საქმე №ას-615-2024 20 ივნისი, 2025 წელი

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ლევან მიქაბერიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ვლადიმერ კაკაბაძე, გიზო უბილავა

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კერძო საჩივრის ავტორი – მ.მ–ძე, მ.ხ–ია (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – კ.ხ–ია, შ.ჩ–ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 17 აპრილის განჩინება

კერძო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება

დავის საგანი – ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებულად ცნობა, მესაკუთრედ აღიარება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. მ.მ–ძემ (შემდგომ - პირველი მოპასუხე, კერძო საჩივრის ავტორი) და მ.ხ–იამ (შემდგომ - მეორე მოპასუხე, კერძო საჩივრის ავტორი) კერძო საჩივარი წარმოადგინეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 17 აპრილის განჩინებაზე, რომლითაც სამოქალაქო საქმეზე – შ.ჩ–ის (შემდგომ - მოსარჩელე) სარჩელის გამო, პირველი, მეორე მოპასუხეებისა და კ.ხ–იას (შემდგომ - მესამე მოპასუხე) მიმართ, დამტკიცდა მორიგება შემდეგი პირობებით (მხარეები: აპელანტი - მოსარჩელე პ/ნ ........, მისამართი - თბილისი, .........., წარმომადგენელი - თ.გ–ძე, პ/ნ .......; მოპასუხეები: პირველი მოპასუხე - პ/ნ .........., მისამართი - თბილისი, ...........; მეორე მოპასუხე, პ/ნ .........., მისამართი - ქ.თბილისი, ........., წარმომადგენელი - ნ.რ–ი პ/ნ ..........; მესამე მოპასუხე - პ/ნ ..........., მისამართი - ქ. თბილისი, ......... №1): 1.1. მოსარჩელე იღებს ვალდებულებას, რომ 2024 წლის 30 აგვისტომდე გადაუხდის 15 000 აშშ დოლარს პირველ და მეორე მოპასუხეებს, თითოეულს - 7500 აშშ დოლარს; 1.2. მესამე მოპასუხე უარს აცხადებს საკომპენსაციო თანხის მიღებაზე მოსარჩელისაგან; 1.3. 3000 აშშ დოლარს მოსარჩელე გადაიხდის 2024 წლის პირველ მაისამდე, საიდანაც 1500 აშშ დოლარს გადაუხდის მეორე მოპასუხეს, ხოლო 1500 აშშ დოლარს - პირველ მოპასუხეს; 1.4. მოსარჩელის მიერ პირველი და მეორე მოპასუხეებისათვის 15 000 აშშ დოლარის სრულად გადახდის შემდეგ, უძრავი ნივთი ს.კ. №........ დაზუსტებული ფართი - 1129 კვ.მ-დან 500 კვ.მ და №2, №5, №6, №7 შენობა-ნაგებობები საკუთრების უფლებით საჯარო რეესტრში აღირიცხოს მოსარჩელის სახელზე, ხოლო 629 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და №1, №3, №4 შენობა-ნაგებობა აღირიცხოს მესამე მოპასუხის სახელზე; 1.5. მოსარჩელის მიერ პირველი და მეორე მოპასუხეებისათვის 15000 აშშ დოლარის გადახდამდე ყადაღა დაედოს უძრავ ქონებას, ს.კ. №......; 1.6. უძრავ ნივთზე შეზღუდვა გაუქმდეს 15.000 აშშ დოლარის გადახის შემდეგ.

2. მხარეთა მორიგების გამო, გაუქმდა მოცემულ საქმეზე თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 11 მაისის (№2/14506-21) გადაწყვეტილება და სამოქალაქო საქმეზე წარმოება შეწყდა. მხარეებს განემარტათ, რომ საქმის წარმოების შეწყვეტის შემთხვევაში სასამართლოსათვის ხელმეორედ მიმართვა დავაზე იმავე მხარეებს შორის, იმავე საგანზე და იმავე საფუძვლით არ შეიძლება.

3. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე პირველმა და მეორე მოპასუხეებმა შეიტანეს კერძო საჩივარი და მოითხოვეს მორიგების იმ პირობის ბათილად ცნობა, რომლითაც 629 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და №1, №3, №4 შენობა-ნაგებობა აღირიცხა მესამე მოპასუხის სახელზე, რადგან აღნიშნულთან დაკავშირებით კერძო საჩივრის ავტორებს ნება არ გამოუვლენიათ. მოცემულ საქმეში დავის საგანს წარმოადგენდა მხოლოდ მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილი 500 კვ.მ, ხოლო სახლთმფლობელობის სრული ფართიდან - 1129 კვ.მ-დან დარჩენილი 629 კვ.მ-ზე საკუთრება სადავო არ გამხდარა, შესაბამისად, ფართი უნდა დარჩენილიყო მოპასუხეთა თანასაკუთრებაში. პირველ და მეორე მოპასუხეებს 629 კვ.მ მესამე მოპასუხისათვის არ გადაუციათ. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მითითებული სახით მორიგების აქტი არ უნდა დაემტკიცებინა. ამგვარი უფლებამოსილება კერძო საჩივრის ავტორებს არც მათი წარმომადგენლისათვის არ მიუნიჭებიათ.

4. კერძო საჩივრის ავტორებმა აღნიშნეს, რომ მესამე მოპასუხემ ჯერ კიდევ პირველი ინსტანციის სასამართლში ცნო მოსარჩელის სარჩელი და მიიჩნევდა, რომ მას უნდა გადასცემოდა 500 კვ.მ, ყოველგვარი კომპენსაციის გარეშე. ამდენად, თითოეულ მოპასუხეს უნდა დარჩენოდა 1129 კვ.მ-დან 209 კვ.მ. მესამე მოპასუხისათვის დანამდვილებით ცნობილი იყო, რომ მისთვის აღნიშნული ფართი პირველ და მეორე მოპასუხეებს - მის დებს არ დაუთმიათ. წინააღმდეგ შემთხვევაში არ მიიღებდნენ სამკვიდროს და ქონების თანამესაკუთრეებად არ აღირიცხებოდნენ.

5. კერძო საჩივრის ავტორთა მოსაზრებით, გასაჩივრებული განჩინებით დამტკიცებული მორიგების პირობები უკანონოა, რადგან ფაქტობრივად, პირველი და მეორე მოპასუხე აღმოჩნდნენ იმაზე მნიშვნელოვნად უარს მდგომარეობაში, ვიდრე წინამდებარე დავის წაგების შემთხვევაში შეიძლება აღმოჩენილიყვნენ, შესაბამისად, მორიგების კონკრეტული უკანონო პირობა სასამართლოს მიერ არ უნდა დამტკიცებულიყო.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

6. საკასაციო სასამართლო კერძო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ კერძო საჩივარი სააპელაციო სასამართლოს განჩინების სარეზოლუციო ნაწილის 1.4 პუნქტის ბოლო ნაწილის გაუქმების შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

7. მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლოს შეფასების საგანს წარმოადგენს სააპელაციო პალატის მიერ მხარეთა შორის მიღწეული მორიგების კონკრეტული პირობის დამტკიცების კანონიერება.

8. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სსსკ-ის მე-3 მუხლით განმტკიცებულია სამოქალაქო სამართალწარმოებისათვის მნიშვნელოვანი დისპოზიციურობის პრინციპი, რაც უმთავრესად ნიშნავს მხარეთა მიერ საკუთარი ნების საფუძველზე კანონით მათთვის მინიჭებული უფლებების განკარგვას. მათ შორისაა ამავე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული უფლება, მხარეებმა დავის შეწყვეტის მიზნით, მიაღწიონ შეთანხმებას გარკვეულ პირობებზე (მორიგდნენ), რომელიც ორმხრივ მავალდებულებელია და სასამართლოს მიერ დამტკიცების შემთხვევაში ექვემდებარება აღსრულებას.

9. ერთ-ერთ სამოქალაქო საქმეზე საკასაციო სასამართლომ განმარტა, რომ სამართლებრივი დავა, როგორც წესი, ხანგრძლივ და რთულ პროცესს უკავშირდება. მორიგება ის სამართლებრივი მოვლენაა, რომელიც მხარეთა ნების მაქსიმალური გათვალისწინებით და კანონიერი გზით წყვეტს მხარეთა შორის არსებულ უთანხმოებას. საქმის დამთავრება მორიგებით სამართალწარმოების დასრულების არანაკლებ მნიშვნელოვანი ფორმაა, ვიდრე საქმეზე გადაწყვეტილების გამოტანა. ზოგჯერ მორიგება უკეთესი ალტერნატივაა, თუმცა, მხოლოდ ერთი პირობით - თუ მორიგების შეთავაზება მიზნად ისახავს არა მხოლოდ მოსამართლის განტვირთვას, მისი მუშაობის შემსუბუქებას, არამედ მხარეთა შორის დავის საგანზე წარმოშობილი კონფლიქტის სამართლიანად მოგვარებას.

10. სამოქალაქო საქმეებზე მართლმსაჯულების განხორციელება ემყარება მიზანს, მოწესრიგდეს და აღმოიფხვრას საზოგადოებრივ ურთიერთობებში წარმოშობილი კონფლიქტი, საზოგადოებრივი ურთიერთობების მონაწილეებმა ხელშეშლის გარეშე, მათთვის ხელსაყრელ და სასურველ პირობებში, შეძლონ თავიანთი უფლებების განხორციელება. ამ მიზნის მიღწევის ერთ-ერთი საუკეთესო სამართლებრივი საშუალება მოდავე მხარეთა შორის მორიგებაა.

11. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საზოგადოებრივი ურთიერთობების სამოქალაქო-სამართლებრივი მოწესრიგების პროცესში მისი მონაწილეების აღჭურვა განსაზღვრული უფლებებითა და მოვალეობებით, განაპირობებს შემდგომში მათ ქცევას არსებული სამართლებრივი ურთიერთობის ფარგლებში. საქმის წარმოება და მორიგებით საქმის წარმოების დასრულება, საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული მხარეთა უფლებაა. საქმის შედეგით მატერიალურ-სამართლებრივი დაინტერესება გულისხმობს, რომ საქმის გადაწყვეტის შედეგად ერთ-ერთმა მხარემ, შესაძლოა, შეიძინოს რაიმე მატერიალური სიკეთე, ხოლო მეორე მხარე - ამ სიკეთეს კარგავს. მორიგებისას მდგომარეობა განსხვავებულია, აქ ინტერესი და სამართლებრივი სიკეთით სარგებლობა ერთდროული და ორმხრივია.

12. მორიგებით სამოქალაქო საქმის წარმოების დამთავრება წარმოადგენს მხარეთა უფლებასა და დისპოზიციურობის პრინციპის გამოვლენას. დისპოზიციურობის პრინციპი სამოქალაქო სამართალწარმოებაში - ესაა სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული და გარანტირებული მხარეთა შესაძლებლობა თავისუფლად ისარგებლონ ან განკარგონ თავიანთი მატერიალური და საპროცესო უფლებები. სამოქალაქო საქმის წარმოების მორიგებით დამთავრება პროცესის მონაწილე მხარეთათვის კანონით მინიჭებული დისპოზიციური უფლებამოსილებაა, რომელიც მათი ნების თავისუფალი გამოვლინებისა და ურთიერთშეთანხმების საფუძველზე გარიგების სახით მიიღება და სასამართლოს მხრიდან კანონიერების კონტროლის საფუძველზე მტკიცდება. მხარეთა შორის წამოჭრილი დავის მორიგებით დამთავრება ყოველთვის ითვლებოდა და დღესაც ითვლება ამ დავის გადაწყვეტის ყველაზე საუკეთესო საშუალებად. სწორედ ამიტომ ევალება სასამართლოს, მიიღოს კანონით გათვალისწინებული ყველა ზომა მხარეთა მორიგებისათვის, საქმის მშვიდობიანად დამთავრებისათვის.

13. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მორიგების სამართლებრივი მნიშვნელობა ორი დამოუკიდებელი ნიშნით განისაზღვრება. პირველი - მატერიალური და მეორე - პროცესუალური ნიშნით.

14. მატერიალური ნიშნით მორიგება გარიგებაა. გარიგება არის ცალმხრივი, ორმხრივი, და მრავალმხრივი ნების გამოვლენა, რომელიც მიმართულია სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის, შეცვლის ან შეწყვეტისაკენ. გარიგების ყველაზე გავრცელებული სახე ხელშეკრულებაა, რომელიც ორ ან მეტ სუბიექტს შორის სამართლებრივ ურთიერთობას წარმოშობს, ცვლის ან წყვეტს. მორიგების ხელშეკრულებად მიჩნევას ორი ძირითადი და არსებითად მნიშვნელოვანი ფაქტორი განაპირობებს. მორიგება ორმხრივი ან მრავალმხრივი ნების გამოვლენის ფაქტია, თუმცა მორიგება გარკვეულწილად განსხვავდება სსკ-ის 50-ე მუხლით გათვალისწინებული გარიგებისაგან, კერძოდ, გარიგებისაგან განსხვავებით, მორიგება არ შეიძლება იყოს ცალმხრივი ნების გამოვლენის შედეგი. მორიგებაში ცალმხრივი ნების გამოვლენა შეუძლებელია. ცალმხრივი ნება, სამოქალაქო საპროცესო ურთიერთობებში შესაძლოა გამოიხატოს სარჩელის ცნობით (აღიარებით) ან სარჩელზე უარის თქმით, რაც მორიგებას არ წარმოადგენს, თუმცა მაინც იძლევა შედეგს სამოქალაქო საქმის წარმოების შეწყვეტის სახით. მორიგება წარმოადგენს მხარეების მიერ ახალ გარემოებებზე შეთანხმებას. მხარეთა მორიგების შემთხვევაში წყდება სამართალწარმოება, უქმდება საქმეზე მიღებული ყველა გადაწყვეტილება და მტკიცდება მორიგება. ასეთი მორიგება უკვე მხარეთა შორის გამოხატული ახალი ნებაა, რაც ახალი გარიგების დადებას გულისხმობს.

15. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ პროცესუალური ნიშნით მორიგება სამართლებრივი პროცესია და იგი ორ კომპონენტს მოიაზრებს: მორიგება, როგორც დამოუკიდებელი პროცესი და მორიგება, როგორც საქმის წარმოების პროცესის შემადგენელი ნაწილი, ანუ პროცესის პროცესი. მორიგება, როგორც დამოუკიდებელი პროცესი დამოუკიდებელი სამართლებრივი მოვლენაა დასაწყისით, სამართლებრივი ეტაპებით და დასასრულით. მორიგების დაწყების საფუძველი მხარეთა შორის არსებული დავაა. იგი მოიცავს მოდავე მხარეების სამომრიგებლო მცდელობებს, წინადადებებს, მოლაპარაკებებს, რაც მიმართულია საქმის წარმოების მორიგებით დასრულებისკენ. რაც შეეხება მორიგებას, როგორც საქმის წარმოების პროცესის შემადგენელ ნაწილს, აქ უმნიშვნელოვანესია, რომ მორიგება აქცესორული ხასიათის სამართლებრივი მოვლენაა, რომელიც საქმის წარმოების გარეშე არ არსებობს. მორიგების არსებობა და მისი სამართლებრივი განხორციელება სამოქალაქო საქმის წარმოების პროცესზეა დამოკიდებული და მის გარეშე არ არსებობს. მორიგების უფლება არ წარმოიშობა მთავარი საპროცესო უფლების - საქმის წარმოების გარეშე. თუ არ იქნება საქმის წარმოება ანუ სასამართლო წესით განსახილველი დავა, მორიგებაც ვერ განხორციელდება ანუ თუ არ იქნება დავა, მოსარიგებელი არაფერია, შესაბამისად, მორიგება საქმის წარმოების პროცესის შემადგენელი ნაწილია.

16. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მორიგების ძირითადი პრინციპებია: ა) მორიგება მხოლოდ სასამართლოს პირობებში ხორციელდება, როგორც საქმის განხილვის, ისე აღსრულების ეტაპზე; ბ) მორიგების კანონიერების უზრუნველყოფა სასამართლოს ვალდებულებაა; გ) მორიგების აქტი მტკიცდება სასამართლოს განჩინებით; დ) მორიგებით დასრულებულ საქმეზე ხელახალი განხილვისათვის სასამართლოსთვის მიმართვა, გამონაკლისის გარდა, დაუშვებელია; ე) მორიგების პირობების შეუსრულებლობა ექვემდებარება იძულებით აღსრულებას.

17. მოსამართლის როლი და ფუნქცია უდიდესია მორიგების მიღწევის გზების სწორად შერჩევაში, მორიგების პროცესის წარმართვაში, პროცესის რეგულირებასა და მორიგების პირობების დამტკიცებაში. სამოქალაქო საქმის განმხილველი მოსამართლე მუდმივად უნდა ეცადოს საქმე მორიგებით დაასრულოს. მორიგების აქტი მხარეების სამოქალაქო უფლებებისა და ვალდებულებების განკარგვის შესახებ წერილობითი დოკუმენტია (ხელშეკრულება). ის მოდავე მხარეთა მიერ გაფორმებულ სამართლებრივ შეთანხმებას წარმოადგენს. მორიგების აქტში აღინიშნება მხარეთა ნება, რომელიც თავისი შინაარსით ითვალისწინებს ორმხრივ დათმობებს საერთო, სასარგებლო მიზნის მისაღწევად.

18. ერთმანეთისაგან უნდა გაიმიჯნოს მორიგების აქტი და განჩინება, რომლითაც მორიგების აქტი მტკიცდება. თუ მხარე არ ეთანხმება მორიგების აქტის პირობებს, უნდა გასაჩივრდეს არა უშუალოდ მორიგების აქტი, არამედ განჩინება მორიგების დამტკიცების თაობაზე. აღნიშნულით დასტურდება ის გარემოება, რომ განჩინება ანიჭებს მორიგების აქტს იურიდიულ ძალას და მნიშვნელობას. მოსამართლე საკუთარი ინიციატივით არ არკვევს მორიგების აქტში მითითებულ, მხარეთა შორის შეთანხმებულ, მორიგების პირობის შინაარსობრივ ასპექტებს. მორიგების პირობებში ასახვას ჰპოვებს მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნება, ისე, რომ სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, მხარეებს განუსაზღვროს მორიგების კონკრეტული პირობა. სასამართლო შეზღუდულია მხარეთა ნებით და იგი მათ მიერ გამოვლენილი ნების განმარტებას არ ახდენს. სასამართლოს ევალება მორიგების აქტის კანონიერების კონტროლი. სასამართლოს მორიგების დამტკიცებისა და საქმის წარმოების შეწყვეტისას, პირველ რიგში, ევალება გაარკვიოს, მხარეების შეთანხმება ხომ არ არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ხომ არ ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს, ანუ ადგილი ხომ არ აქვს მართლსაწინააღმდეგო ან ამორალურ მორიგებას. ამასთან, სასამართლო, ასევე, უნდა დარწმუნდეს, ხომ არ არის აღნიშნული მორიგების საფუძველი მოტყუება, იძულება ან შეცდომა. ამდენად, აუცილებელია, მორიგება სამართლიან ხასიათს ატარებდეს და ემყარებოდეს კანონსა და მორალს.

19. მორიგების თაობაზე მხარეთა შეთანხმების შემდეგ, მათი უფლებები და მოვალეობები სწორედ მორიგებაში განსაზღვრული პირობების მიხედვით განისაზღვრება და არა მორიგებამდე არსებული ვალდებულების მიხედვით. მორიგების აქტის შინაარსი სადავო საქმის ფაქტობრივი გარემოებებიდან უნდა გამომდინარეობდეს. მხარეები მხოლოდ დავის საგნის ირგვლივ უნდა შეთანხმდნენ, დავის საგანს არ უნდა გასცდნენ. მიღებული მორიგების აქტი მიმართული უნდა იყოს დავის გადაწყვეტისაკენ და თითოეული მხარის მიერ წამოყენებული მორიგების პირობა მეორე მხარის ინტერესსა და მოთხოვნებს აკმაყოფილებდეს. საქმის წარმოების სასურველი შედეგით დასრულების მიზნით, აუცილებელია მხარეთა პოზიციების ურთიერთდათმობა. მორიგებისას თითოეული მხარე თმობს საკუთარ პოზიციას მეორე მხარის სასარგებლოდ. შესაძლოა რომელიმე მხარეს ნაკლებად მომგებიანი პოზიცია ჰქონდეს საქმის წარმოებისას, თუმცა მორიგების დროს შეძლოს მეორე მხარისთვის ისეთი სამართლებრივი სიკეთის შეთავაზება, რაც არსებულ კონფლიქტს დააბალანსებს და დაარეგულირებს.

20. მორიგება მოდავე მხარეთა შორის ხორციელდება და ორმხრივ ურთიერთდათმობას ემყარება. მორიგებისას აუცილებელია მხარეთა კონცენტრირება საერთო სასარგებლო და ორივე მხარისთვის მისაღებ შედეგზე. ორმხრივი ინტერესი ის უმთავრესი წინაპირობაა, რომელიც უმოკლეს დროში იძლევა მორიგების სამართლებრივ შედეგს. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ მორიგებისას „დამარცხებულის პოზიცია“ არ არსებობს და მორიგებაში მხარეთა სტატუსია „მორიგებულები“. მხარეებს შეუძლიათ გააკონტროლონ შედეგი, რომელიც მიიღწევა მოლაპარაკებით. ნებისმიერი მორიგების პროცესის „ხიბლი“ სწორედ შედეგშია (The beauty of any negotiated settlement – finality – იხ: Stephen G. Crane., Judge Settlements Versus Mediated Settlements, Dispute Resolution Magazine, 2011, 22.).

21. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამართლიანობის აღდგენა მხოლოდ კანონით დადგენილი წესით მიღებულ გადაწყვეტილებასა და ზოგადად მართლმსაჯულების განხორციელებაში არ გამოიხატება, არამედ მხარეთა ნების გამოვლენაშიც. მორიგების შედეგად უფრო მკვეთრად არის შესაძლებელი „სამართლიანობის“ აღდგენა, ვიდრე სადავო გადაწყვეტილების გამოტანისას, როდესაც ეს უკანასკნელი ხშირად ფორმალურ კრიტერიუმებზეა ორიენტირებული. მორიგებით შესაძლებელია იმ შედეგის მიღება, რაც გადაწყვეტილების მიღებით ვერ მიიღწევა. მორიგებით დავის გადაწყვეტა ხელს უწყობს მხარეთა შორის ახალი ურთიერთობის დამყარებას და მშვიდობის აღდგენას.

22. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ აუცილებელია, მორიგება კანონის ფარგლებში განხორციელდეს. აღნიშნული საკითხის სამართლებრივ ჭრილში კონტროლი მოსამართლის ერთგვარი ვალდებულებაა, რადგან მის მიერ გამოტანილი განჩინება მორიგებით საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ, სახელმწიფო მართლმსაჯულების განმახორციელებელი დოკუმენტია, რომელიც კანონს და მორალს უნდა ეფუძნებოდეს. აღნიშნულის პრაქტიკული გამოვლინება იმაში მდგომარეობს, რომ მორიგებითი შეთანხმების დადება ხორციელდება სასამართლოს კონტროლის ქვეშ. სასამართლო ვალდებულია შეამოწმოს, ხომ არ ეწინააღმდეგება მორიგების აქტის პირობები კანონს, ხომ არ არღვევს ის სხვა პირთა უფლებებსა და კანონით გათვალისწინებულ ინტერესებს. აღნიშნული გარემოებების არსებობისას, სასამართლომ უარი უნდა თქვას მორიგებითი შეთანხმების დამტკიცებაზე. თავის მხრივ, მორიგებითი შეთანხმების შესახებ განჩინება უტოლდება სასამართლოს გადაწყვეტილებას და მხარეების მიერ შეუსრულებლობისას ექვემდებარება იძულებით აღსრულებას. მორიგების შედეგად მხარეთა ინტერესების შეთანხმება ხდება. სამართალი ხელს უწყობს განსხვავებული ინტერესების შერიგებას და ასრულებს კონფლიქტის მოწესრიგების ფუნქციას (იხ. სუსგ №ას-48-2023, 23.02.2023წ.).

23. წარმოდგენილი საქმის მასალებიდან დგინდება, რომ მოსარჩელის მოთხოვნას წარმოადგენდა მოპასუხეთა (მოპასუხეები არიან დედმამიშვილები) თანასაკუთრებაში არსებული 1129 კვ.მ-დან 500 კვ.მ-ს მესაკუთრედ ცნობა.

24. პირველი ინსტანციის სასამართლოში მესამე მოპასუხემ სარჩელი ცნო, მისი მოსაზრებით, მოსარჩელეს სადავო ფართი უსასყიდლოდ უნდა გადასცემოდა, ხოლო პირველი და მეორე მოპასუხეები სასარჩელო მოთხოვნას არ დაეთანხმნენ.

25. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც მოსარჩელემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

26. სააპელაციო სასამართლოში დავის განხილვისას პირველი და მეორე მოპასუხეები უშუალოდ სხდომას არ დასწრებიან. მათ უფლებებს იცავდა ადვოკატი, რომლის უფლებამოსილება, მათ შორის, დავის მორიგებით დასრულებასთან დაკავშირებით, დადასტურებული იყო შესაბამისი მინდობილობით, რაც სადავო არ გამხდარა.

27. 2024 წლის 17 აპრილს, სანამ სააპელაციო სასამართლომ საქმის განხილვა დაიწყო, სხდომის გაუხსნელად, მხარეთა შორის შედგა მორიგების აქტი, რომლითაც სადავო 500 კვ.მ საკუთრებაში გადაეცა მოსარჩელეს, რის სანაცვლოად, მან იკისრა პირველი და მეორე მოპასუხეებისათვის 15 000 აშშ დოლარის (თითოეულისათვის - 7500 აშშ დოლარის) გადახდის ვალდებულება. მესამე მოპასუხემ კი კომპენსაციის მიღებაზე უარი განაცხადა და განუმარტა სასამართლოს, რომ მოსარჩელეს სადავო საკითხზე არ ედავება. აღნიშნულის მიუხედავად, მორიგების აქტის ერთ-ერთ პირობად დაფიქსირდა, რომ მოპასუხეთა თანასაკუთრებაში არსებული 629 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და №1, №3, №4 შენობა-ნაგებობა აღირიცხებოდა მესამე მოპასუხის სახელზე.

28. წარმოდგენილი კერძო საჩივრით პირველი და მეორე მოპასუხეები მორიგების აღნიშნულ პირობას კატეგორიულად არ დაეთანხმნენ და მოითხოვეს მისი ბათილად ცნობა, კანონშეუსაბამობის გამო.

29. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ პირველი და მეორე მოპასუხის წარმომადგენელმა სააპელაციო პალატის მიერ 2024 წლის 17 აპრილს მორიგების აქტის მიღების შემდეგ მყისიერად მიმართა სასამართლოს 19 აპრილის განცხადებით და დაადასტურა, რომ მორიგების აქტში წინამდებარე დავის საგნის - 500 კვ.მ უძრავი ქონების მიღმა მარწმუნებლის კუთვნილი 629 კვ.მ-ს გასხვისების უფლებამოსილება არ გააჩნდა და მორიგების აღნიშნული პირობა პირველი და მეორე მოპასუხეების ნებას მოსარჩელესთან მორიგების ფარგლებს სცდებოდა.

30. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ყოველი კონკრეტული სამართალწარმოება შემოიფარგლება მხარეთა შორის სადავოდ ქცეული ურთიერთობით - დავის საგნით. მოქმედი სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა აწესებს თითოეულ საქმეზე სასამართლოს კომპეტენციას დაქვემდებარებულ საკითხთა ვიწრო წრეს, რაც დავის ირგვლივ მხარეთა კანონიერ ინტერესებს მოიცავს.

31. გარკვეული ფარგლები გააჩნია მხარეთა შორის მორიგებით დავის დასრულებისას გასათვალისწინებელ საკითხთა რიგსაც. აღსანიშნავია, რომ მორიგებისას დასაშვებია, მხარეებმა შეთანხმებას მიაღწიონ ისეთი პირობებითაც, რაც განსახილველ დავას სცდება, თუმცა, მოცემულ დავასთან მიმართებით, მხარეთა საერთო ინტერესთა სფეროში ექცევა. ერთ-ერთმა მხარემ დათმოს იმის ადეკვატური მოცულობის სიკეთე, რის მიღებასაც მეორე მხარისაგან განსახილველ წარმოებაში მოელის და აუცილებელი არ არის, დათმობილი და მისაღები სიკეთე იდეალურად ურთიერთპროპორციული იყოს. მითითებული საკითხი მხარეთა სუბიექტურ შეხედულებაზეა დამოკიდებული. საქმის განმხილველი სასამართლო ვალდებული არ არის, ყოველი მორიგებისას შეაფასოს მხარეთა შორის შეთანხმებული პირობების ურთიერთშესაბამისობა, თუმცა ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საქმის წარმოების მხარეთა მორიგებით დასრულების პროცესში სასამართლო ობიექტური დამკვირვებლისა და არბიტრის როლით არ შემოიფარგლება.

32. როგორც ზემოთ უკვე მიეთითა, მორიგების აქტი ორივე მხარის მიერ ნების გამოვლენას, ერთგვარ გარიგებას წარმოადგენს. დასახელებული გარიგების ყველა პირობა უნდა ქმნიდეს მხარეთა შორის შეთანხმებულ იმგვარ მატერიალურ-სამართლებრივ ერთიანობას, რომელიც, გონივრული განსჯის ფარგლებში შეფასებისას, მეტ-ნაკლებად ორივე მხარის კანონიერ ინტერესებს აკმაყოფილებს.

33. ამასთან, მხარეთა მიერ გამოვლენილ ნებაზე საუბრისას გასათვალისწინებლია, რომ სსკ-ის 52-ე მუხლის ძალით, მხარეთა ნების გამოვლენის განმარტებისას ნება უნდა დადგინდეს გონივრული განსჯის შედეგად, და არა მარტოოდენ გამოთქმის სიტყვასიტყვითი აზრიდან.

34. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მორიგების აქტის სადავო პირობის განმარტების შედეგად შეუძლებელია პირველი და მეორე მოპასუხეების ნამდვილ ნებად შეირაცხოს მორიგების გასაჩივრებული დებულება მოპასუხეთა თანასაკუთრებაში არსებული 629 კვ.მ-ს მესამე მოპასუხისათვის გადაცემის შესახებ შემდეგ გარემოებათა გამო: მოცემული დავის საგანს წარმოადგენდა 1129 კვ.მ-დან 500 კვ.მ მოსარჩელისათვის გადაცემა; პირველმა და მეორე მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს, ხოლო მესამე მოპასუხემ სარჩელი იმთავითვე ცნო და მორიგების განხილვისას კიდევ ერთხელ დაადასტურა, რომ მოსარჩელეს არ ედავება (იხ. 17.04.2024წ. სასამართლო სხდომის ოქმი, 14:11:38 სთ. ს.ფ 253-258); მორიგების აქტის ერთ-ერთ პირობას წარმოადგენს, რომ მესამე მოპასუხემ უარი განაცხადა კომპენსაციის მიღებაზე; მესამე მოპასუხეს მორიგების აქტით გადაეცა სახლთმფლობელობის ის ნაწილი სრულად, რომელზეც დავა არ მიმდინარეობდა, ხოლო საქმის მასალებითა და მხარეთა ახსნა-განმარტებებით არ დადგენილა იმგვარი გარემოება (თუნდაც ასეთის არსებობაზე მითითება), რომ პირველი და მეორე მოპასუხის ინტერესს შეადგენდა მოსარჩელისათვის სადავო 500 კვ.მ გადაცემის სანაცვლოდ, მესამე მოპასუხის საკუთრებად 629 კვ.მ-ს აღრიცხვა. აღნიშნული პირობა კერძო საჩივრის ავტორთათვის არანაირად დაკომპენსირებული და გონივრული განსჯით ხელსაყრელი არ არის.

35. ამდენად, არსებული მოცემულობით, დავის საგნის გათვალისწინებით, კერძო საჩივრის ავტორებმა მორიგების ფარგლებში გამოვლენილი ნების საფუძველზე მოპასუხეთა თანასაკუთრებაში კუთვნილი მთლიანი წილი განკარგეს მოსარჩელის მხრიდან თითოეულისათვის 7500 აშშ დოლარის, სულ - 15 000 აშშ დოლარის მიღების სანაცვლოდ. ამავდროულად, განკარგვა მოხდა არა მხოლოდ მოსარჩელის, არამედ ერთ-ერთი მოპასუხის მიმართ ისეთ ქონებაზე, რომელზეც დავა საერთოდ არ დაწყებულა და არსებულ სასარჩელო წარმოებასთან არანაირი კავშირი არ გააჩნია.

36. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მოცემული დავის გადაწყვეტისათვის მოხმობილ უნდა იქნეს სსკ-ის 54-ე მუხლი, რომლის თანახმად ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს. მითითებული ნორმის თანახმად, არ შეიძლება ნამდვილი იყოს მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნება, თუ იგი ეწინააღმდეგება კანონით დადგენილ წესებს, საჯარო წესრიგს ან ზნეობრივ ნორმებს.

37. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამართლებრივ სახელმწიფოში მართლწესრიგის არსებობას უზრუნველყოფს, როგორც კანონი, ასევე, მორალური ქცევის სტანდარტი, შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ კერძო-სამართლებრივ ურთიერთობებში კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპი მოქმედებს, გარიგება, რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და ბათილობის სამართლებრივ შედეგებს უკავშირდება. სსკ-ის 54-ე მუხლის საკანონმდებლო დანაწესის მიზანს სწორედ იმგვარი გარიგებების თავიდან აცილება წარმოადგენს, რომლებიც ფორმალურად კანონსაწინააღმდეგო არ არის, თუმცა, თავისი არსით, საზოგადოებრივ მართლწესრიგს არღვევს და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა თანაცხოვრებას აუარესებს, რაც შედეგობრივად, სამოქალაქო ბრუნვას აფერხებს. ამდენად, გარიგების ბათილობისას უნდა არსებობდეს ამ ნორმის რომელიმე კომპონენტის დარღვევით დადებული ხელშეკრულება (იხ.: სუსგ №ას-375-352-2014წ., 14.07.2014წ.; №ას-15-15-2016, 01.03.2016წ.; №ას-1106-1026-2017, 10.11.2017წ.; №ას-28-25-2017, 28.02.2018წ.).

38. სამართლებრივი გადაწყვეტილებები დამოკიდებულია კონკრეტულ სიტუაციებზე, რადგან განსხვავებულ, თუნდაც ტიპურ სიტუაციებში, მიზნები და მათთან დაკავშირებული ინტერესები სხვადასხვა მოცულობითა და ურთიერთდამოკიდებულებით გარკვეულ როლს თამაშობენ. სამართლიანობის მიღწევის გარდა, სამართლის ამოცანაა, უზრუნველყოს სამართლებრივი უსაფრთხოება და ინტერესთა ოპტიმალური, მიზანშეწონილი დაკმაყოფილება.

39. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მხარეთა შორის შემდგარი მორიგების კერძო საჩივრით გასაჩივრებული პირობა - „629 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და №1, №3, №4 შენობა-ნაგებობა აღირიცხოს მესამე მოპასუხის სახელზე“ კანონშეუსაბამოა, არ გამოხატავს პირველი და მეორე მოპასუხეების ნამდვილ ნებას, უხეშად ლახავს მათ კანონიერ ინტერესებს, შესაბამისად, არღვევს საჯარო მართლწესრიგსა და საფრთხეს უქმნის სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობას, რაც მორიგების მითითებული დებულების - „629 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და №1, №3, №4 შენობა-ნაგებობა აღირიცხოს მესამე მოპასუხის სახელზე“, სსსკ-ის 54-ე მუხლის შესაბამისად, ბათილად ცნობის საფუძველია.

40. ამდენად, სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული განჩინება მორიგების დამტკიცების შესახებ უნდა გაუქმდეს სარეზოლუციო ნაწილის 1.4 პუნქტის ბოლო ნაწილში, რომელიც ითვალისწინებს დებულებას - „629 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და №1, №3, №4 შენობა-ნაგებობა აღირიცხოს მესამე მოპასუხის სახელზე“ და ამ ნაწილში მითითებული დებულება ბათილად უნდა იქნეს ცნობილი. დანარჩენ ნაწილში გასაჩივრებული განჩინება უნდა დარჩეს უცვლელად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 372-ე, 284-ე, 285-ე, 419-ე, 420-ე მუხლებით

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. მ.მ–ძისა და მ.ხ–იას კერძო საჩივარი თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 17 აპრილის განჩინების სარეზოლუციო ნაწილის 1.4 პუნქტის ბოლო ნაწილის გაუქმების შესახებ დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 17 აპრილის განჩინების სარეზოლუციო ნაწილის 1.4 პუნქტის შემდეგი დებულება - „629 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და №1, №3, №4 შენობა-ნაგებობა აღირიცხოს მესამე მოპასუხის სახელზე“ და ამ ნაწილში მითითებული დებულება ბათილად იქნეს ცნობილი;

3. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 17 აპრილის განჩინება დანარჩენ ნაწილში დარჩეს უცვლელად;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

მოსამართლეები: ლევან მიქაბერიძე

ვლადიმერ კაკაბაძე

გიზო უბილავა