საქმე №ას-217-2025 30 ივნისი, 2025 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

გოჩა ჯეირანაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ლაშა ქოჩიაშვილი, ამირან ძაბუნიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – ა.ს–ი (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ნ.კ–ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 21 ნოემბრის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება

დავის საგანი – სამკვიდრო მოწმობის ნაწილობრივ ბათილად ცნობა, მემკვიდრედ და სადავო უძრავი ქონების 1/3 წილის მესაკუთრედ ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 21 ნოემბრის გადაწყვეტილებით ნ.კ–ის (შემდგომში - „მოსარჩელე“) სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა; გაუქმდა მცხეთის რაიონული სასამართლოს 2024 წლის 17 აპრილის გადაწყვეტილება; მოსარჩელის სარჩელი დაკმაყოფილდა; ნაწილობრივ ბათილად იქნა ცნობილი სამკვიდრო მოწმობა რ/ნ 160733799 (05.07.2016) უძრავი ქონების, მდებარე ყაზბეგის რაიონი, დაბა ......... (ს.კ. ........), 1/3-ის ნაწილში; მოსარჩელე, როგორც ლ.გ–ის პირველი რიგის კანონისმიერი მემკვიდრე, ცნობილ იქნა რ. და თ.გ–ის მემკვიდრედ და სადავო უძრავი ქონების, მდებარე ყაზბეგის რაიონი, დაბა .........., 1/3 წილის მესაკუთრედ (ს.კ. ..........).

2. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

2.1. 2016 წლის 11 ივლისს მოსარჩელემ მცხეთის რაიონულ სასამართლოს სარჩელით მიმართა ა.ს–ის (შემდგომში - „მოპასუხე“ ან „კასატორი“) მიმართ და მოითხოვა:

2.1.1. ნაწილობრივ ბათილად იქნას ცნობილი სამკვიდრო მოწმობა რ/ნ 160733799 (05.07.2016) უძრავი ქონების, მდებარე ყაზბეგის რაიონი, დაბა .......... (ს.კ. ........), 1/3-ის ნაწილში;

2.1.2. მოსარჩელე, როგორც ლ.გ–ის პირველი რიგის კანონისმიერი მემკვიდრე, ცნობილ იქნას რ. და თ.გ–ის მემკვიდრედ და სადავო უძრავი ქონების, მდებარე ყაზბეგის რაიონი, დაბა .........., 1/3 წილის მესაკუთრედ (ს.კ. .......);

2.2. მოპასუხეს, რომელსაც კანონით დადგენილი წესით ჩაბარდა სარჩელი და თანდართული მასალები, შესაგებელი არ წარმოუდგენია;

2.3. შესაგებლის წარმოუდგენლობის გამო სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები დამტკიცებულად ითვლება;

2.4. პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დაუსწრებელი გადაწყვეტილების მიღება მიზანშეწონილად არ იქნა მიჩნეული და საქმე განხილულია ზეპირი მოსმენით, რა დროსაც მოპასუხე მხარეს მიეცა შესაძლებლობა წარედგინა სამართლებრივი მოსაზრებები სასარჩელო მოთხოვნასთან დაკავშირებით. მოპასუხის განმარტებით, სარჩელი სამართლებრივად დაუსაბუთებელია, მოსარჩელეს არ გააჩნია სწორი იურიდიული ინტერესი, შესაბამისად, არ არსებობს სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძვლები.

3. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ სადავო ქონების საკომლო ქონებაში არსებობის, სამკვიდრო მასის და სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობით მიღების შესახებ გარემოებები მოსარჩელის სამტკიცებელ გარემოებებს წარმოადგენდა. ვინაიდან მოპასუხეს შესაგებელი არ წარუდგენია, სარჩელში მითითებული ფაქტები დამტკიცებულად უნდა ჩაითვალოს მტკიცებულებათა გამოკვლევის გარეშე.

4. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსკ-ის 982.1, 408.1, 1336.1, 1433-ე, 1424-ე, 1421-ე მუხლებით და მიიჩნია, რომ საქმეზე შესაგებლის წარუდგენლობის გამო დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები იურიდიულად ამართლებდა სასარჩელო მოთხოვნას, მათ შორის, დგინდებოდა მოსარჩელის ნამდვილი იურიდიული ინტერესის არსებობა აღიარებითი სარჩელის ნაწილში. კერძოდ, რ. და თ.გ–ის კომლში შედიოდა სადავო უძრავი ქონება, რომელიც ასევე შევიდა რ. და თ.გ–ის სამკვიდრო მასაში. მათი სამკვიდრო ფაქტობრივი ფლობით მიიღეს მათმა შვილებმა - ლ., ნ. და მ.გ–ებმა. შესაბამისად, თითოეულის წილია სადავო ქონების 1/3. მიუხედავად ამისა, სადავო უძრავი ქონება სრულად აღრიცხულია მ.გ–ის სახელზე. მ.გ–ის პირველი რიგის კანონისმიერი მემკვიდრეა მოპასუხე, რომელსაც მიღებული აქვს მ.გ–ის სამკვიდრო, ხოლო ლ.გ–ის კანონისმიერი მემკვიდრეა მოსარჩელე, რომელიც ლ.გ–ის გარდაცვალებიდანვე დაეუფლა სადავო ქონებას.

5. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, ვინაიდან სადავო უძრავი ქონება, მდებარე: ყაზბეგის რაიონი, დაბა .......... (დაუზუსტებელი ფართობი 780 კვ.მ., ს.კ. ........) საკუთრების უფლებით არის აღრიცხული მ.გ–ის საკუთრებაში სრულად, ხოლო მ.გ–ის სამკვიდრო სრულად აქვს მიღებული მის შვილს - მოპასუხეს, აღნიშნულის თაობაზე გაცემული სამკვიდრო მოწმობის ნაწილობრივ ბათილად ცნობა და სადავო ქონების 1/3 წილზე მოსარჩელის საკუთრების უფლების აღიარება მას წარმოუშობს საჯარო რეესტრში საკუთრების აღრიცხვის საფუძველს, მიუხედავად იმისა, რომ შედავებული და გაუქმებული არ არის მ.გ–ის სახელზე საკუთრების უფლების აღრიცხვის საფუძვლად საჯარო რეესტრის ამონაწერში მითითებული საგადასახადო სია.

6. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მოსარჩელის დედა ლ.გ–ი თ.გ–ის გარდაცვალების დროიდან კანონის საფუძველზე (სსკ-ის 1307-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი, 1336.1, 1319-ე-1320-ე, 1433-ე, 1421-ე მუხლები) გახდა მისი დანაშთი უძრავი ქონების 1/3 ნაწილის მესაკუთრე, ხოლო მისმა დამ მ.გ–მა ხელყო მისი სამართლებრივი სიკეთე და მისი თანხმობის გარეშე მთლიანი სამკვიდროს მესაკუთრედ დარეგისტრირდა საჯარო რეესტრში, რის შედეგადაც ლ.გ–ის მემკვიდრე მოსარჩელე დაზარალდა, ხოლო, ვინაიდან მ.გ–ის სამკვიდრო სრულად მიიღო მოპასუხემ, ამდენად, სახეზეა მოპასუხის გამდიდრება მოსარჩელის ხარჯზე და ის ვალდებულია მოსარჩელეს სსკ-ის 982.1 და 408-ე მუხლების საფუძველზე უძრავი ქონების 1/3 ნაწილზე საკუთრების უფლება უკან დაუბრუნოს. იმ ფაქტობრივი მოცემულობის გამო კი, რომ მოსარჩელის წილი ქონება საჯარო რეესტრში რეგისტრირებულია კვლავ მ.გ–ის სახელზე, სასარჩელო მოთხოვნების სრულად დაკმაყოფილების გზით მიიღწევა მოსარჩელის სასურველი სამართლებრივი შედეგი.

7. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოპასუხემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი და მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება.

8. კასატორმა მიუთითა სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

8.1. მოპასუხეს წარმოდგენა არ ჰქონდა, თუ შეიძლებოდა რაიმე სახის დავა ყოფილიყო მის წინააღმდეგ სასამართლოში, მით უმეტეს, მოსარჩელესთან. იგი მიდიოდა ტყეში (მეტყვეა) ხანგრძლივი დროით, აგვიანდებოდა და ნივთებით დატვირთულს ქუჩაში მიაწოდა კონვერტი კურიერმა, რომელშიც, როგორც ხანგრძლივი დროის შემდეგ სახლში დაბრუნებულმა აღმოაჩინა, ყოფილა სარჩელი თანდართულ დოკუმენტებთან ერთად. ვინაიდან მოპასუხეს არასდროს ჰქონდა სასამართლოსთან ურთიერთობა, მას ვერც წარმოედგინა, რომ სასამართლოსგან იქნებოდა გზავნილი მის წინააღმდეგ. შესაბამისად, არ გაუხსნია კონვერტი და კარებში დატოვა, წავიდა თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესასრულებლად და, როდესაც სახლში დაბრუნდა და გახსნა კონვერტი, შეტყობისთანავე ჩაერთო დავაში. სასამართლოს ფორმალური მიდგომა არასწორია, მოსარჩელის პოზიციის საფუძვლიანობის შემოწმებისთვის მას ერთობლივად უნდა შეეფასებინა საქმის განხილვის პროცესში მოპასუხის მიერ განხორციელებული ქმედებები და ზოგადად, საქმის ფაქტობრივი მოცემულობა. მოპასუხემ საქმის საწყის ეტაპზევე და შემდგომაც დააფიქსირა საკუთარი ინტერესი დავის მიმართ. იგი გამოცხადდა სასამართლოს მიერ დანიშნულ პირველივე და შემდგომ სხდომებზე, რაც ვერ იქნება შეფასებული საქმის გაჭიანურების მცდელობად;

8.2. მიუხედავად იმისა, რომ აღძრულია აღიარებითი სარჩელი, სარჩელში არ არის შევსებული სავალდებულოდ შესასვები და დასასაბუთებელი გრაფა იურიდიულ ინტერესთან მიმართებით;

8.3. მოსარჩელე არ წარმოადგენდა კომლის წევრს. სარჩელს ახლდა კომლის წევრთა შესახებ საარქივო ცნობა 1976-1978 წლების მდგომარეობით, რომლის წევრებიც იყვნენ მხოლოდ თ. და რ. გ–ები, ხოლო ქონება კომლს კომლის უკანასკნელი წევრის გარდაცვალების დროისთვის არ ერიცხებოდა. მცხეთის რაიონულმა სასამართლომ საქმეზე გამოკვლეული მტკიცებულებების შეფასების საფუძველზე აბსოლუტურად სწორად მიიჩნია, რომ მოსარჩელემ ვერ დაამტკიცა სადავო ქონებაზე თ. გ–ის კომლის საკუთრება, რადგან წარმოდგენილი საარქივო ცნობა ინფორმაციას იძლეოდა მხოლოდ კომლის წევრთა შესახებ 1976-1978 წლების მდგომარეობით, თუმცა რა ქონება ერიცხებოდა აღნიშნული დროისათვის კომლს და შედიოდა თუ არა კომლის საკუთრებაში სადავო ქონება, ამის შესახებ მოსარჩელეს არ წარმოუდგენია რელევანტური და უტყუარი რაიმე მტკიცებულება;

8.4. სარჩელზე არ იყო წარმოდგენილი ინფორმაცია ნოტარიუსთა პალატიდან, ხომ არ იყო სამკვიდრო მოწმობები გაცემული მამკვიდრებელთა დანაშთ ქონებაზე, როგორც თ.სა და რ. გ–ებზე, ისე - ლ.გ–ზე. სარჩელს არ ერთვოდა არც მოსარჩელის მიერ ლ.გ–ის სამკვიდროს ფაქტობრივად დაუფლების ფაქტის დამადასტურებელი მტკიცებულება და არც - ლ.გ–ის მიერ თ–სა და რ.ის დანაშთი სამკვიდროს ფაქტობრივად დაუფლების ფაქტის დამადასტურებელი მტკიცებულება. სარჩელს არ ახლდა თ–სა და რ. გ–ების გარდაცვალების მოწმობები;

8.5. დავა შეეხებოდა ისეთი სამკვიდრო მოწმობის ბათილობას, რომელიც გაცემული იყო პირველი რიგის მემკვიდრეზე, ხოლო მოსარჩელე იყო მამკვიდრებლისთვის მეორე რიგის მემკვიდრე;

8.6. სარჩელზე დართული 2003 წლის სასამართლოს გადაწყვეტილებიდან ირკვევა, რომ ლ.გ–ის მემკვიდრემ, მოსარჩელის ძმამ მოიგო დავა რ. და თ.გ–ის კუთვნილ მიწის ნაკვეთთან მიმართებით ოჯახის ნათესავთან, რომელიც თანხის გადახდის სანაცვლოდ დაუთმო მოწინააღმდეგე მხარეს. ამდენად, სააპელაციო სასამართლო ვალდებული იყო სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები, დამტკიცებულად ჩათვლამდე, განეხილა სარჩელზე თანდართულ მტკიცებულებებთან ერთად, რომ არ მიეღო უკანონო და გაუმართლებელი გადაწყვეტილება. გამომდინარე აქედან, სახეზეა მოსარჩელის უსაფუძვლო გამდიდრება;

8.7. მოსარჩელეს არ დაუყენებია სასამართლოსთვის მოთხოვნა შესაგებლის წარმოუდგენლობის გამო დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის შესახებ. არც სასამართლოს სხდომაზე უშუამდგომლია შესაგებლის წარმოუდგენლობის გამო დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანაზე, რითაც დასტურდება, რომ ის დაეთანხმა საქმის არსებით განხილვას. ამასთან, აღნიშნულის შესახებ არაფერია ნათქვამი სააპელაციო საჩივარსა და სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვის დროს. იმ პირობებში, როდესაც საქმე უკვე განხილულია ზეპირი მოსმენით, რომელ საქმეზეც არცერთხელ არ ყოფილა დაყენებული შუამდგომლობა მოსარჩელის მიერ დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანაზე და, მათ შორის, არც კერძო საჩივარსა და სააპელაციო საჩივარში, სააპელაციო სასამართლოს არ უნდა ემსჯელა შესაგებლის წარუდგენლობის სამართლებრივ შედეგებზე;

8.8. საჯარო რეესტრში მ.გ–ის საკუთრების უფლების წარმოშობის სამართლებრივი საფუძველი - უფლების დამდგენი დოკუმენტი (საგადასახადო სია №618) მოსარჩელის მიერ არ არის შედავებული, ხოლო „მიწის ნაკვეთებზე უფლებათა სისტემური და სპორადული რეგისტრაციის წესისა და საკადასტრო მონაცემების სრულყოფის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის „რ“ ქვეპუნქტის თანახმად, საგადასახადო სია მართლზომიერი ფლობის დამადასტურებელი დოკუმენტია. შესაბამისად, მოპასუხეზე გაცემული სამკვიდრო მოწმობის ნაწილობრივ ბათილად ცნობა არ შეიძლება შედიოდეს მოსარჩელის იურიდიულ ინტერესთა სფეროში, რამეთუ ამ მოწმობის ნაწილობრივ ან თუნდაც მთლიანად ბათილად ცნობის პირობებშიც კი სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრედ რჩება მ.გ–ი. შესაბამისად, საჯარო რეესტრის ამჟამად არსებული ჩანაწერის ძალაში ყოფნის პირობებში, როცა არ არის დადგენილი მისი უზუსტობა და, რასაც, თავის მხრივ, საფუძვლად უდევს უფლების დამდგენი დოკუმენტი (საგადასახადო სია №618), სადავო ქონება ვერ შევა მოსარჩელის ბებიის და პაპის სამკვიდრო მასაში, რათა შემდგომ მოხდეს ამ სამკვიდრო ქონების 1/3 წილის მოსარჩელის სახელზე საკუთრების უფლებით აღრიცხვა საჯარო რეესტრში. ამასთან, მოსარჩელე მოპასუხის სახელზე გაცემული სამკვიდრო მოწმობის ბათილად ცნობის სამართლებრივი ურთიერთობის უშუალო მონაწილეს არ წარმოადგენს, რამეთუ ის არ არის სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრის მ.გ–ის კანონისმიერი ან/და ანდერძისმიერი მემკვიდრე ანუ სასარჩელო მოთხოვნას არ გააჩნია ნამდვილი იურიდიული ინტერესი;

8.9. სადავო ქონება წარმოადგენს არა კომლის ქონებას, არამედ მ.გ–ის დანაშთ ქონებას, რომელიც მან საგადასახადო სიით მიიღო. იმ პირობებში, როდესაც ძალაშია საკუთრების უფლების დამდგენი დოკუმენტი და იგი ბათილად არ არის ცნობილი კანონით დადგენილი წესით, მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნა სამკვიდრო მოწმობის ბათილად ცნობის და მესაკუთრედ აღიარების შესახებ უსაფუძვლოა.

9. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 4 მარტის განჩინებით მოპასუხის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

10. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

11. საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე [სსსკ-ის 391.5 მუხლი].

12. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება) [სსსკ-ის 407.2 მუხლი].

13. მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლოს შეფასების საგანია სასარჩელო მოთხოვნის იურიდიული მართებულობა. თუმცა, ამ საკითხის შეფასებამდე საკასაციო პალატა უპასუხებს კასატორის პრეტენზიას პირველი ინსტანციის სასამართლოში შესაგებლის წარუდგენლობის საპატიო მიზეზთან დაკავშირებით.

14. საკასაციო სასამართლო, პირველ რიგში, მიუთითებს მცხეთის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 23 მარტის საოქმო განჩინებაზე, რომლითაც მოპასუხის შუამდგომლობა შესაგებლის წარმოსადგენად ვადის განსაზღვრის თაობაზე არ დაკმაყოფილდა (იხ. ტ.1. ს.ფ. 122-123). პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტებით, მოპასუხის წარმომადგენელმა ვერ დაასახელა ის საპატიო მიზეზი, რის გამო არ არის წარმოდგენილი შესაგებელი 2016 წლის 28 ივლისიდან დღევანდელ სხდომამდე ანუ 2017 წლის 23 მარტამდე, საქმეში წარმოდგენილი არის ხელწერილი მოპასუხისთვის სარჩელის და თანდართული დოკუმენტების ჩაბარების თაობაზე, დათარიღებული 2016 წლის 28 ივლისით. სარჩელის და თანდართული დოკუმენტაციის ჩაბარებას მოპასუხე მხარე არ უარყოფს, თუმცა, თავის შუამდგომლობას აყრდნობს იმ საფუძველზე, რომ მას არ აქვს სათანადო იურიდიული განათლება და ამის გამო ვერ გააცნობიერა შესაგებლის წარმოდგენის ვალდებულება. სასამართლომ განმარტა, რომ გზავნილში საკმაოდ დეტალურად არის განმარტებული შესაგებლის წარმოდგენის ვალდებულება, შესაგებლის წარმოუდგენლობის შედეგები, რისი გაცნობიერებაც შესაძლებელი და ხელმისაწვდომია არაიურიდიული განათლების მქონე პირისთვისაც ან კიდევ, - მხარეს შეუძლია მიმართოს იურისტს და სასამართლოსგან მიღებული გზავნილის შინაარსი გაარკვიოს იურისტის დახმარებით. შესაბამისად, სასამართლომ შუამდგომლობა დაუსაბუთებლად მიიჩნია. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ, მართალია, პირველი ინსტანციის სასამართლომ სარჩელი არ დააკმაყოფილა და მოპასუხის სასარგებლო გადაწყვეტილება მიიღო, თუმცა, იმ პირობებში, როდესაც მოსარჩელე სააპელაციო საჩივარში აპელირებდა იმ გარემოებაზე, რომ მოპასუხეს არ ჰქონდა წარმოდგენილი შესაგებელი, სარჩელში მითითებული გარემოებები იურიდიულად ამართლებდა სასარჩელო მოთხოვნას და სასამართლომ არ გაითვალისწინა სსსკ-ის 232¹ მუხლის დათქმა (იხ. ტ. 4. ს.ფ. 26), მოპასუხეს სააპელაციო შესაგებელში უნდა მიეთითებინა, რომ არ არსებობდა ასევე დაუსწრებელი გადაწყვეტილების მიღების ფორმალური წინაპირობებიც, რაც მას არ განუხორციელებია. სააპელაციო შესაგებელში იგი აღნიშნავს შემდეგს: შესაგებლის წარუდგენლობის მიუხედავად სასამართლოს მიერ არ იქნა გამოტანილი დაუსწრებელი გადაწყვეტილება, რა ნაწილშიც სასამართლოს ქმედება აბსოლუტურად გამართლებულია, რამეთუ სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები იურიდიულად არ ამართლებს სასარჩელო მოთხოვნას (იხ. ტ. 4, ს.ფ. 51). გამომდინარე აქედან, სააპელაციო სასამართლომ ფაქტობრივად დადგენილად ჩათვალა დაუსწრებელი გადაწყვეტილების მიღების ფორმალური წინაპირობების არსებობა. შესაბამისად, შესაგებლის წარუდგენლობის საპატიო მიზეზზე საკასაციო პალატა ვერ იმსჯელებს [სსსკ-ის 407-ე მუხლი: საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება)].

15. რაც შეეხება სარჩელის იურიდიულ მართებულობას, საკასაციო პალატა მიუთითებს სსსკ-ის 232¹ მუხლზე, რომლის თანახმად, მოპასუხის მიერ ამ კოდექსის 201-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით დადგენილ ვადაში პასუხის (შესაგებლის) წარუდგენლობისას, თუ ეს გამოწვეულია არასაპატიო მიზეზით, მოსამართლეს ზეპირი მოსმენის გარეშე გამოაქვს დაუსწრებელი გადაწყვეტილება. ამასთანავე, მოსამართლე დააკმაყოფილებს სარჩელს, თუ სარჩელში მითითებული გარემოებები იურიდიულად ამართლებს სასარჩელო მოთხოვნას; წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსამართლე ნიშნავს სხდომას, რის შესახებაც ეცნობებათ მხარეებს ამ კოდექსის 70-ე-78-ე მუხლებით დადგენილი წესით. სხდომის ჩატარების შემთხვევაში მოპასუხისაგან მტკიცებულებათა მიღება არ ხდება და სასამართლო მოისმენს მოპასუხის მხოლოდ სამართლებრივ მოსაზრებებს სასარჩელო მოთხოვნასთან დაკავშირებით.

16. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის განმარტებით, 2007 წლის 28 დეკემბერს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსში განხორციელებული ცვლილებების მიხედვით, მოპასუხის მიერ პასუხის (შესაგებლის) წარდგენა სავალდებულო ხასიათს ატარებს (საქართველოს 28.12.2007წ.-ის კანონი N5669-სსმ), რაც იმაში გამოიხატება, რომ აღნიშნული საპროცესო ვალდებულების შეუსრულებლობა მხარისათვის უარყოფით საპროცესოსამართლებრივ შედეგებს იწვევს. კერძოდ, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ითვლება შეუდავებლად და, შესაბამისად, დამტკიცებულად. სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-7 ნაწილით გათვალისწინებული შესაგებლის წარუდგენლობის ფაქტი თავისთავად განსაზღვრავს მტკიცების საგანს, რადგანაც მოსარჩელე თავისუფლდება სარჩელში მითითებული ფაქტების მტკიცებისაგან. აღნიშნული გარემოება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის წინაპირობაცაა. საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილია მოპასუხის მიერ კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება, კერძოდ, სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან გამომდინარე, დგინდება, რომ მოპასუხე უნდა შეედავოს მოსარჩელის გამართულ, დასაბუთებულ მოთხოვნას ანუ დავის გადაწყვეტისათვის სამართლებრივად მნიშვნელოვან ფაქტობრივ გარემოებებს, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები (და არა მისი სამართლებრივი შეხედულებები) დამტკიცებულად ითვლება (იხ. სუს დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმე №ას-664-635-2016, 2 მარტი, 2017 წელი).

17. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის 232¹ მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევაში, დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანა არ წარმოადგენს საქმის განმხილველი სასამართლოს დისკრეციულ უფლებამოსილებას, რომლის დროსაც სასამართლო თვითონ წყვეტს საკითხს ამგვარი გადაწყვეტილების გამოტანაზე მიზანშეწონილობის საფუძველზე, არამედ კანონით იმგვარი იმპერატიული პირობაა დადგენილი, რომ სასამართლო ვალდებულია გამოიტანოს დაუსწრებელი გადაწყვეტილება. დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის ერთ-ერთ წინაპირობად მოსარჩელის შუამდგომლობის არსებობას, როგორც ეს გათვალისწინებულია სსსკ-ის 230-ე მუხლში, კანონმდებელი არ ითვალისწინებს, სსსკ-ის 232¹ მუხლით გათვალისწინებული დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანისათვის საკმარისია იმ პროცესუალური შემადგენლობის ნიშნების არსებობა, როგორიცაა სარჩელისა და თანდართული დოკუმენტაციის მოპასუხისათვის სსსკ-ის 70-78-ე მუხლების მოთხოვნათა დაცვით ჩაბარება და სასამართლოს მიერ განსაზღვრულ ვადაში, არასაპატიო მიზეზით, მოპასუხის მიერ პასუხის (შესაგებლის) წარმოუდგენლობა. ამ ფაქტობრივი წინაპირობების კუმულატიურად არსებობა ქმნის დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის ფორმალურ წინაპირობას, ხოლო, სარჩელის დაკმაყოფილების მიზნებისათვის კი, სახეზე უნდა იყოს ერთი დამატებითი პირობაც, როგორიცაა სასარჩელო მოთხოვნის იურიდიული მართებულობა (იხ. სუს დიდი პალატის განჩინება საქმე №ას-121-117-2016, 17 მარტი, 2016 წელი).

18. დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას, სასამართლო არ იხედება საქმეში, არ ამოწმებს და არ აფასებს მტკიცებულებებს, ვინაიდან ეს საჭირო არაა, რადგან გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტები დამტკიცებულად ითვლება, მაგრამ „იხედება კანონში,“ რათა მისცეს ამ დამტკიცებულად ჩათვლილ ფაქტებს იურიდიული შეფასება. თუ ასეთი შეფასების შედეგად აღმოჩნდება, რომ აღნიშნული ფაქტები ამართლებენ შესაბამისი კანონის თანახმად მოსარჩელის მოთხოვნას, სასამართლო გამოიტანს დაუსწრებელ გადაწყვეტილებას სარჩელის დაკმაყოფილების შესახებ. წინააღმდეგ შემთხვევაში სასამართლომ უნდა გამოიტანოს ჩვეულებრივი გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ (იხ. თ. ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბ., 2005, გვ. 399-400).

19. მოთხოვნის იურიდიული მართებულობის კვლევა, თავის მხრივ, მოიაზრებს მოთხოვნის დამფუძნებელი მატერიალურსამართლებრივი ნორმის სწორად განსაზღვრასა და იმის უტყუარად დადგენას, სარჩელში მითითებული და კანონის ძალით დადგენილად მიჩნეული გარემოებების სამართლებრივი თვალსაზრისით შეფასება იძლევა თუ არა დამფუძნებელი ნორმის შემადგენლობას. მითითებულ წინაპირობათაგან თუნდაც ერთ-ერთის არარსებობა იწვევს დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანაზე უარის თქმასა და მხარეთა დაბარებას სასამართლო სხდომაზე. ასეთ შემთხვევაში, განსხვავებულია მოპასუხის უფლებრივი მდგომარეობა, კერძოდ, მოპასუხისაგან მტკიცებულებები არ მიიღება, სამართლებრივი ბალანსი იმგვარია, რომ მოპასუხეს მხოლოდ სამართლებრივი შესაგებლის წარდგენის უფლება აქვს, ანუ თავდაცვის საპროცესო საშუალება მხოლოდ მოთხოვნასთან მიმართებით მისი სამართლებრივი მოსაზრებით შემოიფარგლება (იხ. სუსგ საქმე №ას-975-2019, 5 ივნისი, 2020 წელი).

20. ამდენად, დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას სასამართლო არ იხილავს მტკიცებულებებს და არ შედის მათ არსებით კვლევაში, მსჯელობს მხოლოდ სარჩელში მითითებულ ფაქტებზე და, სარჩელის შინაარსიდან გამომდინარე, დაუსწრებელი გადაწყვეტილება გამოაქვს იმ შემთხვევაში, თუ სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები იურიდიულად ამართლებს სასარჩელო მოთხოვნას.

21. მოცემულ საქმეში სასარჩელო მოთხოვნას წარმოადგენს სამკვიდრო მოწმობის ნაწილობრივ ბათილად ცნობა, მემკვიდრედ აღიარება და სამკვიდრო ქონების 1/3 წილის მესაკუთრედ ცნობა.

22. სააპელაციო პალატამ შესაგებლის წარუდგენლობის გამო დამტკიცებულად მიიჩნია სარჩელში მითითებული შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: რ. და თ.გ–ის კომლში შედიოდა სადავო უძრავი ქონება, რომელიც ასევე შევიდა რ. და თ.გ–ის სამკვიდრო მასაში. მათი სამკვიდრო ფაქტობრივი ფლობით მიიღეს მათმა შვილებმა - ლ., ნ. და მ.გ–ებმა. შესაბამისად, თითოეულის წილია სადავო ქონების 1/3. მიუხედავად ამისა, სადავო უძრავი ქონება სრულად აღრიცხულია მ.გ–ის სახელზე. მ.გ–ის პირველი რიგის კანონისმიერი მემკვიდრეა მოპასუხე, რომელსაც მიღებული აქვს მ.გ–ის სამკვიდრო, ხოლო ლ.გ–ის კანონისმიერი მემკვიდრეა მოსარჩელე, რომელიც ლ.გ–ის გარდაცვალებიდანვე დაეუფლა სადავო ქონებას (იხ. წინამდებარე განჩინების მე-4 პუნქტი). გამომდინარე აქედან, სადავო ქონების საკომლო ქონებაში არსებობისა და მოსარჩელის, ასევე მისი დედის მიერ სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობით მიღების შესახებ გარემოებები დამტკიცებულად მიიჩნევა და ამ მხრივ კასატორის მიერ წარმოდგენილი პრეტენზიები მტკიცებულებების არარსებობასთან მიმართებით უსაფუძვლოა.

23. რაც შეეხება სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს, საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (იხ. სუს დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმე №ას-664-635-2016, 2 მარტი, 2017 წელი). მხარე ვალდებულია სასამართლოს წარუდგინოს მოთხოვნა, ასევე მიუთითოს მოთხოვნის საფუძვლად არსებული ფაქტები და აღნიშნული ფაქტების დამადასტურებელი მტკიცებულებები, ასეთის არსებობის შემთხვევაში. აუცილებელი არ არის მან მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი მიუთითოს. მოქმედებს პრინციპი - Jura novit curia, რომლის მიხედვითაც, მხარე ვალდებულია „სასამართლოს ფაქტები მისცეს“, რადგან იგულისხმება, რომ „სასამართლომ სამართალი იცის“ (იხ. ქ. მესხიშვილი, ჰაგენლოხი / ალავიძე / ბაქაქური / ბერეკაშვილი / გასიტაშვილი / თოდუა / მესხიშვილი / ქათამაძე / ძლიერიშვილი, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის კომენტარი (რჩეული მუხლები), GIZ, თბილისი, 2020, გვ. 99).

24. სარჩელის თანახმად, სადავო უძრავი ქონება, მდებარე: ყაზბეგის რაიონი, დაბა .......... (დაუზუსტებელი ფართობი 780 კვ.მ, ს.კ ........) საკუთრების უფლებით უკანონოდ არის აღრიცხული მ.გ–ის საკუთრებაში. საკუთრების უფლების დამდგენ დოკუმენტს წარმოადგენს საგადასახადო სია N618, რომელიც საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს N144213 (10.06.2015) წერილის შესაბამისად, არქივში დაცული არ არის. სადავო ქონება წარმოადგენს რ. გ–ის სამკვიდრო მასას, რომლის გარდაცვალების შემდეგაც, მას ფლობდნენ მისი პირველი რიგის კანონისმიერი მემკვიდრეები: მეუღლე - თ. (თ.) გ–ი, და შვილები - ლ., ნ. და მ.გ–ები. რ. გ–ის კომლს ეწერა 0.25 ჰა მიწის ნაკვეთი, მათ შორის, ....... ქ. N9-ში არსებული 780 კვ.მ. მიწის ნაკვეთი და მასზე არსებული საცხოვრებელი სახლი, აშენებული 1939 წელს, ბოსელი აშენებული 1940 წელს. რ. გ–ის კომლში ირიცხებოდნენ - თავად რ. გ–ი, როგორც კომლის უფროსი, მისი მეუღლე თ. გ–ი, კომლის წევრი. რ. გ–ი გარდაიცვალა 1976 წელს, 1976-1978 წლებით დათარიღებული საკომლო წიგნის შესაბამისად, ოჯახის უფროსად და კომლის ერთადერთ წევრად დარჩა თ. შ. ასული გ–ი, რომელიც გარდაიცვალა 1979 წელს. რ. და თ.გ–ის გარდაცვალების შემდეგ, მათი შვილები - ლ., ნ. და მ.გ–ები ფლობდნენ და მართავდნენ სამკვიდრო მასას (თითოეულის წილს წარმოადგენდა უძრავი ქონების 1/3 ნაწილი). მემკვიდრეებს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 556-ე მუხლის შესაბამისად, სამკვიდროს გახსნის დღიდან ნოტარიუსისათვის არ მიუმართავთ, თუმცა სამკვიდროს გახსნის დღიდან დღემდე უწყვეტად ფლობენ და მართავენ მშობლების დანაშთ ქონებას. ლ.გ–ი გარდაიცვალა 1988 წლის 27 აგვისტოს. მისი გარდაცვალების შემდეგ სამკვიდროს დაეუფლა მისი ქალიშვილი - ნ.კ–ი, რომელიც დედის გარდაცვალებიდან დღემდე უწყვეტად ფლობს და მართავს სადავო ქონებას. მ.გ–მა სხვა მემკვიდრეთაგან მალულად დაირეგისტრირა სადავო უძრავი ქონება არარსებული საგადასახადო სიის საფუძველზე მთლიანად, ნაცვლად მისი კუთვნილი 1/3 წილისა, ლ. და ნ. გ–ების 1/3-1/3 სამკვიდრო ქონების წილების გათვალისწინების გარეშე. მ.გ–ი გარდაიცვალა 2015 წლის 24 ივლისს. მისმა პირველი რიგის კანონისმიერმა მემკვიდრემ - მოპასუხემ მიიღო მამკვიდრებლის დანაშთი ქონება სრულად, მდებარე მისამართზე: რაიონი ყაზბეგი, დაბა .........., ს.კ. ......... უძრავი ქონება მოიცავს მოსარჩელის 1/3 წილს (იხ. ტ. 1. ს.ფ. 3,4).

25. ამდენად, რ. გ–ის კომლის უკანასკნელ წევრს წარმოადგენდა მოსარჩელის ბებია - თ. გ–ი, რომელიც გარდაიცვალა 1979 წელს, ხოლო თ. გ–ის პირველი რიგის კანონისმიერი მემკვიდრე, მოსარჩელის დედა - ლ.გ–ი გარდაიცვალა 1988 წელს. ანუ, სამკვიდროს გახსნა ორივე შემთხვევაში განხორციელდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებამდე (სამოქალაქო კოდექსი ამოქმედდა 1997 წლის 25 ნოემბრიდან). შესაბამისად, სამკვიდროს მიღებასთან დაკავშირებული საკითხები სადავო სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის დროს მოქმედი, საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსით (1964 წლის რედაქცია) უნდა მოწესრიგდეს [სსკ-ის 1507-ე მუხლის პირველი-მე-3 ნაწილების თანახმად, სამოქალაქო კოდექსი ვრცელდება მხოლოდ იმ ურთიერთობებზე, რომლებიც წარმოიშობა ამ კოდექსის ამოქმედების შემდეგ. იმ ურთიერთობათა მიმართ, რომლებიც წარმოიშვა სამოქალაქო კოდექსის ძალაში შესვლამდე, ამ კოდექსის ნორმები გამოიყენება 1997 წლის 25 ნოემბრიდან წარმოშობილი უფლებებისა და მოვალეობების მიმართ. სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედების გამო ძალადაკარგული ნორმატიული აქტების საფუძველზე წარმოშობილი ურთიერთობების მიმართ გამოიყენება ეს ნორმატიული აქტები, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ურთიერთობის მონაწილეებს სურთ ერთმანეთს შორის ურთიერთობა ამ კოდექსით მოაწესრიგონ, ან, თუ სამოქალაქო კოდექსი უძრავი ნივთების შესახებ ახალ წესებს ითვალისწინებს].

26. საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 569-ე მუხლის თანახმად, თუ საკოლმეურნეო კომლის წევრის (იმ მოქალაქის, რომელიც ეწევა ინდივიდუალურ შრომით საქმიანობას სოფლის მეურნეობაში) გარდაცვალების შემდეგ კომლში სხვა წევრები არ დარჩებოდნენ, კომლის (ოჯახის) ქონების მიმართ გამოიყენებოდა საერთო საფუძველზე სამკვიდროს მიღებასთან დაკავშირებული წესები. ამდენად, სადავო პერიოდში არსებული საკანონმდებლო რეგულაციით კომლის ქონებაზე მემკვიდრეობა იხსნებოდა კომლის უკანასკნელი წევრის გარდაცვალების შემდეგ (იხ. სუსგ საქმე №ას-1235-2020, 29 სექტემბერი, 2022 წელი).

27. შესაბამისად, მამკვიდრებლის, ამ შემთხვევაში თ. გ–ის, გარდაცვალების შემდეგ, კომლში სხვა წევრთა არარსებობის გამო სამკვიდრო გაიხსნა კომლის ქონებაზე - საცხოვრებელ სახლზე.

28. მემკვიდრეობის გადასვლა ხდება კანონით და ანდერძით [საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 539-ე მუხლი]. კანონისმიერი მემკვიდრეობის დროს თანასწორი წილის უფლებით მემკვიდრეებად ითვლებიან: პირველ რიგში - გარდაცვლილის შვილები (მათ შორის შვილობილები), მეუღლე და მშობლები (მშვილებლები) [ამავე კოდექსის 544-ე მუხლი]. იმისათვის, რომ სამკვიდრო მემკვიდრისა გახდეს, მან უნდა მიიღოს იგი. არ შეიძლება სამკვიდროს მიღება რაიმე პირობების წამოყენებით. სამკვიდრო მიღებულად ითვლება, თუ მემკვიდრე ფაქტიურად შეუდგება სამკვიდრო ქონების ფლობას ან მართვას, აგრეთვე, როდესაც იგი შეიტანს სანოტარო მოქმედებათა შემსრულებელ ორგანოში სამკვიდროს გახსნის ადგილას განცხადებას სამკვიდროს მიღების შესახებ. ამ მუხლის მეორე ნაწილში აღნიშნული მოქმედებები შესრულებულ უნდა იქნეს ექვსი თვის განმავლობაში სამკვიდროს გახსნის დღიდან. მიღებული სამკვიდრო ითვლება მემკვიდრის საკუთრებად მემკვიდრეობის გახსნის დღიდან [ამავე კოდექსის 556-ე მუხლი]. ამდენად, სამკვიდროს მიღების ფაქტს, განსახილველი ნორმის თანახმად, გააჩნდა უკუძალა. ე.ი, მემკვიდრე, რომელმაც მიიღო სამკვიდრო ქონება, ითვლება მის მესაკუთრედ სამკვიდროს გახსნის დღიდან და, შესაბამისად, სამკვიდრო ქონების მოცულობა განისაზღვრება სამკვიდროს გახსნის დღეს არსებული ქონებით (იხ. სუსგ საქმე №ას-146-140-2012, 12 ივლისი, 2012 წელი).

29. რაც შეეხება კომლზე რიცხულ მიწის ნაკვეთს, ვინაიდან იმ პერიოდში მიწა წარმოადგენდა სახელმწიფო საკუთრებას, სამკვიდროში მამკვიდრებლის კომლზე რიცხული მიწის ნაკვეთი შევიდა იმ უფლებრივი სტატუსით - კანონიერი სარგებლობის უფლებით, როგორც იყო იგი მამკვიდრებელთან. ანუ, სამკვიდროში შევიდა ასევე მამკვიდრებლის მიერ ქონებაზე კანონით დადგენილი წესით მოპოვებული უფლებები. სამკვიდროში შედის არა კონკრეტული საგნები, არამედ მამკვიდრებლის უფლება ამ საგნებზე. ამასთან, უფლება ნივთზე (საკუთრების, სარგებლობის) იმავე სახით გადადის მემკვიდრეებზე, რა სახითაც ის მამკვიდრებელთან არსებობდა. მიუხედავად ნივთზე უფლების კანონით დადგენილი წესით აღრიცხვის განუხორციელებლობისა, ეს უფლება სამკვიდრო მასაში შედის (იხ. სუსგ საქმე №ას-851-800-2010, 2011 წლის 16 თებერვალი).

30. საკასაციო პალატა მიუთითებს „საქართველოს რესპუბლიკაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის რეფორმის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის №48 დადგენილებაზე, რომლითაც საქართველოში დაიწყო მიწის რეფორმა და მიწის კერძო საკუთრებაში გადაცემა. აღნიშნული დადგენილების მე-5 პუნქტის თანახმად, საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებზე კანონით დადგენილი ნორმის ფარგლებში რიცხული საკარმიდამო, საბაღე და სააგარაკო მიწები უსასყიდლოდ გადავიდა მათ კერძო საკუთრებაში. ამავე დადგენილების მე-7 პუნქტის თანახმად, სოფლის ყოფილ მკვიდრთ მიწები გამოეყოფოდათ კერძო საკუთრებაში, თუ მათ მემკვიდრეობით მიღებული ჰქონდათ საცხოვრებელი სახლი ან სახლის ნაწილი, იგივე წესი ვრცელდებოდა მოქალაქეებზე, რომელთაც კანონით დადგენილი სხვა წესით მიიღეს საცხოვრებელი სახლი.

31. ამდენად, ზემოაღნიშნული ნორმატიული საფუძვლით, 1992 წლიდან მამკვიდრებლის სამკვიდროში კანონიერი სარგებლობის უფლებით შესული მიწის ნაკვეთი ასევე მოექცა მის მემკვიდრეთა კერძო საკუთრებაში. მსგავსი რეგულაცია დაწესდა ასევე საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით, კერძოდ, სსკ-ის 1513-ე მუხლით, რომლის თანახმად, ფიზიკურ პირთა კანონიერ სარგებლობაში არსებული მიწის ნაკვეთები, რომლებზედაც ინდივიდუალური სახლებია განლაგებული, სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებიდან ითვლება ამ პირთა საკუთრებად და მათზე ვრცელდება სამოქალაქო კოდექსით უძრავი ნივთებისათვის გათვალისწინებული წესები.

32. გამომდინარე აქედან, სააპელაციო პალატამ მართებულად აღიარა მოსარჩელე ფაქტობრივი ფლობით მიღებული სამკვიდროს 1/3 წილის მესაკუთრედ.

33. საქართველოს კონსტიტუციის 19.1 მუხლის თანახმად, საკუთრებისა და მემკვიდრეობის უფლება აღიარებული და უზრუნველყოფილია. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, იმისათვის, რომ პირმა შეძლოს საკუთრების უფლებით პრაქტიკული სარგებლობა, არ არის საკმარისი მისთვის აბსტრაქტული საკუთრებითი გარანტიის მინიჭება. მან ასევე უნდა ისარგებლოს იმგვარი სამოქალაქო, კერძოსამართლებრივი წესრიგით, რომელიც შესაძლებელს გახდის საკუთრების უფლებით შეუფერხებელ სარგებლობას და, შესაბამისად, სამოქალაქო ბრუნვის განვითარებას (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმის 2012 წლის 26 ივნისის №3/1/512 გადაწყვეტილება საქმეზე „დანიის მოქალაქე ჰეიკე ქრონქვისტი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-33). საკუთრება უპირობოდ დაცული ფასეულობაა, იმის მიუხედავად, თუ რა ღირებულების მფლობელობაა სახეზე და რა სოციალური ტვირთის მატარებელია იგი (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2008 წლის 19 დეკემბრის N1/2/411 გადაწყვეტილება საქმეზე შპს „რუსენერგოსერვისი“, შპს „პატარა კახი“, სს „გორგოტა“, გივი აბალაკის ინდივიდუალური საწარმო „ფერმერი“ და შპს „ენერგია“ საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს ენერგეტიკის სამინისტროს წინააღმდეგ”, II-23).

34. საკასაციო პალატის განმარტებით, საკუთრების უფლება სანივთო უფლების კლასიკური სახეა, რომელიც დროში არ იზღუდება. აბსოლუტური უფლების ძირითადი დამახასიათებელი თვისებაა ის, რომ იგი სხვა პირთა ქმედებისაგან დამოუკიდებლად არსებობს. ამ უფლების განხორცილება უფლებამოსილი პირის აბსოლუტური ძალაუფლების სფეროს განეკუთვნება, ხოლო მისი დაცვა უზრუნველყოფილია ნებისმიერი შესაძლო ხელყოფისაგან. ამდენად, მესაკუთრეს უფლება აქვს, ნებისმიერ დროს მიმართოს სასამართლოს და მოითხოვოს მის საკუთრებაში არსებულ ნივთზე უფლების დაცვა (იხ. სუსგ საქმე №ას-402-2021, 04 ნოემბერი, 2021 წელი).

35. საკასაციო პალატა ასევე უპასუხებს კასატორის პრეტენზიას, რომ მის მამკვიდრებელს, დედას - მ.გ–ს ქონება საგადასახადო სიის საფუძველზე ჰქონდა საკუთრებაში აღრიცხული და, ვინაიდან აღნიშნული სია ბათილად არ არის ცნობილი კანონით დადგენილი წესით, მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნა სამკვიდრო მოწმობის ბათილად ცნობის და მესაკუთრედ აღიარების შესახებ უსაფუძვლოა.

36. უპირველესად, საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს მემკვიდრეთა შორის საჯარო რეესტრის მონაცემების უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფციის საკითხზე და განმარტავს, რომ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 556-ე მუხლის ბოლო აბზაცით (სამოქალაქო კოდექსის 1433-ე მუხლით) განსაზღვრული დანაწესის თანახმად, საკუთრების უფლება ჩნდება კანონის საფუძველზე. ამასთან ერთად გასათვალისწინებელია, რომ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლება, როგორც რეგისტრაციასავალდებულო უფლება, მოითხოვს საჯარო რეესტრში რეგისტრაციას. შესაბამისად, მემკვიდრეს წარმოეშვება მიღებული უძრავი ნივთის საკუთრების უფლების რეგისტრაციის უფლება, მაგრამ ამ რეგისტრაციის განუხორციელებლობა არ ნიშნავს იმას, რომ მან არ მიიღო ეს ქონება. სამკვიდროს მიღების ფაქტის არსებობის შემთხვევაში მას აქვს უფლება დაიცვას მიღებული სამკვიდრო სხვა დანარჩენი მემკვიდრეებისაგან, მათ შორის იმ მემკვიდრეებისაგან, რომლებმაც განახორციელეს საკუთრების უფლების რეგისტრაცია (იხ. სუსგ საქმე №ას-146-140-2012, 12 ივლისი, 2012 წელი). შესაბამისად, განსახილველ შემთხვევაში არ მოქმედებს სსკ-ის 312-ე მუხლით დადგენილი რეესტრის მონაცემების უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია [სსკ-ის 312-ე მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტები: რეესტრის მონაცემების მიმართ მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია, ე. ი. რეესტრის ჩანაწერები ითვლება სწორად, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა. იმ პირის სასარგებლოდ, რომელიც გარიგების საფუძველზე სხვა პირისაგან იძენს რომელიმე უფლებას და ეს უფლება გამსხვისებლის სახელზე იყო რეესტრში რეგისტრირებული, რეესტრის ჩანაწერი ითვლება სწორად, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ამ ჩანაწერის საწინააღმდეგოდ შეტანილია საჩივარი, ან შემძენმა იცოდა, რომ ჩანაწერი უზუსტოა]. კონკრეტულ შემთხვევაში დავა მიმდინარეობს მემკვიდრეებს შორის (და არა მესამე პირთან მიმართებაში) სამკვიდრო ქონებაზე. ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო პალატამ განმარტა შემდეგი: სამოქალაქო კოდექსის 312-ე მუხლით განსაზღვრული რეესტრის მონაცემების უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია მოპასუხის უფლებადამცავ ინსტრუმენტად მოცემულ შემთხვევაში ვერ გამოდგება, ვინაიდან ჩანაწერის უსწორობისას იგი იცავს მხოლოდ კეთილსინდისიერი შემძენის ინტერესებს, ანუ პირისას, რომელიც გარიგების საფუძველზე იძენს რეგისტრაციაუნარიან ქონებას (უძრავ ნივთს), მას გამოჩენილი აქვს წინდახედულობის გონივრული სტანდარტი და არ იცოდა ან არ შეიძლება სცოდნოდა უფლების ხარვეზის შესახებ. მოცემულ შემთხვევაში, უდავოა, რომ საკითხი ოჯახის წევრთა მიერ სამკვიდროს მიღების ფაქტს შეეხება და ბუნებრივია, სრულიად ალოგიკური იქნება იმის გაზიარება, რომ ამავე ოჯახის რომელიმე წევრისათვის უცნობი ყოფილიყო თანაბარი რიგის მემკვიდრეთა არსებობის ფაქტის შესახებ. ამასთანავე, რეგისტრირებული მონაცემის შედავების წინაპირობა ასევე ყოველგვარ სამართლებრივ საფუძვლიანობას მოკლებულია, რამეთუ, როგორც მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის 1421-ე მუხლი, ისე ადრე მოქმედი სამოქალაქო სამართლის კოდექსი სამკვიდროს დადგენილი წესით მიღებას (მათ შორის ფაქტობრივი ფლობით) უკავშირებს საკუთრების უფლების წარმოშობას (სამოქალაქო კოდექსის 1433-ე მუხლის თანახმად, მიღებული სამკვიდრო მემკვიდრის საკუთრებად ითვლება მემკვიდრეობის გახსნის დღიდან), საკუთრების სოციალური მნიშვნელობიდან გამომდინარე კი, როდესაც იგი კანონის შესაბამისად წარმოშობილია, მის ნამდვილობაზე გავლენას ვერ იქონიებს რეგისტრირებული ჩანაწერების შედავების საკითხი (მით უფრო იმ პირობებში, როდესაც საკუთრება წარმოიშობა მემკვიდრეობის საფუძველზე და სახეზე არ გვყავს კეთილსინდისიერი შემძენი) (იხ. სუსგ საქმე №ას-610-569-2017, 20 ოქტომბერი, 2017 წელი).

37. რაც შეეხება უშუალოდ საგადასახადო სიას, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს „მიწის ნაკვეთებზე უფლებათა სისტემური და სპორადული რეგისტრაციის წესისა და საკადასტრო მონაცემების სრულყოფის შესახებ“ საქართველოს კანონის 3.1 მუხლის „რ“ ქვეპუნქტზე, რომლის თანახმად, „საქართველოს რესპუბლიკაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის რეფორმის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის №48 დადგენილების შესაბამისად სოფლის (დაბის) ადგილობრივი მმართველობის ორგანოების გადაწყვეტილებით შექმნილი მიწის რეფორმის კომისიის მიერ შედგენილი და სოფლის (დაბის) ყრილობაზე (საერთო კრებაზე) დამტკიცებული მიწების განაწილების სია (შემდგომ − განაწილების სია) თანდართული მიწის გამოყოფის გეგმით ან მის გარეშე, ასევე სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწით ან არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწით სარგებლობისთვის გადასახადის გადამხდელთა სია (შემდგომ − საგადასახადო სია) მიწის მართლზომიერი მფლობელობის (სარგებლობის) დამადასტურებელ დოკუმენტებს წარმოადგენს.

38. მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ საგადასახადო სიის საფუძველზე რეგისტრირებული უძრავი ქონება წარმოადგენს სამკვიდრო მასაში შემავალ კომლის ქონებას, რომელზე უფლებაც მოსარჩელემ, როგორც მემკვიდრემ, ფაქტობრივი ფლობით მიიღო. შესაბამისად, ის ფაქტი, რომ მოპასუხის მამკვიდრებელი - მ.გ–ი აღნიშნულ მიწის ნაკვეთზე მიწის გადასახადს იხდიდა და საგადასახადო სიის საფუძველზეა დარეგისტრირებული მესაკუთრედ, არ გამორიცხავს სადავო ქონებაზე მოსარჩელის საკუთრების უფლების აღიარებას იმ ნაწილში, რომელიც მას, როგორც მემკვიდრეს ეკუთვნის (შედ. იხ. სუსგ საქმე №ას-322-322-2018, 23 მარტი, 2020 წელი).

39. რაც შეეხება საგადასახადო სიის, როგორც მიწის მართლზომიერი მფლობელობის (სარგებლობის) დამადასტურებელი დოკუმენტის, ბათილობის საკითხს, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად, მიკუთვნებითი სარჩელის შემთხვევაში სადავო აქტების/დოკუმენტების ბათილად ცნობის, როგორც დამოუკიდებელი მოთხოვნის, დაყენება არ არის აუცილებელი. ერთ-ერთ საქმეში საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდმა პალატამ განმარტა შემდეგი: განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელეების მოთხოვნაა წილებზე საკუთრების უფლების აღდგენა (დაბრუნება), ე.ი. მათ მიერ მიკუთვნებითი (აღსრულებითი) სარჩელია აღძრული. მოთხოვნის საფუძვლების დადგენისა და შემოწმების შემდეგ, გარიგებების ბათილობა ფაქტობრივ წინაპირობად უნდა იქნეს მიჩნეული და არა დამოუკიდებელ მოთხოვნად. შესაბამისად, გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში სწორედ აღსრულებითი სარჩელის განხილვის შედეგი და არა კონკრეტულ გარიგებათა ბათილად ცნობა მიეთითება, რადგან თავისთავად გარიგების ბათილად ცნობა არ იწვევს რაიმე იურიდიულ შედეგს, თუკი წმინდა სამართლებრივი თვალსაზრისით აღიარებითი სარჩელი არ იხილება. სასამართლოს მიერ კანონის ნორმის მოძიება, რომელიც განსაზღვრული შემადგენლობის ნიშნების არსებობისას ერთ მხარეს ანიჭებს უფლებას მეორე მხარისაგან მოითხოვოს შესრულება, მოქმედება ან თავის შეკავება, არ საჭიროებს ამ მოთხოვნის იურიდიული შედეგის მიღწევის თვალსაზრისით კონკრეტული გარიგების თუ აქტის ბათილად ცნობის მოთხოვნის დამოუკიდებლად დაყენებას (იხ. სუს დიდი პალატის 2017 წლის 2 მარტის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016).

40. ამასთან, მოცემულ საქმეში საგადასახადო სიის ბათილად ცნობა აუცილებელი არც არის, რადგან საგადასახადო სია ამ შემთხვევაში ადასტურებს მიწის რეფორმის შედეგად სამკვიდროში შემავალი სადავო ქონების პრივატიზაციას.

41. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, არ არსებობს სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი წინაპირობა, რომლის საფუძველზეც საკასაციო სასამართლო დასაშვებად ცნობს წარმოდგენილ საკასაციო საჩივარს, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

42. საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი [სსსკ-ის 401.4 მუხლი]. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან უნდა დაუბრუნდეს გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 585 ლარის 70% – 409,5 ლარი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. ა.ს–ის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველი;

2. კასატორს ა.ს–ს დაუბრუნდეს ხ.გ–ძის მიერ (პ/ნ: ........) 2025 წლის 28 თებერვალს №2544 საგადასახადო დავალებით გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 585 ლარის 70% – 409,5 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე გ. ჯეირანაშვილი

მოსამართლეები: ლ. ქოჩიაშვილი

ა. ძაბუნიძე