საქმე N:ას-1253-2022

საქმე№ას-1253-2022 27 ივნისი, 2024 წელი
ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატის
შემადგენლობა:
თეა ძიმისტარაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი
ამირან ძაბუნიძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – შპს „ა.ჯ–ი“ (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „ჯ.დ–ი“ (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 29 აპრილის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი - ზიანის ანაზღაურება, კონტრაჰირების იძულება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. სარჩელის მოთხოვნა და საფუძვლები

1.1. შპს „ჯ.დ–მა“ სარჩელი აღძრა თბილისის საქალაქო სასამართლოში მოპასუხე შპს „ა.ჯ–ის“ მიმართ და მოითხოვა:
1.1.1. მოპასუხის აღიარება, ბაზარზე დომინირებულ პირად;
1.1.2. მოპასუხის დავალება მოსარჩელეზე გასცეს გარე რეკლამის განთავსების ნებართვა შემდეგი არსებითი პირობებით: (ა) ფასი: 1 კვ.მ. / 8 ლარი (შპს „ა–ს“ მსგავსი პირობებით); (ბ) ლოკაცია: ქ. ......... განთავსებულ სარეკლამო კონსტრუქცია; (გ) ვადა: 2021 წლის 3 აპრილამდე (ლიცენზიის მოქმედების ვადით);
1.1.3. აღიარებულ იქნას მოსარჩელის უფლება 1.2 პუნქტში მითითებული პირობების დაცვით განათავსოს გარე რეკლამა;
1.1.4. მოსარჩელისათვის გარე რეკლამის განთავსების ნებართვაზე უარის თქმის გამო მიყენებული ზიანის, 70 309.2 აშშ დოლარის მოპასუხისთვის დაკისრება 2018 წლის 27 ნოემბრიდან სარჩელის წარდგენის დღემდე პერიოდში.
1.1.5. მოსარჩელისთვის გარე რეკლამის განთავსების ნებართვაზე უარის თქმის გამო მიყენებული ზიანის ანაზღაურება, სასამართლოში წარდგენიდან გადაწყვეტილების საბოლოო აღსრულებამდე, თვეში 4 507 აშშ დოლარი;
1.2. მოსარჩელე კომპანია რეგისტრირებულია 2014 წლის 30 მაისს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. საქმიანობს სამშენებლო და გარე რეკლამის განთავსების ბიზნესში. მოპასუხე კომპანია რეგისტრირებულია 2008 წლის 5 ივნისიდან. მოპასუხე კომპანიაც საქმიანობს გარე რეკლამის განთავსების ბიზნესში. მოპასუხე კომპანია გარე რეკლამის განთავსების ბაზრის მონოპოლისტია, რომელიც გარე რეკლამის განთავსების ნებართვას ფლობს ექსკლუზიურად, ქ. თბილისში მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე.
1.3. მოსარჩელე კომპანიის განმარტებით, მოპასუხე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის გაცემაზე დაუსაბუთებლად აცხადებს უარს, რაც ბაზარზე დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებაზე მიუთითებს და რაც კონტრაჰირების იძულების საფუძველია. მოპასუხე კომპანია, მხოლოდ მასთან აფილირებულ კომპანიებთან დებს ხელშეკრულებებს. მოპასუხის მოთხოვნით, მოსარჩელეს მისთვისაც უნდა გადაეხადა გარე რეკლამის საფასური, 1 კვ.მ-ზე 8 ლარი, ყოველთვიურად.
1.4. მოსარჩელის განმარტებით, არქიტექტურის სამსახურის 2018 წლის 15 ივნისის №4018011 გადაწყვეტილებაზე დაყრდნობით, წამოიწყო და დაასრულა გარე რეკლამის კონსტრუქციის მშენებლობა, რის შედეგადაც გეგმავდა გარე რეკლამის კონსტრუქციის (180 კვ.მ. ფართი) თვიურად 5 000 აშშ დოლარად გაქირავებას, რასთან დაკავშირებითაც ხელშეკრულება გააფორმა შპს „პ.კ–თან.“ თუმცა, გარიგებით დასახული მიზანი მიუღწეველი დარჩა სწორედ მოპასუხის მხირდან გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის გაცემაზე დაუსაბუთბელი უარის გამო, რის შედეგადაც მოსარჩელეს მიადგა ზიანი მიუღებელი შემოსავლის სახით. მოსარჩელემ მოპასუხის ქმედებების შესწავლის მიზნით მიმართა საქართველოს კონკურენციის სააგენტოს. ამ უკანასკნელმა საქმის შესწავლის შემდეგ საბოლოოდ დაადგინა, რომ მოპასუხემ ბოროტად გამოიყენა დომინირებული მდგომარეობა და დაარღვია კონკურენციის შესახებ საქართველოს კანონის 6.2.ბ მუხლი.

2. მოპასუხის შესაგებელი

2.1. მოპასუხემ წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ გარე რეკლამის განთავსების ნებართვების გაცემაზე უფლებამოსილი პირია.
2.2. მოპასუხის განმარტებით, გარე რეკლამის განთავსებაზე ნებართვის გაცემის შესახებ მოთხოვნაზე უარი გამოიწვია იმ ფაქტმა, რომ მოსარჩელემ რეკლამის განთავსებაზე ნებართვა მოითხოვა მას შემდეგ, რაც დაასრულა კონსტრუქციის მშენებლობა და შეეძლო იჯარით გაცემა რეკლამის განთავსების მსურველ პირებზე. გარდა ამისა, მოპასუხემ გაასაჩივრა მშენებლობის ნებართვა, რომელიც მოსარჩელემ მოიპოვა მასთან წინასწარი შეთანხმების გარეშე. ეს ნებართვა უფლებამოსილი ორგანოს მიერ გაუქმებულია და საკითხი იხილება სასამართლოში. სასამართლოშია გასაჩივრებული ასევე კონკურენციის სააგენტოს გადაწყვეტილება. დავის მიმდინარეობისას კი ამ გადაწყვეტილების მოქმედება შეჩერებულია.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლო გადაწყვეტილება

3.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 2 ივნისის გადაწყვეტილებით, სარჩელი მოპასუხე კომპანიის მიმართ დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. აღიარებულ იქნა მოპასუხის დომინირებული მდგომარეობა ბაზარზე. მოპასუხეს დაევალა ქ. თბილისში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე არსებულ უძრავ ნივთებზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის მოქმედების ვადით, მოსარჩელეს მისცეს გარე რეკლამის განთავსების ნებართვა შემდეგი არსებითი პირობებით: გარე რეკლამის კონსტრუქციის განთავსების ადგილი - ქ. თბილისი, .......; საზღაურის ოდენობა - 1 კვ. მეტრის განთავსების ღირებულება განისაზღვრა 8 ლარით. აღიარებულ იქნა მოსარჩელის უფლება სარეზოლუციო ნაწილის 1.2 პუნქტში მითითებული პირობების დაცვით განათავსოს გარე რეკლამა. მოპასუხეს დაევალა მოსარჩელისათვის გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის გაცემაზე უარის თქმით გამოწვეული მიუღებელი შემოსავლის - 2018 წლის 27 ნოემბრიდან, ერთი წლის განმავლობაში (12 თვე) მიყენებული ზიანის, 54 084 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარის ანაზრაურება, გადახდის დღეს არსებული, საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი ოფიციალური გაცვლითი კურსის შესაბამისად. მოპასუხისათვის გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის გაცემაზე უარის თქმით გამოწვეული მიუღებელი შემოსავლის, სარჩელის სასამართლოში წარდგენიდან გადაწყვეტილების საბოლოო აღსრულებამდე მიყენებული ზიანის, თვეში 4 507 აშშ დოლარის (ექვივალენტი ლარში, გადახდის დღეს არსებული, საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი ოფიციალური გაცვლითი კურსის შესაბამისად) ანაზღაურების დაკისრების ნაწილში, სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

4. მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი

4.1. მოპასუხემ, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 2 ივნისის გადაწყვეტილებაზე წარდგენილი სააპელაციო საჩივრით გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა. ასევე, გასაჩივრებული განჩინებების გაუქმება.

5. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება და დასკვნები

5.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 29 აპრილის გადაწყვეტილებით მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, გაუქმდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის 1.4 და მე-2 პუნქტები და ახალი გადაწყვეტილებით მოპასუხეს მოსარჩელისთვის გარე რეკლამის განთავსებაზე უარის თქმით გამოწვეული მიუღებელი შემოსავლის - 2018 წლის 27 ნოემბრიდან ერთი წლის განმავლობაში, დაეკისრა 44 928 აშშ დოლარი. აპელანტს უარი ეთქვა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 16 დეკემბრის განჩინებების (1. სარჩელის განუხილველად დატოვების თაობაზე შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ; 2. საქმის წარმოების შეჩერების თაობაზე შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ; 3. საქმის წარმოების შეჩერების თაობაზე შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ), ასევე, ამავე სასამართლოს 2021 წლის 14 აპრილის საოქმო განჩინების (მტკიცებულებების საქმეზე 38 დართვის თაობაზე შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ) გაუქმების შესახებ, მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე;
5.2. სააუქციონო კომისიის 2009 წლის 3 აპრილის „ქ. თბილისის ტერიტორიაზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის აუქციონის ფორმით გაცემისას ნებართვის გამცემისა და ნებართვის მფლობელის მიერ ხელმოწერილი პირობებიან აუქციონში გამარჯვების დამადასტურებელი N1 ოქმის თანახმად, ქ.თბილისში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე არსებულ უძრავ ნივთებზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვა 12 წლის ვადით - 2021 წლის 3 აპრილამდე გადაეცა მოპასუხეს. 2021 აპრილის შემდეგ მოპასუხეს აღნიშნული ნებართვის მოქმედების ვადა გაუგრძელდა დამატებით სამი თვით (ტომი 1; ს.ფ. 35-38; აუქციონში გამარჯვების დამადასტურებელი ოქმი);
5.3. არქიტექტურის სამსახურის 2018 წლის 15 ივნისის No4018011 გადაწყვეტილების საფუძველზე, თბილისში, მტკვრის მარჯვენა სანაპიროს ტერიტორიის ფარგლებში, კერძოდ, ......., მოსარჩელემ განახორციელა და დაასრულა გარე რეკლამის განთავსების კონსტრუქციის (ბანერის) მშენებლობა. მოსარჩელემ, 2018 წლის 26 ნოემბერს და 20 დეკემბერს გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის მიღების მიზნით, ხელშეკრულების დასადებად განცხადებით მიმართა მოპასუხეს, რაზეც პასუხი არ მიუღია (ტომი 1; ს.ფ. 44-45; გადაწყვეტილება; (ს.ფ.50-78; სამშენებლო პროექტი; ს.ფ.175; 177; 202; 205. 2018 წლის 26 ნოემბრის და 20 დეკემბრის წერილები, 2019 წლის 21 მარტის წერილი; ტ.1; ს.ფ.179-195; ტ.2; 200-202; 102-114,; მხარეთა კომუნიკაციის ამსახველი მტკიცებულებები; ტ.1. ს.ფ. 282-405; საქართველოს კონკურენციის სააგენტოს გადაწყვეტილება);
5.4. ქ. თბილისის მერიის 2018 წლის 17 დეკემბრის N680 ბრძანების საფუძველზე, მოპასუხის საჩივარი დაკმაყოფილდა, რის შედეგადაც ბათილად იქნა ცნობილი თბილისის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურს სამსახურის 2018 წლის 15 ივნისის №4018011 გადაწყვეტილება მოსარჩელისთვის სარეკლამო კონსტრუქციის მშენებლობის ნებართვის გაცემის შესახებ და ამავე სამსახურს დაევალა საქმის არსებითი მნიშვნელობის მქონე გარემოებათა გამოკვლევის შემდგომ ახალი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემა.
5.5. 2019 წლის 22 იანვარს, მოსარჩელემ სასამართლოში გაასაჩივრა ქ. თბილისის მერიის 2018 წლის 17 დეკემბრის N680 ბრძანება. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 31 იანვრის განჩინებით აქტის მოქმედება შეჩერდა საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე (ტ.1; ს.ფ. 258-260; საჩვარი; ტ.1; ს.ფ.261-267 ქ. თბილისის მერიის 2018 წლის 17 დეკემბრის N680 ბრძანება; ტ.1; ს.ფ. 268-273; განჩინება);
5.6. 2019 წლის 26 თებერვალს მოსარჩელემ საჩივრით მიმართა საქართველოს კონკურენციის სააგენტოს მოპასუხის მიერ კონკურენციის შესახებ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის (დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენება) შესაძლო დარღვევის შესახებ. სააგენტოს გადაწყვეტილებით დადასტურდა მოპასუხე კომპანიის მიერ კონკურენციის შესახებ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნტის დარღვევა.
5.7. 2020 წლის 20 ნოემბერს, კონკურენციის სააგენტოს აღნიშნული გადაწყვეტილება მოპასუხემ გაასაჩივრა სასამართლოში. სასამართლოს 2020 წლის 16 მარტის განჩინებით, შეჩერდა სსიპ საქართველოს კონკურენციის სააგენტოს 2020 წლის 19 თებერვლის N04/44 ბრძანებისა და აღნიშნული ბრძანებით დამტკიცებული გადაწყვეტილების მოქმედება სასამართლოს მიერ საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე (ტ.1; ს.ფ.282- 405; კონკურენციის სააგენტოს გადაწყვეტილება; ტ.2.; ს.ფ. 25-29; განჩინება);
5.8. მოპასუხე კომპანიასა და შპს „ა“-ს შორის 2014 წლის 1 ნოემბერს დადებული ხელშეკრულების მიხედვით, მოპასუხემ შპს „ა–ს“ ხელშეკრულებით შეთანხმებულ მისამართებზე (ჯამში 211 მისამართი) მისცა გარე რეკლამისა და გარე სარეკლამო კონსტრუქციების განთავსების ნებართვა, რისთვისაც შპს „ა–ს“ წარმოეშვა შეთანხმებული საზღაურის გადახდის ვალდებულება. ხელშკერულების 2.3. პუნქტის მიხედვით, საზღაური გამოითვლება რეკლამის თითოეულ კვადრატულ მეტრზე 8 ლარად დღგ-ს ჩათვლით. ამავე ხელშეკრულების 9.1 პუნქტის თანახმად ხელშეკრულება ძალაში შედის 2014 წლის 1 ნოემბერს და ძალაშია 2021 წლის 31 მარტის ჩათვლით (ტ.1.; ს.ფ. 206-217; ხელშეკრულება).
5.9. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით დავის ძირითადი საგანი იმ გარემოების გარკვევა იყო, ჰქონდა თუ არა მოპასუხეს დომინირებული მდგომარება ბაზარზე და იყენებდა თუ არა ამ მდგომარეობას ბოროტად, რაც თავისმხრივ შეიძლებოდა იძულებითი კონტრაჰირების საფუძველი გამხდარიყო.
5.10. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით მოპასუხის განსაკუთრებული საქმიანობა შედგებოდა, ერთი მხრივ, ქ. თბილისში მტკვირს მარჯვენა სანაპიროზე არსებულ უძრავ ნივთებზე გარე რეკლამისა და სარეკლამო კონსტრუქციების განთავსების ნებართვის გაცემაში, ხოლო, მეორე მხრივ, ამ საქმიანობის კომერციულ ხელშეწყობაში და აქედან შემოსავლის მიღებაში. აღნიშნული დასტურდება, სააუქციონო კომისიის 2009 წლის 3 აპრილის „ქ. თბილისის ტერიტორიაზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის აუქციონის ფორმით გაცემისას ნებართვის გამცემისა და ნებართვის მფლობელის მიერ ხელმოწერილი პირობებიან აუქციონში გამარჯვების დამადასტურებელი N1 ოქმით“, რომლის თანახმად, ქ. თბილისში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე არსებულ უძრავ ნივთებზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვა 12 წლის ვადით - 2021 წლის 3 აპრილამდე გადაეცა მოპასუხეს. 2021 აპრილის შემდგომ მოპასუხეს აღნიშნული ნებართვის მოქმედების ვადა გაუგრძელდა დამატებით სამი თვით. ამ ნებართვის ფარგლებში, მოპასუხის უფლებამოსილება ნათლად ჩანს შპს „ა–სთან 2014 წლის 1 ნოემბერს დადებული ხელშეკრულების შინაარსიდან. კერძოდ, ხელშეკრულების 3.2.1. პუქტის თანახმად, მოპასუხე ვალდებულია მისცეს უფლება გარე რეკლამის/სარეკლამო კონსტრუქციის განთავსებაზე და არ შეუქმნას კომპანიას რაიმე სახის დაბრკოლება კომპანიის მიერ ამ უფლების გამოყენებისას. სასამართლოს განმარტებით, მოპასუხის ვალდებულებათა ამგვარი ფორმულირება სწორედ იმაზე მეტყველებდა, რომ ის იყო, როგორც გარე რეკლამის, ასევე სარეკლამო კონსტრუქციის განთავსებაზე ნებართვის გამცემი ერთადერთი სუბიექტი, სამოქმედო ტერიტორიის ფარგლებში. განსახილველი დავის არსებობითაც დასტურდებოდა, რომ სანებართვო ტერიტორიულ არეალში, ამ კონკრეტული საქმიანობის განსახორციელებლად ნებართვის მიღების მსურველს უცილებლად სჭირდება მოპასუხისგან ნებართვა, რაც პრაქტიკაში ხორციელდება ნებართვის მიმღებსა და ნებართვის მიმცემს შორის მომსახურების ხელშეკრულების დადებით. ამდენად, ნებართვის მოქმედების ვადაში მოპასუხის ექსკლუზიურ კომპეტენციას მიეკუთვნება იმის გადაწყვეტა თუ როგორ წარიმართება გარე რეკლამის განთავსების სადისტრიბუციო ქსელი.
5.11. მოცემულ შემთხვევაში, სადავო არ არის, რომ მოსარჩელემ სარეკლამო კონსტრუქციის აგების შემდეგ მიმართა მოპასუხეს მასზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის მოპოვების მიზნით. თავის მხრივ, მოსარჩელის მიერ აშენებული სარეკლამო კონსტრუქცია განთავსებული იყო სწორედ მოპასუხის სანებართვო ტერიტორიაზე. მოსარჩელე მოქმედებდა შესაბამისი მშენებლობის ნებართვის ფარგლებში. ამდენად, სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ტერიტორიაზე უკვე აშენებულ კონსტრუქციაზე რეკლამის განთავსებისთვის, დაინტერესებულ პირს შეეძლო მიემართა მხოლოდ შესაბამისი ნებართვის მფლობელისათვის, რომელიც ეწევა სანებართვო მომსახურებას. აღნიშნული მომსახურების მიღება მოსარჩელეს არ შეეძლო სხვა არცერთი კერძო სუბიექტისგან, რომელიც არ ფლობს თვითმმართველი ერთეულის მიერ მინიჭებულ ექსკლუზიურ უფლებას. აღნიშნული უფლების ექსკლუზიური ხასიათიდან გამომდინარე, ნათელია, რომ სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის საკუთრებაში არსებულ ტერიტორიაზე რეკლამის განთავსების ნებართვასა და კერძო სუბიექტების საკუთრებაში არსებულ ტერიტორიაზე რეკლამის განსათავსებლად შესაბამისი მესაკუთრის თანხმობას შორის არ არსებობს ურთიერთჩანაცვლებადობის მინიმალური ხარისხიც კი. მოცემულ ვითარებაში, ნებართვის გაცემა შეუძლია მხოლოდ მოპასუხეს, ვინაიდან ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის მიერ გამოცხადებული აუქციონის შედეგად, მხოლოდ იგი წარმოადგენს მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე შესაბამისი ექსკლუზიური უფლებამოსილებით აღჭურვილ პირს.
5.12. აღნიშნული ფაქტი მეტყველებს გარე რეკლამის სანებართვო მომსახურების ინდივიდუალურ ხასიათზე, რომელიც არ შეიძლება ჩანაცვლდეს სხვა სახის მომსახურებით - მომსახურების შინაარსისა და მომსახურების გამწევი სუბიექტისგან განურჩევლად. გარდა ამისა, შესაბამისი კონსტრუქციის მფლობელს აღნიშნულ კონსტრუქციაზე რეკლამის განსათავსებლად ესაჭიროება აუცილებლად იმ სუბიექტის მიერ გაცემული ნებართვა, რომელიც მდინარე მტკვრის იმ სანაპიროზე ფლობს შესაბამის უფლებამოსილებას, სადაც არის განთავსებული აღნიშნული კონსტრუქცია. ასეთ შემთხვევაში სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ტერიტორიაზე გაწეული გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო მომსახურების პროდუქციული ბაზრის გეოგრაფიული საზღვრები კიდევ უფრო მცირდება და წარმოადგენს არა მთლიანად ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას, არამედ მხოლოდ მდინარე მტკვრის იმ კონკრეტულ სანაპიროს, სადაც არის განთავსებული სარეკლამო კონსტრუქცია.
5.13. აღნიშნულის გარდა, მოპასუხე კომპანიას აქვს შესაძლებლობა, სუბიექტები დააკმაყოფილოს ერთდროულად რამდენიმე მისამართზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის გაცემით. მსგავსი მასშტაბური მომსახურების გაწევის შესაძლებლობა ბუნებრივია კერძო მესაკუთრეებს არ გააჩნიათ, ვინაიდან როგორც ზემოთ აღინიშნა, მათი რესურსი ამ კუთხით შემოიფარგლება მხოლოდ მათ საკუთრებაში არსებული ქონებით, ხოლო სანებართვო მომსახურების მიმღების მხრიდან რამდენიმე კერძო მესაკუთრის ლოკაციის გაერთიანება გაზრდის მომსახურების მიღების მთლიან დროს, ტრანზაქციის დანახარჯებს და გამოიწვევს სახელშეკრულებო პირობების არაერთგვაროვნებას, რაც ბუნებრივია ვერ იქნება ხელსაყრელი პოტენციური კონტრაჰენტებისათვის. შესაბამისად, კერძო საკუთრებაში არსებულ ქონებაზე გარე რეკლამის განთავსების მომსახურების შესაბამისი ბაზრის ფარგლებში მოქცევის შემთხვევაშიც კი ეჭვგარეშეა, რომ მოპასუხის საბაზრო ძალაუფლება ურყევი და მდგრადია და კერძო მესაკუთრეებისგან იგი არ განიცდის მნიშვნელოვან კონკურენტულ წნეხს.
5.14. კონკრეტულ სამოქმედო ტერიტორიაზე - ქ. თბილისის მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე, მოპასუხის დომინირებული მდგომარეობა ზემოაღნიშნული შეფასებების საფუძვლეზე ეჭვს არ იწვევს. ამასთნ, სუბიექტს საბაზრო ძალაუფლება ბუნებრივი გზით აქვს მოპოვებული, თუ სახელმწიფოს ჩარევით მნიშვნელობა არა აქვს. ვერც დომინანტი და ვერც მონოპოლიური კომპანია ვერ სარგებლობს კონკურენციის სამართლის რეგულირებიდან იმუნიტეტით.
5.15. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ ქალაქ თბილისის მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის საკუთრებაში არსებულ ტერიტორიაზე გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო მომსახურების გაწევის ექსკლუზიურ უფლებას ფლობდა მოპასუხე, 12 წლის ვადით - 2009 წლიდან 2021 წლის ჩათვლით. მოპასუხე ეკონომიკური აგენტის ხსენებული ექსკლუზიური უფლება ამ პერიოდის განმავლობაში სხვა ეკონომიკურ აგენტებს ართმევდა აღნიშნულ ბაზარზე შესვლის შესაძლებლობას. აქედან გამომდინარე, სახეზე იყო შესაბამის ბაზარზე შესვლის ისეთი ბარიერი, რომელიც არათუ ართულებდა, არამედ დადგენილი პერიოდის განმავლობაში შეუძლებელს ხდიდა სხვა ეკონომიკური აგენტების დამოუკიდებლად შესვლას ამ ბაზარზე. მსგავსი ბარიერების არსებობა კი მოპასუხის ხელში არსებული მასშტაბური საბაზრო ძალაუფლების კიდევ ერთი ნათელი დადასტურებაა. ეკონომიკური აგენტების მიერ ამ ბაზარზე შესვლის შეუძლებლობა მოპასუხეს ანიჭებდა საკუთარი ეკონომიკური პოლიტიკის თავისუფალი განხორციელების გარანტიას, რაც ბუნებრივია მას აძლევდა შესაძლებლობას, ემოქმედა კონკურენტი ეკონომიკური აგენტების, მიმწოდებლების, კლიენტებისა და საბოლოო მომხმარებლებისაგან დამოუკიდებლად, არსებითი გავლენა მოეხდინა ბაზარზე საქონლის მიმოქცევის საერთო პირობებზე და შეეზღუდა კონკურენცია. აღნიშნული ფაქტი, კი უდავოს ხდიდა მოპასუხის დომინირებული მდგომარეობის და საბაზრო ძალაუფლების ურყეობასა და მდგრადობას 12 წლის განმავლობაში (2009- 2021 წლების პერიოდში).
5.16. ზემოაღნიშნულის გარდა სააპელაციო სასამართლოს შეფასების საგანი იყო, მოპასუხე კომპანია იყენებდა თუ არა დომინირებულ მდგომარეობას ბოროტად.
5.17. სააპელაციო სასამართლომ საქმის მასალებზე მითითებით განმარტა, რომ 2018 წლის 26 ნოემბერსა და 2018 წლის 20 დეკემბერს მოსარჩელემ მოპასუხეს ორჯერ გაუგზავნა წერილი ქ. თბილისში, ......... არსებულ კონსტრუქციაზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის მოთხოვნით, რის შედეგადაც უდავოა, რომ მოპასუხისთვის ცნობილი გახდა გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო მომსახურებასთან დაკავშირებით არსებული მოსარჩელის ინტერესი და შესაბამისი სახელშეკრულებო ურთიერთობის დამყარების ნება. მოსარჩელის წერილებზე მოპასუხეს რეაგირება არ მოუხდენია. აქედან გამომდინარე, მოპასუხის მხრიდან ქმედების განხორციელების დაყოვნება - რაც, ამ შემთხვევაში, გამოიხატა მოთხოვნილი ნებართვის გაცემაზე პასუხის გაუცემლობითა და დაუსაბუთებელი გაჭიანურებით, ცალსახად წარმოადგენდა ვიწრო გაგებით მიწოდებაზე უარის არსებობის დამადასტურებელ გარემოებას.
5.18. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, შესაფასებელი იყო ასევე, დომინირებული მდგომარეობის გამოყენებით, ნებართვის გაცემაზე უარის თქმა აყენებდა თუ არა მოსარჩელე კომპანიას ზიანს. უდავო იყო, რომ მოპასუხე კომპანიამ, მოსარჩელეს უარი უთხრა გარე რეკლამის განთავსებაზე. აღნიშნული ნებართვა, რეკლამის განთავსებისთვის აუცილებელი წინაპირობა იყო მოსარჩელისთვის. ამდენად უდავო იყო, რომ ბაზარზე კონკურენცია შეზღუდა მოპასუხის უარმა.
5.19. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, მოპასუხემ, საქმის არც ერთ ეტაპზე არ დაასაბუთა მომსახურების მიწოდებაზე უარის თქმის ობიექტური საფუძვლები. მოპასუხე კომპანია მხოლოდ იმ გარემოებაზე უთითებდა, რომ მოსარჩელე კომპანიას, კონსტრუქციის მშენებლობამდე უნდა მოეპოვებინა შესაბამისი ნებართვა. ამასთან, საქმის მასალებში არსებული პირადი მიმოწერიდან ჩანდა, რომ მოპასუხე თავს არიდებდა კონსტრუქციულ დიალოგს.
5.20. ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მოსარჩელისთვის გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო მომსახურების გაწევაზე უარის თქმის ობიექტური, გამამართლებელი საფუძველი არ არსებობდა. მეტიც, იმ გარემოების გათვალისწინებით, რაზეც მოპასუხე უთითებდა, გარე რეკლამის განთავსებაზე უარის გამოსადეგ და თანაზომიერ საფუძველს არ წარმოადგენდა. შესაბამისად, ცალსახა იყო, ბაზარზე დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენება.
5.21. განსახილველ შემთხვევაში, მოპასუხე კომპანიასა და შპს „ა–ს“ შორის 2014 წლის 1 ნოემბერს დადებული ხელშეკრულების თანახმად, შპს „ა–ს“ ხელშკერულებით შეთანხმებულ მისამართებზე (ჯამში 211 მისამართი) გარე რეკლამისა და გარე სარეკლამო კონსტრუქციების განთავსების ნებართვა მიეცა, რისთვისაც შპს „ა–ს“ წარმოეშვა შეთხმებული საზღაურის გადახდის ვალდებულება. ხელშკერულების 2.3. პუნქტის მიხედვით, საზღაური გამოითვლება რეკლამის თითოეული კვადრატული მეტრზე 8 ლარით დღგ-ს ჩათვლით. მოპასუხეს თავისი მტკიცების ტვირთის ფარგლებში, არ წარუდგენია მისი მომსახურების ღირებულების ალტერნატიული ტარიფის შესახებ რაიმე სახის მტკიცებულება, რაც მისცემდა სასამართლოს საკითხის ფართოდ შეფასების შესაძლებლობას. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის მესამე ნაწილის გათვალისწინებით, აღნიშნულის დადგენისთვის განკუთვნად მტკიცებულებას არ წარმოადგენს მხოლოდ მოპასუხის ახსნა-გამარტება და სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების უარყოფა. შესაბამისად, მოსარჩელის მოთხოვნა შპს „ა–სთან“ თანაბარი პირობებით მოპასუხისათვის კონტრაჰირების იძულების დავალდებულება საფუძვლიანია, ხოლო, საკითხის განსხვავებული გადაწყვეტა გამოიწვევდა სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლის მეორე ნაწილის, მეორე წინადადების მოთხოვნის დარღვევას.
5.22. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით დადგენილი იყო, რომ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანის ანაზღაურება 2018 წლის 27 ნოემბრიდან ერთი წლის განმავლობაში - 54 084 აშშ დოლარი.
5.23. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანის ანაზღაურების დაკისრების და მისი ოდენობის განსაზღვრისას, საქალაქო სასამართლომ მიუთითა: 1) 2018 წლის 1 ოქტომბერს, მოსარჩელესა და შპს „პ.კ–ს“ შორის, სარეკლამო კონსტრუქციის ქირავნობის შესახებ ხელშეკრულებაზე, რომლის მიხედვით, სარეკლამო კონსტრუქციის დროებითი სარგებლობის საფასური განისაზღვრა თვეში 5 000 დოლარით (დღგ-ს ჩათვლით). ხელშეკრულების 1.4 და 5.1 პუქნტების თანახმად, სარეკლამო კონსტრუქციის მშენებლობის დასრულების შემდეგ მხარეები გააფორმებენ მიღება-ჩაბარების აქტს, საიდანაც აითვლება ხელშეკრულების მოქმედების ერთ წლიანი ვადა; 2) მოპასუხე კომპანიასა და შპს „ა–ს“ შორის 2014 წლის 1 ნოემბერს დადებულ ხელშეკრულებაზე, რომლის მიხედვით, მოპასუხემ მისცა შპს „ა–ს“ ხელშეკრულებით შეთანხმებულ მისამართებზე (ჯამში 211 მისამართი) გარე რეკლამისა და გარე სარეკლამო კონსტრუქციების განთავსების ნებართვა, რისთვისაც შპს „ა–ს“ წარმოეშვა შეთანხმებული საზღაურის გადახდის ვალდებულება. ხელშეკრულების 2.3. პუნქტის მიხედვით, საზღაური გამოითვლება რეკლამის თითოეულ კვადრატულ მეტრზე 8 ლარით დღგ-ს ჩათვლით.
5.24. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, იმ გარემოების დასტურად, რომ მოსარჩელემ შპს „პ.კ–თან“ დადო სარეკლამო კონსტრუქციის ქირავნობის ხელშეკრულება მოსარჩელე მხარემ წარმოადგინა შესაბამისი წერილობითი მტკიცებულება, რის საფუძველზეც, პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ 2018 წლის 1 ოქტომბერს მოსარჩელემ სარეკლამო კონსტრუქციის ქირავნობის შესახებ ხელშეკრულება დადო შპს „პ.კ–თან“, რომლის მიხედვით, სარეკლამო კონსტრუქციის დროებითი სარგებლობის საფასური განისაზღვრა თვეში 5 000 დოლარით (დღგ-ს ჩათვლით). ხელშეკრულების 1.4 და 5.1 პუნქტების თანახმად, სარეკლამო კონსტრუქციის მშენებლობის დასრულების შემდეგ მხარეები გააფორმებენ მიღება-ჩაბარების აქტს, საიდანაც აითვლება ხელშეკრულების მოქმედების ერთ წლიანი ვადა. აღნიშნულის საწინააღმდეგოდ, მოპასუხემ (აპელანტმა) ვერ დაადასტურა, რომ მითითებული ხელშეკრულება წარმოადგენს თვალთმაქცურს და წარმოდგენილია მხოლოდ სასარჩელო მოთხოვნის ფორმალური საფუძვლის შესაქმნელად (სსკ-ის 56.2. მუხლი). სადავო საკითხთან მიმართებით, საქალაქო სასამართლომ მართებულად მიიჩნია, რომ ამ ფორმით განხორციელებული შედავება, არ წარმოშობდა გარიგების თვალთმაქცურ ბუნებაზე არსებითი მსჯელობის ვალდებულებას.
5.25. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, შპს „პ.კ–თან“ დადებული ხელშეკრულების შესრულება შეფერხდა იმის გამო, რომ მოპასუხემ არ გასცა სარეკლამო კონსტრუქციაზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვა. ამასთან, უარის თქმის ობიექტური, გამამართლებელი გარემობები საქმის განხილვის ფარგლებში არ გამოიკვეთა. შესაბამისად, მოსარჩელემ ვერ მიიღო ის შემოსავალი, რომელსაც ამ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შერულებას უკავშირებდა, რაც სწორედ მოპასუხის მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების შედეგია. გარდა ამისა, იმ პირობებში, როდესაც მოპასუხის ქმედება შეფასებულია დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებად, ასევე ცხადია მისი ქმედების მართლწინააღმდეგობა და ბრალეულობა, როგორც ზიანის ანაზღაურების მაკვალიფიცირებელი წინაპირობები.
5.26. ზემოაღნიშნული მსჯელობის გათვალისწინებით სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მოპასუხე კომპანიას ერთ წელზე გაანგარიშებით უნდა დაკისრებოდა 44 928 აშშ დოლარი მიუღებელი შემოსავლის სახით.
5.27. სააპელაციო სასამართლომ მხარის სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში, ქვემდგომი ინსტანციის საბოლოო გადაწყვეტილებამდე გამოტანილი საოქმო განჩინებების თაობაზე მიუთითა და განმარტა, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 16 დეკემბრის განჩინებით, მოპასუხის წარმომადგენლის ვ.ლ–ძის შუამდგომლობა სარჩელის განუხილველად დატოვების თაობაზე მართებულად არ დაკმაყოფილდა. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, არ არსებობდა აგრეთვე საქმის შეჩერების თაობაზე მოპასუხის წარმომადგენლის შუამდგომლობების დაკმაყოფილების საფუძვლები.
5.28. დადგენილია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 14 აპრილის საოქმო განჩინებით, მოპასუხის წარმომადგენლის ვ.ლ–ძის შუამდგომლობა, მტკიცებულებების საქმისათვის დართვის თაობაზე, არ დაკმაყოფილდა. მტკიცებულებების საქმისთვის დართვის თაობაზე, დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ განჩინების გაუქმებას აპელანტი მოითხოვდა იმ საფუძვლით, რომ აპელანტმა წარუდგინა სასამართლოს მტკიცებულების სახით ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის წერილი, რომელიც ადასტურებდა, რომ სარეკლამო კონსტრუქციებზე, რომელიც იდგმება ნებართვის ფარგლებში პასუხისმგებელია ნებართვის მფლობელი, ანუ, მოპასუხე. ამ უკანასკნელს უნდა უზრუნველეყო კონსტრუქციის მოჭრა დემონტაჟი. შესაბამისად, რომელიმე პირის მიერ მოპასუხესთან წინასწარ შეუთანხმებლად, თვითნებურად სარეკლამო კონსტრუქციის განთავსება დაუშვებელია.
5.29. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს დასკვნა, რომ სსსკ-ის 83-ე, 102-ე, 103-ე, 215-ე, 284-ე მუხლების თანახმად, არ არსებობდა შუამდგომლობის დაკმაყოფილების საფუძველი. ამასთან, სასამართლომ მიუთითა სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 10 დეკემბრის საოქმო განჩინებაზე, რომლითაც, აპელანტის წარმომადგენლის - ვ.ლ–ძის შუამდგომლობა 2021 წლის 17 ნოემბრის განცხადებაზე თანდართული დოკუმენტის - ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარე უძრავ ქონებაზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის (N000002) საქმეზე მტკიცებულების სახით დართვის თაობაზე, არ დაკმაყოფილდა.

6. მოპასუხის საკასაციო საჩივარი

6.1. კასატორმა, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 29 აპრილის გადაწყვეტილებაზე წარდგენილი საკასაციო საჩივრით, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.
6.2. კასატორის განმარტებით სასამართლომ არასწორად გამოიყენა რეკლამის შესახებ და ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ საქართველოს კანონები და არასწორად განმარტა გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის შინაარსი. გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის, როგორც დავის საკვანძო საკითხის არასწორი განმარტების შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება გამოიტანა სააპელაციო სასამართლომ.
6.3. სასამართლომ არასწორად განმარტა კონკურენციის შესახებ კანონი, ვერ განსაზღვრა რა არის შესაბამისი ბაზარი, მისი გეოგრაფიული და პროდუქციული საზღვრები და ვერ გაავლო მიჯნა შესაბამისი ბაზრის გეოგრაფიულ და პროდუქციულ საზღვრებს შორის. არასწორად განსაზღვრა დომინანტური მდგომარეობა და ის გარემოება, რომ თითქოს კასატორმა ბოროტად გამოიყენა დომინანტური მდგომარეობა.
6.4. სასამართლომ სათანადოდ არ განმარტა, მოსარჩელესა და მესამე პირს (შპს „პ.კ–ს“) შორის დადებული ხელშეკრულების შინაარსი, ზიანის და მისი ოდენობის საკითხები. აღნიშნული ხელშეკრულება არ შეიცავდა მოსარჩელის ვალდებულებას უზრუნველეყო ქირავნობის საგანზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის არსებობა, შესაბამისად, მოსარჩელის მიერ მოპასუხისთვის გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის არ გადაცემა არანაირ კავშირში არ ყოფილა ზემოაღნიშნულ ხელშეკრულებასთან.
6.5. სასამართლომ დაუსაბუთებლად თქვა უარი მტკიცებულებათა მიღებაზე, რომლითაც დასტურდებოდა, რომ მოსარჩელესა და მესამე პირს შორის ხელშეკრულება არ მოქმედებდა 2018 წლის 6 დეკემბრის მდგომარეობით, ასევე დასტურდებოდა, რომ სარეკლამო კონსტრუქციისგან მისაღები მოგება ბევრად ნაკლები იყო, ვიდრე სასამართლომ დააკისრა მხარეს, მიუღებელი შემოსავლის სახით.
6.6. სასამართლომ არასწორად განსაზღვრა კონტრაჰირების იძულების პირობები. მაგალითისთვის სათანადოდ არ შეაფასა სანებართვო მომსახურების ფასის დასადგენად, კასატორ კომპანიასა და შპს „ა–ს“ შორის დადებული ხელშეკრულების პირობები, და შეუსაბამოდ გამოიყენა ამავე ხელშეკრულების პირობები, მიმდინარე დავის ფარგლებში სანებართვო მომსახურების ფასის დასადგენად. აღსანიშნავია, რომ მაგალითად აღებული ხელშეკრულება 2014 წელს დაიდო მხარეთა შორის, 211 კონსტრუქციაზე 7 წლის ვადით. შესაბამისად, სასამართლომ არასწორად გაითვალისწინა 5 წლის წინანდელი შეთანხმების ფასი, სადავო შემთხვევის ფასად. თუნდაც მხოლოდ ინფლაციის გამო, შეუძლებელი იყო კომპანიას მინიმალური მოგება მაინც მიეღო დადგენილი ფასის გათვალისწინებით.

7. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

7.1. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 10 ოქტომბრის განჩინებით მოპასუხის საკასაციო საჩივარი წარმოებაშია მიღებული, ხოლო, 2023 წლის 11 მაისის განჩინებით დასაშვებადაა ცნობილი.
7.2. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 10 იანვრის განჩინებით მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი დარჩა განუხილველად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზებისა და საკასაციო საჩივრის სამართლებრივი დასაბუთებულობის არსებითად განხილვის გზით შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:
8. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგ - სსსკ-ი) 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის დისპოზიციიდან გამომდინარე „საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა“, საკასაციო პალატის შეფასების საგანი იქნება კასატორის შედავების საფუძვლიანობა.
9. სსსკ-ის 393-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. სამართლის ნორმები დარღვეულად ითვლება, თუ სასამართლომ: არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა; გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა; არასწორად განმარტა კანონი. საპროცესო სამართლის ნორმების დარღვევა მხოლოდ მაშინ შეიძლება, გახდეს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, თუ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი.
10. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის საფუძველზე, საკასაციო პალატისათვის სავალდებულოა სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი გარემოებები.
11. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.
12. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს, კერძოდ, მოპასუხე კომპანიის აღიარება ბაზარზე დომინირებულ პირად, მოპასუხისთვის რეკლამის განთავსების ნებართვის გაცემის დავალება, ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, მიუღებელი შემოსავლის დაკისრება, სსკ-ის 319-ე, „1. კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. თუ საზოგადოების ან პიროვნების არსებითი ინტერესების დაცვისათვის ხელშეკრულების ნამდვილობა დამოკიდებულია სახელმწიფოს ნებართვაზე, მაშინ ეს უნდა მოწესრიგდეს ცალკე კანონით. 2. თუ ხელშეკრულების ერთ-ერთ მხარეს უკავია დომინირებული მდგომარეობა ბაზარზე, მაშინ საქმიანობის ამ სფეროში მას ეკისრება ხელშეკრულების დადების ვალდებულება.“ 394-ე, „1. მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვეისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ეს წესი არ მოქმედებს მაშინ, როცა მოვალეს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის.“ 408-ე, „იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება.“ 411-ე, „ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო.“ 412-ე „ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს“ მუხლებიდან გამომდინარეობს.
13. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ უპირველესად სასამართლოს კვლევის საგანია წარმოადგენს თუ არა მოპასუხე კომპანია დომინირებულ პირს, რომელმაც ბოროტად გამოიყენა თავისი შესაძლებლობები.
14. საქართველოს კონსტიტუციის 30-ე მუხლის თანახმად, სახელმწიფო ვალდებულია ხელი შეუწყოს თავისუფალი მეწარმეობისა და კონკურენციის განვითარებას.
15. „კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის მოთხოვნების თანახმად, ამ კანონის მიზანია საქართველოში ბაზრის ლიბერალიზაციის, თავისუფალი ვაჭრობისა და კონკურენციის ხელშეწყობა, კერძოდ: ა) სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ხელისუფლების ან/და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოს მიერ ბაზარზე შესვლის ადმინისტრაციული, სამართლებრივი და დისკრიმინაციული ბარიერების დაუშვებლობა; ბ) ბაზარზე ეკონომიკური აგენტის თავისუფალი დაშვებისათვის სათანადო პირობების უზრუნველყოფა; გ) ეკონომიკურ აგენტებს შორის კონკურენციის არამართლზომიერი შეზღუდვის დაუშვებლობა; დ) ეკონომიკური აგენტების საქმიანობაში თანასწორუფლებიანობის პრინციპის დაცვა; ე) დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების დაუშვებლობა; ვ) სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ხელისუფლების ან/და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოს მიერ ეკონომიკური აგენტისათვის ისეთი ექსკლუზიური უფლებამოსილების მინიჭების დაუშვებლობა, რომელიც იწვევს კონკურენციის არამართლზომიერ შეზღუდვას; ზ) უფლებამოსილი ორგანოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებისას მაქსიმალური საჯაროობის, ობიექტურობის, არადისკრიმინაციულობისა და გამჭვირვალობის უზრუნველყოფა.
16. „კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მესამე მუხლის „ი“ ქვეპუნქტის მიხედვით, დომინირებული მდგომარეობა არის „შესაბამის ბაზარზე მოქმედი ეკონომიკური აგენტის/აგენტების ისეთი მდგომარეობა, რომელიც მას/მათ საშუალებას აძლევს, იმოქმედოს/იმოქმედონ კონკურენტი ეკონომიკური აგენტების, მიმწოდებლების, კლიენტებისა და საბოლოო მომხმარებლებისაგან დამოუკიდებლად, არსებითი გავლენა მოახდინოს/მოახდინონ ბაზარზე საქონლის მიმოქცევის საერთო პირობებზე და შეზღუდოს/შეზღუდონ კონკურენცია. ქართული კანონმდებლობის დეფინიცია, დომინირებული მდგომარეობის შესახებ, შინაარსობრივად იმეორებს ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს მიერ ჩამოყალიბებულ მიდგომებს. კერძოდ, ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს განმარტებით, ეკონომიკური აგენტის დომინირებული მდგომარეობა გულისხმობს ისეთ ეკონომიკურ ძალაუფლებას, რომელიც მას საშუალებას აძლევს, იმოქმედოს მისი კონკურენტების, კლიენტებისა და საბოლოო მომხმარებლებისაგან დამოუკიდებლად და შესაბამის ბაზარზე შეზღუდოს ეფექტიანი კონკურენცია (Case 27/76 United Brands V. Commission).
17. კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მესამე მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტის მიხედვით „შესაბამისი ბაზარი არის საქონლის, ურთიერთჩანაცვლებადი საქონლის ან მომსახურების მიმოქცევის სფერო გარკვეულ ტერიტორიაზე, რომლის საზღვრებიც დგინდება საქონლის/მომსახურების შეძენის ეკონომიკური შესაძლებლობებისა და მიზანშეწონილობის გათვალისწინებით და შეიძლება მოიცავდეს საქართველოს მთელ ტერიტორიას, საქართველოს ტერიტორიის ნაწილს ან საქართველოს მთელ ტერიტორიას ან მის ნაწილს სხვა ქვეყნის ტერიტორიასთან ან მის ნაწილთან ერთად“. ამდენად, შესაბამისი ბაზარი არის გარკვეული პროდუქტის ბაზარი, რომელიც მოიცავს პროდუქტს და მომსახურებას, რომელთაც მომხმარებელი მიიჩნევს ურთიერთჩანაცვლებადად ან შემცვლელად, პროდუქტის მახასიათებლების, მათი ფასებისა და მიზნობრივი გამოყენების მიხედვით.
18. ეკონომიკური აგენტის ბაზარზე დომინირებული მდგომარეობის დასადგენად, აუცილებელია, იმ ბაზრის განსაზღვრა, სადაც შესაძლებელია ამა თუ იმ პირს ჰქონდეს დომინირებული მდგომარეობა. ბაზრის განსაზღვრის მიზანია გაირკვეს, შეუძლია თუ არა საწარმოს, თავისი მდგომარეობიდან გამომდინარე, თავიდან აიცილოს ეფექტური კონკურენციის არსებობა და მოიქცეს მნიშვნელოვან დონემდე თავისი კონკურენტებისაგან დამოუკიდებლად და ამ შემთხვევაში თავისი მომსახურების მიმწოდებლებისაგან დამოუკიდებლადაც. (საქმე 322/81, Nederlandsce Banden-Industrie Michelin v. Commission [1983] ECR 3461, პარა. 37; საქმე T-65/96 Kish Glass v. Commission [2000] ECR II-1885, პარა. 62; და საქმე T_219/99British Airways v. Commission [2003] ECR II-5917, პარა. 91). შესაბამისი ბაზრის კონცეფცია გულისხმობს, რომ შეიძლება წარმოიქმნას ეფექტური კონკურენცია იმ პროდუქტებს შორის, რომლებიც ქმნიან მის ნაწილს, რაც გულისხმობს, რომ არსებობს ურთიერთჩანაცვლების საკმარისი დონე ყველა იმ პროდუქტს შორის, რომელიც შეადგენს ერთი და იმავე ბაზრის ნაწილს იმდენად, რამდენადაც ასეთი პროდუქტების სპეციფიკური გამოყენება არის საჭირო (საქმე 85/76, HoffmannLa Roche 9 &Co AG v. EC Commission [1979] ECR 461, [1979] 3 CMLR 211, para. 28.).
19. საკასაციო პალატა, ასევე განმარტავს, რომ შესაბამისი ბაზრის იდენტიფიცირება იძლევა კონკრეტული ეკონომიკური აგენტის ძალაუფლების განსაზღვრის შესაძლებლობას, რომელიც ესოდენ მნიშვნელოვანია დომინირებული მდგომარეობის დასადგენად. შესაბამისი ბაზრის იდენტიფიცირება შესაძლებელია შემდეგი პარამეტრების გამოყენების გზით: სასაქონლო/მომსახურების ბაზრის პროდუქციული საზღვრები; სასაქონლო/მომსახურების ბაზრის გეოგრაფიული საზღვრები; სასაქონლო/მომსახურების ბაზრის დროითი ჩარჩოები.
20. აქედან გამომდინარე, ამ შემთხვევაში, უპირველეს ყოვლისა უნდა მოხდეს შესაბამისი ბაზრის იდენტიფიცირება და შემდეგ უნდა დადგინდეს ამ ბაზარზე შპს „ა.ჯ–ი“ ფლობს თუ არა დომინირებულ მდგომარეობას. საკასაციო პალატა, ყურადღებას გაამახვილებს „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონის “ 24-ე მუხლის 53-ე პუნქტზე, რომლის მიხედვით, გარე რეკლამის განთავსება წარმოადგენს შესაბამისი უფლებამოსილი ორგანოს („ნებართვის გამცემი“) მიერ ნებართვას დაქვემდებარებულ საქმიანობას.“ იმავე კანონის, 26 -ე მუხლის მიხედვით, „გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის შემოღების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღება არის შესაბამისი ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის წარმომადგენლობითი ორგანოს დისკრეციული უფლებამოსილება. გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო რეგულირების შემოღების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღების შემთხვევაში ნებართვას გასცემს ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის აღმასრულებელი ორგანო (ქ. თბილისში – მერია).“
21. „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის „ჟ“ ქვეპუნქტის მიხედვით, ნებართვის მფლობელი არის პირი, „რომელსაც ადმინისტრაციული აქტის საფუძველზე მინიჭებული აქვს უფლება, განახორციელოს ნებართვით განსაზღვრული ქმედება, ან სხვა ნებართვის მფლობელის მიერ გადაცემული აქვს სანებართვო ქმედების განხორციელების უფლება;“ ამასთან, ამავე კანონის მე-3 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტში კანონმდებელი აკეთებს სპეციალურ დათქმას იმასთან დაკავშირებით, რომ „შესაძლებელია ნებართვის გადაცემა სხვა პირისთვის, თუ ეს კანონით არ არის აკრძალული ან ნებართვა არსობრივად არ არის დაკავშირებული მის მფლობელთან;“
22. საქმის მასალებით დადგენილია, რომ 2009 წელს, აუქციონის საფუძველზე, დედაქალაქში, მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე, გარე რეკლამის განთავსების ნებართვა, ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის მიერ გადაეცა შპს „ა.ჯ–ის“. შესაბამისად, შპს „ა.ჯ–ი“ წარმოადგენს ქალაქ თბილისში, მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის მფლობელ პირს. ამგვარად, შპს „ა.ჯ–ი“ სარგებლობს კანონით მისთვის მინიჭებული ამ უფლებამოსილებით და სამოქალაქოსამართლებრივი ხელშეკრულებების საფუძველზე მესამე პირებზე გასცემს რეკლამის განთავსების ნებართვას. გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო მომსახურების ხელშეკრულების საფუძველზე მომსახურების მიმღებ სუბიექტებს, ერთი მხრივ, შესაძლებლობა აქვთ აბრების, მანიშნებლების საშუალებით მოახდინონ მათ შესახებ ინფორმაციის გავრცელება, ხოლო, მეორე მხრივ, საკუთარ მფლობელობაში არსებული სარეკლამო კონსტრუქციების საშუალებით გაუწიონ უშუალო გარე სარეკლამო მომსახურება, ანუ შევიდნენ ქვედა დონის ბაზარზე და ამ ბაზარზე განახორციელონ სამეწარმეო საქმიანობა.
23. აღსანიშნავია, რომ ერთმანეთისაგან თვისობრივად განასხვავდება ორ სხვადასხვა ვერტიკალურ დონეზე არსებული განსხვავებული სახის მომსახურებები: გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო (ზედა დონე) და გარე სარეკლამო მომსახურებები (ქვედა დონე), და მათი მიწოდება ხდება მოთხოვნისა და მიწოდების ვერტიკალური ჯაჭვის სხვადასხვა დონეზე. მოცემულ შემთხვევაში, სადავო საკითხი ეხება გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო მომსახურებას. აქედან გამომდინარე, მხოლოდ აღნიშნულ მომსახურებასთან მიმართებაში ახდენს სასამართლო შესაბამისი ბაზრის იდენტიფიცირებას. აქედან გამომდინარე, შესაბამისი პროდუქციული ბაზრის ქვეშ მოექცევა ყველა ის მომსახურება, რომელიც შეიძლება ჩაითვალოს მოპასუხის მიერ გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის გაცემის ურთიერთჩანაცვლებად მომსახურებად. ურთიერთჩანაცვლებადობის კრიტერიუმი კი, როგორც ზემოთ აღინიშნა, განხილულ უნდა იქნეს როგორც მომხმარებლის, ასევე მიმწოდებლის პერსპექტივიდან. კერძოდ, მოხმარების ურთიერთჩანაცვლებადობა გულისხმობს მომხმარებლის შესაძლებლობას, გადაერთოს ერთი სახის საქონლის/მომსახურების მოხმარებიდან მეორე სახის საქონლის/ მომსახურების მოხმარებაზე. მომხმარებლის თვალსაზრისით, ურთიერთჩანაცვლება დამოკიდებულია მომხმარებლის არჩევანზე სამომხმარებლო თვისებების, სიახლის დონის, მომხმარებლის მიერ პროდუქტის მოხმარების (ექსპლუატაციის) პირობების, რეალიზაციის პირობების, შედარებითი ფასების დონის, ასევე, სხვა ნებისმიერი ისეთი მახასიათებლის გათვალისწინებით, რომელიც შესაძლოა შესაბამისი იყოს მომხმარებლის არჩევანის განსაზღვრის პროცესში. მწარმოებლის/ მიმწოდებლის თვალსაზრისით, ურთიერთჩანაცვლების კრიტერიუმს წარმოადგენს ერთი განსახილველი პროდუქტის წარმოებიდან მეორის წარმოებაზე გადასვლის სიმარტივის ხარისხი. მწარმოებლის / მიმწოდებლის თვალსაზრისით,პროდუქტთა ურთიერთჩანაცვლებადობის კრიტერიუმი შესაძლებელია დადგინდეს დაკვირვებით, ექსპერტის დასკვნის საფუძველზე, ექსპერიმენტით ან ადგილზე შემოწმებით. ასევე, სხვა ისეთი მეთოდების გამოყენებით, რომელიც არ ეწინააღმდეგება საქართველოს კანონმდებლობას.
24. ბაზრის პროდუქციული საზღვრების დასადგენად, უნდა შეფასდეს მომსახურების ურთიერთჩანაცვლებადობა მსგავსი, მასთან შინაარსობრივად დაკავშირებული სხვა მომსახურებების და განისაზღვროს მოპასუხე კომპანიის მიერ გაწეულ გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო მომსახურებასთან.
25. განსახილველ შემთხვევაში, მოპასუხე კომპანიის ნებართვის ფარგლები ვრცელდება მხოლოდ სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ტერიტორიაზე გარე რეკლამის განთავსებაზე. გარე სარეკლამო მომსახურების ბაზარზე შესვლისა თუ გარე რეკლამის განთავსების მეორე ალტერნატივას წარმოადგენს კერძო საკუთრებაში არსებულ ნივთებზე რეკლამის განთავსება. შესაბამისად, გარე სარეკლამო მომსახურების ბაზარზე (ქვედა დონის ბაზარი) შესასვლელად დაინტერესებულ პირებს (პოტენციური ეკონომიკური აგენტი) აქვთ ორი ალტერნატივა: 1) სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის საკუთრებაში არსებულ ტერიტორიაზე რეკლამის განთავსების ნებართვის მიღება ან/და 2) კერძო სუბიექტების საკუთრებაში არსებულ ტერიტორიაზე რეკლამის განსათავსებლად შესაბამისი მესაკუთრის თანხმობის მიღება. აქედან გამომდინარე, ზედა დონეზე შესაბამისი პროდუქციული ბაზრის განსაზღვრისათვის ზუსტად უნდა დადგინდეს ის, თუ რამდენად წარმოადგენს ეს ორი ალტერნატივა (მომსახურების სახე) ერთმანეთის ურთიერთჩანაცვლებად მომსახურებას ქვედა დონეზე ოპერირებადი ეკონომიკური აგენტების, ან ამ ბაზარზე შესვლის დასაბუთებული განზრახვის მქონე ეკონომიკური აგენტების გადმოსახედიდან.
26. როგორც უკვე აღინიშნა, გარე რეკლამის განთავსება, სპეციალურ ნებართვას დაქვემდებარებული საქმიანობაა. „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონის 261-ე მუხლის მე-5 პუნქტის მიხედვით, „ამ კანონით დადგენილი გარე რეკლამის განთავსების ნებართვა გაიცემა მხოლოდ სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთზე ან სხვა ქონებაზე გარე რეკლამის განთავსებისათვის. ფიზიკური ან კერძო სამართლის იურიდიული პირის ან საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა ორგანიზებული წარმონაქმნის საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთზე ან სხვა ქონებაზე გარე რეკლამის განთავსება არ საჭიროებს ამ კანონით განსაზღვრულ გარე რეკლამის განთავსების ნებართვას.“.
27. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მოსარჩელემ სარეკლამო კონსტრუქციის აგების შემდეგ, მიმართა მოპასუხეს მასზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის მოპოვების მიზნით. თავის მხრივ, მოსარჩელის მიერ აშენებული სარეკლამო კონსტრუქცია განთავსებული იყო სწორედ მოპასუხის სანებართვო ტერიტორიაზე. ამდენად, სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ტერიტორიაზე უკვე აშენებულ კონსტრუქციაზე რეკლამის განთავსებისთვის, დაინტერესებულ პირს შეეძლო მიემართა მხოლოდ შესაბამისი ნებართვის მფლობელისათვის, რომელიც ეწევა სანებართვო მომსახურებას. აღნიშნული მომსახურების მიღება მოსარჩელეს არ შეეძლო სხვა არცერთი კერძო სუბიექტისგან, რომელიც არ ფლობს თვითმმართველი ერთეულის მიერ მინიჭებულ ექსკლუზიურ უფლებას. აღნიშნული უფლების ექსკლუზიური ხასიათიდან გამომდინარე, ნათელია, რომ სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის საკუთრებაში არსებულ ტერიტორიაზე რეკლამის განთავსების ნებართვასა და კერძო სუბიექტების საკუთრებაში არსებულ ტერიტორიაზე რეკლამის განსათავსებლად შესაბამისი მესაკუთრის თანხმობას შორის არ არსებობს ურთიერთჩანაცვლებადობის მინიმალური ხარისხიც კი. მოცემულ ვითარებაში, ნებართვის გაცემა შეუძლია მხოლოდ მოპასუხე კომპანიას, ვინაიდან ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის მიერ გამოცხადებული აუქციონის შედეგად, მხოლოდ იგი წარმოადგენს მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე შესაბამისი ექსკლუზიური უფლებამოსილებით აღჭურვილ პირს (იხ ტ.1, ს.ფ. 35-38; ტ.1,ს.ფ. 44-45; ტ.1,ს.ფ. 50-78; ტ.1,ს.ფ. 175, 177, 202, 205; 179-195; 200-202; ტ. 2, ს.ფ. 102-114; ტ.1,ს.ფ. 282-405).
28. ამდენად, მოპასუხე კომპანიის მიერ გასაცემი ნებართვა, ინდივიდუალური ხასიათის მომსახურებაა, რომელიც, მომსახურების შინაარსისა და მომსახურების გამწევი სუბიექტის გათვალისწინებით, არ შეიძლება ჩანაცვლდეს. შესაბამისად, მოსარჩელე კომპანიას მოცემულ შემთხვევაში, როგორც კონსტრუქციის მფლობელს და ამავე კონსტრუქციაზე რეკლამის განთავსების მსურველს, ესაჭიროებოდა მოპასუხე კომპანიის მიერ გაცემული ნებართვა, ვინაიდან სწორედ მოპასუხეა მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე გარე რეკლამის განთავსებაზე ნებართვის გამცემი უფლებამოსილი პირი.
29.ზემოაღნიშნული მსჯელობის გათვალისწინებით, სახეზეა გეოგრაფიული ბაზრის საზღვრებიც, რომლის ფარგლებში შესაძლებელია მოპასუხე ფლობდეს დომინირებულ მდგომარეობას.
30. საკასაციო პალატა მიუთითებს კონკურენციის სააგენტოს თავმჯდომარის 2020 წლის 23 ოქტომბრის №37 ბრძანებით დამტკიცებულ „ბაზრის ანალიზის მეთოდური მითითებებზე“, რომლის მე-11 მუხლის საფუძველზე, შესაბამისი ბაზრის პირობებში საქონლის/მომსახურების გეოგრაფიული საზღვრები (ქსელების) განლაგებისა და მყიდველების ინფრასტრუქტურაზე ხელმისაწვდომობის /ქსელებზე მიერთების/ შესაძლებლობების გათვალისწინებით.
31. ლუქსემბურგის მართლმსაჯულების სასამართლო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ გეოგრაფიული ბაზარი უნდა განისაზღვროს როგორც ტერიტორია, რომელზეც ყველა მოვაჭრე მოქმედებს იმავე ან მნიშვნელოვნად ერთგვაროვან კონკურენციულ პირობებში, იმდენად, რამდენადაც ეს მოიცავს სპეციფიკურ რელევანტურ პროდუქციას თუ მომსახურებას, და არ არის აუცილებელი, ეს პირობები იყოს არსებითად ერთგვაროვანი (საქმე T-83/91 Tetra Pak v. Commission [1994] ECR II-755, პარ. 91, C-333-94 P Tetra Pak v. Commission (Tetra Pak II) [1996] ECR I-5951). აღსანიშნავია, რომ დასახელებულ გეოგრაფიულ არეალში, კერძო მესაკუთრეების შეზღუდული შესაძლებლობის გათვალისწინებით, კონკურენციულ წნეხს არ განიცდის მოპასუხე, ვინაიდან, მას გააჩნია არაერთი სანებართვო ობიექტი, ხოლო, მესაკუთრეები შეზღუდული არიან მხოლოდ მათ საკუთრებაში არსებული ობიექტებით. ამასთან, კანონით დადგენილი წესით, მოსარჩელეს უკვე ჰქონდა სარეკლამო კონსტრუქცია, რაც ყველა შემთხვევაში, მოპასუხე კომპანიასთან თანამშრომლობას და ამ უკანასკნელის ნებართვას საჭიროებდა.
32.მოცემულ შემთხვევაში მოპასუხის განსაკუთრებული საქმიანობა შედგება, ერთი მხრივ, ქ. თბილისში მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე არსებულ უძრავ ნივთებზე გარე რეკლამისა და სარეკლამო კონსტრუქციების განთავსების ნებართვის გაცემაში, ხოლო, მეორე მხრივ, ამ საქმიანობის კომერციულ ხელშეწყობაში და აქედან შემოსავლის მიღებაში. აღნიშნული დასტურდება, სააუქციონო კომისიის 2009 წლის 3 აპრილის „ქ. თბილისის ტერიტორიაზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის აუქციონის ფორმით გაცემისას ნებართვის გამცემისა და ნებართვის მფლობელის მიერ ხელმოწერილი პირობებიან აუქციონში გამარჯვების დამადასტურებელი N1 ოქმით, რომლის თანახმად, ქ. თბილისში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე არსებულ უძრავ ნივთებზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვა 12 წლის ვადით - 2021 წლის 3 აპრილამდე გადაეცა მოპასუხეს. 2021 აპრილის შემდგომ მოპასუხეს აღნიშნული ნებართვის მოქმედების ვადა გაუგრძელდა დამატებით სამი თვით.
33. მეტიც, ამ ნებართვის ფარგლებში მოპასუხის ექსკლუზიური უფლებამოსილება ნათლად ჩანს მოპასუხესა და შპს „ა–ს“ შორის 2014 წლის 1 ნოემბერს დადებული ხელშეკრულების შინაარსიდან. კერძოდ, ხელშეკრულების 3.2.1. პუქტის თანახმად, მოპასუხე ვალდებულია მისცეს უფლება გარე რეკლამის/სარეკლამო კონსტრუქციის განთავსებაზე და არ შეუქმნას კომპანიას რაიმე სახის დაბრკოლება კომპანიის მიერ ამ უფლების გამოყენების განმავლობაში. მოპასუხის ვალდებულების ამგვარი ფორმულირება სწორედ იმაზე მეტყველებს, რომ ის წარმოადგენს როგორც გარე რეკლამის, ასევე სარეკლამო კონსტრუქციის განთავსებაზე ნებართვის გამცემ ერთადერთ სუბიექტს სამოქმედო ტერიტორიის ფარგლებში. განსახილველ დავაში, დასტურდება, რომ სანებართვო ტერიტორიულ არეალში, ამ კონკრეტული საქმიანობის განსახორციელებლად - ნებართვის მისაღებად, ამ ნებართვის მიღების მსურველს უცილებლად სჭირდება მოპასუხისგან ნებართვა, რაც პრაქტიკაში ხორციელდება ნებართვის მიმღებსა და ნებართვის მიმცემს შორის მომსახურების ხელშეკრულების დადებით.
34. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა იზიარებს პირველი და მეორე ინსტანციის სასამართლოების სამართლებრივ შეფასებებს იმ გარემოებასთან დაკავშირებით, რომ მოპასუხის საქმიანობა, ხორციელდება კონკრეტული მომსახურების გაწევით, კერძოდ, განსაზღვრულ ტერიტორიაზე გარე რეკლამის/სარეკლამო კონსტრუქციის განთავსებაზე ნებართვის გაცემით, რითაც შესაბამისად განისაზღვრება კიდევაც მოცემული პროდუქციის ბაზარი. ამდენად, ქ. თბილისში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე არსებულ უძრავ ნივთებზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის მოქმედების ვადაში მოპასუხის ექსკლუზიურ კომპეტენციას მიეკუთვნება იმის გადაწყვეტა, თუ როგორ წარიმართება გარე რეკლამის განთავსების სადისტრიბუციო ქსელი.
35. კონკრეტულ სამოქმედო ტერიტორიაზე - ქ. თბილისის მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე, მოპასუხის დომინირებული მდგომარეობა ზემოაღნიშნული შეფასებების საფუძველზე ეჭვს არ იწვევს. ამასთან, სუბიექტს საბაზრო ძალაუფლება ბუნებრივი გზით აქვს მოპოვებული, თუ სახელმწიფოს ჩარევით მნიშვნელობა არა აქვს. ვერც დომინანტი და ვერც მონოპოლიური კომპანია ვერ სარგებლობს კონკურენციის სამართლის რეგულირებიდან იმუნიტეტით. სწორედ აღნიშნულის შესახებაა აღნიშნული ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს გადაწყვეტილებაში საქმეზე - T-229/94 (Deutsche Bahn AG).
36. ბაზრის სპეციფიკის გათვალისწინებითვე, უნდა შეფასდეს, ბაზარზე კონკრეტული საწარმოს დომინანტური მდგომარეობა. გარდა ამისა, ვინაიდან შესაბამისი ბაზრის განსაზღვრა გამოიყენება იმის შეფასებისას, შეუძლია თუ არა ჩართულ საწარმოს, თავიდან აიცილოს ეფექტური კონკურენცია და იმოქმედოს საგრძნობ დონემდე მისი კონკურენტების და ამ კონკრეტული შემთხვევისათვის მისი მომსახურების მიმწოდებლებისაგან დამოუკიდებლად, ასეთი შეფასება არ შეიძლება შეიზღუდოს შესაბამისი მომსახურების მახასიათებლებით და მხედველობაში აუცილებლად უნდა იქნეს მიღებული კონკურენციის პირობები და ბაზარზე არსებული მოთხოვნისა და მიწოდების სტრუქტურა (საქმე C-241/00 P Kish Glass v. Commission [2001] ECR I-7759).
37. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ თავისთავად დომინანტური მდგომარეობა ბაზარზე, არ წარმოადგენს დარღვევას, თუ ასეთი სუბიექტი მის მდგომარეობას ბოროტად არ იყენებს. ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში, მოპასუხე კომპანიის დომინანტური მდგომარეობის დადგენასთან ერთად, საჭიროა, საქმეში არსებული მტკიცებულებებისა და მხარეთა შორის განვითარებული ურთიერთობის ფარგლებში, ქრონოლოგიური და ლოგიკური გზით იმის დადგენა იყენებდა თუ არა ამ მდგომარეობას ბოროტად.
38. აღსანიშნავია, რომ “კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მეექვსე მუხლი წარმოადგენს დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების ამკრძალავ საკანონმდებლო საფუძველს. ამავე მუხლის მეორე პუნქტი კი, შეიცავს დომინანტი პოზიციის ბოროტად გამოყენების სახეების ჩამონათვალს. აღნიშნული ნორმის თანახმად, დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებად შეიძლება ჩაითვალოს შემდეგი ქმედებები: ა) შესყიდვის ან გაყიდვის არასამართლიანი ფასის ან სხვა არასამართლიანი სავაჭრო პირობების პირდაპირ ან არაპირდაპირ დადგენა (ფიქსირება); ბ) წარმოების, ბაზრის ან ტექნოლოგიური განვითარების მომხმარებლის ინტერესების საზიანოდ შეზღუდვა; გ) გარკვეული სავაჭრო პარტნიორებისთვის იდენტურ ტრანზაქციებზე განსხვავებული პირობების დაწესება, რითაც ხდება მათი არაკონკურენტულ მდგომარეობაში ჩაყენება; დ) გარიგების დასადებად მხარისთვის ისეთი დამატებითი პირობის დადგენა/ვალდებულების დაკისრება, რომელიც არც საგნობრივად და არც კომერციულად დაკავშირებული არ არის გარიგების საგანთან, და სხვა. აღნიშნული აკრძალვების სია არ არის ამომწურავი და შეიძლება სხვა რომელიმე საქმიანობაც შესაბამისი ორგანოს მიერ მიჩნეული იქნას დომინანტი პოზიციის ბოროტად გამოყენებად.
39. პრაქტიკაში, დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების გავრცელებული ფორმაა, დომინანტი ეკონომიკური აგენტის მხრიდან პირდაპირი, აშკარა უარი ხელშეკრულების დადებაზე და ე.წ. „კონსტრუქციული უარი“. ის ასევე მოიცავს ხანგრძლივი პერიოდის მოლაპარაკებებს ხელშეკრულების დადებაზე, ასევე მიწოდების გაუმართლებელ შეფერხებას, მიწოდების დეგრადაციას ან არაგონივრული პირობების დაწესებას და სხვა. კომისიის აზრით, არ არის საჭირო ფაქტობრივი უარის არსებობა დომინანტი ეკონომიკური აგენტის მხრიდან, კონსტრუქციული უარიც საკმარისია იმისთვის, რომ 102-ე მუხლის დარღვევას ჰქონდეს ადგილი (იხ. მენაბდიშვილი ს., ,,დომინანტობა და მისი კრიტერიუმები“, ჟურნალი „მართლმსაჯულება და კანონი“, #1(53)7, გვ. 133-13).
40. ბოროტად გამოყენებითი ქმედება განსაზღვრულია როგორც „პრაქტიკა, რომელიც მიმართულია ბაზრის სტრუქტურის შეცვლისაკენ, რომელზეც განსახილველი საწარმოს არსებობის შედეგად კონკურენცია უკვე შესუსტებულია და რომელსაც ვაჭრობის მხარეების მიერ მოწოდებული პროდუქციისა და მომსახურების ბაზარზე ნორმალური კონკურენციის მმართველი ნორმებისაგან განსხვავებული მეთოდების გამოყენების გამო აქვს კონკურენციის დონის განვითარების შეზღუდვის ან მისი შენარჩუნების ხელის შეშლის ეფექტი“ (საქმე 85/76, Hoffmann-La Roche v. E.C Commission (...)). დომინანტი მწარმოებლის მიერ მიწოდებაზე უარის თქმა მომხმარებლისათვის ობიექტური გამართლების გარეშე, შეიძლება შეესაბამებოდეს დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებას (საქმე 27/76 United Brands v. Commission; saqme 6/73 da 7/73 Commercial Solvents (...)).
41. ბაზარზე შესვლისთვის ბარიერების შექმნა ფასდება ბაზარზე პოტენციური ეკონომიკური აგენტების შესვლის სიმარტივის ხარისხით, სადაც დომინანტი ეკონომიკური აგენტი ფლობს დომინირებულ მდგომარეობას. შესაბამისად, მოცემულ შემთხვევაში უნდა შეფასდეს ქალაქ თბილისის მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის საკუთრებაში არსებულ ტერიტორიაზე გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო მომსახურების ბაზარზე (ზედა დონის ბაზარი) პოტენციური ეკონომიკური აგენტების (ამ შემთხვევაში მოსარჩელის) შესვლის სიმარტივის ხარისხი. ქალაქ თბილისის მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის საკუთრებაში არსებულ ტერიტორიაზე გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო მომსახურების გაწევის ექსკლუზიურ უფლებას ფლობს მოპასუხე კომპანია, 12 წლის ვადით - 2009 წლიდან 2021 წლის ჩათვლით. მოპასუხე ეკონომიკური აგენტის ხსენებული ექსკლუზიური უფლება ამ პერიოდის განმავლობაში სხვა ეკონომიკურ აგენტებს ართმევს აღნიშნულ ბაზარზე შესვლის შესაძლებლობას. აქედან გამომდინარე, უდავოდ, სახეზეა შესაბამის ბაზარზე შესვლის ისეთი ბარიერი, რომელიც არათუ ართულებს, არამედ დადგენილი პერიოდის განმავლობაში შეუძლებელს ხდის სხვა ეკონომიკური აგენტების დამოუკიდებლად შესვლას ამ ბაზარზე. მსგავსი ბარიერების არსებობა კი მოპასუხის ხელში არსებული მასშტაბური საბაზრო ძალაუფლების კიდევ ერთი ნათელი დადასტურებაა. ეკონომიკური აგენტების მიერ ამ ბაზარზე შესვლის შეუძლებლობა მოპასუხე კომპანიას ანიჭებს საკუთარი ეკონომიკური პოლიტიკის თავისუფალი განხორციელების გარანტიას, რაც ბუნებრივია მას აძლევს შესაძლებლობას, იმოქმედოს კონკურენტი ეკონომიკური აგენტების, მიმწოდებლების, კლიენტებისა და საბოლოო მომხმარებლებისაგან დამოუკიდებლად, არსებითი გავლენა მოახდინოს ბაზარზე საქონლის მიმოქცევის საერთო პირობებზე და შეზღუდოს კონკურენცია. აღნიშნული ფაქტი, კი უდავოს ხდის მოპასუხის დომინირებული მდგომარეობის და საბაზრო ძალაუფლების ურყეობასა და მდგრადობას 12 წლის განმავლობაში.
42. დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების მიჩნევისთვის აუცილებელია რამდენიმე წინაპირობის დაკმაყოფილება: ა) აუცილებელი საქონელი/მომსახურება; ბ) მიწოდებაზე უარი ვიწრო გაგებით; გ) ზიანი; დ) ობიექტური გამართლების შეუძლებლობა.
43. საქმის მასალებით დასტურდება, რომ 2018 წლის 26 ნოემბერსა და 2018 წლის 20 დეკემბერს მოსარჩელემ მოპასუხეს ორჯერ გაუგზავნა წერილი ქ. თბილისში, .......... არსებულ კონსტრუქციაზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვის მოთხოვნით, რის შედეგადაც უდავოა, რომ მოპასუხისთვის ცნობილი გახდა გარე რეკლამის განთავსების სანებართვო მომსახურებასთან დაკავშირებით არსებული მოსარჩელის ინტერესი და შესაბამისი სახელშეკრულებო ურთიერთობის დამყარების ნება. მოსარჩელის წერილები მოპასუხემ რეაგირების გარეშე დატოვა. აქედან გამომდინარე, მოპასუხის ქმედების განხორციელების დაყოვნება - რაც, ამ შემთხვევაში, გამოიხატა მოთხოვნილი ნებართვის გაცემაზე პასუხის გაუცემლობითა და დაუსაბუთებელი გაჭიანურებით, ცალსახად წარმოადგენს ვიწრო გაგებით მიწოდებაზე უარის არსებობის დამადასტურებელ გარემოებას.
44. მიწოდებაზე უარის გზით დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების შემდეგ წინაპირობას წარმოადგენს ზიანის არსებობა. ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს განმარტებით, ბოროტად გამოყენების ცნება არის ობიექტური კატეგორია, რომელიც ეხება დომინირებული მდგომარეობის მქონე სუბიექტის ისეთ ქცევას, რომელსაც შესწევს იმის უნარი, რომ გავლენა მოახდინოს ბაზრის სტრუქტურაზე და რომელიც მოწოდებულია ხელი შეუშალოს არსებული კონკურენციის ხარისხის შენარჩუნებას ან შეაფერხოს მისი შემდგომი ზრდა და განვითარება (Case 85/76 „Hoffman-La Roche“ Case T-203/01 Michelin).
45. განსახილველ შემთხვევაში უდავოა, რომ მოპასუხემ, მოსარჩელეს უარი უთხრა გარე რეკლამის განთავსების უფლებაზე, რითიც ზიანი მიაყენა მოსარჩელე კომპანიას. აღნიშნული მომსახურების გაწევაზე უარი, მოსარჩელისათვის ქმნის გარე სარეკლამო მომსახურების ბაზარზე შესვლის გადაულახავ ბარიერს. აღნიშნული უარის შედეგად ფერხდება გარე სარეკლამო მომსახურების ბაზარზე (ქვედა დონის ბაზარი) ახალი ეკონომიკური აგენტის შესვლა. ამდენად, უდავოა, რომ მოპასუხე ეკონომიკური აგენტის ქმედებით შესაბამის ბაზარზე არსებულ კონკურენციას ადგება ზიანი, რაც სრულიად საკმარისია იმისათვის, რომ დაკმაყოფილებული იყოს დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების წინაპირობა.
46. ამდენად, სახეზეა მიწოდებაზე უარის გზით დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების პირველი სამი წინაპირობა (აუცილებელი საქონელი/მომსახურება; უარი ვიწრო გაგებით; ზიანი). თუმცა, ასევე მნიშვნელოვანია იმის შეფასებაც ხომ არ არსებობს მოპასუხის ქმედების ობიექტური გამართლება.
47. აღსანიშნავია, რომ მოპასუხემ, საქმის მასალების მიხედვით, არ დაასახელა ისეთი გარემოება, რაც მომსახურების მიწოდებაზე უარის თქმის საფუძველი იქნებოდა. მხოლოდ იმ გარემოებაზე მითითება, რომ მოსარჩელეს კონსტრუქციის მშენებლობამდე უნდა მოეპოვებინა გარე რეკლამის განთავსების უფლება მოპასუხისგან, არ წარმოადგენს რელევანტურ და თანაზომიერ გამამართლებელ გარემოებას და ვერ გააქარწყლებს დომინირებულ მდგომარეობაში მყოფი პირის მიერ ამ მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებას.
48. საკასაციო სასამართლო, დომინირებულ მდგომარეობაში მყოფი პირის მიერ ამ გარემოების ბოროტად გამოყენების გათვალისწინებით, სამოქალაქო სამართალში დამკვიდრებული ხელშეკრულების თავისუფლებისა და ხელშეკრულების იძულებით დადების პრინციპებზე გაამახვილებს ყურადღებას.
49. ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპი არ წარმოადგენს, აბსოლუტური ხასიათის სამართლებრივ კატეგორიას. „როცა თავისუფალ მეწარმეობაზეა საუბარი, საჭიროა გაირკვეს, როდის და რა ფარგლებში შეუძლია სახელმწიფოს, ჩაერიოს მისი განხორციელების პროცესში. როგორც წესი, სამეწარმეო საქმიანობა მეწარმეთა ავტონომიური ნების საფუძველზე ხორციელდება, მაგრამ არ უნდა გამოირიცხოს ამ ნების ჩამოყალიბების პროცესში ჩარევა, როცა არის იმის რეალური საშიშროება, რომ სუბიექტი მინიჭებულ უფლებამოსილებას ბოროტად გამოიყენებს და იმოქმედებს სამოქალაქო ბრუნვაში დამკვიდრებული ტრადიციების საწინააღმდეგოდ. არ შეიძლება, რომ თავისუფალი ნება გახდეს არაეკვივალენტური, არათანაზომიერი და უსამართლო ურთიერთობების ჩამოყალიბების საფუძველი, რაც გამოიწვევს ბრუნვის ტრადიციებისაგან მისი მონაწილეების გაუცხოებას და, იმავდროულად, ამით წინააღმდეგობაში მოვა აღიარებულ ზნეობრივ იმპერატივებთან“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2008 წლის 19 დეკემბრის გადაწყვეტილება, საქმეზე №1/2/411).
50.სახელშეკრულებო თავისუფლების პრინციპის შეზღუდვის ერთ-ერთი გავრცელებული გამოხატულებაა კონტრაჰირების იძულება, რასაც იურიდიულ ლიტერატურაში „საბაზრო ეკონომიკის კორექტივად“ მოიხსენიებენ. კონტრაჰირების იძულება გულისხმობს კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში პირის იძულებას დადოს ხელშეკრულება ნების არარსებობის პირობებშიც (იხ. სსკ-ის 319-ე მუხლის მეორე ნაწილი).
51. დომინირებული მდგომარეობის მქონე ეკონომიკური აგენტის საბაზრო ძალაუფლების გათვალისწინებით, კანონმდებელი მას განსაკუთრებულ პასუხისმგებლობას აკისრებს და უკრძალავს გარკვეული სახისა და ფორმის ქმედებების განხორციელებას. აღნიშნული აკრძალვა კი, ბუნებრივია, გარკვეულ ჩარჩოებში აქცევს დომინირებული მდგომარეობის მქონე ეკონომიკური აგენტის სახელშეკრულებო თავისუფლებას. კონტრაჰირების იძულებით შებოჭილი პირი არა მხოლოდ ქმედების განხორციელების ვალდებულებას იძენს, არამედ მას ეკისრება დამატებითი მოთხოვნა, აღნიშნული ქმედება განახორციელოს მხოლოდ განსაზღვრული პირობების შესაბამისად (ჯორბენაძე ს., ხელშეკრულების თავისუფლების ფარგლები სამოქალაქო სამართალში, გვ. 165). ეკონომიკურ აგენტს, მისი საბაზრო ძალაუფლებიდან გამომდინარე, აკისრია განსაკუთრებული პასუხისმგებლობა, რომლითაც განისაზღვრება მისი სახელშეკრულებო თავისუფლების ფარგლები.
52. ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს მიერ ჩამოყალიბებული ერთგვაროვანი პრაქტიკის მიხედვითაც, ეკონომიკურ აგენტს, საკუთარი საბაზრო ძალაუფლებიდან გამომდინარე, შესაბამის ბაზარზე მომეტებულ პასუხისმგებლობა ეკისრება. დომინირებული მდგომარეობის მქონე ეკონომიკურ აგენტს ჩამორთმეული აქვს უფლება, განახორციელოს კონკრეტული ხასიათის ქმედებები, რომლებიც შესაძლოა, დასაშვები იყოს იმ შემთხვევაში, თუ იგი განხორციელდებოდა დომინირებული მდგომარეობის არმქონე ეკონომიკური აგენტის მიერ (Case: T-111/96, ITT Promedia v. EC Commission (1998) ECR II-2937. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ ხელშეკრულების დადება მხარეთა ნებაზეა დამოკიდებული, რაც ცხადია იმასაც გულისხმობს, რომ მხარეებს შეუძლიათ შეარჩიონ ერთმანეთი, კანონი ადგენს გამონაკლისებს. მომსახურების მიღებაში დაინტერესებულ მხარეს უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა დადოს ხელშეკრულება, რასაც შეესაბამება ბაზარზე დომინირებული მდგომარეობის მქონე პირის ხელშეკრულების დადების ვალდებულება. განსახილველ შემთხვევაში სასამართლო დადასტურებულად მიიჩნევს, რომ მოპასუხე არის ბაზარზე დომინირებული მდგომარეობის მქონე პირი, რომელიც თავის ძალაუფლებას ბოროტად იყენებს. შესაბამისად, სასამართლო თვლის, რომ სახეზეა კონტრაჰირების იძულების როგორც ფაქტობრივი, ასევე სამართლებრივი საფუძვლები.
53. საკასაციო სასამართლო დამატებით განმარტავს, რომ კონტრაჰირების იძულება არ არის მხოლოდ ხელშეკრულების დადების თავისუფლების შეზღუდვა, არამედ, ეხება ხელშეკრულების შინაარსის განსაზღვრასაც (იხ. 319-ე მუხლის მეორე ნაწილის მეორე წინადადება - „ბაზარზე დომინირებული მდგომარეობის მქონე პირს არ შეუძლია კონტრაჰენტს უსაფუძვლოდ შესთავაზოს ხელშეკრულების არათანაბარი პირობები“).
54.მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე მოითხოვდა მოპასუხესთან კონტრაჰირების იძულების დადგენას, იმავე პირობებით, რა პირობებითაც მოქმედებდა მოპასუხე კომპანიასა და შპს „ა–ს“ შორის არსებული ხელშეკრულება. მოპასუხე კომპანიასა და შპს „ა–ს“ შორის 2014 წლის 1 ნოემბერს დადებული ხელშეკრულების თანახმად, მოპასუხემ მისცა შპს „ა–ს“ ხელშეკრულებით შეთანხმებულ მისამართებზე (ჯამში 211 მისამართი) გარე რეკლამისა და გარე სარეკლამო კონსტრუქციების განთავსების ნებართვა, რისთვისაც შპს „ა–ს“ წარმოეშვა შეთანხმებული საზღაურის გადახდის ვალდებულება. ხელშეკრულების 2.3. პუნქტის მიხედვით, საზღაური გამოითვლება რეკლამის თითოეული კვადრატული მეტრზე 8 ლარით დღგ-ს ჩათვლით. აღსანიშნავია, რომ კასატორს, მითითებული ფასისგან განსხვავებული ტარიფი არ მიუთითებია სასამართლოსთვის, ამასთან, რაიმე მტკიცებულება, რაც გამორიცხავდა კონტრაჰირების იძულებისას მოხმობილი ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ფასის გამოყენებას, სასამართლოსთვის არ წარუდგენია.
55. საკასაციო სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნას მიაქცევს ყურადღებას, რომლის მიხედვითაც, მოთხოვნილია ზიანის ანაზღაურება მიუღებელი შემოსავლისთვის. ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს პრაქტიკის შესაბამისად, ნებისმიერ კომპანიასა და მოქალაქეს უნდა შეეძლოს, მიიღოს კომპენსაცია კონკურენციის კანონმდებლობის დარღვევის შედეგად მისთვის მიყენებული ზიანისთვის. მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანი შესაძლებელია დადგეს იმ შემთხვევაში, თუ ადგილი აქვს, მათ შორის, ბაზრის შეზღუდვას, რითაც დაზარალებულ ეკონომიკურ აგენტს არ ეძლევა ჩვეული ეკონომიკური საქმიანობის განხორციელების შესაძლებლობა (Case C-453/99, Courage Ltd v Bernard Crehan [2001] ECR I_6297, ECLI:EU:C:2001:465; ასევე Joined Cases C-295/04 და C-298/04, Manfredi and others [2006] ECR I-6619, ECLI:EU:C:2006:461).
56. ზიანის ანაზღაურების კონცეფცია მოცემულია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 394-ე მუხლში. აღნიშნული მუხლი ვალდებულების დარღვევის სისტემის უმნიშვნელოვანესი მოთხოვნის საფუძველია, რომელსაც სამოქალაქო კოდექსის სისტემაში შემოაქვს განსხვავება შესრულების გვერდით და შესრულების ნაცვლად ზიანის ანაზღაურების ინსტიტუტებს შორის. ორივე მოთხოვნისთვის ეს ნორმა განსაზღვრავს საერთო და სპეციალურ წინაპირობებს და ადგენს შესაბამის სამართლებრივ სანქციებს. ისევე, როგორც ვალდებულება შეიძლება იყოს სახელშეკრულებო ან არასახელშეკრულებო, მისი დარღვევით გამოწვეული ზიანიც შეიძლება მომდინარეობდეს ხელშეკრულებიდან ან კანონიდან.
57. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ბაზარზე დომინირებული მდგომარეობის მქონე პირს, კანონმდებელი იმპერატიულად აკისრებს ხელშეკრულების დადების ვალდებულებას საქმიანობის შესაბამის სფეროში (სსკ-ის 319.2). კანონის იმპერატიული მოთხოვნის შეუსრულებლობა ვალდებულების დარღვევის ტოლფასია. ხელშეკრულების დადების ვალდებულება დაირღვა კონკრეტული პირის, მოსარჩელის მიმართ. ამდენად, სასამართლო თვლის, რომ ზიანის ანაზღაურების ნაწილში მოთხოვნის საფუძვლიანობაზე მსჯელობა სამოქალაქო კოდექსის 394-ე მუხლის პირველი ნაწილის ჭრილში შეფასებას მოითხოვს. ვალდებულების დარღვევის ცნება არ შემოიფარგლება ხელშეკრულების დარღვევით. 394-ე მუხლის მნიშვნელობით ვალდებულების დარღვევის ცნება ასევე მოიცავს კანონისმიერი ურთიერთობებიდან წარმოშობილ ვალდებულებათა დარღვევებს. მაგ.,992-ე მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებში დამზიანებელი ვალდებულია, აანაზღაუროს მიყენებული ზიანი. ეს დამზიანებლის მეორეული კანონისმიერი ვალდებულებაა და მას დაეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის სკ-ის 394 I მუხლით დადგენილი წესით.
58. სკ-ის 394-ე მუხლის პირველი ნაწილი, ცენტრალური და უზოგადესი ნორმაა და განამტკიცებს ბრალეული პასუხისმგებლობის პრინციპს. აღნიშული მუხლის გამოყენების წინაპირობებია მართლწინააღმდეგობა, ბრალი, მიზეზობრივი კავშირი და ზიანი. ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას კი მხედველობაშია მისაღები ის ინტერესი, რომელიც კრედიტორს ჰქონდა ვალდებულების ჯეროვანი შესრულების მიმართ.
59. მოპასუხის მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედება მის მიერ ხელშეკრულების დადებაზე დაუსაბუთებელი უარის თქმაში გამოიხატა, რამაც გავლენა იქონია მოსარჩელის ეკონომიკურ საქმიანობაზე. როგორც წესი, ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში თავისთავად სახეზეა მართლწინააღმდეგობა, რადგან პირი, რომელიც არ ასრულებს იმ ვალდებულებას, რომლის შესრულების ვალდებულებაც მას ეკისრება, მოქმედებს მართლსაწინააღმდეგოდ. ამ შემთხვევაში მართლწინააღმდეგობა გამომდინარეობს იმ მბოჭველი ვალდებულების დარღვევიდან, რომელიც მოპასუხეს უნდა შეესრულებინა ხელშეკრულების დადებით (ფარდობითი მართლწინააღმდეგობა).
60. მოვალეს პასუხისმგებლობა დაეკისრება მხოლოდ განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიყენებული ზიანისათვის, თუ სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული და ვალდებულების არსიდანაც სხვა რამ არ გამომდინარეობს. მითითებული 395-ე მუხლით დგინდება მოვალისათვის ვალდებულების დარღვევის სუბიექტური შერაცხვის კრიტერიუმები. ამ თვალსაზრისით, სამოქალაქო კოდექსის 395-ე მუხლი არის მოთხოვნის საფუძვლის შემავსებელი, დამხმარე ნორმა და არა დამოუკიდებელი მოთხოვნის საფუძველი. თავის მხრივ, პასუხისმგებლობის ინსტიტუტის მიზანია ვალდებულების დარღვევის ობიექტური ფაქტის სუბიექტური შერაცხვა. პასუხისმგებლობის წინაპირობები სახეზეა, თუ მოვალე მოქმედებდა განზრახვით ან გაუფრთხილებლობით (ბრალეულობის პრინციპი).
61. მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების პრინციპიდან გამომდინარე, მოსარჩელე ვალდებულია, დაამტკიცოს ზიანის არსებობა და მისი მოცულობა, ასევე, მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის, ანუ, მოპასუხის მოქმედება უნდა იყოს არამარტო ბრალეული, არამედ ზიანის გამომწვევიც, შესაბამისად, ზიანის მიმყენებელმა უნდა დაამტკიცოს მის ქმედებაში მართლწინააღმდეგობისა და ბრალის არარსებობა (იხ. სუსგ საქმე Nას-191-183-2016). საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის მიხედვით, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია, აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. (იხ. სუსგ: საქმე №ას-351-2024 26.06.2024 წ.).
62. რაც შეეხება მიუღებელი შემოსავლის ნაწილს, საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტავს, რომ სსკ-ის 411-ე მუხლის შესაბამისად, მიუღებლად მიიჩნევა შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება რომ ჯეროვნად შესრულებულიყო. მიუღებელი შემოსავალი თავისი სამართლებრივი ბუნებით ზიანის ერთ-ერთ სახეს წარმოადგენს. ამდენად, მისთვის დამახასიათებელია ყველა ის ელემენტი, რომელიც ზიანიდან წარმოშობილი ვალდებულებებისათვის არის გათვალიწინებული. მიუღებელი შემოსავალი სავარაუდო შემოსავალია. იმისათვის, რომ შემოსავალი მიუღებლად ჩაითვალოს, პირდაპირ და უშუალოდ უნდა უკავშირდებოდეს მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევას. პირდაპირი კავშირი გულისხმობს მოვლენების, მოქმედებისა და დამდგარი შედეგის იმ ლოგიკურ ბმას, რომელიც არ ტოვებს შემოსავლის მიღების რეალურ შესაძლებლობასთან დაკავშირებული ეჭვის საფუძველს. მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების საკითხის გადაწყვეტისას, ზიანის ანაზღაურება უნდა განისაზღვროს მხოლოდ ობიექტური კრიტერიუმებით, ისე, რომ ამას არ მოჰყვეს დაზარალებულის უსაფუძვლო გამდიდრება (იხ.: სუსგ №ას-945-895-2015, 14.03.2016წ.; №ას-1458-2022, 20.07.2023წ.; №ას-1097-2023, 26.07.2024წ.; №ას-1096-2024, 14.11.2024წ.).
63. საკასაციო სასამართლო, საქმეში არსებულ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით განმარტავს, რომ 2018 წლის 1 ოქტომბერს მოსარჩელემ სარეკლამო კონსტრუქციის ქირავნობის შესახებ ხელშეკრულება დადო შპს „პ.კ–თან“, რომლის მიხედვით, სარეკლამო კონსტრუქციის დროებითი სარგებლობის საფასური განისაზღვრა თვეში 5 000 დოლარით (დღგ-ს ჩათვლით). აღნიშნული ხელშეკრულების 1.4 და 5.1 პუნქტების თანახმად, სარეკლამო კონსტრუქციის მშენებლობის დასრულების შემდეგ მხარეები გააფორმებენ მიღება-ჩაბარების აქტს, საიდანაც აითვლება ხელშეკრულების მოქმედების ერთ წლიანი ვადა. უდავოა, რომ შპს „პ.კ–თან“ დადებული ხელშეკრულების შესრულება შეფერხდა სწორედ იმიტომ, რომ მოპასუხემ არ გასცა სარეკლამო კონსტრუქციაზე გარე რეკლამის განთავსების ნებართვა. ამასთან, უარის თქმის ობიექტური, გამამართლებელი გარემოებები საქმის განხილვის ფარგლებში არ გამოიკვეთილა. შესაბამისად, მოსარჩელემ ვერ მიიღო ის შემოსავალი, რომელსაც ამ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას უკავშირებდა, რაც სწორედ მოპასუხის მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების შედეგია. გარდა ამისა, იმ პირობებში, როდესაც მოპასუხის ქმედება შეფასებულია დომინანტური მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებად, ასევე ცხადია მისი ქმედების მართლწინააღმდეგობა და ბრალეულობა, როგორც ზიანის ანაზღაურების მაკვალიფიცირებელი წინაპირობები.
64. საკასაციო სასამართლო, ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, მოსარჩელის მოთხოვნას დასაბუთებულად მიიჩნევს და განმარტავს, რომ მართლზომიერია მოწინააღმდეგე მხარისთვის, გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით მიუღებელი შემოსავლის ერთ წელზე დაანგარიშებით - 44 928 აშშ დოლარის დაკისრება.
65.საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. „ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ“, # 7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).
66.ამდენად, განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლოს შეფასებით საკასაციო საჩივარში წარმოდგენილი არც ერთი არგუმენტი არ განაპირობებს მხარისთვის სასარგებლო სამართლებრივი შედეგის დადგომას, რაც იმას ნიშნავს, რომ არსებითი განხილვის შედეგადაც კი არ გამოვლინდა საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილების წინაპირობა, რაც საკასაციო განაცხადის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმისა და სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების საფუძველია.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. შპს „ა.ჯ–ის“ საკასაციო საჩივარი, არ დაკმაყოფილდეს;
2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 29 აპრილის გადაწყვეტილება;
3. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე თეა ძიმისტარაშვილი

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

ამირან ძაბუნიძე