოვალეობებს. კერძოდ, ხელშეკრულების 2.2 პუნქტში აღნიშნულია შემდეგი: „მუშაკი ვალდებულებას იღებს: 2.2.1. შეასრულოს ამ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაო; 2.2.2 გაუფრთხილდეს დამქირავებლის ქონებას, უზრუნველყოს მისთვის ჩაბარებული დოკუმენტების ჯეროვანი დაცვა; 2.2.3. არ გაამჟღავნოს დამქირავებლის კონფიდენციალური ინფორმაცია, რომელიც მისთვის ხელშეკრულების საფუძველზე საქმიანობისას გახდა ცნობილი; 2.2.4 დაემორჩილოს შრომის შინაგანაწესს“ (იხ. ტ. 1. ს.ფ 46-48).

30. ამრიგად, ხელშეკრულებაში ჩამოთვლილია მოთხოვნები, რომელთა დაცვის ვალდებულება ეკისრებოდა დასაქმებულს სამუშაოს შესრულებისას და ჩანს, რომ მას ევალებოდა მისთვის ჩაბარებული საქონლის/დოკუმენტების ჯეროვანი შენახვა-გაფრთხილება, თუმცა არც ხელშეკრულების მითითებული და არც სხვა პუნქტებიდან არ ჩანს, რომ დამსაქმებელს ასევე ევალებოდა საწყობში შესული პროდუქციის აღრიცხვა/აღწერა. საქმეში არც მითითებული გარემოების დამადასტურებელი რაიმე დოკუმენტია წარდგენილი.

31. დასაქმებული სადავოდ ხდის კომპანიის მატერიალურ ფასეულობათა დანაკლისში მის ბრალეულობას, ზოგადად ინვენტარიზაციის შედეგებს და აცხადებს, რომ საქმის მასალებით არ ირკვევა, როდის ჩატარდა წინა შემოწმება და, ამ შემოწმების შედეგად, კონკრეტულად რა სახის ბუღალტრული ნაშთი (ანუ რა სახეობისა და ოდენობის საქონელი) გააჩნდა კომპანიას იმ პერიოდში, როდესაც გამოიცა სადავო შემოწმების აქტი (2015 წლის 30 ივლისს). ანუ დასაქმებული მიუთითებს აღწერის ოქმის გამოცემამდე პერიოდზე და სადავოდ ხდის სწორედ ამ პერიოდში მისთვის მიბარებული პროდუქციის ოდენობას, რაც მისივე მოსაზრებით, უნდა შედარდეს სადავო აქტში ასახულ ფაქტობრივად არსებულ მონაცემს.

32. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ იმ პირობებში, როდესაც მოსარჩელე მიუთითებს მოპასუხის მართლსაწინააღმდეგო ბრალეული ქმედების გამო საწყობში დანაკლისის გამოვლენაზე, სწორედ მას (მოსარჩელეს) ევალება დაამტკიცოს დასაქმებულისთვის კონკრეტული ოდენობის საქონლის გადაცემის/მიბარებისა და შემდგომ ამ საქონლის დაკარგვით გამოწვეული ზიანის მიყენების ფაქტი. მხოლოდ ის გარემოება, რომ მოპასუხეს ებარა საწყობის გასაღები და დამცავი კოდი, ვერ მიიჩნევა დასაქმებულის მხრიდან შრომითი ვალდებულებების დარღვევისა და ზიანის დადგომაში მხარის ბრალეულობის დამადასტურებელ რელევანტურ და საკმარის მტკიცებულებად. მით უფრო, რომ საქმის მასალებით არ დასტურდება სამუშაოს შესრულებისას მოპასუხის მხრიდან საწყობის გასაღების ან დამცავი კოდის შენახვის წესის დარღვევა და აღნიშნული არც მოსარჩელეს გაუხდია სადავოდ.

33. სასამართლო მხარეთა ყურადღებას მიაქცევს ფაქტობრივი და ბუღალტრული აღრიცხვის ნაშთების შედარების შესახებ სასაქონლო-მატერიალურ ფასეულობათა აღწერის 2015 წლის 4 აგვისტოს ოქმს, რომლითაც ირკვევა, რომ კომპანიაში ჩატარებული ინვენტარიზაციისას დათვლილი იქნა იმ დროისთვის (2015 წლის 30 ივლისისთვის) საწყობში არსებული პროდუქცია, რაც შედარდა ბუღალტრულად აღრიცხულ ნაშთს (იხ. ტ. 1. ს.ფ 16-18), თუმცა საქმეში არ მოიპოვება რაიმე დოკუმენტი, რომელიც დაადასტურებს თავად ამ აქტში მითითებული ბუღალტრული ნაშთის სისწორეს, მის წარმომავლობას და აღნიშნულის რაიმე სახით მოპასუხესთან კავშირს. მაგალითად, მოსარჩელეს არ წარუდგენია მტკიცებულება, რომლითაც დადასტურდებოდა, რომ ინვენტარიზაციამდე სწორედ იმ რაოდენობის პროდუქცია მიაბარა მან მოპასუხეს შესანახად, რაც მითითებულია ბუღალტრული აღრიცხვის მონაცემების გრაფაში. საქმეში წარდგენილი არ არის არც მიღება-ჩაბარების აქტები, საიდანაც გაირკვეოდა, თუ როდის და რა სახისა და ოდენობის პროდუქცია გადაეცა დასაქმებულს შესანახად. როგორც ზემოთ აღინიშნა, არც საწყობის გასაღების ან დამცავი კოდის მოპასუხის მხრიდან შენახვის წესის დარღვევაა დადასტურებული.

34. ამრიგად, ვინაიდან საქმის მასალებით არ დგინდება ის გარემოება, რომ მოსარჩელემ მოპასუხეს შესანახად მიაბარა სწორედ იმ რაოდენობისა და სახეობის საქონელი, რომელიც 2015 წლის 30 ივლისის ინვენტარიზაციის აქტში ბუღალტრული აღრიცხვის მონაცემების გრაფაშია შეტანილი, თავად ამ აქტის შედეგების სისწორეც ეჭქვეშ დგება, ხოლო ვინაიდან მოსარჩელეს სასამართლოსთვის არ წარუდგენია რაიმე სხვა დოკუმენტი, მარტოოდენ აღწერის აქტის შედეგებზე მითითება და იმაზე აპელირება, რომ დასაქმებულს ეკავა საწყობის ზედამხედველის პოზიცია, არ შეიძლება მიჩნეულ იქნას წარდგენილი სარჩელის დაკმაყოფილებისა და საწყობში აღმოჩენილ დანაკლისზე დასაქმებულისთვის პასუხისმგებლობის დაკისრების საკმარის წინაპირობად.

35. საკასაციო პალატა იზიარებს კასატორის პრეტენზიას იმის შესახებ, რომ მოსარჩელემ (დამსაქმებელმა) სათანადოდ ვერ გასწია საკუთარი მტკიცების ტვირთი და ვერ დაადასტურა მის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოება - დასაქმებულის მხრიდან შრომითი ვალდებულების არაჯეროვანი შესრულება, რაც წარდგენილი სარჩელის უსაფუძვლობაზე მეტყველებს.

36. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დაუსაბუთებელია, რის გამოც იგი უნდა გაუქმდეს. ამასთან, არ არსებობს საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების სსსკ-ის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძველი, ვინაიდან საჭირო არაა მტკიცებულებათა დამატებით გამოკვლევა, შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო უფლებამოსილია, თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება.

37. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფოს ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. ამავე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილების თანახმად, აღნიშნული წესები შეეხება, აგრეთვე, სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გასწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას. თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 411-ე მუხლებით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა :

1. მ.გ–ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2021 წლის 30 ივნისის გადაწყვეტილება:

3. შპს „რ.ტ––ის“ სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს;

4. შპს „რ.ტ––ს“ მ.გ–ის სასარგებლოდ დაეკისროს ამ უკანასკნელის მიერ სახელმწიფო ბაჟის სახით გადახდილი 1000 ლარის ანაზღაურება;

5. შპს „რ.ტ––ის“ სახელმწიფო ბიუჯეტის (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) სასარგებლოდ დაეკისროს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 15 მარტის განჩინებით გადავადებული სახელმწიფო ბაჟის - 949.48 ლარის გადახდა;

6. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: მ. ერემაძე

მოსამართლეები: თ. ძიმისტარაშვილი

ე. გასიტაშვილი