საქმე №ას-7-2025 13 მაისი, 2025 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

გოჩა ჯეირანაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ლაშა ქოჩიაშვილი, ამირან ძაბუნიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – შპს „მ.დ–ი“ (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ნ.ჯ–ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 21 ოქტომბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – თანხის დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 21 ოქტომბრის განჩინებით შპს „მ.დ–ის“ (შემდგომში - „მოპასუხე“, „მოპასუხე კომპანია“ ან „კასატორი“) სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელი დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 18 ივლისის გადაწყვეტილება, რომლითაც ნ.ჯ–ის (შემდგომში - „მოსარჩელე“) სარჩელი დაკმაყოფილდა; მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 22 180 ლარის გადახდა.

2. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

2.1. 2021 წლის 05 აგვისტოს მოპასუხე კომპანიას, როგორც „გამყიდველს“, და მოსარჩელეს, როგორც „მყიდველს“, შორის, დაიდო „უძრავი ნივთის ნასყიდობის წინარე ხელშეკრულება“, რომლის საგანია ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობების დადგომისას თბილისში, ........, ......... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებულ მიწის ნაკვეთზე ასაშენებელ მრავალსართულიან სახლში გამყიდველის მომავალ საკუთრებაში არსებული ფართიდან 65.7 კვ.მ. ფართზე მყიდველთან ნასყიდობის ძირითადი ხელშეკრულების დადების ვალდებულება. ნასყიდობის ობიექტის ღირებულება განისაზღვრა 41 391 აშშ დოლარის ეკვივალენტით ლარში. უძრავი ნივთის ღირებულების ნაწილი - 550 აშშ დოლარი მყიდველს უნდა გადაეხადა ხელშეკრულებაზე ხელმოწერისთანავე, ხოლო დარჩენილი ნაწილი - 40 841 აშშ დოლარი – შეთანხმებული წესით;

2.2. 2021 წლის 05 აგვისტოს ხელშეკრულების 4.1. პუნქტის თანახმად, „მყიდველის“ მიერ „გამყიდველისათვის“ ნასყიდობის ობიექტის საფასურის სრულად გადახდის შემთხვევაში, მშენებლობის დასრულებიდან არაუგვიანეს ერთი თვის ვადაში „გამყიდველი“ „მყიდველს“ ნასყიდობის ძირითადი ხელშეკრულების საფუძველზე საკუთრებაში გადასცემს ნასყიდობის ობიექტს. ამასთანავე, შენობა-ნაგებობა, რომლის ნაწილიც არის ნასყიდობის ობიექტი, უნდა აშენდეს და მშენებლობა დასრულდეს წინამდებარე ხელშეკრულების დადებიდან 18 თვეში, ხოლო უნდა ჩაბარდეს (ექსპლუატაციაში მიღება) დასრულებიდან ექვს თვეში. ამავე ხელშეკრულების 4.2. პუნქტის შესაბამისად, „მხარეები“ თანხმდებიან, რომ წინამდებარე მუხლის 4.1. პუნქტში განსაზღვრული ვალდებულების შეუსრულებლობა „გამყიდველის“ მხრიდან ჩაითვლება საპატიოდ, თუ ვალდებულების შეუსრულებლობა სხვადასხვა ობიექტური გარემოების ან/და „ხელშეკრულების“ 8.1. პუნქტით განსაზღვრული მდგომარეობის გამო, გაგრძელდება არაუმეტეს 12 თვისა (საშეღავათო პერიოდი). ხელშეკრულების 8.1. პუნქტის მიხედვით, იმ შემთხვევაში, თუ „ხელშეკრულების“ დადების შემდეგ „გამყიდველისათვის“ ან „მყიდველისათვის“ ვალდებულების შესრულება შეუძლებელი გახდა მისი ნების მიღმა არსებული წინასწარ გაუთვალისწინებელი და აუცდენელი გარემოების გამო და იმთავითვე აშკარაა, რომ ასეთი შეუძლებლობა ხანგრძლივი დროის განმავლობაში იარსებებს, მხარეს არ შეიძლება მოეთხოვოს პასუხისმგებლობა ნაკისრი ვალდებულებების დარღვევის გამო (ტომი I, ს.ფ. 17-29);

2.3. მოსარჩელემ მოპასუხე კომპანიას გადაუხადა 22 180 ლარი (ტომი I, ს.ფ. 30-44);

2.4. მოპასუხემ ვერ შეასრულა მოსარჩელის წინაშე ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებები, კერძოდ, ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ ვადაში ნარდობის ობიექტის გადაცემა. მოპასუხის მხრიდან სახეზეა ვალდებულების დარღვევა. ხელშეკრულების თანახმად, მშენებლობა უნდა დასრულებულიყო და ბინა მოსარჩელეს საკუთრებაში უნდა გადასცემოდა 2023 წლის 05 თებერვლამდე, რაც არ შესრულებულა;

3. სააპელაციო პალატის შეფასების საგანს წარმოადგენდა ხელშეკრულებიდან გასვლის მართლზომიერება.

4. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა მოპასუხის პოზიციაზე, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძველი არ არსებობდა, ვინაიდან მსოფლიოში გავრცელებული პანდემიის პირობებში, სახეზე იყო შესრულების შეუძლებლობა, შესაბამისად, მოპასუხის მხრიდან ვალდებულების დარღვევის ფაქტი არ იკვეთებოდა. მოპასუხის განმარტებით, კორონავირუსის პანდემიის გამო, ქვეყნების საზღვრების ჩაკეტვის შედეგად, სამშენებლო მასალების შემოტანა შეუძლებელი გახდა, რაც ფორსმაჟორული გარემოებაა და კომპანიისათვის მშენებლობის დროულად დაწყება და დასრულება მითითებულ გარემოებათა გამო არსებითად გართულდა. მოპასუხე უთითებდა ხელშეკრულების 4.2 პუნქტზე (იხ. წინამდებარე განჩინების 2.2 ქვეპუნქტი) (იხ. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 21 ოქტომბრის სასამართლო სხდომის ოქმის აუდიოჩანაწერი, 13:14:41 - 13:16:02 სთ).

5. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ უძრავი ნივთის ნასყიდობის წინარე ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების თანახმად, მშენებლობა უნდა დასრულებულიყო ამ ხელშეკრულების დადებიდან 18 თვეში, ხოლო უნდა ჩაბარებულიყო (ექსპლუატაციაში მიღება) დასრულებიდან ექვს თვეში. ამავე ხელშეკრულებით გათვალისწინებულია ე.წ. „საშეღავათო პერიოდი“ არაუმეტეს 12 თვის ვადით. დადგენილია, რომ გამყიდველმა ვალდებულება ვერც ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვადაში და ვერც მას შემდეგ, ე.წ. „საშეღავათო პერიოდში“, ვერ შეასრულა, უფრო მეტიც, ვალდებულება აღნიშნული პერიოდის გასვლის შემდეგაც ვერ შესრულდა, შესაბამისად, მისი მხრიდან სახეზეა ვალდებულების დარღვევა.

6. სააპელაციო პალატის განმარტებით, დაუშვებელია დაუძლეველი ძალის იმდენად განზოგადება, რომ ვალდებულების შესრულებაში ნებისმიერი ხელისშემშლელი გარემოება დაუძლეველ ძალად დაკვალიფიცირდეს და მოვალის ვალდებულებისაგან გათავისუფლების საფუძველი წარმოშვას. დაუძლეველი ძალა სუბიექტური ფაქტორით არ უნდა იყოს განპირობებული და ის უნდა ქმნიდეს ობიექტურ საფუძველს, მოვალის მიერ ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში.

7. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მსოფლიო პანდემია და მის საფუძველზე დაწესებული შიდასახელმწიფოებრივი შეზღუდვები საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტებია და სსსკ-ის 106-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე დამატებით მტკიცებას არ საჭიროებს, თუმცა, ვალდებულმა პირმა შესაბამისი მტკიცებულებების წარმოდგენით უნდა დაადასტუროს, რომ პანდემიისა და სახელმწიფოს მხრიდან დაწესებული შეზღუდვების შედეგები მასზე უარყოფითად აისახა და აღნიშნული გარემოებები პირდაპირ კავშირშია მოვალის მიერ შესასრულებელ ვალდებულებასთან.

8. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, საკუთარი ფინანსური მდგომარეობის გაუარესების დასასაბუთებლად მოპასუხეს შესაბამისი მტკიცებულებები წინამდებარე საქმის წარმოების არცერთ ეტაპზე არ წარუდგენია. მარტოოდენ მოპასუხის ზეპირსიტყვიერი განმარტების საფუძველზე კი, სასამართლო მოკლებული იყო შესაძლებლობას, სამართლებრივად შეეფასებინა გარემოებათა ცვლილების ზეგავლენა მოვალის ფინანსურ მდგომარეობაზე, ასევე, სამშენებლო სამუშაოების წარმართვის შეუძლებლობაზე, მით უფრო, შესაბამისი ნებართვის აღებასთან დაკავშირებულ სირთულეებზე, რაც ლოგიკურ კორელაციაში იქნებოდა პანდემიასთან.

9. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ მხარეთა შორის უძრავი ნივთის ნასყიდობის წინარე ხელშეკრულება 2021 წლის 5 აგვისტოს დაიდო ანუ იმ პერიოდში, როდესაც პანდემიური პროცესები უკვე დაწყებული იყო, შესაბამისად, პანდემია, როგორც უცნობი, წინასწარ განუჭვრეტადი, დაუძლეველი ძალის მქონე მოვლენა წარმოდგენილი გარიგებით გათვალისწინებული შესასრულებელი ვალდებულების მიმართ ე.წ. „ფორს მაჟორად“ იმთავითვე ვერ განიხილებოდა. ამასთან, მოპასუხეს არც მშენებლობის ნებართვა აუღია და აღნიშნული ნებართვა მოპასუხის მიერ სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის მომენტისთვისაც არ არის მოპოვებული (იხ. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 21 ოქტომბრის სასამართლო სხდომის ოქმის აუდიოჩანაწერი, 13:18:47 - 13:19:33 სთ). აღნიშნული კი საფუძველს აცლიდა მოპასუხის იმ არგუმენტს, რომ ვალდებულების შეუსრულებლობაზე უშუალო გავლენა პანდემიამ იქონია.

10. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოპასუხემ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება მოსარჩელისათვის უძრავი ნივთის საკუთრებაში გადაცემის თაობაზე დაარღვია. ამასთან, სახეზე არ არის ბრალის გამომრიცხველი გარემოებით განპირობებული შესრულების შეუძლებლობა, რაც მოვალისათვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების შესაძლებლობას გამორიცხავდა.

11. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, ხელშეკრულებიდან გასვლა უკიდურესი ღონისძიებაა და, თუ ვალდებულებითი ურთიერთობის არსიდან გამომდინარე ეს შესაძლებელია, ხელშეკრულებიდან გასვლამდე მოვალეს, დამატებითი ვადის ფარგლებში, ვალდებულების შესრულების შესაძლებლობა უნდა მიეცეს. დამატებითი ვადის მიცემა ხელშეკრულების თავდაპირველი მიზნის მიღწევას ემსახურება, თუმცა, დამატებითი ვადის მიცემას ფორმალური მნიშვნელობა არ ენიჭება და მისი დაწესება ვალდებულების შესრულების ფაქტობრივი შესაძლებლობის გაზრდით უნდა იყოს განპირობებული. იმ პირობებში, როდესაც მოვალე ვალდებულების შესრულების სურვილს არ გამოხატავდა, უფრო მეტიც, იმის გათვალისწინებით, რომ ხელშეკრულება დადებულია 2021 წლის 5 აგვისტოს და ამავე ხელშეკრულების მიხედვით, მშენებლობა უნდა დასრულებულიყო ამ ხელშეკრულების დადებიდან თვრამეტ თვეში და უნდა ჩაბარებულიყო (ექსპლუატაციაში მიღება) დასრულებიდან ექვს თვეში (ე.წ. 12-თვიანი საშეღავათო პერიოდის მხედველობაში მიღებითაც), ხოლო მშენებლობა სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვის ეტაპზეც კი არ არის დაწყებული, უფრო მეტიც, მშენებლობის ნებართვაც კი არ არის მიღებული, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ დამატებითი ვადის დაწესება შესაბამის შედეგს ვერ გამოიღებდა და მოსარჩელის მიერ ხელშეკრულებიდან გასვლა და პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის მოთხოვნა მართლზომიერი იყო.

12. სააპელაციო სასამართლოს დასკვნით, მოპასუხემ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება მოსარჩელისათვის უძრავი ნივთის საკუთრებაში გადაცემის თაობაზე არსებითად დაარღვია, ხოლო შემძენი ხელშეკრულებიდან გავიდა, ამიტომ შემძენს უნდა დაბრუნებოდა უკვე განხორციელებული შესრულება - ნასყიდობის ფასი.

13. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი და მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

14. კასატორმა მიუთითა სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

14.1. ხელშეკრულების მოქმედების პერიოდში კომპანიას წარმოეშვა უამრავი ისეთი პრობლემა, რომლის წინასწარ გათვალისწინებაც მისთვის შეუძლებელი იყო. მაგალითად, მშენებლობის პერიოდზე საკმაოდ დიდი გავლენა იქონია მსოფლიოში გავრცელებულმა პანდემიამ, რომელმაც, თავის მხრივ, გამოიწვია ქვეყნების საზღვრების ჩაკეტვა, რაც აისახა სამშენებლო მასალათა საქართველოში შემოტანის შეუძლებლობაზე. აქედან გამომდინარე, აღნიშნული გარემოება წარმოადგენს ფორს-მაჟორულ ვითარებას, რომლის შედეგადაც კომპანიისათვის შეუძლებელი გახდა მშენებლობის დროულად დაწყება და დასრულება;

14.2. სამშენებლო ბაზარი რიგი შემზღუდველი ღონისძიებების გაუქმების შემდგომ თითქმის ერთი წელზე მეტი ხნის განმავლობაში არ ფუნქციონირებდა, შესაბამისად, კომპანიას არ გააჩნდა ელემენტარული სახსრები არათუ მშენებლობისთვის, არამედ - თანამშრომლების ხელფასების გასაცემადაც კი. შესაბამისად, მოპასუხეს ვალდებულება არ დაურღვევია და უსაფუძვლოა მოსარჩელის მიერ თანხის უკან დაბრუნების მოთხოვნა.

15. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 30 იანვრის განჩინებით მოპასუხის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

16. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

17. საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე [სსსკ-ის 391.5 მუხლი].

18. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება) [სსსკ-ის 407.2 მუხლი].

19. განსახილველ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლოს შემოწმების საგანია ხელშეკრულებიდან გასვლის კანონიერება.

20. საკასაციო სასამართლო, უპირველესად, აღნიშნავს, რომ მხარეთა შორის „უძრავი ნივთის ნასყიდობის წინარე ხელშეკრულებით“ სახელდებული ხელშეკრულება, თავისი არსით, ნარდობაა (აღნიშნულ საკითხზე იხილეთ სუსგ საქმე №ას-625-625-2018, 31 ოქტომბერი, 2018 წელი; საქმე №ას-374-2024, 14 ივნისი, 2024 წელი). შესაბამისად, იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს, კერძოდ, ხელშეკრულებიდან გასვლისა და თანხის დაბრუნების მოთხოვნა სსკ-ის 629-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილებიდან [ნარდობის ხელშეკრულებით მენარდე კისრულობს შეასრულოს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაო, ხოლო შემკვეთი ვალდებულია გადაუხადოს მენარდეს შეთანხმებული საზღაური. თუ ნარდობა ითვალისწინებს რაიმე ნაკეთობის დამზადებას და მენარდე მას ამზადებს თავის მიერ შეძენილი მასალით, მაშინ იგი შემკვეთს გადასცემს საკუთრებას დამზადებულ ნაკეთობაზე. თუ დამზადებულია გვაროვნული ნივთი, მაშინ გამოიყენება ნასყიდობის წესები], 352.1 მუხლიდან [თუ ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარე 405-ე მუხლით გათვალისწინებული პირობების არსებობისას უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე, მაშინ მიღებული შესრულება და სარგებელი მხარეებს უბრუნდებათ (ნატურით დაბრუნება)] და 405.1 მუხლის პირველი წინადადებიდან [თუ ხელშეკრულების ერთი მხარე არღვევს ორმხრივი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულებას, მაშინ ხელშეკრულების მეორე მხარეს შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე ვალდებულების შესრულებისათვის მის მიერ დამატებით განსაზღვრული ვადის უშედეგოდ გასვლის შემდეგ] გამომდინარეობს.

21. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხელშეკრულების დადების მომენტიდან მხარეები ვალდებულნი არიან შეუდგნენ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას. მათ არ შეუძლიათ ცალმხრივად თქვან უარი ნაკისრი ვალდებულების შესრულებაზე. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების შესრულების მოთხოვნა მხარეების მხრიდან პირველადი მოთხოვნის ხასიათს ატარებს, რომლის შეუსრულებლობაც იწვევს მეორადი მოთხოვნის უფლების წარმოშობას. ამ უკანასკნელს კი მიეკუთვნება ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნა. ხელშეკრულებიდან გასვლა გამოიყენება მხოლოდ კანონით ან მხარეთა შეთანხმებით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში. ამიტომ კანონი ამომწურავად განსაზღვრავს ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძვლებსა და წესს, კერძოდ, იმას, თუ როდის შეუძლია ხელშეკრულების მხარეს მოითხოვოს ხელშეკრულებიდან გასვლა (სსკ-ის 405-ე, 352-359-ე მუხლები). თუმცა, ეს არ გამორიცხავს, რომ მხარეები შეთანხმდნენ ხელშეკრულებიდან გასვლის დამატებით პირობებზე. თუ მხარეები ამ უფლებით არ ისარგებლებენ, გამოიყენება კანონის დისპოზიციური ნორმები.

22. სახელშეკრულებო ვალდებულების შეუსრულებლობა თავისთავად არ აფუძნებს ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლებას. შეუსრულებლობა გარკვეული ობიექტური მასშტაბით უნდა გაიზომოს. ზოგადად, ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება წარმოიშობა, მიუხედავად იმისა, თუ რა ტიპის ვალდებულება დაირღვა. ვალდებულება, რომლის დარღვევაც ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძველს წარმოადგენს, უნდა იყოს ნამდვილი, ვადამოსული და უპრეტენზიო. თუ ვალდებულებები ჯერ კიდევ არ არის შესასრულებელი, მხარე ვერ გავა ხელშეკრულებიდან, რადგან მას არ ექნება ამის საფუძველი. ხელშეკრულებიდან გასვლის, როგორც მეორადი მოთხოვნის უფლების, საფუძვლები შეიძლება დაიყოს მატერიალურ და ფორმალურ ნაწილებად. მატერიალურში იგულისხმება ვალდებულების დარღვევა, ხოლო ფორმალურში - დამატებითი ვადის დაწესება (გაფრთხილება) და ხელშეკრულებაზე უარის თქმის შეტყობინება.

23. საკასაციო სასამართლო ხელშეკრულებიდან ცალმხრივად გასვლის სამართლებრივ ბუნებას განმარტავს და მიუთითებს, რომ სსკ-ის 352-ე მუხლი არის გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის (გსკ) 346-ე პარაგრაფის ანალოგი, რომელიც ადგენს ხელშეკრულებიდან გასვლის (ხელშეკრულებაზე უარის თქმის) წინაპირობებს, რაც მოიცავს ხელშეკრულებიდან გასვლის როგორც კანონისმიერ, ისე - სახელშეკრულებო დათქმის საფუძველს და განიმარტება, როგორც ცალმხრივი მიღებასავალდებულო ნების გამოვლენით ვალდებულებითი ურთიერთობის უკუქცევა (იხ. იან კროპჰოლერი, გსკ-ის კომენტარი, 2014 წ. გამოცემა, ს.ფ. 242-243). ხელშეკრულებიდან გასვლის შემდეგ, მხარეები თავისუფლდებიან ხელშეკრულებით ნაკისრი პირველადი ვალდებულების შესრულებისაგან და გარდაიქმნებიან რესტიტუციის კრედიტორად და რესტიტუციის მოვალედ (შედ. იხ. სუსგ საქმე №ას-1209-1169-2016, 12 ივლისი, 2017 წელი).

24. ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნის კანონისმიერი წინაპირობებია: ა) ხელშეკრულების ნამდვილობა (უნდა აკმაყოფილებდეს გარიგების ნამდვილობის ზოგად პირობებს); ბ) ზოგადი წესის მიხედვით, მოვალის მხრიდან ხელშეკრულების მნიშვნელოვანი (არსებითი) დარღვევა (დარღვევა არსებითი ხასიათისაა, თუ მოვალის მხრიდან ძირითადი ვალდებულების დარღვევის გამო, ფაქტობრივი შესრულების დანიშნულებისამებრ გამოყენება შეუძლებელი ხდება ან იკარგება მომავალში მისი შესრულების იმედი ანდა კრედიტორს ეკარგება შესრულებისადმი ინტერესი); გ) ხელშეკრულებიდან გასვლის შესახებ განცხადების გაკეთებით მონაწილე მთლიანად გადის ხელშეკრულებიდან, რადგანაც კანონით დაუშვებელია ხელშეკრულებიდან ნაწილობრივი გასვლა; დ) მიუხედავად ვალდებულების მნიშვნელოვანი დარღვევისა, მოვალეს არ შეუძლია კრედიტორს მოსთხოვოს ხელშეკრულების ძალაში დატოვება; ე) ვალდებულების დარღვევისათვის კრედიტორი მთლიანად ან უმთავრესად არ არის პასუხისმგებელი; ვ) მოთხოვნას არ უპირისპირდება შესაგებელი, რომელიც უკვე წარმოდგენილია ან წარდგენილი იქნება დაუყოვნებლივ მოვალის მიერ, თუკი კრედიტორი უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე (მაგალითად, შესაგებელი ვალდებულების გაქვითვაზე); ზ) სახეზეა კრედიტორის მიერ შესაგებელი იურიდიული მოქმედება – ხელშეკრულებიდან გასვლისათვის მიცემული გონივრული ვადა, თუ ხელშეკრულებით ასეთი ვადა არ ყოფილა დადგენილი, ანდა, თუ ვალდებულების დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, არ გამოიყენება დამატებითი ვადა – გაფრთხილება (იხ. დამატებით: მ.თოდუა/ჰ. ვილემსი, ვალდებულებითი სამართალი, თბილისი, 2006, 56; ჰ.ბიოლინგი/პ.ლუტრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნის საფუძვლების სისტემური ანალიზი, თბილისი, 2009, გვ.39; შდრ: სუსგ №ას-1003-924-2017, 01.12.2017.პ.34) (იხ. სუსგ საქმე №ას-211-2024, 26 აპრილი, 2024 წელი).

25. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ მოპასუხემ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება მოსარჩელისათვის უძრავი ნივთის საკუთრებაში გადაცემის თაობაზე არსებითად დაარღვია და დამატებითი ვადის დაწესება შესაბამის შედეგს ვერ გამოიღებდა (იხ. წინამდებარე განჩინების მე-11 პუნქტი), რის გამოც მოსარჩელის მიერ ხელშეკრულებიდან გასვლა და პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის მოთხოვნა მართლზომიერი იყო. მოპასუხე კი მიიჩნევს, რომ მას ვალდებულება არ დაურღვევია, რადგან მსოფლიოში გავრცელებული პანდემიის შედეგად, რაც წარმოადგენდა ფორს-მაჟორულ ვითარებას, კომპანიისათვის შეუძლებელი გახდა მშენებლობის დროულად დაწყება და დასრულება.

26. მოვალის მიერ ვალდებულების შესრულების ვადის გადაცილებად ითვლება, თუ: ა) შესრულებისათვის დადგენილ დროში ვალდებულება არ შესრულდება; ბ) შესრულების ვადის დადგომიდან კრედიტორის მიერ გაფრთხილების შემდეგაც იგი არ ასრულებს ვალდებულებას [სსკ-ის მე-400 მუხლი]. ვადა გადაცილებულად არ ჩაითვლება, თუკი ვალდებულება არ შესრულდა ისეთ გარემოებათა გამო, რაც მოვალის ბრალით არ არის გამოწვეული [სსკ-ის 401-ე მუხლი].

27. იურიდიულ მეცნიერებაში აღიარებულია, რომ შეცვლილი გარემოებები ფორსმაჟორისა (რომანულ სამართალში vis major) და შესრულების გართულების (Hardship) ორ ფუნდამენტურ, საბაზისო კონცეფციას აფუძნებს თანამდევი სამართლებრივი შედეგებით. კერძოდ, „შესრულების გართულება არსებობს მაშინ, როდესაც ხელშეკრულების დადების შემდგომ აღმოცენებული გარემოებების გავლენით ვალდებულების აღსრულება მოულოდნელად არაგონივრულად მძიმე ტვირთს აკისრებს მოვალეს. შესრულების გართულება გულისხმობს ობიექტურად განხორციელებადი ვალდებულების შესრულების უკიდურეს დამძიმებას, რომელიც ობიექტურად არ გამორიცხავს შესრულების შესაძლებლობას და რომლის პირობებშიც მხარეთა ინტერესების უპირველესი სამართლებრივი დაცვის საშუალება შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგებაა. ფორსმაჟორი (შესრულების არაბრალეული შეუძლებლობა) კი განსხვავებული სამართლებრივი წინაპირობებით წარმოიშობა, რომელიც თანმდევ შედეგად შესრულების ვალდებულებისაგან განთავისუფლებას მოიაზრებს“ (იხ. ჩიტაშვილი ნათია, სადისერტაციო ნაშრომი თემაზე „შეცვლილი გარემოებების გავლენა ვალდებულების შესრულებასა და მხარეთა შესაძლო მეორად მოთხოვნებზე“, თბილისი, 2014, გვ.16-17).

28. ნებისმიერ შემთხვევაში, ადაპტაციის შეუძლებლობისას, დაზარალებული მხარისათვის უცვლელად ხელმისაწვდომი რჩება ხელშეკრულებიდან გასვლის/ შეწყვეტის (გრძელვადიან ურთიერთობაში) მოთხოვნები (იხ. სუსგ საქმე №ას-211-2024, 26 აპრილი, 2024 წელი).

29. საკასაციო პალატის განმარტებით, მსოფლიო პანდემია და მის საფუძველზე დაწესებული შიდასახელმწიფოებრივი შეზღუდვები წარმოადგენს საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებს და საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 106-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე დამატებით მტკიცებას არ საჭიროებს, თუმცა პანდემიის არსებობა თავისთავად არ გულისხმობს, რომ ყველა სახელშეკრულებო ურთიერთობა, რაც იმ პერიოდში წარმოიშვა ან რომლიდან გამომდინარეც ვალდებულების შესრულების ვადა დადგა, უნდა დაექვემდებაროს სსკ-ის 398-ე მუხლით ცვლილებას ან მოვალე უპირობოდ უნდა გათავისუფლდეს ვალდებულების შესრულებისგან. ვალდებულმა პირმა შესაბამისი მტკიცებულებების წარმოდგენით უნდა დაადასტუროს, რომ პანდემიისა და სახელმწიფოს მხრიდან დაწესებული შეზღუდვების შედეგები მასზე უარყოფითად აისახა და აღნიშნული გარემოებები პირდაპირ კავშირშია მოვალის მიერ შესასრულებელ ვალდებულებასთან (იხ. სუსგ საქმე №ას-1063-2021, 21 დეკემბერი, 2022 წელი).

30. დადგენილია, რომ მოპასუხე კომპანიამ ვალდებულება ვერც ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვადაში და ვერც მას შემდეგ, ე.წ. „საშეღავათო პერიოდში“, ვერ შეასრულა, უფრო მეტიც, ვალდებულება აღნიშნული პერიოდის გასვლის შემდეგაც ვერ შესრულდა. ამასთან, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ხელშეკრულება მხარეთა შორის დადებულია 2021 წლის 5 აგვისტოს ანუ იმ პერიოდში, როდესაც პანდემიური პროცესები უკვე დაწყებული იყო, შესაბამისად, საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას, რომ პანდემია, როგორც უცნობი, წინასწარ განუჭვრეტადი, დაუძლეველი ძალის მქონე მოვლენა, წარმოდგენილი გარიგებით გათვალისწინებული შესასრულებელი ვალდებულების მიმართ ე.წ. „ფორს მაჟორად“ იმთავითვე ვერ განიხილებოდა. ამასთან, მოპასუხემ ვერ დაადასტურა ვალდებულების შეუსრულებლობასა და პანდემიის საფუძველზე დაწესებულ შეზღუდვებს შორის კავშირის არსებობა. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას მიაქცევს იმ ფაქტსაც, რომ მოპასუხეს მშენებლობის ნებართვა არ აუღია. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს კასატორის პრეტენზიას, რომ მას ვალდებულება არ დაურღვევია.

31. განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენდა ხელშეკრულებიდან გასვლისთვის კანონით განსაზღვრული წინაპირობების არსებობის დადასტურება, რაც მან დაძლია, ხოლო კასატორმა მისი მტკიცების ტვირთის ფარგლებში, იმ გარემოების დამადასტურებელი სათანადო მტკიცებულება, რაც სსკ-ის 352-ე, 405-ე მუხლების შესაბამისად, ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლებასა და მოსარჩელისთვის გადახდილი თანხის დაბრუნებას გამორიცხავდა ან/და დააბრკოლებდა, სასამართლოს ვერ წარმოუდგინა.

32. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, არ არსებობს სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი წინაპირობა, რომლის საფუძველზეც საკასაციო სასამართლო დასაშვებად ცნობს წარმოდგენილ საკასაციო საჩივარს, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

33. საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი [სსსკ-ის 401.4 მუხლი]. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან უნდა დაუბრუნდეს გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 1109 ლარის 70% – 776,3 ლარი.

34. საკასაციო პალატა ასევე აღნიშნავს, რომ მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) საკასაციო შესაგებლით შუამდგომლობს სასამართლოსგარეშე ხარჯის კასატორისთვის (მოპასუხისთვის) დაკისრების თაობაზე. კერძოდ, იგი ითხოვს იურიდიული მომსახურების ხარჯის მოპასუხისთვის დაკისრებას დავის საგნის ღირებულების 4%-ის ოდენობით [სსსკ-ის 53.1 მუხლის ბოლო წინადადება: იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში – განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით].

35. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მყარად დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, საპროცესო კანონმდებლობა პროცესის ხარჯების საკითხის განხილვის თაობაზე რაიმე სპეციალური წარმოების სახეს არ იცნობს, გარდა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 261-ე მუხლით დადგენილი შემთხვევებისა. ამასთან, სასამართლოს ყოველთვის შეუძლია გამოიტანოს გადაწყვეტილება პროცესის ხარჯების თაობაზე, თუკი ამას მხარეები მოითხოვენ და დაადასტურებენ სათანადო მტკიცებულებებით. სასამართლოსთვის მინიჭებული ამგვარი ლეგიტიმური უფლება გამომდინარეობს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 249-ე მუხლის მე-5 ნაწილის დებულებიდან, რომლის მიხედვითაც, გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი უნდა შეიცავდეს სასამართლოს მითითებას სასამართლო ხარჯების განაწილების თაობაზე. საპროცესო ხარჯების განაწილება მხარეთა შორის ხდება თითოეული ინსტანციის სასამართლოში ცალ-ცალკე და იმის მიხედვით, თუ როგორ შეცვლის ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო გადაწყვეტილებას, ამას მოჰყვება პროცესის ხარჯების განაწილების ცვლილებაც. ამდენად, საკასაციო პალატის შეფასებით, ვინაიდან არსებობს დავის გადაწყვეტასთან ერთად იმავე დავაზე გაწეული ხარჯების დაბრუნების სამართლებრივი მექანიზმი, ხოლო საპროცესო კანონი სპეციალურ რეგულაციას არ იცნობს, მხარეებმა პროცესის ხარჯების დაბრუნების (მეორე მხარისათვის მათ სასარგებლოდ დაკისრება) შესახებ უნდა მიუთითონ ძირითად სასარჩელო მოთხოვნასთან ერთად, წინააღმდეგ შემთხვევაში, ივარაუდება, რომ მათ პრეტენზია პროცესის ხარჯებთან დაკავშირებით არ გააჩნიათ. ამასთან, მხარეებს არ უნდა შეეზღუდოთ პროცესის ხარჯების მოთხოვნის უფლება საქმის მომზადების დასრულების შემდგომ, ან საქმის ზემდგომი ინსტანციის სასამართლოში განხილვის ეტაპზე, თუკი ხარჯების საკითხი სწორედ საქმის განხილვის ამ სტადიაზე წარმოიშვა და მანამდე მხარისთვის ამ ფაქტის შესახებ ობიექტურად ცნობილი ვერ იქნებოდა (შედ. იხ. სუსგ საქმე №ას-165-158-2013, 27 იანვარი, 2014 წელი). საკასაციო სასამართლო სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველ ნაწილზე დაყრდნობით განმარტავს, რომ მოგებული მხარის სასარგებლოდ წაგებულისათვის იურიდიული მომსახურების ხარჯის ანაზღაურების დაკისრების მოთხოვნა წარდგენილი უნდა იყოს შესაბამისი ინსტანციის სასამართლოში (სადაც მხარე წარმოდგენილი იყო ადვოკატით), თუკი ამგვარი შუამდგომლობა არ იქნება წარდგენილი, მიიჩნევა, რომ მხარეს არ სურს ამ თანხის მოწინააღმდეგისათვის დაკისრება, სხვა ინსტანციის სასამართლოში აღძრული შუამდგომლობა კი განიხილება დაგვიანებულად (შედ. იხ. სუსგ საქმე №ას-1758-2019, 9 მარტი, 2020 წელი).

36. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მოწინააღმდეგე მხარის შუამდგომლობა საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპზე გაღებული იურიდიული მომსახურების ხარჯის დაკისრების ნაწილში ნაწილობრივ დასაბუთებულია, ხოლო ქვედა ინსტანციის სასამართლოებში მიმდინარე სამართალწარმოებისას გაღებულ იურიდიული მომსახურების ხარჯებზე საკასაციო სასამართლო ვერ იმსჯელებს.

37. საკასაციო პალატის განმარტებით, სსსკ-ის 53.1-ე მუხლის დისპოზიცია იმგვარად არის ფორმულირებული, რომ არ ადგენს გაწეული ხარჯის სანაცვლო ანაზღაურების ერთმნიშვნელოვან ოდენობას, არამედ ამ ოდენობის გონივრულად განსაზღვრის უფლებას უტოვებს სასამართლოს. კანონმდებლის ამგვარი მიდგომა განპირობებულია იმ მოსაზრებით, რომ ადვოკატის მომსახურებაში გადახდილი ხარჯების სანაცვლო ანაზღაურებამ დაუსაბუთებლად არ უნდა შეზღუდოს პროცესის მონაწილე მხარის უფლება და არ უნდა შექმნას წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის ხელოვნურად გაზრდის პროცესუალური საფუძველი; ნორმის ამგვარი შინაარსის მიზანია პროცესის მონაწილე მეორე მხარის უფლებების დაუსაბუთებელი შეზღუდვის თავიდან აცილება. გონივრულობის კრიტერიუმად კი კანონმდებელი მიიჩნევს დავის საგნის ღირებულების არაუმეტეს 4%-ს. ნიშანდობლივია, რომ დავის საგნის ღირებულების 4% წარმოადგენს ზედა ზღვარს (კანონით დადგენილ მაქსიმალურ ოდენობას), რომლის ფარგლებშიც ხდება ხარჯების ოდენობის სასამართლოსმიერი განსაზღვრა და ამ თვალსაზრისით, მხედველობაში მიიღება კონკრეტულად რა იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ქმედებები იქნა განხორციელებული ადვოკატის მიერ, რა სახის ადამიანური რესურსი დაიხარჯა, საქმის წარმოების რომელ ეტაპზე პროცესის მონაწილე რომელმა მხარემ გასწია იგი და სხვა (იხ. სუსგ საქმე №ას-316-316-2018, 7 მაისი, 2018 წელი).

38. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ საკასაციო საჩივარი, რომელზეც საკასაციო შესაგებლის შედგენისათვის მოთხოვნილია იურიდიული მომსახურების ხარჯის ანაზღაურების კასატორისთვის დაკისრება, არსებითად არ განხილულა. საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის ეტაპზე კი არც სასამართლოსა და არც მხარეთა მიერ არ ხდება ადამიანური და დროითი რესურსების იმგვარი გამოყენება, როგორც ამას საჭიროებს საქმის არსებითი განხილვა. გამომდინარე აქედან, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოწინააღმდეგე მხარის წარმომადგენლის მხრიდან საკასაციო შესაგებლის შედგენა მნიშვნელოვანი დროისა და ინტელექტუალური რესურსის დახარჯვას არ მოითხოვდა, რაც უთუოდ უნდა იქნეს გათვალისწინებული წარმომადგენლის ანაზღაურების ოდენობის განსაზღვრისას. შესაბამისად, დავის საგნის ღირებულებისა (22180 ლარი) და კანონით განსაზღვრული ზღვრული პროცენტული ნიხრის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატას გონივრულ ოდენობად მიაჩნია, რომ კასატორს დაეკისროს მოწინააღმდეგე მხარის სასარგებლოდ საკასაციო შესაგებელზე წარმომადგენლის ხარჯების ანაზღაურება დავის საგნის ღირებულების 1%-ის - 222 ლარის ოდენობით.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. შპს „მ.დ–ის“ საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველი;

2. კასატორს შპს „მ.დ–ს“ (საიდ. ნომერი: .....) დაუბრუნდეს ნ.ტ–ის მიერ (პ/ნ: ........) 2025 წლის 27 იანვარს №9968 საგადასახადო დავალებით გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 1109 ლარის 70% – 776,3 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150;

3. ნ.ჯ–ის შუამდგომლობა სასამართლოსგარეშე ხარჯის დაკისრების თაობაზე ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს და შპს „მ.დ–ს“ ნ.ჯ–ის სასარგებლოდ დაეკისროს ამ უკანასკნელის მიერ საკასაციო სასამართლოში წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯის ასანაზღაურებლად 222 ლარის გადახდა;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე გ. ჯეირანაშვილი

მოსამართლეები: ლ. ქოჩიაშვილი

ა. ძაბუნიძე