საქმე №ას-1575-2023 27 ივნისი, 2025 წელი

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ამირან ძაბუნიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი, გოჩა ჯეირანაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

I კასატორი - უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.”

მოწინააღმდეგე მხარე - შპს „ბ.ნ–ი“

II კასატორი – შპს „ბ.ნ–ი“

მოწინააღმდეგე მხარე - უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 ოქტომბრის განჩინება

I კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება, პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებისა და 2021 წლის 30 სექტემბრის საოქმო განჩინების ძალაში დატოვება

II კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი - ზიანის ანაზღაურება /გაწეული მომსახურების საფასურის დაკისრება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრების დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. სასარჩელო მოთხოვნა:

1.1. უცხოური საწარმოს ფილიალმა „ვ.დ. - V. D.“-მა (შემდეგში: მოსარჩელე, I კასატორი) თბილისის საქალაქო სასამართლოში სარჩელი აღძრა შპს „ბ.ნ–ის“ (შემდეგში: მოპასუხე, II კასატორი) მიმართ, მიუღებელი შემოსავლის სახით მიყენებული ზიანის - 16 142 764 აშშ დოლარის, დაკისრების მოთხოვნით (მოსარჩელემ მოთხოვნა დააზუსტა, იხ. განცხადება მოთხოვნის დაზუსტებისა და სასარჩელო მოთხოვნის გამოხმობის შესახებ - ტომი 21, ს.ფ. 258-270; დაზუსტებული სარჩელი - ტომი 21, ს.ფ. 355-376).

2. სარჩელის საფუძვლები:

2.1. შპს „ბ.ნ–ი“ ბათუმის პორტთან განთავსებული ნ–ის მესაკუთრეა, რომელსაც საკუთრებასა და სარგებლობაში გააჩნია ის ტექნიკური და ტექნოლოგიური ინფრასტრუქტურა, რაც აუცილებელია ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების გადასატვირთად. უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“ წარმოადგენს ქ. ბათუმში ნავთობრეზერვუარების მესაკუთრეს, რომელიც როგორც თავისი, ასევე ტერმინალის ინფრასტრუქტურის გამოყენებით აწარმოებს ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების გადაზიდვის მომსახურებას.

2.2. კლიენტების სიმრავლისა და გადასაზიდი ნავთობპროდუქტების მოცულობის გამო, მოსარჩელის კუთვნილი ნავთობის რეზერვუარები არ იყო საკმარისი კლიენტებისთვის მომსახურების გასაწევად და საჭირო გახდა დამატებითი ნავთობრეზერვუარები. ამ მიზნით მოსარჩელე აწარმოებდა მოლაპარაკებას ტერმინალთან, რათა გაფორმებულიყო მომსახურების ხელშეკრულება. მხარეებს შორის მიმდინარეობდა მოლაპარაკება (მათ შორის მომსახურების ტარიფებზე), რაც საბოლოო ჯამში შეთანხმდა ბ.ნ–ის მიერ ინიცირებული ტარიფების შესაბამისად. ინფორმაციის გაცვლა ხდებოდა ელექტრონული ფოსტის მეშვეობითაც და მხარეებს შორის 2016 წლის 29 თებერვალს დაიდო შეთანხმება, რომლის თანახმად, მხარეები შეთანხმდნენ, ხელი მოეწერათ ტერმინალის კუთვნილი ნავთობრეზერვუარებით ტვირთების გადატვირთვასთან დაკავშირებით მომსახურების გაწევის ხელშეკრულების თაობაზე. ამასთან, ხელშეკრულებით შეთანხმდა მომსახურების კონკრეტული ტარიფები.

2.3. ხანგრძლივი მოლაპარაკებისა და შეხვედრების მიუხედავად, გაურკვეველი მიზეზებით მოპასუხემ ხელი არ მოაწერა ხელშეკრულებას. აღნიშნულმა უარმა მოსარჩელე კლიენტებთან ურთიერთობაში ჩააყენა მძიმე მდგომარეობაში, ვინაიდან მოუწია უკვე შეთანხმებულ წინადადებებზე უარის თქმა. მოსარჩელის განმარტებით, მან განიცადა დიდი ოდენობით ზიანი მიუღებელი შემოსავლის სახით, რაც გამოწვეულია მოპასუხის მიერ ვალდებულებების შეუსრულებლობით, კერძოდ ტვირთის გადაცლის მომსახურების თაობაზე ხელშეკრულების გაუფორმებლობით.

3. მოპასუხის პოზიცია:

3.1. მოპასუხემ მოთხოვნის გამომრიცხავი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო.

3.2. მოპასუხის აზრით, სარჩელი ნათლად არ იკვეთება თუ რაში მდგომარეობს ტერმინალის ბრალი, რამაც მოთხოვნილი მიუღებელი შემოსავლის დადგომა გამოიწვია. მოპასუხის განმარტებით, მასსა და ვ.დ.ს შორის მომსახურების ხელშეკრულება არ დადებულა და მას ამგვარი ვალდებულება არ გააჩნდა. წარმოდგენილი მიმოწერა და 2016 წლის 29 თებერვლის დოკუმენტი არ შეიძლება განხილულ იქნეს, როგორც ხელშეკრულების დადებაზე ტერმინალის ახალ ოფერტად ან მოდიფიცირებულ ოფერტად, 2016 წლის 29 თებერვლის შეთანხმება არ წარმოადგენს დასრულებულ ხელშეკრულებას და არც ბაზარზე დომინანტურ მდგომარეობაზე მითითების საფუძველზე არსებობს ტერმინალისთვის ხელშეკრულების დადების დავალდებულების წინაპირობები.

3.3. მხარეები წლების განმავლობაში ცდილობდნენ ტერმინალის კუთვნილი რეზერვუარების მეშვეობით ტვირთის გადამუშავების შესახებ ხელშეკრულების დადებაზე შეთანხმებას, რაზეც განხორციელებული მიმოწერის გარდა დადებული აღნაგობის ხელშეკრულებები, მათი დამატებები და მორგების აქტები მიუთითებს. შესაბამისად, ამ ხანგრძლივი ურთიერთობების დროს ხელშეკრულების დადებისთვის გაწეული ძალისხმევა და დოკუმენტების ცვლა არ შეიძლება დაყვანილ იქნას ოფერტ-აქცეპტამდე და თითოეული დოკუმენტი ისე იყოს წარმოჩენილი, როგორც ფორმის დაცვით გაკეთებული ოფერტი ან მოდიფიცირებული აქცეპტი. მოლაპარაკებებს შედეგად უნდა ხელშეკრულების დადება უნდა მოჰყოლოდა, თუმცა ასე არ მოხდა, ვინაიდან მოსარჩელემ ჯერ წინააღმდეგობრივი, შემდგომ სრულიად პასიური პოზიცია დაიჭირა, ტერმინალზე ზეწოლის მოხდენის მიზნით, რასაც მოჰყვა კიდეც ვიბროს მიერ სარჩელის სასამართლოში წარდგენა, რამაც დააზიანა და საბოლოოდ სრულად შეაჩერა მოლაპარაკების პროცესი.

3.4. 2016 წლის 29 თებერვლის შეთანხმება არ წარმოადგენს ხელშეკრულებას, ვინაიდან არ შეიცავს არსებით პირობებზე შეთანხმებას, ასევე არ არის ხელმოწერილი მხარეთა უფლებამოსილი წარმომადგენლების მიერ. მხოლოდ ის გარემოება, რომ ტერმინალის სახელით შეთანხმებაზე ხელმომწერი პირი წინასახელშეკრულებო ურთიერთობის ეტაპზე აწარმოებდა მოლაპარაკებებს, სამართლებრივი თვალსაზრისით, არ წარმოშობს ხელშეკრულების დადების შედეგს.

3.5. მოპასუხემ ასევე მიუთითა, რომ არასწორი იყო ვ.დ.ის პოზიცია, თითქოს ტერმინალი ბაზარზე ფლობს დომინირებულ მდგომარეობას, რაც მას თითქოს ავალდებულებდა ვ.დ–თან დაედო კონკრეტული მომსახურების ხელშეკრულება. მოპასუხის მტკიცებით, ტერმინალი არ წარმოადგენს ბაზარზე დომინირებულ აგენტს და იგი ჯეროვნად ასრულებდა და ასრულებს, როგორც - კანონმდებლობის ისევე მხარეთა შორის არსებული შეთანხმებებიდან გამომდინარე აღებულ ვალდებულებას და მტკიცება იმისა, რომ თითქოს კომპანიის მიერ არ ხერხდება მომსახურების ხელშეკრულების გაფორმება მოსარჩელესთან და ამის გამო ის განიცდის ზიანს მიუღებელი შემოსავლის სახით მოკლებულია ყოველგვარ საფუძველს.

4. შეგებებული სარჩელის საფუძვლები:

4.1. უცხოური საწარმოს ფილიალმა „ვ.დ. - V. D.“-მა შპს „ბ.ნ–ის“ მიმართ აღძრა შეგებებული სარჩელი, რომლითაც დააყენა შემდეგი სახის მოთხოვნები: ნათელი ნავთობპროდუქტების გადატვირთვის მომსახურების საფასურის ანაზღაურება ჯამური 159658,31 ლარის ოდენობით; პირგასამტეხლოს გადახდა ელექტრონულ პროგრამა „Pelogas Terminal“-ის მეშვეობით დაცულ ქსელში ჩართვის შესახებ 29.11.2016წ. N29-16 ხელშეკრულებისა და 16.01.2018წ. N5 ხელშეკრულების საფუძველზე ჯამურად 1327,61 ლარის ოდენობით; საპროცენტო სარგებელი (ა) შესაბამისი გადახდის ვალდებულების დადგომის თარიღიდან 2018 წლის 19 მარტამდე პერიოდისთვის დეპოზიტებზე (ეროვნულ ვალუტაში) საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრული საბაზრო საპროცენტო განაკვეთების შესაბამისად, რაც 19.03.2018 წლამდე მდგომარეობით ჯამურად შეადგენს 48809 ლარს და (ბ) 19.03.2018 წლიდან სასამართლოს გადაწყვეტილების აღსრულების თარიღამდე პერიოდისთვის - საპროცენტო სარგებელი დეპოზიტებზე (ეროვნულ ვალუტაში) საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრული საბაზრო საპროცენტო განაკვეთების შესაბამისად (იხ. შეგებებული სარჩელი, ახსნა-განმარტება).

4.2. შპს „ბ.ნ–ის“ ერთ-ერთი კონტრაგენტია უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ–ი“, რომელთანაც მოსარჩელეს აკავშირებს მრავალწლიანი საქმიანი ურთიერთობა და უწევს სხვადასხვა მომსახურებას, მათ შორის - მუქი და ნათელი ნავთობპროდუქტების გადატვირთვასთან დაკავშირებით საჭირო მომსახურებას.

4.3. ნავთობპროდუქტების გადატვირთვის მომსახურება (რასაც ახორციელებს ტერმინალი) წარმოადგენს კომპლექსურ ოპერაციათა ერთობლიობას და ხასიათდება მომსახურების ტარიფების დინამიურობით/ცვალებადობით. ტარიფების ოდენობა, მაგალითისთვის, დამოკიდებულია, როგორც თავად გადატვირთვის ციკლში შემავალ თითოეულ ტექნიკურ, ტექნოლოგიურ თუ ინფრასტრუქტურულ რგოლზე, ისე მაკრო- თუ მიკროეკონომიკურ, სამართლებრივ თუ სხვა ფაქტორზე. ტერმინალი საკუთარი რეზერვუარების გამოყენებით „ვ.დ–თვის“ ნათელი ნავთობპროდუქტების გადატვირთვისთვის მომსახურების გაწევისას იყენებს ტარიფებს: 7,5 აშშ დოლარი (მომსახურების ტიპი: ნავთობი, სარკინიგზო ცისტერნა - რეზერვუარი - ტანკერი, ტანკერი - რეზერვუარი - ტანკერი) და 7.80 აშშ დოლარის ოდენობით (მომსახურების ტიპი: ნათელი ნავთობპროდუქტები, ტანკერი - რეზერვუარი - სარკინიგზო და ავტო-ცისტერნები) დღგ-ს გარეშე. აღნიშნულ ტარიფებზე გადაანგარიშებით 2018 წლის 13 მარტის მდგომარეობით ვ.დ–ის დავალიანება ნათელი ნავთობპროდუქტების გადატვირთვასთან დაკავშირებით შეადგენს: 7,5 აშშ დოლარის ტარიფით - 465 540,96 ლარს და 7,8 აშშ დოლარის ტარიფით - 584 440,66 ლარს. ვინაიდან ვ.დ.ი პერიოდულად, თუმცა არასრულად ახორციელებდა გადახდებს და დავალიანება შეადგენს ჯამში 1 049 981,62 ლარს.

4.4. 2017 წლის 28 ნოემბრის N0724 წერილის შესაბამისად, ტერმინალმა შეატყობინა „ვ.დ–ს“, რომ 2018 წლის 1 იანვრიდან რეზერვუარების მეშვეობით (ტანკერი - რეზერვუარი - სარკინიგზო ცისტერნა) ნათელი ნავთობპროდუქტების გადატვირთვის მომსახურების ტარიფი შეადგენდა 8.8 აშშ დოლარს 1 ტონა გადატვირთულ ტვირთზე, დღგ-ს გარეშე. ტარიფის გაზრდისას გათვალისწინებული იქნა საქართველოს საგადასახადო კოდექსში შესული ცვლილებები, ინფლაცია და ენერგომატარებელზე ტარიფის ზრდა. საბოლოო ჯამში გადაუხდელი დავალიანება შეადგენს 1 108 426,07 ლარს. აღნიშნული თანხიდან ვ.დ.მა ცნო 948767,76 ლარის ნაწილში, რა ნაწილშიც სასამართლო გადაწყვეტილებით დაეკისრა თანხის გადახდა.

4.5. 2016 წლის 29 ნოემბერს ტერმინალსა და „ვ.დ–ს“ შორის გაფორმდა ელექტრონული პროგრამა „Pelogas Terminal“-ის მეშვეობით დაცულ ქსელში ჩართვის შესახებ ხელშეკრულება N29-16, რომლის საფუძველზე „ვ.დ.ს“ ტერმინალისათვის ყოველთვიურად უნდა გადაეხადა მომსახურების საფასური 308 აშშ დოლარის ოდენობით, დღგ-ის ჩათვლით. მომსახურების გაწევა განხორციელდებოდა 2017 წლის 31 დეკემბრამდე. ასევე, 2018 წლის 16 იანვარს ტერმინალსა და „ვ.დ–ს“ შორის გაფორმდა ელექტრონული პროგრამა „Pelogas Terminal“-ის მეშვეობით დაცულ ქსელში ჩართვის შესახებ N5 ხელშეკრულება, რომელიც ვრცელდება 01.01.2018 წლიდან 31.12.2018 წლის ჩათვლით არსებულ ურთიერთობებზე და არსებითად შეიცავს ხელშეკრულება N29-16-ის იდენტურ პირობებს, რომლის საფუძველზეც „ვ.დ–მა“ ტერმინალს ყოველთვიურად უნდა გადაუხადოს მომსახურების საფასური 308 აშშ დოლარის ოდენობით, დღგ-ს ჩათვლით. ხელშეკრულებების შესაბამისად, იმ შემთხვევაში, თუ დაცული ქსელის მონაწილე დროულად არ გადაურიცხავდა ტერმინალს შესაბამისი ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ თანხებს, „ვ.დ–ს“ დაეკისრებოდა ტერმინალის სასარგებლოდ პირგასამტეხლოს გადახდის ვალდებულება, გადაუხდელი თანხის 0.5%-ის ოდენობით თითოეულ ვადაგადაცილებულ დღეზე, მაგრამ არაუმეტეს შესაბამისი ხელშეკრულების საერთო ღირებულების 20%-სა. 2018 წლის 13 მარტის მდგომარეობით, ვ.დ.ის დავალიანება ტერმინალის წინაშე N29-16-ის შესაბამისად, შეადგენს 5105,32 ლარს, ხოლო N5 ხელშეკრულების შესაბამისად - 1532,74 ლარს. აღნიშნულ თანხებს ემატება პირგასამტეხლო, ჯამურად 1327,61 ლარის ოდენობით.

5. შეგებებული მოპასუხის პოზიცია:

5.1. უცხოური საწარმოს ფილიალმა „ვ.დ. - V. D.“-მა წარმოდგენილი შესაგებლით შეგებებული სარჩელი ცნო ნაწილობრივ: 1. მუქი ნავთობპროდუქტების გადატვირთვის მომსახურებასთან დაკავშირებით სრულად; 2. ნათელი ნავთობპროდუქტების გადატვირთვის მომსახურებასთან დაცულ ქსელში მიმართებით 948767,76 ლარის ნაწილში; 3. ელექტრონულ პროგრამა Pelogas Terminal-ის მეშვეობით ჩართვის შესახებ 29.11.2016 წლის 29-16 და 16.01.2018 წლის N5 ხელშეკრულებების საფუძველზე მხოლოდ ძირითადი დავალიანების - 6638,06 ლარის ნაწილში; 4. საწყობში მიბარების საზღაურის - 48715,81 ლარის ნაწილში სრულად და 5. დემერეჯების ანაზღაურების ნაწილში სრულად. მოპასუხემ შეგებებული სარჩელი არ ცნო მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების მოთხოვნის ნაწილში.

5.2. ვ.დ.ის განმარტებით, მხარეებს შორის არსებული შეთანხმების პირობებში არ უნდა მომხდარიყო ნავთობპროდუქტების გადაზიდვის მომსახურების ტარიფების ცვლილების (7,5 აშშ დოლარისა და 7,8 აშშ დოლარის) დაწესება, ასევე უსაფუძვლო იყო მოთხოვნა ელექტრონულ პროგრამა Pelogas Terminal-ის მეშვეობით ჩართვის მომსახურების ღირებულებასთან ერთად პირგასამტეხლოს მოთხოვნა. გარდა ამისა, კონკრეტული დოკუმენტებით არ დგინდებოდა მოთხოვნილი პირგასამტეხლოს შესაბამისობა სახელშეკრულებო ვალდებულების დარღვევასთან მიმართებით.

6. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

6.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2019 წლის 12 თებერვლის გადაწყვეტილებით სრულად დაკმაყოფილდა უცხოური საწარმოს ფილიალი - „ვ.დ. - V. D.“-ის სარჩელი, შპს „ბ.ნ–სა“ და უცხოური საწარმოს ფილიალი - „ვ.დ. - V. D.“-ს შორის დადებულად ჩაითვალა 17.11.2017წ. წარმოდგენილი ხელშეკრულება, დანართი №1-ისა და №2-ის გათვალისწინებით. შპს „ბ.ნ–ს“ უცხოური საწარმოს ფილიალი - „ვ.დ. - V. D.“-ის სასარგებლოდ გადასახდელად დაეკისრა 2 038 361.58 აშშ დოლარი მიუღებელი შემოსავლის სახით მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისათვის. შპს „ბ.ნ–ს“ უცხოური საწარმოს ფილიალი - „ვიბრო დიაგნოსტიკის - V. D.“-ის სასარგებლოდ დაეკისრა ყოველთვიურად, მიუღებელი შემოსავლის სახით 280 000 აშშ დოლარის გადახდა (01.12.2016 წლიდან). ამავე გადაწყვეტილებით ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა შპს „ბ.ნ–ის“ შეგებებული სარჩელი და უცხოური საწარმოს ფილიალი - „ვ.დ. - V. D.“-ს შპს „ბ.ნ–ის“ სასარგებლოდ გადასახდელად დაეკისრა: მუქი ნავთობპროდუქტების გადატვირთვის მომსახურების საფასურის ანაზღაურება 1 601.14 ლარის ოდენობით; ნათელი ნავთობპროდუქტების გადატვირთვის მომსახურების საფასურის ანაზღაურება 948 767.76 ლარის ოდენობით; მომსახურების ღირებულების ანაზღაურება ელექტრონულ პროგრამა „Pelogas Terminal“-ის მეშვეობით დაცულ ქსელში ჩართვის შესახებ 29.11.2016წ. №29-16 ხელშეკრულებისა და 16.01.2018წ. №5 ხელშეკრულების საფუძველზე 6 638.06 ლარის ოდენობით; საწყობში მიბარების საზღაურის ანაზღაურება 48 715.81 ლარის ოდენობით; შპს „ბ.ნ–ის“ მიერ უცხოური საწარმოს ფილიალი - „ვ.დ. - V. D.“-ის სახელით გადახდილი დემერეჯების ანაზღაურება 119 045.31 აშშ დოლარის ოდენობით.

6.2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში გასაჩივრდა შპს „ბათუმის ნათვობტერმინალის“ მიერ.

6.3. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2020 წლის 27 თებერვლის განჩინებით სრულად გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს 12.02.2019 წლის გადაწყვეტილება გასაჩივრებულ ნაწილში და ამ ნაწილში საქმე ხელახლა განსახილველად დაბრუნდა.

6.4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 11 ნოემბრის გადაწყვეტილებით მოსარჩელე უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა. მოპასუხე შპს „ბ.ნ–ს“ მოსარჩელე უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“-ის სასარგებლოდ გადასახდელად დაეკისრა 16 142 764 აშშ დოლარის გადახდა. მოპასუხე შპს „ბ.ნ–ს“ მოსარჩელე უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“-ის სასარგებლოდ დაეკისრა 5000 ლარის გადახდა სარჩელის აღძვრისას გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის სანაცვლოდ და 200 ლარის გადახდა სარჩელის უზრუნველყოფის შესახებ განცხადებებზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის სანაცვლოდ. შპს „ბ.ნ–ის“ შეგებებული სარჩელი (კანონიერ ძალაში შესული ნაწილის გარდა დარჩენილ ნაწილში) არ დაკმაყოფილდა.

6.5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 11 ნოემბრის გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრის წარდგენის გზით გაასაჩივრა შპს „ბ.ნ–მა“.

7. სააპელაციო სასამართლოს განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძველი:

7.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 ოქტომბრის განჩინებით, შპს „ბ.ნ–ის“ სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 11 ნოემბრის გადაწყვეტილება, ასევე იმავე სასამართლოს 2021 წლის 30 სექტემბრის საოქმო განჩინებები და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.

7.2. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში შპს „ბ.ნ–ი“ სადავოდ ხდიდა გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას არა მხოლოდ მატერიალურსამართლებრივი თვალსაზრისით, არამედ მიუთითებდა პროცესუალურ დარღვევებზე და აღნიშნავდა, რომ მოსარჩელე, საქმის ხელახალი განხილვის პირობებში, არ იყო უფლებამოსილი მოეხდინა სარჩელის საფუძვლებისა და სასარჩელო მოთხოვნის ოდენობის დაზუსტება/გაზრდა, რის გამოც პირველი ინსტანციის სასამართლოს არ უნდა განეხილა დაზუსტებული სასარჩელო მოთხოვნა არსებული სახით. აღნიშნულ პრეტენზიასთან დაკავშირებით სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ საქმის ხელახალი განხილვისათვის დაბრუნებისა და კონკრეტული მითითებების შემდგომ, სარჩელის დაზუსტება პროცესუალურად არ იყო გამორიცხული, თუმცა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ შესაფასებელია აღნიშნული დაზუსტებით, ხომ არ განხორციელებულა სასარჩელო მოთხოვნის ოდენობის გაზრდა და რამდენად შეიცვალა სარჩელის ფაქტობრივი დასაბუთება სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 83-ე მუხლის უგულებელყოფით, კერძოდ, ხომ არ განხორციელებულა სარჩელის საფუძვლისა და საგნის ერთდროულად შეცვლა. პალატამ დასძინა, რომ საქალაქო სასამართლომ ასევე, უნდა შეაფასოს მოსარჩელის პროცესუალური შესაძლებლობა დაეზუსტებინა სასარჩელო მოთხოვნის ოდენობა და ფაქტობრივ-სამართლებრივი საფუძვლები. გარდა აღნიშნულისა, სააპელაციო პალატის აზრით, საქალაქო სასამართლომ დაზუსტებული სარჩელის მიღების პირობებში უნდა შეაფასოს ზიანის ანაზღაურებასთან მიმართებით, წარდგენილი მოთხოვნის საფუძვლიანობა მატერიალურსამართლებრივი შესწავლისა და არსებითი შეფასების საფუძველზეც. წინამდებარე შემთხვევაში, პალატამ მიუთითა, რომ მოსარჩელე ზიანის სახით მოითხოვს იმ მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურებას, რომელიც ვერ იქნა მიღებული მოპასუხე შპს „ბ.ნ–ის“ მხრიდან უფლების ბოროტად გამოყენებით, კერძოდ, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში დომინირებული მდგომარეობის გათვალისწინებით, მოსარჩელის მტკიცებით, მოპასუხე დაუსაბუთებლად უზღუდავს მოსარჩელეს სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელებისა და შესაბამისად შემოსავლის მიღების შესაძლებლობას.

7.3. სააპელაციო პალატამ იმსჯელა მეწარმეობის თავისუფლებისა და სახელშეკრულებო ურთიერთობაში შესვლის უფლებებზე, თუმცა ასევე ყურადღება მიაპყრო კონტრაჰირების იძულების ინსტიტუტს, რომელიც სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლითაა რეგლამენტირებული. აღნიშნული ნორმატიული დანაწესის შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანის ანაზღაურების წინაპირობების კვლევისას მიზანშეწონილად მიიჩნია საქალაქო სასამართლოს მიერ შეფასებულიყო შპს „ბ.ნ–ის“ ჩანაცვლებადობის შესაძლებლობა, კერძოდ, შეეძლო თუ არა „ვ.დ.ს“ ანალოგიური მომსახურების მიღება სხვა კონკურენტი ეკონომიკური აგენტების გამოყენების მეშვეობით. ამდენად, დავის ფარგლებში სააპელაციო სასამართლოს მითითებების შესაბამისად, პირველი ინსტანციის სასამართლომ უნდა შეაფასოს მოსარჩელის მტკიცება მოპასუხის დომინირებული მდგომარეობის არსებობასთან მიმართებით, რაც პირველი ინსტანციით საქმის განხილვისას სასამართლოს მხრიდან ჯეროვნად არ გამოკვლეულა, არ შეფასებულა ფაქტის დამდგენი სათანადო მტკიცებულებები, რაც თავის მხრივ, არსებითია მიუღებელი შემოსავლის სახით არსებული ზიანის ანაზღაურების საფუძვლიანობისათვის. პალატის შეფასებით, პირველ ინსტანციაში საქმის განხილვისას (როგორც პირველ, ასევე მეორე შემთხვევაში) არ გამოკვლეულა მეწარმე სუბიექტის დომინირებული მდგომარეობა სათანადო მტკიცებულებების შესწავლის საფუძველზე. ამ მიმართებით პალატამ დასძინა, რომ სადავო საკითხის სამართლებრივი შეფასების მიზნით, მნიშვნელოვანია განისაზღვროს მოდავე სუბიექტთა პოზიცია და შესაბამისად დავის ფაქტობრივი მოცემულობა, რისი დადგენაც საქმის არსის არსებითი გამოკვლევის გარეშე შეუძლებელია და მოითხოვს მხარეთა შორის არსებული რთული სამართლებრივი ურთიერთობის, ასევე სამომავლო პერსპექტივის სიღრმისეულ კვლევას. კერძოდ, პალატის მითითებით, პირველ რიგში მნიშვნელოვანია დავის ფაქტობრივი რეალობის დადგენა, რის შემდგომაც შესაძლებელია სათანადო მტკიცების რეალიზების პირობებში მხარეთა ურთიერთდაპირისპირებული ინტერესების შედარება და ორივე მხარისათვის მინიმალური უფლებრივი შეზღუდვის საფუძველზე, კერძო სამართლებრივი ურთიერთობისათვის დამახასიათებელი თანასწორობის პრინციპის დაცვით ოპტიმალური შედეგის განსაზღვრა, რაც თავის მხრივ, დაკავშირებულია კეთილსინდისიერების პრინციპთან.

7.4. სააპელაციო პალატამ დასძინა, რომ აღნაგობის ხელშეკრულებების არსებობის პირობებში, კომპანია „ვ.დ.ი“ შესაძლოა მართლაც იყოს დაინტერესებული სწორედ შპს „ბ.ნ–თან“ იმყოფებოდეს სახელშეკრულებო ურთიერთობაში, რამეთუ კომპანიის კუთვნილი რეზერვუარებიც განთავსებულია სწორედ ბ.ნ–ის ტერიტორიაზე. თუმცა, მოსარჩელეს ევალება ასევე იმ გარემოების დადასტურება, რომ ტერმინალს მისგან დამოუკიდებლად საზღვრავენ მისი კონტრაგენტები და იგი შებოჭილია მხოლოდ შპს „ბ.ნ–ის“ მომსახურების მიღების შესაძლებლობით და მას უწევს სახელშეკრულებო ურთიერთობის დამყარება სწორედ ბ.ნ–თან, თუ შესაძლებელია მისი სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელება სხვა ნ–თან ხელშეკრულების დადების გზით. აღნიშნული თავის მხრივ, განსაზღვრავს მოპასუხის უფლების შეზღუდვის აუცილებლობასა და პროპორციულობას. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ ეკონომიკური აგენტის დომინირებული მდგომარეობის დადგენისათვის მნიშვნელოვანია შესაბამისი ბაზრის დადგენა, რომელსაც გააჩნია როგორც პროდუქციის, ისე გეოგრაფიული არეალის ასპექტები. შესაბამისი ბაზრის გეოგრაფიული საზღვრების დადგენა წარმოადგენს ერთ-ერთ აუცილებელ ფაქტორს იმის დასადგენად, ფლობს თუ არა ეკონომიკური აგენტი საბაზრო ძალაუფლებას. „ვიბროს“ მიერ წარმოდგენილი დაზუსტებული სარჩელის თანახმად, ზიანი, რომელიც მას მიადგა მიუღებელი შემოსავლის სახით, გამოწვეულია „ვიბროსა“ და „ტერმინალს“ შორის ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების გადატვირთვის ხელშეკრულების გაფორმების გაჭიანურებით. კერძოდ, „ვიბრო“ მიუთითებდა, რომ კლიენტების სიმრავლისა და გადასაზიდი ნავთობპროდუქტების მოცულობის გამო, მისი ნავთობის რეზერვუარები არ იყო საკმარისი კლიენტებისათვის მომსახურების გასაწევად და იგი საჭიროებდა დამატებით რესურსებს (ნავთობის რეზერვუარებს) „ტერმინალისგან“. შესაბამისად, პალატამ დაასკვნა, რომ პირველი ინსტანციით საქმის განხილვისას, საქალაქო სასამართლოს მიერ ჯეროვნად უნდა შეფასდეს მოდავე მხარეთა პოზიციები და მათ მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების შეჯების საფუძველზე უნდა გადაწყდეს სადავო საკითხი. კერძოდ, ხელმეორედ, დეტალურად უნდა იქნეს გამოკვლეული, ადგილი ჰქონდა თუ არა ისეთ შემთხვევებს, როდესაც კლიენტების სიმრავლისა და გადასაზიდი ნავთობპროდუქტების მოცულობის გამო, „ვიბროს“ ნავთობის რეზერვუარები არ იყო საკმარისი კლიენტებისათვის მომსახურების გასაწევად და იგი საჭიროებდა დამატებით რესურსებს (ნავთობის რეზერვუარებს) „ტერმინალისგან“, რომელმაც მომსახურების გაწევაზე უარის თქმით დააკარგვინა კლიენტები და ამით მას მიაყენა მატერიალური ზიანი მიუღებელი შემოსავლის სახით. პალატის აზრით, ეს საკითხი საჭიროებს საქალაქო სასამართლოს მხრიდან დეტალურ კვლევას, კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოებების სათანადოდ და თანმიმდევრულად შეფასების გზით. უნდა დადგინდეს არა მარტო ის, რომ კონკრეტული დროის მონაკვეთში „ვიბროს“ ნამდვილად ჰყავდა კონკრეტული კლიენტები, რომლებიც მისგან ითხოვდნენ მომსახურების გაწევას, არამედ ისიც, რომ ამ დროისათვის „ვიბროს“ ნავთობის რეზერვუარები არ იყო საკმარისი კლიენტებისათვის მომსახურების გასაწევად და იგი საჭიროებდა დამატებით რესურსებს (ნავთობის რეზერვუარებს) „ტერმინალისგან“, რის გამოც „ვიბრომ“ თხოვნით მიმართა „ტერმინალს“, რომელმაც დახმარებაზე უარის თქმით „ვიბროს“ დააკარგვინა კლიენტები და ამით მას მიაყენა მატერიალური ზიანი მიუღებელი შემოსავლის სახით.

7.5. გარდა ყოველივე ზემოაღნიშნულისა, სააპელაციო პალატამ, ასევე მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციაში საქმის ხელახლა განხილვისას სათანადოდ უნდა შეფასებულიყო მოთხოვნილი ზიანის ოდენობაც. კერძოდ, მოსარჩელე „ვ.დ–ის“ მიერ წარმოდგენილია შპს „ე.ჯ–ის“ 2021 წლის 3 მარტს შედგენილი საშემფასებლო დასკვნა, რომელშიც აღნიშნულია, რომ აბსოლუტური სიზუსტით შეფასება შეუძლებელია, რადგან შეფასების შედეგად დგინდება მხოლოდ სავარაუდო ღირებულება. შემფასებლის განმარტებით, მის ხელთ არსებული ინფორმაციის ანალიზი უფლებას აძლევს დაასკვნას, რომ მიუღებელი შემოსავლის თანხამ ჯამურად შეადგინა 16 142 764 აშშ დოლარი. პალატის მოსაზრებით, საგულისხმოა, რომ საშემფასებლო დასკვნა შედგენილია იმ დაშვებით, რომ 2016 წლიდან დღემდე „ვ.დ–ი“ ყოველი წლის ყოველ თვეს ყოველ პოტენციურ კლიენტთან ითანამშრომლებდა სრული დატვირთვით. დასკვნაში არ არის გათვალისწინებული ის გარემო ფაქტორები, რომლებსაც შეეძლოთ გარკვეული გავლენა მოეხდინათ გადასაზიდი ტვირთის მოცულობასთან მიმართებით. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, საქალაქო სასამართლომ თავიდან უნდა იმსჯელოს და გამოიკვლიოს, მხოლოდ წარმოდგენილ დასკვნაზე დაყრდნობით, რამდენად შესაძლებელია დადგინდეს 5 წლის მანძილზე კონკრეტული ოდენობით მოგების მიღების შესაძლებლობა და ყოველთვიურად სტაბილური სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელება, შესაბამისად, ხომ არ არის აუცილებელი საქმისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე ფაქტობრივი გარემოებების უკეთ და სრულყოფილად დადგენის მიზნით მხარეებს მიეცეთ საშუალება სადავო საკითხის მიმართ წარმოადგინონ დამატებითი მტკიცებულებები საპროცესო კოდექსის 203-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად.

7.6. შეჯამების სახით, სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მოდავე მხარეთა საუკეთესო ინტერესიდან გამომდინარე, მიზანშეწონილი იყო ზემოხსენებული საკითხის შეფასება განხორციელებულიყო საქმის პირველი ინსტანციის ეტაპზე, რათა შეჯიბრებითობის პრინციპიდან გამომდინარე თითოეულ მხარეს მიეცეს შესაძლებლობა ჯეროვნად უზრუნველყოს მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოების დადასტურება და შესაბამისი შედეგის განსაზღვრა.

7.7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 ოქტომბრის განჩინება, საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრა ორვე მოდავე მხარემ.

8. I კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

8.1. I კასატორი - უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“, მიიჩნევს, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს საქმის გარემოებები გამოკვლეული აქვს სრულად და მიღებული აქვს კანონიერი გადაწყვეტილება. კასატორი აცხადებს, რომ საქმის მეორეჯერ ხელახლა განსახილველად დაბრუნება პირველი ინსტანციის სასამართლოში, არღვევს კასატორის სამართლიანი სასამართლოს უფლებას.

8.2. I კასატორი მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული განჩინება არ ასახავს განსჯის იმ პროცესს, რომლის შედეგადაც სასამართლო მივიდა კონკრეტულ დასკვნებამდე. კასატორის მტკიცებით, მიუხედავად მოწინააღმდეგე მხარის მუდმივი აპელირებისა, მხარე არაერთგზის განმარტავდა, რომ საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების შედეგად, მოსარჩელის მიერ მოხდა მოთხოვნის დაზუსტება და არა გაზრდა, რაც კანონმდებლობით დასაშვებია. სახელდობრ, 2016 წლის 22 დეკემბრის სარჩელში, მე-3 სასარჩელო მოთხოვნა ჩამოყალიბებული იყო შემდეგნაირად: შპს „ნ–ს“ უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“-ის სასარგებლოდ დაეკისროს ზიანის ანაზღაურება 2 500 000 აშშ დოლარისა და 2016 წლის პირველი დეკემბრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე თვეში 280 000 აშშ დოლარის ოდენობით. 2021 წლის 15 მარტის განცხადებით, მხარემ მოთხოვნის დაზუსტებისა და ერთი სასარჩელო მოთხოვნის გახმობის შესახებ შუამდგომლობა წარადგინა სასამართლოში, რომლის თანახმადაც „გადაწყვეტილების აღსრულებამდე“ პერიოდის ნაცვლად, საშემფასებლო ანგარიშის საფუძველზე, მოთხოვნა მოხდა კონკრეტულ პერიოდზე, კერძოდ, 2020 წლის ჩათვლით. შესაბამისად, მოთხოვნა ჩამოყალიბდა შემდეგი სახით: შპს „ნ–ს“ უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“-ის სასარგებლოდ დაეკისროს ზიანის ანაზღაურება 16 142 764 აშშ დოლარის ოდენობით. აღნიშნულით ნათელია, რომ მოხდა მხოლოდ სასარჩელო მოთხოვნის კონკრეტულ პერიოდზე დაზუსტება, რასაც სათანადო ყურადღება არ მიაქცია სააპელაციო პალატამ.

8.3. I კასატორი ემიჯნება გასაჩივრებულ განჩინებაში სააპელაციო სასამართლოს მიერ გაკეთებულ მითითებას ზიანის ოდენობის გაანგარიშების თაობაზეც და განმარტავს, რომ სასამართლო სხდომებზე არაერთხელ გაჟღერდა, რომ თავდაპირველი სარჩელის მოპასუხე წარმოადგენდა დომინანტური მდგომარეობის მქონე საწარმოს რეგიონში, რეგიონში კი, იგულისხმებოდა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, რომელსაც შესაბამისი სტატუსი მინიჭებული აქვს საქართველოს კონსტიტუციით. I კასატორი ამტკიცებს, რომ კომპანიისთვის ბათუმის მარშრუტს ალტერნატივა არ გააჩნია, რადგან ვ.დ.სის კონტრაგენტები ნავთობის გადაზიდვას სწორედ ბათუმის გავლით ახდენენ. კასატორი სააპელაციო პალატის მიერ განვითარებული მსჯელობის საწინააღმდეგოდ უთითებს, რომ გადასაზიდი ნავთობი ბათუმში მიდის კომპანიისგან დამოუკიდებლად, რის შესახებაც გადაწყვეტილებას იღებს არა მოსარჩელე, არამედ ექსპედიტორები ან ტვირთმფლობელები, რასაც თავის მხრივ, გააჩნია ლოგიკური ახსნაც - მათთვის მნიშვნელოვანია ტვირთის დაცლა განხორციელდეს ერთ პორტში და არა რამდენიმეში. სხვაგვარად კლიენტი იძულებული იქნება ტანკერი გაიყვანოს და შემდეგ ხელახლა შეიყვანოს სხვა პორტში, რაც არარაციონალურია, როგორც დროის, ასევე ფინანსური რესურსის ხარჯვის გამო.

8.4. კასატორი უთითებს, რომ მართალია 2014 წლის 17 იანვრისა და 2014 წლის 16 მაისის აღნაგობის ხელშეკრულებების შესაბამისად, რეგულირდება ვ.დ.ის საკუთრებაში არსებულ რეზერვუარებთან დაკავშირებული ურთიერთობები, თუმცა მას კლიენტთა სიმრავლის გამო, არ ჰყოფნის აღნაგობის ხელშეკრულებებით გადაცემული კუთვნილი რეზერვუარები და სჭირდება დამატებითი რესურსი. ამ მიზნით, მხარეთა შორის ხანგრძლივი დროის განმავლობაში მიმდინარეობდა მოლაპარაკებები, რომლის შესაბამისადაც, 2016 წლის 29 თებერვალს, მიღწეულ იქნა შეთანხმება გარკვეული პირობებით ხელშეკრულების გაფორმების შესახებ, თუმცა მოწინააღმდეგე მხარემ, ყოველგვარი მიზეზების მითითების გარეშე, არ მოაწერა ხელი ხელშეკრულებას, რისი ვალდებულებაც მას გააჩნდა, როგორც ბაზარზე მოქმედ დომინანტ ეკონომიკურ აგენტს.

8.5. კასატორი არ იზიარებს სააპელაციო ინსტანციაში აპელანტის მიერ გამოთქმულ მოსაზრებას, თითქოს იგი არ წარმოადგენს ბაზარზე მოქმედ დომინანტ ეკონომიკურ აგენტს, რადგან საქართველოს ტერიტორიაზე არსებობს სხვა ნ–ები. ეს მოსაზრება მცდარია, რადგან დომინირება შესაძლებელია არსებობდეს და შემოიფარგლოს საქართველოს ტერიტორიის ნაწილით, კერძოდ, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკით. კასატორის აზრით, ეს ფაქტი იმდენად თვალნათელია, რომ ზედმეტი მტკიცებულებების წარმოდგენასაც არ საჭიროებს, ამიტომ, მხარე მიიჩნევს, რომ სააპელაციო პალატას თავად უნდა მიეღო შესაბამისი გადაწყვეტილება და დაედგინა, რომ შპს „ნ–ი“ ვიბროსთვის ჩაუნაცვლებელი იყო.

8.6. კასატორი მიიჩნევს, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის ხელახალი განხილვისას, მოხდა საქმის ძირეული შესწავლა, გამოკვლეულ იქნა ყველა არსებითი და მნიშვნელობის მქონე მტკიცებულება, რაც სააპელაციო პალატის მიერ საქმის უკან, მეორეჯერ, განსახილველად დაბრუნების მართლზომიერებას გამორიცხავს.

8.7. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2024 წლის 29 იანვრის განჩინებით, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“-ის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შესამოწმებლად.

9. II კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

9.1. II კასატორი - შპს „ბ.ნ–ი“, მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული განჩინება დაუსაბუთებელია, ვინაიდან არ არსებობდა საქმის ხელახლა პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნების საფუძვლები, ამასთან, კასატორის აზრით, სააპელაციო პალატის მიერ ხელახლა გამოსაკვლევად მითითებული საკითხები სცდება შეჯიბრებითობის პრინციპს და სასამართლოს მხრიდან მხარისთვის სამართლებრივი დახმარების გაწევას ჰგავს.

9.2. ამ მიმართებით კასატორი ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ 2021 წლის 2 ივნისს ძირითადმა მოსარჩელემ სასამართლოს წარუდგინა დაზუსტებული სასარჩელო მოთხოვნა, როლითაც არსებითად უარი თქვა ყველა მოთხოვნაზე გარდა მიუღებელი შემოსავლისა. ამიტომ, მეორე კასატორის აზრით, დაუსაბუთებელია სააპელაციო პალატის მითითება კონკურენციის კანონის შესაბამისად მოპასუხის ჩანაცვლებადობასა და დომინირებული მდგომარეობის გამოყენების კვლევის თაობაზე, რადგან დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებისა და ხელშეკრულების დადების დავალდებულების თაობაზე მოთხოვნები მოსარჩელეს დაზუსტებული სარჩელით აღარ დაუყენებია. გარდა ამისა, არც თავდაპირველი და არც შემდგომი სარჩელი არ ეყრდნობოდა „კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის ნორმებს, რის გამოც სასამართლოს მხრიდან მათზე მითითება დაუსაბუთებელია.

9.3. კასატორი ასევე უთითებს გასაჩივრებული განჩინების იმ უსწორობაზეც, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა მეორე კასატორის შუამდგომლობა დაზუსტებული სარჩელის განუხილველად დატოვების თაობაზე. მხარე ამტკიცებს, რომ სარჩელის დაზუსტებისას ძირითადმა მოსარჩელემ არა მხოლოდ უარი თქვა ყველა არსებით მოთხოვნაზე, არამედ სასამართლოს შესთავაზა მიუღებელი შემოსავლის გამოთვლის სრულიად ახალი მექანიზმი. კერძოდ, თუ აქამდე მხარე ფაქტობრივად გადაზიდული პროდუქტის მოცულობაზე დაყრდნობით ანგარიშობდა კონკრეტული კომპანიებიდან მისაღებ შემოსავალს და კალკულაცია მოცემული იყო მხოლოდ 2016 წლის მაისი-დეკემბრის პერიოდისთვის, დაზუსტებული სარჩელით კალკულაცია გაკეთებულია 2016-2020 წლებისთვის სრულად და მისთვის გამოყენებულია ისეთი ინდიკატორები, როგორებიცაა: გადატვირთული მოცულობა, საერთო მოგება, საპროცენტო განაკვეთი საბანკო დეპოზიტებზე და დარიცხული სარგებელი. შესაბამისად, თავდაპირველი მოთხოვნის ოდენობა გაიზარდა რვაჯერ და 16 142 764 ლარი შეადგინა. კასატორი მიიჩნევს, რომ მხარეს არ ჰქონდა სასარჩელო მოთხოვნის გაზრდის, ასევე ამ მოთხოვნის სამართლებრივი და ფაქტობრივი საფუძვლების შეცვლის პროცესუალური უფლება, რომლის შემოწმების შესაძლებლობაც სააპელაციო პალატას თავად გააჩნდა, საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების გარეშე.

9.4. II კასატორი მიიჩნევს, რომ სააპელაციო პალატამ იმსჯელა არაარსებით საკითხებზე და ყურადღება არ მიაპყრო იმ უმნიშვნელოვანეს გარემოებას ექვემდებარებოდა თუ არა სარჩელი საერთოდ დაკმაყოფილებას. მხარის მტკიცებით, ვინაიდან თავდაპირველი სასარჩელო მოთხოვნის პირველი და მეორე ნაწილი მოსარჩელემ გაიხმო, შესაბამისად პრეზუმირებულია, რომ შპს „ბ.ნ–ს“ ბაზარზე არ გააჩნია დომინირებული მდგომარეობა, ამიტომ საერთოდ არ წარმოეშვება აღნიშნული „სტატუსიდან“ გამომდინარე ვალდებულებები და ვერც მიუღებელი შემოსავლის დაკისრების ლეგიტიმური საფუძველი იარსებებდა.

9.5. II კასატორი არ ეთანხმება გასაჩივრებულ განჩინებაში მითითებულ არც იმ მსჯელობას, რომ საქმის ხელახლა განხილვის, ფაქტობრივი გარემოებების კვლევისა და გადაწყვეტილების მიღების მიზნისთვის სასამართლომ უნდა განიხილოს მხარეთათვის დამატებითი მტკიცებულებების წარდგენის თაობაზე წინადადების მიცემის შესაძლებლობა. აღნიშნულს კასატორი შეჯიბრებითობის პრინციპის უხეშ დარღვევად აფასებს.

9.6. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2024 წლის 18 იანვრის განჩინებით, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით შპს „ბ.ნ–ის“, საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

10. საკასაციო პალატამ შეისწავლა წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრების საფუძვლები, შეამოწმა გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთება და მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივრები დაუსაბუთებელია, შემდეგ გარემოებათა გამო:

11. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. 9. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.

12. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია. დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება - დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.

13. საკასაციო პალატის განსჯით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, კასატორებს არ წარმოუდგენიათ დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება), რის გამოც დადგენილად მიიჩნევა სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილად ცნობილი ფაქტობრილი გარემოებები.

14. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლოს შეფასების საგანია სწორად დაუბრუნა თუ არა სააპელაციო პალატამ საქმე პირველი ინსტანციის სასამართლოს ხელახლა განსახილველად, ვინაიდან ორივე საკასაციო საჩივრის პრეტენზია, ძირითადად საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნების მართლზომიერებას შეეხება.

15. საკასაციო პალატა პირველ რიგში განმარტავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლებს განსაზღვრავს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლი, რომლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, იმ შემთხვევაში, თუკი ადგილი აქვს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებს (გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძვლები), სააპელაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს უბრუნებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს ხელახლა განსახილველად, ხოლო ამავე მუხლის მე-2 ნაწილი სააპელაციო სასამართლოს შესაძლებლობას აძლევს, არ გადააგზავნოს საქმე უკან და თვითონ გადაწყვიტოს იგი. ამრიგად, აღნიშნული მუხლი, ერთი მხრივ, უთითებს პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის დაბრუნების საფუძვლებზე, ხოლო, მეორე მხრივ, სასამართლოს აძლევს უფლებას, ამ საფუძვლების არსებობისას, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სამართლიანი მართლმსაჯულების განხორციელების სტანდარტიდან გამომდინარე, შეაფასოს, რა უფრო მართებულია - მის მიერ გადაწყვეტილების გამოტანა, თუ საქმის ხელახლა განსახილველად პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნება (იხ. სუსგ-ები საქმეებზე: Nას-1234-1175-2014, 23.02.2015წ.; Nას-1167-2019, 22.07.2020წ; Nას-942-2021, 11.03.2022წ; Nას-1147-2021, 31.03.2023წ; N ას-785-2022, 6.04.2023წ; Nას-824-2022, 25.05.2023წ; Nას-1136-2023, 16.112023წ; Nას-1303-2023, 226.01.2024წ.).

16. სააპელაციო პალატის მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოსთვის საქმის უკან დაბრუნების მართებულობის შეფასებისას, სასამართლომ, უპირველეს ყოვლისა, უნდა გაითვალისწინოს: 1) რა პროცესუალური გარემოებები მიუთითებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის უკან დაბრუნებაზე; 2) ამ გარემოებების გათვალისწინებით, რამდენად მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება და 3) ხომ არ გამოიწვევს ეს საქმის უსაფუძვლოდ გაჭიანურებას (იხ. სუსგ-ები საქმებზე: №ას-1118-1145-2011, 10.01.2012წ; №ას-1234-1175-2014, 23.02.2015წ; №ას-209-196-2015, 30.07.2015წ; №ას-825-791-2016, 12.06.2017წ; №ას-8-2023, 25.05.2023წ.).

17. როგორც უკვე აღინიშნა, საპროცესო კოდექსის მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება და არ დააბრუნოს საქმე უკან, როდესაც არ არსებობს მისი იურისდიქციიდან გამომდინარე შეზღუდვები და მხარეთა პროცესუალური უფლებრივი მდგომარეობის გათვალისწინებით საქმის უკან დაბრუნების აუცილებლობა (იხ. სუსგ-ები საქმეებზე: №ას-1118-1145-2011, 10.01.2012წ.; №ას-173-2021, 31.01.2021წ). აღნიშნულს მოითხოვს, აგრეთვე, რაციონალური მართლმსაჯულებისა და პროცესუალური ეკონომიის პრინციპები, რომლებიც გულისხმობს, რომ სააპელაციო სასამართლომ, რომელიც, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის თანახმად, ასევე, საქმის არსებითად განმხილველი, ფაქტობრივი გარემოებების დამდეგნი სასამართლოა, პირველი ინსტანციის სასამართლოს საქმე უნდა დაუბრუნოს მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში, როდესაც თვითონ მას რეალურად გაუჭირდება ფაქტობრივი გარემოებების დადგენა ან კონკრეტული საქმის გარემოებების გათვალისწინებით, მართლაც მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება მხარეთა შეჯიბრების პრინციპის დასაცავად (იხ. სუსგ-ები საქმეებზე №ას-657-618-2012, 10.12.2012წ.; №ას-1308-1234-2012, 4.02.2013წ.; №ას-1136-2023, 16.11.2023წ).

18. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის თანახმად, ადამიანის ერთ-ერთი ძირითადი უფლებაა და თავის თავში მოიცავს ადამიანის უფლებას მისი საქმე გონივრულ ვადაში, სწრაფად და ეფექტიანად განიხილოს სასამართლომ (Profitis and Others v. Greece, §93; Tierce v. San Marino, §31; Surmeli v. Germany [GC], §129; Capuano v. Italy, §§30-31; Versini v. France, §29), რაც წარმოშობს სახელმწიფოს ვალდებულებას ისე მოაწყოს თავისი სამართლებრივი სისტემა, რომ სასამართლოებმა უზრუნველყონ თითოეული პირის უფლება გონივრულ ვადაში მიაღწიოს საბოლოო გადაწყვეტილებას დავაზე, რომელიც მისი სამოქალაქო უფლებებისა და მოვალეობების განხორციელებას ეხება (Scordino v. Italy (no.1) [GC] §183, Surmeli v. Germany [GC], § 129). თუმცა, ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი მოითხოვს რა, რომ მართლმსაჯულება იყოს სწრაფი და ეფექტიანი, ხაზს უსვამს, რომ ამით არ უნდა დაზარალდეს მართლმსაჯულების სწორად (სათანადოდ) განხორციელების პრინციპი (Von Maltzan and Others v. Germany (dec.) [GC], §132), რომელიც სამართლიანი სასამართლოს უფლების უფრო ზოგადი პრინციპია (სუსგ Nას-1167-2019, 22.07.2020წ.)

19. მოცემულ შემთხვევაში, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლომ, სააპელაციო საჩივრის ნაწილობრივ დაკმაყოფილებასა და საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნებას, საფუძვლად დაუდო ის გარემოება, რომ პირველმა ინსტანციის სასამართლომ სათანადო შეფასება არ მისცა პირველად საქმის ხელახალი განხილვისათვის დაბრუნების დროს, მოსარჩელის დაზუსტებული სარჩელის განსახილველად მიღებისას, ხომ არ განხორციელებულა სასარჩელო მოთხოვნის ოდენობის გაზრდა და რამდენად შეიცვალა სარჩელის ფაქტობრივი დასაბუთება სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 83-ე მუხლის უგულებელყოფით. საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნებას, ასევე, საფუძვლად დაედო ის გარემოებაც, რომ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნასთან დაკავშირებით არ იყო შეფასებული შპს „ბ.ნ–ის“ ჩანაცვლებადობის შესაძლებლობა, კერძოდ, შეეძლო თუ არა „ვ.დ–ს“ ანალოგიური მომსახურების მიღება სხვა კონკურენტი ეკონომიკური აგენტების გამოყენების მეშვეობით. ამდენად, დავის ფარგლებში სააპელაციო სასამართლოს მითითებების შესაბამისად, პირველი ინსტანციის სასამართლომ უნდა შეაფასოს მოსარჩელის მტკიცება მოპასუხის დომინირებული მდგომარეობის არსებობასთან მიმართებით, რაც პირველი ინსტანციით საქმის განხილვისას სასამართლოს მხრიდან ჯეროვნად არ გამოკვლეულა, არ შეფასებულა ფაქტის დამდგენი სათანადო მტკიცებულებები, რაც თავის მხრივ არსებითია მიუღებელი შემოსავლის სახით არსებული ზიანის ანაზღაურების საფუძვლიანობისათვის. გარდა ამისა, სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ ეკონომიკური აგენტის დომინირებული მდგომარეობის დადგენისათვის, რაც მოსარჩელისთვის მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანის დადგომის საფუძველი გახდა, მნიშვნელოვანია შესაბამისი ბაზრის დადგენა, რომელსაც გააჩნია, როგორც პროდუქციის, ისე გეოგრაფიული არეალის ასპექტები, აღნიშნული კი, განსახილველ შემთხვევაში არ მომხდარა. პალატის მითითებით, ხელმეორედ, დეტალურად გამოკვლეული უნდა იქნეს, ადგილი ჰქონდა თუ არა ისეთ შემთხვევებს, როდესაც კლიენტების სიმრავლისა და გადასაზიდი ნავთობპროდუქტების მოცულობის გამო, „ვიბროს“ ნავთობის რეზერვუარები არ იყო საკმარისი კლიენტებისათვის მომსახურების გასაწევად და იგი საჭიროებდა დამატებით რესურსებს (ნავთობის რეზერვუარებს) „ტერმინალისგან“, რომელმაც მომსახურების გაწევაზე უარის თქმით დააკარგვინა კლიენტები და ამით მას მიაყენა მატერიალური ზიანი მიუღებელი შემოსავლის სახით. გარდა ყოველივე ზემოაღნიშნულისა, სააპელაციო პალატამ საქმის პირველ ინსტანციაში ხელახლა დაბრუნების საფუძვლად მიუთითა მოთხოვნილი ზიანის ოდენობის განსაზღვრულობის საკითხიც, რაც უნდა განხორციელდეს შპს „ე.ჯ–ის“ 2021 წლის 3 მარტს შედგენილი საშემფასებლო დასკვნის დეტალური კვლევის შედეგად, ხოლო ამ მტკიცებულების არასაკმარისობის შემთხვევაში, საქმისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე ფაქტობრივი გარემოებების უკეთ და სრულყოფილად დადგენის მიზნით მხარეებს შესაძლებელია მიეცეთ საშუალება სადავო საკითხის მიმართ წარმოადგინონ დამატებითი მტკიცებულებები საპროცესო კოდექსის 203-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად.

20. I კასატორის (უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“) პირველი პრეტენზია გასაჩივრებული განჩინების მიმართ მიემართება პროცესუალური დარღვევების არარსებობას საქმის ხელახლა განხილვისას დაზუსტებული სარჩელის წარმოებაში მიღების პროცესში. მხარის მტკიცებით, სასარჩელო მოთხოვნის დაზუსტებას საპროცესო კანონმდებლობა არ გამორიცხავს, რის შესაბამისადაც მხარემ 2021 წლის 15 მარტის განცხადებით, „გადაწყვეტილების აღსრულებამდე“ პერიოდის ნაცვლად, საშემფასებლო ანგარიშის საფუძველზე, მოთხოვნა დააზუსტა კონკრეტულ პერიოდზე, კერძოდ, 2020 წლის ჩათვლით. შესაბამისად, მოთხოვნა ჩამოყალიბდა შემდეგი სახით: შპს „ნ–ს“ უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“-ის სასარგებლოდ დაეკისროს ზიანის ანაზღაურება 16 142 764 აშშ დოლარის ოდენობით. საკასაციო პალატა, ამ არგუმენტის საპასუხოდ განმარტავს, რომ სამოქალაქო პროცესი აგებულია შეჯიბებითობის პრინციპზე, მოსარჩელე ვალდებულია ადასტუროს სარჩელში მითითებული გარემოებები, მოპასუხეს კი მათი გაქარწყლების ვალდებულება ეკისრება. პირველი კასატორის არგუმენტის სისწორე ეჭვქვეშ არ არის დაყენებული, თუმცა იმ პირობებში, როდესაც მოპასუხე უთითებს პირველად საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების დროს, დაზუსტებული სარჩელის მიღებისას სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 83-ე მუხლის დარღვევაზე, სასამართლოს აქტი აუცილებელია შეიცავდეს ამ მითითების საპირისპირო დასაბუთებას, რომელსაც პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება არ შეიცავდა. პალატა დასძენს, რომ შეჯიბრებითი პროცესის მთავარი ქვაკუთხედი, სასარჩელო მოთხოვნის სწორად განსაზღვრასა და მტკიცების ტვირთის ობიექტურ გადანაწილებაში მდგომარეობს, ამიტომ გასაზიარებელია გასაჩივრებულ განჩინებაში მითითებული ის მსჯელობა, რომ აუცილებელია პირველი ინსტანციის სასამართლომ სათანადოდ დაასაბუთოს მეორე ინსტანციის სასამართლოდან საქმის ხელახლა დაბრუნების შემდგომ, დაზუსტებული სარჩელის იმგვარი სახით განსახილველად მიღების შესაძლებლობა, რომ იგი არ უთანაბრდებოდეს ერთდროულად მოთხოვნის გაზრდას, სარჩელის საფუძვლისა და სარჩელის საგნის შეცვლას.

21. I კასატორის მეორე და ძირითადი პრეტენზია მიემართება სააპელაციო სასამართლოს იმ დასაბუთებას, რომელიც საქმის ხელახლა განხილვისას, მოპასუხის დომინირებული მდგომარეობის განსაზღვრას, მოპასუხის ჩანაცვლებადობის დადგენას, მოსარჩელისთვის დროის კონკრეტულ პერიოდში მიწოდების მოთხოვნის იმგვარი გაზრდის განსაზღვრას, რაც აღნაგობის ხელშეკრულების საფუძველზე მის საკუთრებაში არსებული რეზერვუარების გარდა სხვა რეზერვუარების გამოყენების გარეშე, დაკმაყოფილების შეუძლებლობასა და ზიანის ოდენობის მართებულად განსაზღვრას მიემართება. ამ მხრივ დაუსაბუთებელია კასატორის პრეტენზია თითქოს მოპასუხის დომინირებული მდგომარეობა ბაზარზე პრეზუმირებულია რადგან იგი რეგიონში - აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ერთადერთ ნ–ს წარმოადგენს. უპირველესად საყურადღებოა, რომ სამოქალაქო სამართალში მოქმედებს მხოლოდ ის კანონისმიერი პრეზუმფციები, რომელიც სამოქალაქო კანონმდებლობითაა დადგენილი. კონკრეტულ გეოგრაფიულ არეალში ერთი საწარმოს ოპერირების ფაქტი კი, ასეთი პრეზუმფციით გამყარებული არ არის, მით უფრო ისეთ პირობებში, როდესაც თუნდაც ამ გეოგრაფიულ არეალში, კონკრეტული სერვისის, მხოლოდ მოპასუხის მიერ გაწევის ფაქტი გარდა თავად მოსარჩელის ახსნა-განმარტებისა სხვა რელევანტური მტკიცებულებით გამყარებული არ არის. ამასთან, საგულისხმოა, რომ მოთხოვნის დაზუსტების შემდგომ (რაც საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების პირობებში ხელახალ რევიზიას ექვემდებარება) მოსარჩელის მოთხოვნა მხოლოდ ზიანის - მიუღებელი შემოსავლის დაკისრებაა. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად, ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად წარმოშობილი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად მიიჩნევა შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო. საკასაციო სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაში ასახული განმარტების თანახმად, ზემოაღნიშნული ნორმის მიხედვით, სრული ანაზღაურება ეხება არა საერთოდ ზიანს, რომელიც შეიძლება ვინმემ განიცადოს, არამედ იმ ზიანს, რომელიც სამოქალაქო პასუხისმგებლობის საერთო საფუძვლებიდან გამომდინარე ანაზღაურებადია. ანაზღაურებას ექვემდებარება ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს. როდესაც ხელშეკრულების მხარე კისრულობს ვალდებულებას, იგულისხმება მხოლოდ იმ რისკის აღება, რომელიც კანონზომიერად არის დაკავშირებული ხელშეკრულების შესრულებასთან. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მისგან შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ იმ ზიანის ანაზღაურება, რომელიც ხელშეკრულების დარღვევის ნორმალურ შედეგად აღიქმება. ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუღებელი შემოსავალი, ანუ ანაცდური მოგება (lucrum cessans). მიუღებელი შემოსავალი სავარაუდო შემოსავალია. ყურადღება უნდა მიექცეს იმას, რამდენად მოსალოდნელი იყო მისი მიღება. მიუღებელი შემოსავალი თავისი ბუნებით გულისხმობს „წმინდა ეკონომიკურ დანაკარგს“ (pure economic loss), რომელიც ხელშეკრულების მხარემ განიცადა და რომელიც არ იარსებებდა, ხელშეკრულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო. იმისათვის, რომ შემოსავალი მიუღებლად ჩაითვალოს, მას პირდაპირი და უშუალო კავშირი უნდა ჰქონდეს მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევასთან. პირდაპირი კავშირი გულისხმობს მოვლენების, მოქმედებისა და შედეგის იმ ლოგიკურ ბმას, რომელიც არ ტოვებს შემოსავლის მიღების რეალურ შესაძლებლობასთან დაკავშირებული ეჭვის საფუძველს (იხ.: სუსგ №ას-459-438-2015, 07.10.2015წ.; №ას-754-2021, 02.12.2021წ.). მოხმობილი პრაქტიკის შესაბამისად, ცალსახაა, რომ მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანის ანაზღაურება შებოჭილია წინასწარ განსაზღვრულობითა და ვალდებულების დარღვევის შედეგთან მიზეზ-შედეგობრიობით, ამრიგად, ვინაიდან პირველი ინსტანციის სასამართლო გადაწყვეტილება არ შეიცავს კონკრეტულ მსჯელობას ვალდებულების წარმოშობის (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) ფაქტზე/დროზე, მოპასუხის ჩანაცვლება/ჩაუნაცვლებლობის შესაძლებლობაზე, ხუთწლიან პერიოდში მოსარჩელის მიერ სისტემატურად დამატებითი რეზერვუარების იდენტურ საჭიროებასა და რეალური მოთხოვნა-მიწოდების ვალდებულებებზე, გასაზიარებელია სააპელაციო პალატის ის მსჯელობა, რომ პირველი ინსტანციით საქმის განხილვისას, საქალაქო სასამართლოს მიერ ჯეროვნად უნდა შეფასდეს მოდავე მხარეთა პოზიციები და მათ მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების შეჯერების საფუძველზე უნდა გადაწყდეს სადავო საკითხები. ასევე, პირველი კასატორის არგუმენტების საპირისპიროდ, საკასაციო პალატა სრულად იზიარებს იმ გარემოებას, რომ საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში განხილვისას არ შეფასებულა ფაქტის დამდგენი სათანადო მტკიცებულებები, რაც თავის მხრივ არსებითია მიუღებელი შემოსავლის სახით არსებული ზიანის ანაზღაურების საფუძვლიანობისათვის. პალატის შეფასებით, პირველ ინსტანციაში საქმის განხილვისას (როგორც პირველ, ასევე მეორე შემთხვევაში) არ გამოკვლეულა მეწარმე სუბიექტის დომინირებული მდგომარეობა სათანადო მტკიცებულებების შესწავლის საფუძველზე. სადავო საკითხის სამართლებრივი შეფასების მიზნით, მნიშვნელოვანია განისაზღვროს მოდავე სუბიექტთა პოზიცია და შესაბამისად დავის ფაქტობრივი მოცემულობა, რისი დადგენაც საქმის არსის არსებითი გამოკვლევის გარეშე შეუძლებელია და მოითხოვს მხარეთა შორის არსებული რთული სამართლებრივი ურთიერთობის, ასევე სამომავლო პერსპექტივის სიღრმისეულ კვლევას. კერძოდ, მიუღებელი შემოსავლის სამართლებრივი კონსტრუქციის გათვალისწინებით, სასარჩელო მოთხოვნის წარმატებისთვის, აუცილებელია დადგინდეს ადგილი ჰქონდა თუ არა ისეთ შემთხვევებს, როდესაც კლიენტების სიმრავლისა და გადასაზიდი ნავთობპროდუქტების მოცულობის გამო, „ვიბროს“ ნავთობის რეზერვუარები არ იყო საკმარისი კლიენტებისათვის მომსახურების გასაწევად და იგი საჭიროებდა დამატებით რესურსებს (ნავთობის რეზერვუარებს) „ტერმინალისგან“, რომელმაც მომსახურების გაწევაზე უარის თქმით დააკარგვინა კლიენტები და ამით მას მიაყენა მატერიალური ზიანი მიუღებელი შემოსავლის სახით. საკასაციო პალატა ერთმნიშვნელოვნად იზიარებს გასაჩივრებულ განჩინებაში ასახულ დასკვნას, რომ ეს საკითხი საჭიროებს საქალაქო სასამართლოს მხრიდან დეტალურ კვლევას, კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოებების სათანადოდ და თანმიმდევრულად შეფასების გზით. უნდა დადგინდეს არა მარტო ის, რომ კონკრეტული დროის მონაკვეთში „ვიბროს“ ნამდვილად ჰყავდა კონკრეტული კლიენტები, რომლებიც მისგან ითხოვდნენ მომსახურების გაწევას, არამედ ისიც, რომ ამ დროისათვის „ვიბროს“ ნავთობის რეზერვუარები არ იყო საკმარისი კლიენტებისათვის მომსახურების გასაწევად და იგი საჭიროებდა დამატებით რესურსებს (ნავთობის რეზერვუარებს) „ტერმინალისგან“, რის გამოც „ვიბრომ“ თხოვნით მიმართა „ტერმინალს“, რომელმაც დახმარებაზე უარის თქმით „ვიბროს“ დააკარგვინა კლიენტები და ამით მას მიაყენა მატერიალური ზიანი მიუღებელი შემოსავლის სახით. აღნიშნულის განხორციელება კი, შესაბამისი მტკიცებულებების არსებობისა და გამოკვლევის გარეშე შეუძლებელია, რაც საქმის პირველი ინსტანციისთვის დაბრუნების მართლზომიერ საფუძველს ქმნის, ხოლო I საკასაციო საჩივარს არსებითად დაუსაბუთებლად აქცევს, რაც მის დასაშვებად ცნობის შესაძლებლობას გამორიცხავს.

22. რაც შეეხება, II კასატორის - შპს „ბ.ნ–ის“, საკასაციო საჩივარს, იგი ძირითადად მიემართება სააპელაციო პალატის მიერ საქმის განხილვის შესაძლებლობას და საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში მეორეჯერ დაბრუნების არარაციონალურობას. პროცესუალური პრეტენზიის ფარგლებში, მეორე კასატორი ამტკიცებს, რომ დაზუსტებული სარჩელით დაირღვა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის ნორმები, სახელდობრ სარჩელის დაზუსტებისას ძირითადმა მოსარჩელემ არა მხოლოდ უარი თქვა ყველა არსებით მოთხოვნაზე, არამედ სასამართლოს შესთავაზა მიუღებელი შემოსავლის გამოთვლის სრულიად ახალი მექანიზმი. კერძოდ, თუ აქამდე მხარე ფაქტობრივად გადაზიდული პროდუქტის მოცულობაზე დაყრდნობით ანგარიშობდა კონკრეტული კომპანიებიდან მისაღებ შემოსავალს და კალკულაცია მოცემული იყო მხოლოდ 2016 წლის მაისი-დეკემბრის პერიოდისთვის, დაზუსტებული სარჩელით კალკულაცია გაკეთებულია 2016-2020 წლებისთვის სრულად და მისთვის გამოყენებულია ისეთი ინდიკატორები, როგორებიცაა: გადატვირთული მოცულობა, საერთო მოგება, საპროცენტო განაკვეთი საბანკო დეპოზიტებზე და დარიცხული სარგებელი. შესაბამისად, თავდაპირველი მოთხოვნის ოდენობა გაიზარდა რვაჯერ და 16 142 764 ლარი შეადგინა. კასატორი მიიჩნევს, რომ მხარეს უფლება არ ჰქონდა სასარჩელო მოთხოვნის გაზრდისა და ამ მოთხოვნის სამართლებრივი და ფაქტობრივი საფუძვლების შეცვლის პროცესუალური უფლება, რომლის შემოწმების შესაძლებლობაც სააპელაციო პალატას თავად გააჩნდა, საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების გარეშე. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ II კასატორის ეს არგუმენტი გარკვეულწილად სააპელაციო სასამართლოს იმ მსჯელობის ლოგიკური გაგრძელებაა, სადაც პალატა საუბრობს პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დაზუსტებული სასარჩელო მოთხოვნის განსახილველად მიღების დროს, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 83-ე მუხლის ზედმიწევნით დაცვის ვალდებულებაზე. შესაბამისად, პალატას მიაჩნია, რომ ეს არგუმენტი არათუ აქარწყლებს გასაჩივრებული განჩინებით საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნების მართლზომიერებას, არამედ ამყარებს მას, ვინაიდან მოთხოვნის სწორად განსაზღვრა და მის შესაბამისად სწორი სამართლის ნორმის მოძიება, არის სასამართლოს უპირველესი ამოცანა, სწორედ მასზეა დაფუძნებული, როგორც მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის ობიექტურად გადანაწილების შესაძლებლობის ასევე, ჯანსაღი შეჯიბრებითობის პრინციპის მხარეთათვის უზრუნველყოფა.

23. II კასატორის - შემდეგი ძირითადი პრეტენზია მიემართება, გასაჩივრებული განჩინების იმ მსჯელობას, რომლითაც სასამართლომ მიუღებელი შემოსავლის დაკისრების კონტექსტში მოპასუხის ჩანაცვლებადობაზე, დომინირებული მდგომარეობის არსებობასა და მოსარჩელის მოთხოვნა/მიწოდების ვალდებულებების კონკრეტულ პერიოდში განსაზღვრულობაზე ისაუბრა. კერძოდ, კასატორი ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ 2021 წლის 2 ივნისს ძირითადმა მოსარჩელემ სასამართლოს წარუდგინა დაზუსტებული სასარჩელო მოთხოვნა, როლითაც არსებითად უარი თქვა ყველა მოთხოვნაზე გარდა მიუღებელი შემოსავლისა. ამიტომ, მეორე კასატორის აზრით, დაუსაბუთებელია სააპელაციო პალატის მითითება კონკურენციის კანონის შესაბამისად მოპასუხის ჩანაცვლებადობასა და დომინირებული მდგომარეობის გამოყენების კვლევის თაობაზე, რადგან დომინირებული მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებისა და ხელშეკრულების დადების დავალდებულების თაობაზე მოთხოვნები მოსარჩელეს დაზუსტებული სარჩელით აღარ დაუყენებია. გარდა ამისა, არც თავდაპირველი და არც შემდგომი სარჩელი არ ეყრდნობოდა „კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონის ნორმებს, რის გამოც სასამართლოს მხრიდან მათზე მითითება დაუსაბუთებელია. მხარის მტკიცებით, ვინაიდან თავდაპირველი სასარჩელო მოთხოვნის პირველი და მეორე ნაწილი მოსარჩელემ გაიხმო, შესაბამისად პრეზუმირებულია, რომ შპს „ბ.ნ–ს“ ბაზარზე არ გააჩნია დომინირებული მდგომარეობა, ამიტომ საერთოდ არ წარმოეშობა აღნიშნული „სტატუსიდან“ გამომდინარე ვალდებულებები და ვერც მიუღებელი შემოსავლის დაკისრების ლეგიტიმური საფუძველი იარსებებდა. მეორე კასატორის ამ არგუმენტების საპირისპიროდ საკასაციო პალატა უპირველესად განმარტავს, რომ სარჩელში დამფუძნებელი ნორმის მითითება მხარის მხოლოდ ფაკულტატიური მოვალეობაა. მხარეები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლის თანახმად სრულიად თავისუფალი არიან მიუთითონ ნებისმიერ ფაქტზე. ეს მათი უფლებაა, მაგრამ მათ მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასება, ე.ი. იმის დადგენა და გარკვევა, თუ რამდენად ასაბუთებენ ეს ფაქტები იურიდიულად მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს – ეს უკვე სასამართლოს პრეროგატივაა (იხ. ჰაინ ბიოლინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2003, გვ.64) - შეად. სუსგ-ებს N ას-1298-2018; 22.03.2019წ.; N ას-1329-2018, 22.02.2019წ.; N ას-1610-2019, 07.02.2020წ.; N ას-804-2019, 19.03.2021წ; N ას-1133-2019, 30.07.2021წ; N ას-754-2021, 02.12.2021წ.; N ას-1183-2022, 23.12.2022წ.; N ას-1572-2022, 5.05.2023წ.; Nას-1449-2023, 9.02.2024წ.; N ას-852-2024, 22.11.2024წ.; N ას-1031-2024, 22.11.2024წ.; N ას-1324-2024, 13.12.2024წ.; N ას-1199-2024, 26.12.2024წ.; N ას-24-2024, 26.12.20204წ.; N ას-1550-2024, 15.01.20205წ.). შესაბამისად, საკასაციო პალატა არ იზიარებს მეორე კასატორის პრეტენზიას მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმების სასამართლოს მიერ განსაზღვრის არამართებულობასთან მიმართებით და განმარტავს, რომ მოთხოვნის საფუძვლის განსაზღვრა სასამართლოს პრეროგატივაა და მხარის მიერ სარჩელის დამფუძნებელ ნორმად კანონის ამა თუ იმ დანაწესის მითითება არ არის გადაწყვეტილების მიღების პროცესში სასამართლოსათვის ხელის შემშლელი. სამართალში დამკვიდრებული პრინციპი _ „jura novit curia“ (სასამართლომ იცის კანონი) საკასაციო სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაშია ასახული (იხ. სუსგ. საქმე №ას-1448-2023, 2024 წლის 20 მაისი). ამასთან, მიუღებელი შემოსავლის ზიანის სახით ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება, თავისი სამართლებრივი კონსტრუქციით, როგორც ეს წინამდებარე განჩინებაში უკვე აღინიშნა, a priori, არ გულისხმობს ამ მოთხოვნასთან ერთად სხვა მოთხოვნის დაყენების ვალდებულებას, თუმცა თავად მიუღებელი შემოსავლის მოთხოვნის წარმატებულობა განსაზღვრულია მისი კუმულატიური ელემენტების (ვალდებულების დარღვევა, წინასწარ სავარაუდობა, ოდენობა, პერიოდი, მიზეზშედეგობრიობა და სხვა) ერთობლივად დადასტურების შემთხვევაში. ამრიგად, საკასაციო პალატა სრულად იზიარებს გასაჩივრებულ განჩინებაში ასახულ იმ მსჯელობას, რომ პირველ ინსტანციაში საქმის განხილვისას (როგორც პირველ, ასევე მეორე შემთხვევაში) არ გამოკვლეულა მეწარმე სუბიექტის დომინირებული მდგომარეობა სათანადო მტკიცებულებების შესწავლის საფუძველზე, რის გარეშეც სასარჩელო მოთხოვნის არსებითი განხილვა და მისი წარმატებულობის პერსპექტივის დადგენა შეუძლებელია.

24. საკასაციო პალატა ასევე, მიზანშეწონილად მიიჩნევს უპასუხოს მეორე კასატორის იმ პრეტენზიასაც, რომელიც სააპელაციო პალატის მიერ, საქმის ხელახლა განხილვის დროს, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 203-ე მუხლის გამოყენების შესაძლებლობას უშვებს. მართალია აღნიშნულს კასატორი შეჯიბრებითობის პრინციპის უხეშ დარღვევად აფასებს, თუმცა ეს მსჯელობა სათანადო არგუმენტაციით განმტკიცებული არ არის. ერთი მხრივ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 203-ე მუხლი ამომწურავად განსაზღვრავს მოქმედებებს, რომელსაც ასრულებს მოსამართლე საქმის მომზადების მიზნით, და რომელიც ვერ იქნება განხილული შეჯიბრებითობის პრინციპის დარღვევად თუ მხარეთა ადვოკატირებად. მეორე მხრივ, კი შეჯიბრებით პროცესში ყოველთვის უზრუნველყოფილია მეორე მხარის უფლება ისარგებლოს თანაბარი საპროცესო უფლებებით. ზემოაღნიშნულის შესაბამისად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული განჩინების საპირისპიროდ II კასატორს არ წარმოუდგენია იმგვარი დასაბუთებული შედავება, რაც სასამართლოს შეუქმნიდა მტკიცებულებით გამყარებულ შინაგან რწმენას მასზედ, რომ სააპელაციო სასამართლოს საქმის გადაწყვეტა მისი ხელახლა განსახილველად დაბრუნების გარეშე შეეძლო, ამიტომ პალატა მიიჩნევს, რომ არ არსებობს არც II კასატორის საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძვლები.

25. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, იკვეთებოდა სააპელაციო პალატის მიერ საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები. აღნიშნული არ ეწინააღმდეგება რაციონალური მართლმსაჯულებისა და პროცესუალური ეკონომიის პრინციპებს, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ნამდვილ აზრს, რითაც შებოჭილია სააპელაციო სასამართლო. შესაბამისად, საკასაციო პალატა ეთანხმება გასაჩივრებულ განჩინებას სრულად.

26. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მხარეთა კანონის წინაშე თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპების გათვალისწინებით, მართებულია გასაჩივრებული განჩინების მსჯელობა და დასკვნები, შესაბამისად, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ედა 394-ე მუხლები სწორად გამოიყენა სააპელაციო სასამართლომ. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივრები - დაუსაბუთებელი, რაც გამორიცხავს მისი არსებითად განსახილველად დაშვების სამართლებრივ შესაძლებლობას.

27. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება ცნობილი, პირს დაუბრუნდება, მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. უცხოური საწარმოს ფილიალი „ვ.დ. - V. D.“-ის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი დარჩეს განუხილველი;

2. შპს „ბ.ნ–ის“ საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი დარჩეს განუხილველი;

3. უცხოური საწარმოს ფილიალ „ვ.დ. - V. D.“-ს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაუბრუნდეს მის მიერ 2024 წლის 22 იანვარს №1878759 საგადახდო დავალებით გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის, 8000 ლარის, 70% - 5600 ლარი; შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150

4. შპს „ბ.ნ–ს“ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაუბრუნდეს მის მიერ 2024 წლის 8 იანვარს №242561 საგადახდო დავალებით გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის, 8000 ლარის, 70% - 5600 ლარი; შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150

5. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ამირან ძაბუნიძე

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

გოჩა ჯეირანაშვილი