საქმე №ას-1085-2022 7 მარტი, 2024 წელი,

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ამირან ძაბუნიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი, თეა ძიმისტარაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – ლ.კ–ი (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „ო...“ (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 31 მაისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება, საქმის სააპელაციო სასამართლოსთვის ხელახლა განსახილველად დაბრუნება

დავის საგანი – ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, ნოტარიუსის მიერ გაცემული სააღსრულებო ფურცლის გაუქმება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. ლ.კ–მა სარჩელი აღძრა სასამართლოში შპს „ო...“ მიმართ ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და ნოტარიუსის მიერ გაცემული სააღსრულებო ფურცლის გაუქმების მოთხოვნით.

2. სარჩელის საფუძვლები:

2.1. 2011 წლის 15 ივნისს შპს „ო–სა“ და ლ.კ–ს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მოსარჩელემ გამსესხებლისაგან ისესხა 5000 აშშ დოლარი, თვეში 4% სარგებლის დარიცხვით. სესხი გაიცა 1 წლის ვადით, 2012 წლის 15 ივნისის ჩათვლით. სესხის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული ქ. თბილისში, ....... ქუჩა N14ა-ში, ბინა N10-ში მდებარე უძრავი ქონება, ს/კ N...........

2.2. 2012 წლის 12 აპრილს შპს „ო–სა“ და ლ.კ–ს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მოსარჩელემ ისესხა 10 000 აშშ დოლარი, თვეში 4% სარგებლის დარიცხვით, ერთი წლის ვადით, 2013 წლის 12 აპრილის ჩათვლით.

2.3. 2013 წლის 17 აპრილს მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება (შემდგომში სადავო ხელშეკრულება), რომლის მიხედვით, მოსარჩელემ ისესხა 15 000 აშშ დოლარი, თვეში 3%-ის დარიცხვით, ექვსი თვის ვადით, 2013 წლის 17 ოქტომბრის ჩათვლით. ამ თანხით ნაწილობრივ დაფარა წინა სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე დავალიანება.

2.4. სამივე სესხის ხელშეკრულების ფარგლებში, ლ.კ–მა დაფარა ხელშეკრულებებით დარიცხული სარგებელი ჯამურად 10 000 აშშ დოლარამდე, რის გამოც ვერ შეასრულა ძირითადი ვალდებულება.

2.5. ლ.კ–ის მითითებით, ხელშეკრულების გაფორმების დროს, მოსარჩელეს არ ჰქონდა საშუალება, სრულყოფილად გასცნობოდა მის შინაარსს, ტექსტი დაბეჭდილი იყო წვრილი ტექსტით. შესაბამისად, მიაჩნია, რომ ის მოატყუეს და სადავო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება მართალსაწინააღმდეგო და ამორალურ გარიგებას წარმოადგენს.

3. მოპასუხის პოზიცია:

3.1. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ მოსარჩელეს არ შეუსრულებია სრულყოფილად ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება, რის გამოც არ არსებობს სარჩელის დაკმაყოფილების წინაპირობები.

4. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

4.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 7 ივლისის გადაწყვეტილებით, სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

4.2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე ლ.კ–მა წარადგინა სააპელაციო საჩივარი, რომლითაც მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით – სარჩელის დაკმაყოფილება.

5. სააპელაციო სასამართლოს განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძველი:

5.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 31 მაისის განჩინებით, სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად.

5.2. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელის მიერ სარჩელში აღწერილი ფაქტობრივი გარემოებები არ ქმნიდა არც სამოქალაქო კოდექსის 81-ე მუხლის და არც ამავე კოდექსის 55-ე მუხლის შემადგენლობას და არც იმ დასკვნის გამოტანის შესაძლებლობას, რომ მოპასუხემ მოსარჩელე მოატყუა ან სადავო გარიგება მოპასუხის მიერ მოსარჩელეზე გავლენის ბოროტად გამოყენებით დაიდო.

5.3. სასამართლომ ყურადღება მიაქცია იმ გარემოებას, რომ სადავო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება დაიდო ნოტარიუსთან. შესაბამისად, მხარეებმა სადავო ხელშეკრულება საჯარო აქტის ფორმის დაცვით დადეს, რაც იმას ნიშნავს, რომ ნოტარიუსმა მხარეებს განუმარტა ამ ხელშეკრულების შინაარსი და მისი თანმდევი შედეგები.

5.4. პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ თუ მოსარჩელე მართლაც არ გასცნობია ხელშეკრულების შინაარსს და ისე მოაწერა მას ხელი, ნდობით განპირობებული უხეში გაუფრთხილებლობაა. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი კი, ითვალისწინებს გარიგების ბათილობას იმ შემთხვევაში, როდესაც არანამდვილი ნება ფორმირებულია იძულების, მოტყუების ან შეცდომის საფუძველზე და არა ნდობით გამოწვეული უხეში გაუფრთხილებლობის გამო, რაც გამოიხატება ნების გამომვლენის მიერ დოკუმენტის ხელმოწერით, მისი შინაარსის გაცნობის გარეშე.

5.5. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე საკასაციო საჩივარი წარადგინა ლ.კ–მა, რომლითაც მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით - სააპელაციო სასამართლოში, საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნება.

6. კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

6.1. კასატორის მტკიცებით, სააპელაციო პალატამ სამართლებრივად არასწორად შეაფასა საქმის ფაქტობრივი გარემოებები და არასწორად განსაზღვრა მოთხოვნის დამფუძნებელი ნორმა, კერძოდ, კასატორი ამტკიცებს, რომ მისი მოტყუება არ უკავშირდებოდა ხელშეკრულების შინაარსს, არამედ ხელშეკრულების მეორე მხარეს, როდესაც ერთი კომპანია მოტყებით ჩაანაცვლეს მეორე კომპანიით. სახელდობრ, მას პირველი ორი სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება დადებული ჰქონდა შპს „ო–ისთან,“ რომელიც კეთილსინდისიერი კრედიტორია და რომელსაც განსაკუთრებულად ენდობოდა. მესამე ხელშეკრულება, ნოტარიუსისა და კომპანიის დირექტორის მოტყუებით, გაფორმდა არაკეთილსინდისიერ კრედიტორ შპს „ო...“-თან, რომელთანაც ხელშეკრულების გაფორმების სურვილი მხარეს არ გააჩნდა, რადგან შპს „ო–ი“ დააფუძნა რექტორმა, აკადემიკოსმა რ.ხ–ძემ, შპს „ო...-ის“ 100%-იანი წილის მფლობელს კი, ხ. გაჩეჩილაძე (კასატორის სიტყვებით - მევახშე) წარმოადგენდა.

6.3. კასატორი კრედიტორის არაკეთილსინდისიერების ფაქტს უკავშირებს მისთვის შეუსაბამოდ მაღალი პროცენტის დაკისრებას, რამაც საბოლოოდ იპოთეკით დატვირთული უძრავი ქონების უდაბლეს ფასად რეალიზაცია შეიძლება გამოიწვიოს.

6.3. კასატორი მიიჩნევს, რომ სააპელაციო პალატამ არ გამოიყენა უზენაესი სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკა (ას-1052-972-2017), რომლის თანახმადაც ხელშეკრულების ბათილად ცნობისთვის საკმარისია მოტყუების ობიექტური ფაქტის არსებობა, რაც გამოიხატება ხელშეკრულების მეორე მხარისთვის არასწორი და არასრული ფაქტობრივი ინფორმაციის მიწოდებით. სამართლებრივად მნიშვნელობის მქონეა იმ სახის გასაკიცხი მოქმედებაც, რაც გარიგების დადების საფუძველი გახდა, როცა აშკარაა, რომ ამგვარი მართლსაწინააღმდეგო მოქმედების გარეშე არ დაიდებოდა.

6.4. კასატორი ამტკიცებს, რომ ნოტარიუს ნ.ბ–ძის მიერ გაცემული სააღსრულებო ფურცელი არის უკანონო (15 000 ლარის ნაწილში), რადგან ეს დოკუმენტიც გაცემულია მოტყუებით დადებული გარიგების საფუძველზე და მიზნად ისახავს იპოთეკით დატვირთული უძრავი ქონების იაფად ხელში ჩაგდებას.

6.5. აგრეთვე, კასატორი მოითხოვს საქმეზე გამოყენებული უზრუნველყოფის ღონისძიების გაუქმებასაც და ამტკიცებს, რომ მისი გაუქმების გარეშე მხოლოდ არაკეთილსინდისიერ კრედიტორს დაიცავენ და მოვალის მართლზომიერი ინტერესის მიღწევა შეუძლებელი გახდება.

6.6. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2022 წლის 4 ნოემბრის განჩინებით, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, ლ.კ–ის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

7. საკასაციო სასამართლომ, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და მიიჩნევს, რომ დაუშვებელია შემდეგ გარემოებათა გამო:

8. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

9. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.

10. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია. დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება - დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.

11. საკასაციო პალატის განსჯით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, კასატორს არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება), რის გამოც დადგენილად მიიჩნევა შემდეგი:

- 2011 წლის 15 ივნისს შპს „ო–სა“ და მოსარჩელეს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მოსარჩელემ გამსესხებლისაგან ისესხა 5000 აშშ დოლარი, თვეში 4% სარგებლის დარიცხვით. სესხი გაიცა 1 წლის ვადით, 2012 წლის 15 ივნისის ჩათვლით. სესხის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, რომლის მისამართია: ქ.თბილისი, ........ ქუჩა N14ა, ბინა N10, ს/კ N...........

- 2012 წლის 12 აპრილს იმავე მხარეებს შორის გაფორმდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მოსარჩელემ ისესხა 10 000 აშშ დოლარი, თვეში 4% სარგებლის დარიცხვით, ერთი წლის ვადით, 2013 წლის 12 აპრილის ჩათვლით.

- 2013 წლის 17 აპრილს მოსარჩელესა და შპს „ო...“-ს შორის გაფორმდა სანოტარო წესით დამოწმებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის მიხედვით, მოსარჩელემ ისესხა 15 000 აშშ დოლარი, თვეში 3%-ის დარიცხვით, ექვსი თვის ვადით, 2013 წლის 17 ოქტომბრის ჩათვლით. სესხის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების უზრუნველსაყოფად იპოთეკით დაიტვირთა მსესხებლის კუთვნილი უძრავი ნივთი.

- 2016 წლის 5 მაისს ნოტარიუს ნ.ბ–ძის მიერ გაიცა სააღსრულებო ფურცელი (სანოტარო მოქმედების რეესტრის ნომერი N160470118), რომლის მიხედვით, მოსარჩელის წინაშე მოპასუხის ვალდებულება, 2013 წლის 17 აპრილს ნოტარიუსის მიერ დამოწმებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების საფუძველზე, განისაზღვრა შემდეგნაირად: სესხის ძირითადი თანხა 15 000 აშშ დოლარი, დარიცხული სარგებელი 13050 აშშ დოლარი, სულ მოთხოვნის თანხა 28050 აშშ დოლარი, აგრეთვე, სააღსრულებო ფურცლის გაცემის ხარჯი 129.08 ლარი. თანხის ამოღების მიზნით, დადგინდა მოსარჩელის კუთვნილი უძრავი ქონების რეალიზაცია.

- თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 10 ივლისის გადაწყვეტილებით, ბათილად იქნა ცნობილი ნოტარიუსის მიერ 25.05.2016 წელს გაცემული N160470118 სააღსრულებო ფურცლის მე-7 პუნქტში მითითებული ჩანაწერი 6000 აშშ დოლარის ნაწილში და აღნიშნული სააღსრულებო ფურცლის მე-7 პუნქტში კრედიტორის აღსასრულებელი ვალდებულების მოცულობა, დარიცხული სარგებლის ნაწილში, განისაზღვრა 7050 აშშ დოლარით, ნაცვლად 13 050 აშშ დოლარისა. ამავე სასამართლოს 2018 წლის 19 ნოემბრის კანონიერ ძალაში შესული დაუსწრებელი გადაწყვეტილებით კი, მოსარჩელის სარჩელი დაკმაყოფილდა. ნაწილობრივ გაუქმდა ნ.ბ–ძის მიერ 2016 წლის 5 მაისს გაცემული N160470118 სააღსრულებო ფურცლის მე-7 პუნქტში მითითებული ჩანაწერი დარიცხული სარგებლის ნაწილში და აღნიშნული სააღსრულებო ფურცლის მე-7 პუნქტში კრედიტორის აღსასრულებელი ვალდებულების მოცულობა განისაზღვრა სესხის ძირითადი თანხით - 15 000 აშშ დოლარით. დანარჩენ ნაწილში სააღსრულებო ფურცელი დარჩა უცვლელად.

12. განსახილველი დავის ფარგლებში საკასაციო სასამართლოს შეფასების საგანია კასატორის მიერ გამოვლენილი ნების ნამდვილობა. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ნების გამოვლენის ფორმებს გარიგებებში უაღრესად დიდი პრაქტიკული დატვირთვა აქვთ, რადგან არსებობს გამოხატული ნების მიმართ კონტრაჰენტის ნდობის დაცვის ღირსი ინტერესი, ამიტომ გასათვალისწინებელია პირის მტკიცება, რომ მას არ ჰქონდა ის ნება, რაც გამოხატა, თუ მისი ნების გარეგანი გამოხატულებით მეორე მხარემ კეთილსინდისიერად ირწმუნა, რომ უფლებებით აღიჭურვა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ნების გამოხატვა, რომელიც გარკვეული სამართლებრივი შედეგებისსკენ არის მიმართული, დაკავშირებულია არა მხოლოდ უფლებების, არამედ მოვალეობების წარმოშობასთან. შესაბამისად, საწინააღმდეგოს დადასტურებამდე ივარაუდება, რომ პირის მიერ გამოვლენილი ნება მის ნამდვილ ნებას შეესაბამება. ეს პრეზუმფცია ქარწყლდება, თუ დადასტურდება, რომ ნება ისეთ პირობებში გამოვლინდა, რომლებიც ნამდვილი ნებისადმი გამოვლენილი ნების შესაბამისობას გამორიცხავს. ასეთ შემთხვევაში, ნების გამომვლენი დაცული უნდა იყოს გამოვლენილი არანამდვილი ნების თანამდევი შედეგებისგან (შედ. იხ. სუსგ №ას-620-592-2016, 6 მარტი, 2017 წელი).

13. სამართლებრივი უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე, სამართლებრივი წესრიგი ვერ დაუშვებდა ვარაუდს, რომ ნამდვილი და გამოვლენილი ნება ერთმანეთს არ შეესაბამება. ეს საფრთხეს შეუქმნიდა ბაზრის სამართლებრივ სტაბილურობას. ამის დაშვება შესაძლებელია მხოლოდ იშვიათ გამონაკლის შემთხვევებში. თუმცა, ბუნებრივია, რომ სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეები ნებსით თუ უნებლიეთ უშვებენ შეცდომებს. ბაზრის უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე, ყველა სახის შეცდომა ვერ წარმოშობს შეცილების საფუძველს (იხ. სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხ. 1-146, თბილისი, 2017, გვ. 410, 411), ამიტომ კანონი გარიგების საცილოდ გახდომის საფუძვლად მიიჩნევს მხოლოდ არსებით შეცდომას (იხ. ლადო ჭანტურია, „სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი“, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი, 2011, გვ. 366).

14. შეცდომა უნდა იყოს ნების გამოვლენის განმსაზღვრელი, ანუ უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი პირის „სუბიექტურ“ შეცდომასა და მისი ნების გამოვლენას შორის. ამასთან, ეს შეცდომა „ობიექტურად“ არსებითი უნდა იყოს (იხ. სუსგ. საქმე №ას-1577-2018 6 ივლისი, 2020 წელი). საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი განსაზღვრავს არსებითი შეცდომის სხვადასხვა სახეს, კერძოდ, 73-ე მუხლის შესაბამისად, არსებით შეცდომად მიიჩნევა, როცა: ა) პირს სურდა, დაედო სხვა გარიგება და არა ის, რომელზედაც მან გამოთქვა თანხმობა; ბ) პირი ცდება იმ გარიგების შინაარსში, რომლის დადებაც მას სურდა; გ) არ არსებობს ის გარემოებები, რომელთაც მხარეები, კეთილსინდისიერების პრინციპებიდან გამომდინარე, განიხილავენ გარიგების საფუძვლად. გარდა აღნიშნულისა, არსებითად შეიძლება მიჩნეულ იქნეს შეცდომა კონტრაჰენტის პიროვნებაში [მუხლი 74-ე], უფლებაში [მუხლი 75-ე] ან გარიგების მოტივში [მუხლი 76-ე]. განსახილველ შემტხვევაში, კასატორი ამტკიცებს, რომ მისი მოტყუება არ უკავშირდებოდა ხელშეკრულების შინაარსს, არამედ ხელშეკრულების მეორე მხარეს, როდესაც ერთი კომპანია მოტყებით ჩაანაცვლეს მეორე კომპანიით. სახელდობრ, მას პირველი ორი სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება დადებული ჰქონდა შპს „ო–ისთან,“ რომელიც კეთილსინდისიერ კრედიტორს წარმოადგენდა და რომელსაც განსაკუთრებულად ენდობოდა. მესამე ხელშეკრულება, ნოტარიუსისა და კომპანიის დირექტორის მოტყუებით, გაფორმდა არაკეთილსინდისიერ კრედიტორ შპს „ო...“-თან, რომელთანაც ხელშეკრულების გაფორმების სურვილი მხარეს არ გააჩნდა, რადგან შპს „ო–ი“ დამფუძნებელი იყო რექტორ, აკადემიკოს რ.ხ–ძის მიერ, შპს „ო...“-ის 100%იანი წილის მფლობელს კი, ხ. გაჩეჩილაძე (კასატორის სიტყვებით – მევახშე) წარმოადგენდა.

15. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ შეცდომის არსებითად მიჩნევისათვის აუცილებელია სხვადასხვა სუბიექტურ-ობიექტური კრიტერიუმების გათვალისწინება, მაგალითად, უნდა დადგინდეს, თუ „რა ზომებს მიიღებდა მსგავს ვითარებაში გონიერი ადამიანი, რომ სცოდნოდა საქმის ჭეშმარიტი მდგომარეობის შესახებ“ (იხ. ბ.ზოიძე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი პირველი, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი 2002, გვ. 224; ლადო ჭანტურია, „სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი“, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი, 2011, გვ. 366, 367). შეცდომა არსებითია იმ შემთხვევაში, „თუკი პირი ასეთ სიტუაციაში საერთოდ არ დადებდა გარიგებას, ან დადებდა მას სრულიად განსხვავებული პირობებით“ (იხ. ბ. ზოიძე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი პირველი, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი 2002, გვ. 224). ზოგადი თვალსაზრისით, შეცდომა არსებითად შესაძლებელია მიჩნეულ იქნეს მაშინაც, როდესაც ზოგადი საბაზრო შეხედულებითა და ნების გამომვლენის გადმოსახედიდან, არასასურველი სამართლებრივი ბოჭვის გაგრძელება მიუღებელია (იხ. ,,სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი“, წიგნი I, მუხ. 1-146, თბილისი, 2017, გვ. 412).

16. პალატა განსაკუთრებულ ყურადღებას მიაპყრობს იმ გარემოებას, რომ შეცდომით დადებული გარიგების ბათილად ცნობის მოთხოვნისას სასამართლო, უპირველესად, ამოწმებს მოსარჩელის მიერ შეცილების კანონით დადგენილი ვადის დაცვის ფაქტს. იურიდიულ დოქტრინაში გამოთქმული მოსაზრებების თანახმად, შეცილების უფლება არა მხოლოდ გარიგების გაუქმების უფლებაა, არამედ მისთვის ნამდვილობის მინიჭების უფლებაც. ამდენად, შეცილების უფლება მეტად ძლიერი საშუალებაა სამართლებრივ ურთიერთობაზე ზემოქმედებისათვის. შესაბამისად, ის არ შეიძლება იყოს შეუზღუდავი. წინააღმდეგ შემთხვევაში, სამართლებრივი ურთიერთობების არასტაბილურობის საფრთხე ძალიან დიდი იქნებოდა. ამ საფრთხეს ითვალისწინებს კანონი და შეცილების უფლებას განსაზღვრულ ჩარჩოებში აქცევს (იხ. ლადო ჭანტურია, „სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი“, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი, 2011, გვ. 397). უცილო (არარა) გარიგებების ბათილობისაგან განსხვავებით, რაც კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში ავტომატურად დგება და არ საჭიროებს შესაბამის შედეგზე მიმართულ არანაირ დამატებით მოქმედებას (მაგალითად, რაიმე ფორმით ბათილად გამოცხადებას), საცილო გარიგება დადების მომენტიდან ბათილი იქნება მხოლოდ ნამდვილი შეცილების შემთხვევაში. შესაბამისად, დადების მომენტში საცილო გარიგება ნამდვილია, თუმცა არსებობს გარემოებანი, რომელთა გამოც ის შეიძლება შემდგომში გახდეს ბათილი. შეცილება ცვლის არსებულ სამართლებრივ მდგომარეობას, ვინაიდან იგი მიმართულია არსებული სამართლებრივი ურთიერთობის გაქარწყლებაზე. ამდენად, შეცილება სამართლებრივი ურთიერთობის ბედის ცალმხრივად „განმსაზღვრელი“ ნების გამოვლენა თუ გარიგებაა (იხ. დავით კერესელიძე, „კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები“, ევროპული და შედარებითი სამართლის ინსტიტუტის გამომცემლობა, თბილისი, 2009 წელი, გვ. 269-270).

17. შეცილების კანონით დადგენილ ვადაში განხორციელება სასამართლოს მხრიდან სავალდებულო შემოწმებას დაქვემდებარებული საკითხია. იგი სამართლის თეორიაში ე.წ. სასამართლო შესაგებლის სახელით არის ცნობილი. შეცილების სამართლებრივი ბუნება კარგად ჩანს მისი ხანდაზმულობის სამართლებრივ ინსტიტუტთან შედარებისას. შეცილება და ხანდაზმულობა განსხვავებული სამართლებრივი ინსტიტუტებია, სხვადასხვა სამართლებრივი შედეგით. ხანდაზმულობა სამართალში ფაქტის საკითხია და მასზე მითითება მოპასუხის ვალდებულებაა, განსხვავებით შეცილების ინსტიტუტისგან. საცილო გარიგებებში, შეცილების ვადა სარჩელის მატერიალური დაკმაყოფილება-დაუკმაყოფილებლობის წინაპირობაა, რომლის შეცილება ვადის დაცვით მუხლის ნორმატიული შემადგენლობის კომპონენტია. არ აქვს მნიშვნელობა, მოპასუხე უთითებს თუ არა მოსარჩელის მიერ გამოყენებულ გარიგების შეცილების ვადაზე, მოსამართლემ თავად უნდა გამოარკვიოს, თუ როდის და რა მეთოდით გახადა საცილო მოსარჩელემ სადავო გარიგება. თუკი სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოსარჩელემ არ გამოიყენა შეცილების ვადა, იმისდა მიუხედავად, მოპასუხე უთითებს თუ არა ამ გარემოებაზე, სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს, განსხვავებით ხანდაზმულობის ინსტიტუტისგან, როცა ხანდაზმული სარჩელის დაკმაყოფილებაც არის შესაძლებელი, თუკი მოპასუხე არ უთითებს ხანდაზმულობასთან დაკავშირებულ ფაქტებზე (იხ. სუსგ საქმე №ას-15-15-2016, 01 მარტი, 2016 წელი; სუსგ საქმე №ას-548-511-2017, 31 ივლისი, 2017 წელი).

18. სამოქალაქო კოდექსის 79-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, შეცდომით დადებული გარიგების შემთხვევაში, შეცილება დასაშვებია შეცილების საფუძვლის შეტყობის მომენტიდან ერთი თვის ვადის დაცვით. წინამდებარე საქმეში დადგენილია, რომ სადავო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება (გაფორმებული შპს „ო..."-თან) დაიდო 2013 წლის 17 აპრილს, ხოლო სარჩელი აღძრულია 2019 წლის 6 სექტემბერს (იხ. ტ. I, ს. ფ. 1), შეცილების ერთთვიანი ვადის დარღვევით, რაც სასამართლოს ავალდებულებს, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარი თქვას დავის შინაარსობრივი შესწავლისა და მხარეთა არგუმენტების სამართლებრივი შეფასების გარეშე. ამასთან, ვინაიდან საკასაციო სასამართლო შებოჭილია საკასაციო საჩივრის ფარგლებით (საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლი) და კასატორი ცალსახად აცხადებს, რომ იგი გარიგების შინაარსში არ მოტყუებულა, არამედ შეცდომაში შეიყვანეს გარიგების კონტრაჰენტთან დაკავშირებით, ამიტომ საკასაციო პალატა მოკლებულია შესაძლებლობას სამართლებრივი შეფასება მისცეს პირის გარიგების შინაარსში მოტყუების ფაქტს. გარდა ამისა, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორის მიერ საკასაციო საჩივარში მითითებული ერთგვაროვანი პრაქტიკაც (ას-1052-972-2017), მოცემულ დავაში არარელევანტურია, ვინაიდან ეს საქმე არ შეეხება გარიგების ბათილად ცნობას კონტრაჰენტის პიროვნებაში შეცდომის მოტივით.

19. საკასაციო პალატამ მიიჩნია, რომ ვინაიდან კასატორის შედავება სააპელაციო სასამართლოს განჩინებასთან დაკავშირებით დაუშვებელია, ამიტომ ასევე დაუსაბუთებელია სარჩელზე გამოყენებული უზრუნველყოფის გაუქმების მოთხოვნის თაობაზე მისი პოზიცია.

20. საქმის მასალებში წარმოდგენილია 2024 წლის 4 მარტს, ლ.კ–ის მიერ შედგენილი მორიგების პირობები, რის საფუძველზეც მხარე მოითხოვს საქმის სასამართლო მედიაციისთვის გადაცემას. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ არ უნდა დაკმაყოფილდეს ლ.კ–ის ეს შუამდგომლობაც, რადგან იგი არ აკმაყოფილებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 187³-ე მუხლით გათვალისწინებულ სასამართლო მედიაციას დაქვემდებარებული დავების პირობებს, ხოლო ნებაყოფლობითი მედიაციისთვის გადასაცემად მხარეს არ წარმოუდგენია მოწინააღმდეგე მხარის თანხმობა.

21. ამდენად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი ვერ მიუთითებს რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

22. კასატორმა ვერ დაასაბუთა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს ეწინააღმდეგება.

23. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

24. ამავდროულად, გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან, ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

25. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. ლ.კ–ი განთავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადასახადისგან სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 46-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408.3-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. ლ.კ–ის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. ლ.კ–ის შუამდგომლობა საქმის სასამართლო მედიაციისთვის გადაცემის შესახებ არ დაკმაყოფილდეს;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ამირან ძაბუნიძე

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

თეა ძიმისტარაშვილი