საქმე №ას-497-2025 6 ივნისი, 2025 წელი,

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ამირან ძაბუნიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი,

გოჩა ჯეირანაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კერძო საჩივრის ავტორი – სს „ს.რ–ა“ (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – დსს „ა.რ–ა“, დსს „ა.რ. ს.ფ–ი“ (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 27 დეკემბრის განჩინება

კერძო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და საქმის დაბრუნება იმავე სასამართლოში არსებითად განსახილველად

დავის საგანი – თანხის დაკისრება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - კერძო საჩივრის დაკმაყოფილება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. სს „ს.რ–ამ“ სარჩელი წარადგინა დსს „ა.რ–ისა“ და დსს „ა.რ–ის ს.ფ–ის“ მიმართ, რომლითაც მოითხოვა 121 544.13 ლარის ანაზღაურება.

2. თეთრიწყაროს რაიონული სასამართლოს 2024 წლის 9 ივლისის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა. მოპასუხეებს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრათ 119 898.18 ლარის ანაზღაურების ვალდებულება.

3. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრეს მოპასუხეებმა. ამავე საქმეზე შეგებებული სააპელაციო საჩივარი წარადგინა მოსარჩელემ.

4. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 27 დეკემბრის განჩინებით შეგებებული სააპელაციო საჩივარი დარჩა განუხილველად იმ საფუძვლით, რომ შეგებებული სააპელაციო საჩივრის მოთხოვნა არ აღემატებოდა 2000 ლარს, რაც საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 365-ე მუხლის გათვალისწინებით, სააპელაციო საჩივრის დაუშვებლად მიჩნევის წინაპირობა იყო.

5. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოსარჩელემ წარადგინა კერძო საჩივარი, რომელმაც მოითხოვა მისი გაუქმება და შეგებებული სააპელაციო საჩივრის დასაშვებობის ხელახლა შესამოწმებლად საქმის სააპელაციო სასამართლოსთვის დაბრუნება იმ დასაბუთებით, რომ შეგებებულ სააპელაციო საჩივარზე არ უნდა გავრცელდეს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 365-ე მუხლით გათვალისწინებული ქონებრივი დავის ცენზი.

6. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 10 აპრილის განჩინებით, სს „ს.რ–ის“ კერძო საჩივარი სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 414-416-ე მუხლების საფუძველზე, მიღებულ იქნა განსახილველად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლო, კერძო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ კერძო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, შემდეგ გარემოებათა გამო:

7. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 420-ე მუხლის თანახმად, კერძო საჩივრების განხილვა ზემდგომ სასამართლოებში წარმოებს შესაბამისად ამ სასამართლოებისათვის გათვალისწინებული წესების დაცვით. ამავე კოდექსის 412-ე მუხლით, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ: ა) საქმის გარემოებები საპროცესო ნორმების ისეთი დარღვევითაა დადგენილი, რომ ამ დარღვევების შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი და საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა; ბ) არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები, გარდა აღნიშნული მუხლის „გ“ და „ე“ ქვეპუნქტებისა. მითითებული მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, პირველი ნაწილით გათვალისწინებულ გადაწყვეტილებას საკასაციო სასამართლომ საფუძვლად უნდა დაუდოს სამართლებრივი შეფასება, რომელიც სავალდებულოა სააპელაციო სასამართლოსათვის. საქმე ხელახლა განსახილველად შეიძლება დაუბრუნდეს სააპელაციო სასამართლოს იმავე ან სხვა შემადგენლობას.

8. წინამდებარე კერძო საჩივრის ფარგლებში საკასაციო პალატის მსჯელობის საგანია შეგებებულ სააპელაციო საჩივარზე დასაშვებობის დამატებითი წინაპირობის სახით იმ საპროცესო მოთხოვნის გავრცელების მართებულობა, რომლის თანახმადაც, ქონებრივ-სამართლებრივ დავაში სააპელაციო საჩივრის ფასი უნდა აღემატებოდეს 2000 ლარს.

9. ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით რეგულირებულია სამართლიანი სასამართლოს პრინციპი. კონვენციის აღნიშნული დათქმა, ევროსასამართლოს პრეცედენტული პრაქტიკის თანახმად, ექვემდებარება ფართო განმარტებას და თავის თავში არა მხოლოდ საქმის მიუკერძოებელ განხილვას, არამედ სამართლიან გადაწყვეტასაც მოიცავს, რაც თავისთავად მიანიშნებს იმაზე, რომ მართლმსაჯულების განხორციელება არ უნდა ატარებდეს ფორმალურ ხასიათს, არამედ, სამართალწარმოების მიზანი დარღვეული უფლების ეფექტიან და რეალურ დაცვაზეა ორიენტირებული, რაც ეროვნული სასამართლოს მიერ საკითხის ამომწურავ გადაწყვეტაზე მიანიშნებს და არა ფორმალური ხასიათის სამართალწარმოებაზე, რომელსაც დავის აღმოფხვრა შედეგად არ მოჰყვება (სუსგ №ას-302-285-2017, 16.06.2017წ.). ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის გამოყენების წესი სააპელაციო სასამართლოში განხილვისას დამოკიდებულია პროცესის განსაკუთრებულ მახასიათებლებზე; მხედველობაში უნდა იქნას მიღებული მთლიანად ეროვნული სამართალწარმოება და მასში სააპელაციო სასამართლოს როლი (ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 18.10.2006 წლის გადაწყვეტილება საქმეზე HERMI v. ITALY [დიდი პალატა], №18114/02, §60).

10. სასამართლო ითვალისწინებს, რომ კონვენცია მიზნად ისახავს, უზრუნველყოს უფლებები, რომლებიც არის პრაქტიკული და ეფექტური და არა თეორიული ან ილუზორული. კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების განსაზღვრისას შეფასება უნდა განხორციელდეს ფასადს მიღმა, ყურადღება უნდა გამახვილდეს სიტუაციის რეალურ მხარეზე (ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 20.10.2015 წლის გადაწყვეტილება საქმეზე Dvorski v. Croatia [დიდი პალატა], №25703/11, §82; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 28.03.2019 წლის (საბოლოო გახდა 28.06.2019) გადაწყვეტილება საქმეზე Kereselidze v. Georgia, №39718/09, §32).

11. სასამართლოსათვის მიმართვის უფლება არ არის აბსოლუტური უფლება. იგი ექვემდებარება შეზღუდვებს, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება საჩივრის დასაშვებობის პირობებს. თუმცა სასამართლოსადმი წვდომის შეზღუდვას უნდა ჰქონდეს ლეგიტიმური მიზანი და იყოს პროპორციული, არ უნდა ზღუდავდეს სასამართლოსადმი წვდომას იმდენად, რომ დაირღვეს უფლების არსი (ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 01.09.2016 წლის (საბოლოო გახდა 01.12.2016) გადაწყვეტილება საქმეზე Marc Brauer v. Germany, №24062/13, §34; იხ. ასევე: ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 23.06.2016 წლის გადაწყვეტილება საქმეზე Baka v. Hungary [დიდი პალატა], №20261/12, §120; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 15.03.2018 წლის გადაწყვეტილება საქმეზე Naït-Liman v. Switzerland [დიდი პალატა], №51357/07, §114, §115; შდრ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 30.12.2014 წლის განჩინება საქმეზე №ას-1161-1106-2014).

12. პროცედურული ხასიათის შიდასახელმწიფოებრივი წესების განმარტება ეკისრება სასამართლოს, რომლის როლი მოიცავს იმასაც, რომ დაადგინოს, შეესაბამება თუ არა ამგვარი განმარტების შედეგები კონვენციას (ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 19.07.2011 წლის (საბოლოო გახდა 19.10.2011) გადაწყვეტილება საქმეზე Majski v. Croatia, №16924/08, §68).

13. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ეროვნული კანონმდებლობით გათვალისწინებული შიდასამართლებრივი დაცვის საშუალებებზე ხელმისაწვდომობის ხარისხი უნდა იყოს საკმარისი იმისათვის, რომ უზრუნველყოს ინდივიდის სასამართლოსთვის მიმართვის უფლების დაცვა, დემოკრატიულ საზოგადოებაში კანონის უზენაესობის პრინციპის გათვალისწინებით. იმისათვის, რომ სასამართლოსადმი ხელმისაწვდომობის უფლება ეფექტური იყოს, ინდივიდს უნდა ჰქონდეს მკაფიო, პრაქტიკული შესაძლებლობა, გაასაჩივროს ის ქმედება, რომელიც ჩარევას წარმოადგენს მის უფლებებში (ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 04.12.1995 წლის გადაწყვეტილება საქმეზე Bellet v. France, №23805/94, §36). შეგებებული სააპელაციო საჩივრის წარდგენა მხარის სამართლებრივი თავდაცვის მექანიზმია, რაც, თავის მხრივ, სასამართლოსადმი ხელმისაწვდომობის უფლების ნაწილია.

14. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 364-ე მუხლის თანახმად, სასამართლოს პირველი ინსტანციით გამოტანილი გადაწყვეტილება მხარეებმა და მესამე პირებმა დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით შეიძლება კანონით დადგენილ ვადაში გაასაჩივრონ სააპელაციო სასამართლოში (სააპელაციო საჩივარი).

15. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 379-ე მუხლის თანახმად, მოწინააღმდეგე მხარეს შეუძლია სააპელაციო საჩივრის გადაცემიდან 10 დღის ვადაში წარადგინოს შეგებებული სააპელაციო საჩივარი, მიუხედავად იმისა, განცხადებული აქვს თუ არა უარი სააპელაციო საჩივრის შეტანაზე. სააპელაციო საჩივარზე უარის თქმის ან მისი განუხილველად დატოვების შემთხვევაში შეგებებული სააპელაციო საჩივარი არ განიხილება (შეგებებული სააპელაციო საჩივარი).

16. ამრიგად, მოქმედი საპროცესო კანონმდებლობა პროცესის მონაწილე სუბიექტს (მხარეებს, დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით მესამე პირებს) მათთვის არასასურველი შედეგის განმსაზღვრელი სასამართლო გადაწყვეტილებისგან თავის დაცვის ორ დამოუკიდებელ ინსტრუმენტს სთავაზობს: 1) სააპელაციო საჩივრისა და 2) შეგებებული სააპელაციო საჩივრის სახით. ამასთან, შეგებებული სააპელაციო საჩივრის აღძვრის შესაძლებლობა უზრუნველყოფს, რომ გადაწყვეტილებით ნაწილობრივ უკმაყოფილო პროცესის მონაწილეს მაშინაც კი შეეძლოს გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის ეფექტის შეკავება, როდესაც ობიექტურ თუ სუბიექტურ მიზეზთა გამო, იგი მოკლებულია იმგვარი მძლავრი საპროცესო ბერკეტის გამოყენების შესაძლებლობას, როგორიც სააპელაციო საჩივარია. სუბიექტურ მიზეზში საკასაციო პალატა მოიაზრებს გასაჩივრების ვადის გასვლის ან გასაჩივრების უფლებამოსილების გამოყენებაზე უარის თქმის გამო სააპელაციო საჩივრის წარდგენის შეუძლებლობას, ხოლო ობიექტურ ფაქტორებში მოიაზრება ის საპროცესო წინაღობები, რომლებიც გადაწყვეტილებაზე სააპელაციო საჩივრებს იმთავითვე დაუშვებლად მოიაზრებენ (შდრ. იხ. სუსგ. საქმეზე N1233-2022, 22.10.2022წ., N ას-1178-2024, 07.10.2024 წ.)

17. შეგებებული სააპელაციო საჩივრის ინსტიტუტი უფლების დაცვის დამატებითი საპროცესო საშუალებაა, რაც ნათლად ვლინდება სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 379-ე მუხლის მეორე წინადადებაში - ძირითადი სააპელაციო საჩივრის გამო საქმისწარმოების შეწყვეტისა თუ მისი განუხილველად დატოვების შემთხვევაში, შეგებებული სააპელაციო საჩივარიც იზიარებს იმავე საპროცესო ბედს. ამგვარი შეზღუდვის არსებობის მიუხედავად, გასათვალისწინებელია კანონმდებლის ნება, რომ შეგებებული სააპელაციო საჩივარი უნდა წარმოადგენდეს უფლების დაცვის ქმედით ინსტრუმენტს. სწორედ ამიტომ, მასზე საპროცესო კოდექსის ყველა იმ შეზღუდვის გავრცელება, რომლითაც ძირითადი სააპელაციო საჩივარი ხასიათდება, ეჭვქვეშ დააყენებდა ამავე უფლების ეფექტურობას (შდრ. იხ. სუსგ. საქმეზე N1233-2022, 22.10.2022წ., N ას-1178-2024, 07.10.2024 წ.)

18. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 365-ე მუხლის თანახმად, სააპელაციო საჩივარი ქონებრივ-სამართლებრივ დავაში დასაშვებია იმ შემთხვევაში, თუ დავის საგნის ღირებულება აღემატება 2 000 ლარს. კანონის აღნიშნული დანაწესი სწრაფი მართლმსაჯულების პრინციპიდან გამომდინარეობს და შედარებით ნაკლები ღირებულების ქონებრივი დავის სწრაფად გადაწყვეტასა და დასრულებას ემსახურება. საგულისხმოა ისიც, რომ ადამიანის უფლებათა ევროსასამართლოს პრაქტიკა განაცხადის დასაშვებობისას ამოწმებს ზიანის (დანახარჯების) ოდენობას და მიიჩნევს, რომ მცირე ღირებულების საქმეებზე, თუკი არ დასტურდება პირის ფუნდამენტური უფლებების დარღვევის ფაქტი, განაცხადი დაუშვებელია სწორედ „ზიანის მცირე მნიშვნელობის“ (დავის ქონებრივი ცენზის დაწესება) გათვალისწინებით (იხ. ECHR: Ionescu v. Romania; Vasilchenko v. Russia; Stefanescu v. Romania და სხვა).

19. ამრიგად, საპროცესო კოდექსში 365-ე მუხლით გათვალისწინებულ ქონებრივი ცენზის არსებობას ერთადერთი დანიშნულება გააჩნია - სასამართლოს უსაფუძვლო გადატვირთვის თავიდან არიდება და სწრაფი მართლმსაჯულების უზრუნველყოფა. თუმცა, იმ შემთხვევაში, თუკი სასამართლოს წარმოებაში აქვს ძირითადი სააპელაციო საჩივარი, შეგებებული სააპელაციო საჩივრის ღირებულების გამო დაუშვებლად მიჩნევა საფუძველს აცლის სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 365-ე მუხლის მიზანს და აღარ შეიძლება მივიჩნიოთ უფლების შეზღუდვის პროპორციულ საშუალებად (იხ. სუსგ. №ას-788-2020 , 26.02.2021წ., N1233-2022, 22.10.2022წ., N ას-1178-2024, 07.10.2024 წ.)

20. შეგებებული სააპელაციო საჩივრის მიმართ სრულად ვრცელდება მხოლოდ და მხოლოდ ის მოთხოვნები, რომლებსაც კანონმდებელი სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 368-ე მუხლით უდგენს ძირითად სააპელაციო საჩივარს, ასევე, სასამართლოს დამატებით ევალება მხარის მიერ 10-დღიანი საპროცესო ვადის დაცვის უტყუარად გამორკვევა. შეგებებული სააპელაციო საჩივრის შეტანისათვის კანონმდებელი ადგენს რა სპეციალურ წინაპირობებს, სასამართლოს არ აქვს რაიმე უფლებამოსილება, მისი განსახილველად დაშვებისათვის დააწესოს დამატებითი, კანონით გაუთვალისწინებელი საფუძვლები (იხ. სუსგ. ას-1175-2021, 17.03.2022წ).

21. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 365-ე მუხლისა და 379-ე მუხლების მიზნობრივი (ტელეოლოგიური) განმარტებიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა იზიარებს კერძო საჩივრის ავტორის პრეტენზიას მასზედ, რომ ისედაც არამყარ საპროცესო ბერკეტზე - შეგებებულ სააპელაციო საჩივარზე - ქონებრივი ცენზის დაწესება, არაპროპორციულად ზღუდავს მხარის უფლებას სასამართლო პროცედურების ხელმისაწვდომობაზე, ვინაიდან შეგებებული სააპელაციო საჩივრის არსებობა სრულად არის განპირობებული ძირითადი სააპელაციო საჩივრით და მის მიმართ ქონებრივი ბარიერის დადგენა ვერ უზრუნველყოფს დავის სწრაფად დასრულების ინტერესს (შდრ. იხ. სუსგ. საქმეზე N1233-2022, 22.10.2022წ., N ას-1178-2024, 07.10.2024 წ.)

22. ამრიგად, გასაჩივრებული განჩინება უნდა გაუქმდეს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, ხოლო საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შეგებებული სააპელაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების ეტაპიდან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 372-ე, 379-ე, 419-ე, 420-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

სს „ს.რ–ის“ კერძო საჩივარი დაკმაყოფილდეს; გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 27 დეკემბრის განჩინება შეგებებული სააპელაციო საჩივრის განუხილველად დატოვების შესახებ და საქმე შეგებებული სააპელაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების ეტაპიდან ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ამირან ძაბუნიძე

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

გოჩა ჯეირანაშვილი