საქმე №ას-1138-2024 26 სექტემბერი, 2025 წელი,

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ამირან ძაბუნიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი,

გოჩა ჯეირანაშვილი

კასატორი – სს „თ.ს.ი.ფ–ა“ (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „მ.ვ–ი“ (მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის იმ ფორმით დაკმაყოფილება, როგორც ეს მოხდა პირველი ინსტანციის სასამართლოში

დავის საგანი – ნასყიდობის საგნის საფასურისა და პირგასამტეხლოს დაკისრება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. სს „თ.ს.ი.ფ–ამ“ სარჩელი აღძრა შპს „მ.ვ–ის“ წინააღმდეგ, რომლითაც მოითხოვა ნასყიდობის საფასურის 92 750 აშშ დოლარის (ეკვივალენტი ლარში), სარჩელის აღძვრამდე პერიოდისთვის (07.02.2020 წელი) არსებული პირგასამტეხლოს თანხის - 84 607,5 აშშ დოლარისა და სარჩელის აღძვრიდან 07.02.2020 წლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, ყოველდღიურად, 92,75 აშშ დოლარის გადახდის დაკისრება.

2. სარჩელის საფუძვლები:

2.1. სს „თ.ს.ი.ფ–ასა“ და შპს „მ.ვ–ს“ შორის 2017 წლის 20 თებერვალს გაფორმდა ხელშეკრულება, სახელწოდებით „ხელშეკრულება შესყიდვების შესახებ“. ხელშეკრულების საგანს წარმოადგენდა შემდეგი ჩარხ-დანადგარების შესყიდვა: - სარანდ-სანარიმანდო ჩარხი უნიმატ 500 – 1 ცალი; - სალესი დანადგარი რონდამატ 168 – 1 ცალი; სალესი დანადგარი რონდამატ 950 – 1 ცალი; ოპტიკონტროლი - 1 ცალი; ციკლონი - 1 ცალი. ხელშეკრულებაში სს „თ.ს.ი.ფ–ა წარმოადგენდა გამყიდველს, ხოლო შპს „მ.ვ–ი“ - მყიდველს.

2.2. შპს „მ.ვ–მა“ 2017 წლის 1 მარტს, სს „თ.ს.ი.ფ–ისგან“ იყიდა ციკლონის დანადგარი. ნასყიდობის საგანზე გამყიდველის მხრიდან ელექტრონული ფორმით გაიცა სასაქონლო ზედნადები და საგადასახადო ანგარიშ- ფაქტურა, რომლის დადასტურებაც მყიდველმა 2017 წლის 11 აპრილს განახორციელა. შპს „მ.ვ–ს“ ციკლონის დანადგარის ღირებულება არ აუნაზღაურებია, მან არც სხვა დანადგარების წაღება უზრუნველყო და არც დარჩენილი საფასურის ანაზღაურება.

2.3. ხელშეკრულებით შეთანხმებული იყო პირგასამტეხლო, გადასახდელი თანხის 0,1%, რაც სარჩელის აღძვრამდე პერიოდისთვის ჯამში 84 607,5 აშშ დოლარს შეადგენს.

3. მოპასუხის პოზიცია:

3.1. მოპასუხემ წერილობით წარმოდგენილი შესაგებლითა და სასამართლო სხდომაზე მიცემული ახსნა-განმარტებით სარჩელი არ ცნო.

3.2. შესაგებლის თანახმად, მოსარჩელესთან დადებული ხელშეკრულება, თავისი შინაარსით, წარმოადგენდა წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულებას, რომელიც მოდავე მხარეებს უფლება-მოვალეობებს წარმოუშობდათ ხელშეკრულების 3.2. პუნქტით გათვალისწინებული თანხის გადახდის შემდგომ. აღნიშნული გულისხმობს იმას, რომ ძირითადი ხელშეკრულება დადებულად მიიჩნეოდა მხოლოდ 41 750 აშშ დოლარის გადახდისას, რის შემდგომაც გამყიდველს წარმოეშობოდა ნასყიდობის საგნის მყიდველისთვის სამი დღის ვადაში გადაცემის ვალდებულება, ხოლო მყიდველი ვალდებული იქნებოდა დამატებით გადაეხადა გრაფიკით გათვალისწინებული თანხები.

3.3. მოპასუხე არ უარყოფდა მოსარჩელისგან დანადგარი - ციკლონის მიღების ფაქტს, თუმცა მიიჩნევდა, რომ მას არც ამ დანადგარის და არც სხვა დანარჩენი ნასყიდობის საგნის საფასურის ანაზღაურების ვალდებულება არ წარმოშობია, ვინაიდან მხარეთა შორის ძირითადი ხელშეკრულება არ დადებულა.

3.4. მოპასუხე 2016 წლის ბოლოდან მოლაპარაკებებს აწარმოებდა სს „ს.ფ–თან“ კომპანიაში ინვესტიციის განხორციელებისა და საწარმოო ხაზის გაფართოების თაობაზე. ვინაიდან კომპანიამ ვერ შეძლო სს „ს.ფ–ის“ მიერ განსაზღვრული ყველა წინაპირობის დაკმაყოფილება, შეთანხმება ვერ შედგა. სწორედ ამიტომ, შეთანხმების გათვალისწინებით, კომპანიას ესაჭიროებოდა სახერხი დანადგარების შესყიდვა და მოსარჩელესთან გააფორმა წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულება. მოსარჩელისთვის ცნობილი იყო, რომ მხარეებს ერთმანეთის მიმართ ვალდებულება მხოლოდ მაშინ წარმოეშობოდათ, თუ შპს „მ.ვ–ი“ გადაიხდიდა ხელშეკრულების 3.2. პუნქტით გათვალისწინებულ თანხას. 2017 წლიდან სარჩელის აღძვრამდე, შპს „მ.ვ–მა“ არაერთხელ განუმარტა მოსარჩელეს, რომ შეცვლილი გარემოებების გამო, ვეღარ აფართოებდა საწარმოო ხაზს და არ აპირებდა დანადგარების შესყიდვას. ამასთან, მზად იყო, ნებისმიერ დროს დაებრუნებინა მის მიერ წაღებული ციკლონი.

4. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

4.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 24 სექტემბრის გადაწყვეტილებით, სს „თ.ს.ი.ფ–ის“ სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ: მოპასუხე შპს „მ.ვ–ს“ მოსარჩელე სს „თ.ს.ი.ფ–ის“ სასარგებლოდ დაეკისრა ნასყიდობის საფასურის - 92 750 აშშ დოლარის გადახდა; მასვე დაეკისრა 07.02.2020 წლის მდგომარეობით დარიცხული პირგასამტეხლოს 3978 აშშ დოლარისა და 07.02.2020 წლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე 5,1 აშშ დოლარის გადახდა.

4.2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა შპს „მ.ვ–მა“.

5. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძველი:

5.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილებით, შპს „მ.ვ–ის" სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

5.2. სააპელაციო პალატამ, საქმეზე წარმოდგენილი მტკიცებულებების სამართლებრივი შეფასების საფუძველზე, არ გაიზიარა აპელანტის პრეტენზია იმის შესახებ, რომ მხარეებს შორის გაფორმებული ხელშეკრულება წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულებას წარმოადგენდა. სააპელაციო პალატამ სისტემურად განმარტა სამოქალაქო კოდექსის 327-ე და 477-ე მუხლები და მიიჩნია, რომ მხართა შორის დადებული ხელშეკრულება სრულად შეესაბამებოდა ნასყიდობის ხელშეკრულების მომწესრიგებელ ნორმებს. ამასთან, სასამართლოს აზრით, ხელშეკრულების მე-3 მუხლი, რომელსაც მოპასუხე წინარე ნასყიდობის დასაკვალიფიცირებელ არგუმენტად იყენებდა, შეეხებოდა ანგარიშსწორების პირობებსა და გადახდის გრაფიკს, რა დროსაც გათვალისწინებული იქნა მითითებული თანხის წინასწარ გადახდის ვალდებულება. სასამართლომ მიუთითა, რომ ხელშეკრულების ხსენებული პირობა და მთლიანად ხელშეკრულების შინაარსი გამორიცხავდა მისი წინარე ხელშეკრულებად მიჩნევის საფუძველს. ხელშეკრულებით შეთანხმებული იყო ყველა არსებითი პირობა და რაც უმთავრესია, არ შეიცავდა მითითებას მომავალში დამატებით ხელშეკრულების დადების თაობაზე. მხარეთა მიერ შეთანხმებული იყო ნასყიდობის საფასურის ეტაპობრივად გადახდის წინაპირობები, სადაც მყიდველის მიერ წინასწარ გადასახდელი 41750 აშშ დოლარი წარმოადგენდა ასევე ნასყიდობის საფასურის ნაწილს. ამ თანხის ჩარიცხვას წინ უსწრებდა ციკლონის დანადგარის მყიდველისთვის გადაცემა, ხოლო მისი გადახდიდან 3 დღის შემდგომ, გამყიდველს მყიდველისთვის უნდა მიეწოდებინა დარჩენილი დანადგარები.

5.3. ზემოაღნიშნული მსჯელობის შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ დაასკვნა, რომ მოდავე მხარეთა შორის დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება, სადაც როგორც გამყიდველს, ისე მყიდველს გააჩნდათ ერთმანეთის მიმართ შესასრულებელი ორმხრივი ვალდებულებები: ხელშეკრულების დადებიდან 10 დღეში გამყიდველს მოპასუხისთვის უნდა მიეწოდებინა ციკლონის დანადგარი, რის შემდგომაც მყიდველს უნდა გადაეხადა ნასყიდობის საფასურის ნაწილი - 41 750 აშშ დოლარი. მხოლოდ ამ თანხის ჩარიცხვიდან 3 დღეში გამყიდველს წარმოეშობოდა დარჩენილი საგნების მყიდველისთვის გადაცემის ვალდებულება. ნასყიდობის დარჩენილი საფასური (51 000 აშშ დოლარი) მყიდველს ეტაპობრივად უნდა დაეფარა, შეთანხმებული გრაფიკის მიხედვით. ამდენად, პირველ ეტაპზე გამყიდველის ვალდებულებას წარმოადგენდა ნასყიდობის საგნის ნაწილის (ციკლონის დანადგარის) მყიდველისთვის გადაცემა, რაც მოსარჩელემ ჯეროვნად შეასრულა, ხოლო აღნიშნულის შემდგომ მყიდველს წარმოეშობოდა მთლიანი ნასყიდობის საფასურის ნაწილის, 41750 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება.

5.4. მიუხედავად მხარეთა შორის ნასყიდობის სამართალურთიერთობისა და ორმხრივი ვალდებულებების წარმოშობილად მიჩნევისა, სააპელაციო პალატამ მოიხმო სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლი, გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის §242-ე პარაგრაფის განმარტებები ასევე, ვრცლად განმარტა კეთილსინდისიერების პრინციპის არსი და მნიშვნელობა სამოქალაქო სამართალში, რომლის საფუძველზეც დაასკვნა, რომ ვინაიდან სარჩელი თანხის დაკისრების მოთხოვნით აღძრულია 2020 წლის 7 თებერვალს, ხანდაზმულობის ვადის გასვლამდე 13 დღე (აღნიშნული ვადა გამომდინარეობს ხელშეკრულების 3.2. პუნქტიდან, რომლის მიხედვითაც, მყიდველი გამყიდველს წინასწარ ურიცხავს 41750 აშშ დოლარის ეკვივალენტს ლარებში (3.2. პუნქტი)), ეს გარემოება წარმოუშობდა მოპასუხეს თანხის გადახდისგან (პირველადი შესრულებისაგან) გათავისუფლების შესაძლებლობას - უფლების დაკარგვის, პრეკლუზიის საფუძველზე, მიუხედავად ხანდაზმულობის ვადის არსებობისა.

5.5. პალატამ დასძინა, რომ პრეკლუზიის გამო აუცილებელია ე.წ. „დრო და მომენტი”, ანუ უფლების გამოყენების პირველი შესაძლებლობიდან გასული უნდა იყოს დიდი ხანი (დრო) და მისი გამოყენება ამ შემდგომი მომენტისათვის უნდა წარმოადგენდეს უფლების ბოროტად გამოყენებას სამოქალაქო კოდექსის 8.3. მუხლის მიხედვით (მომენტი)“. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სამართლის დოქტრინაში მოხმობილი ეს წინაპირობები მოცემულ შემთხვევაში, არსებობდა ვინაიდან მოსარჩელემ სარჩელი აღძრა გაცილებით გვიან ვიდრე ეს საჭიროა პირველადი შესრულების მოთხოვნის წამოყენებისთვის. ზემოთ თქმული გარემოების გათვალისწინებით, სააპელაციო პალატამ სამართლიანობის ზოგადი მოსაზრებებით იხელმძღვანელა, დაეყრდნო სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლს და დაასკვნა, რომ მოსარჩელის მიერ ხანგრძლივი დროის განმავლობაში, ხანდაზმულობის ვადის ამოწურვამდე 13 დღით ადრე მოთხოვნის წაყენება არღვევდა მხარეთა შორის კეთილსინდისიერების, მეორე მხარის უფლებებისადმი გულისხმიერი დამოკიდებულები პრინციპს, რის გამოც ეს შემთხვევა უნდა გათანაბრებულიყო უფლების დაკარგვასთან, ეს კი, სარჩელის დაკმაყოფილებას გამორიცხავდა.

5.6. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი წარადგინა სს „თ.ს.ი.ფ–ამ“.

6. კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

6.1. კასატორი - სს „თ.ს.ი.ფ–ა“ არ იზიარებს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მიერ განხორციელებულ სამართლებრივ შეფასებას და მიიჩნევს, რომ მიღებული გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება არა მხოლოდ მოქმედ სამართლებრივ ნორმებს, არამედ ქმნის აბსოლუტურ ბუნდოვანებას, რაც სამოქალაქო ბრუნვის გამართულად ფუნქციონირებისათვის განსაკუთრებული საფრთხის შემცველია. კასატორი ამტკიცებს, რომ სააპელაციო პალატამ სამოქალაქო კოდექსით იმპერატიულად დადგენილი სამწლიანი ვადის პერიოდში აღძრული სარჩელი, ისე ჩათვალა უფლებაგაქარწყლებულად და ისე მიიჩნია მოსარჩელე არაკეთილსინდისიერ მხარედ, რომ არა მხოლოდ გადაუცემელი ნასყიდობის საგნის, არამედ მოპასუხისთვის რამდენიმე წლის წინ, ხელშეკრულების ფარგლებში გადაცემული ნასყიდობის საგნის საფასურის მიღების შესაძლებლობაც კი დაუკარგა მხარეს.

6.2. კასატორი ემიჯნება გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სამართლებრივ დასაბუთებას და აცხადებს, რომ მოსარჩელე არათუ არაკეთილსინდისიერი მხარეა, როგორც ეს სააპელაციო პალატამ დაასკვნა, არამედ სამეწარმეო ურთიერთობებში ჩართული გულისხმიერი მხარეა, რომელიც მრავალი წლის მანძილზე ცდილობდა ეწარმოებინა მოლაპარაკებები მოპასუხესთან და უზრუნველეყო დადებული ხელშეკრულების პირნათლად შესრულება.

6.3. კასატორი ასევე, არ იზიარებს სასამართლოს მიერ ე.წ. „პრეკლუზიის“ საფუძველზე მოთხოვნის გაქარწყლებულად ცნობის თაობაზე დასაბუთებას და მოიხმობს სხვადასხვა სამართლებრივ წყაროებს, რომელზე დაყრდნობითაც აცხადებს, რომ სასამართლო გადაწყვეტილებაში მოყვანილი პრეკლუზიის ციტატა, აღებულია კაზუსთა კრებულიდან, თუმცა არასწორი ინტერპრეტაციით, ვინაიდან მოხმობილ კაზუსის ამოხსნის შედეგად ავტორთა კოლექტივი გამორიცხავს მოთხოვნის უფლების გაქარწყლების შესაძლებლობას პრეკლუზიის საფუძველზე.

6.4. კასატორი მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არა მხოლოდ ეწინააღმდეგება დადგენილ პრაქტიკას (ას-722-2019, ას-1724-2018), არამედ კანონის დარღვევითაა მიღებული, რის გამოც იგი უნდა გაუქმდეს და სარჩელი უნდა დაკმაყოფილდეს იმ სახით, როგორც ეს მოხდა პირველი ინსტანციის სასამართლოში.

6.5. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2025 წლის 31 იანვრის განჩინებით, სს „თ.ს.ი.ფ–ის“ საკასაციო საჩივარი დასაშვებად იქნა ცნობილი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

7. საკასაციო პალატამ შეისწავლა წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის საფუძვლები, შეამოწმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთება და მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი დასაბუთებულია, შესაბამისად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს და, ახალი გადაწყვეტილებით, სარჩელი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ შემდეგ გარემოებათა გამო:

8. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორმა წარმოადგინა დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

9. კასატორის მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემოწმების მიზნით, პალატა ყურადღებას გაამახვილებს სარჩელის ფაბულაზე - მოსარჩელეს სურს მიიღოს იმ ოდენობით თანხა, რაც მას მოპასუხის მიერ ვალდებულების შესრულების შემთხვევაში გადაეცემოდა, თანხის ანაზღაურების წინაპირობად კი, მხარე მიიჩნევს მყიდველის მხრიდან საქონლის ნაწილის მიღებაზე უარს, მიღებული საქონლის შემთხვევაში კი - საფასურის ანაზღაურების თაობაზე ვალდებულების შეუსრულებლობას. მოსარჩელე მოთხოვნის საფუძვლად ნასყიდობის ხელშეკრულების საფასურის გადახდასა და ვალდებულების დამრღვევი მხარისთვის სანქციის სახით, პირგასამტეხლოს დაკისრებას მოიაზრებს (სკ-ის 477-ე, 418-ე მუხლები). თანხის მოთხოვნას მოპასუხე იმ ძირითადად არგუმენტს უპირისპირებს, რომ მას არ დაუდია ნასყიდობის ხელშეკრულება, არამედ მხარეთა შორის გაფორმდა წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომელიც მხოლოდ მაშინ შევიდოდა ძალაში თუ მხარე 41 750 აშშ დოლარს გადაიხდიდა, თავის მხრივ კი ამ თანხის გადახდა მოპასუხის საწარმოო საჭიროებებს იყო მიბმული. დავის ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით მხარეთა მიერ გამოთქმული პოზიციების გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კრედიტორი ითხოვს ხელშეკრულების შესრულებას (ე.წ. პირველადი მოთხოვნა) და არა მოვალის ქმედებით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურებას (ე.წ. მეორადი მოთხოვნა).

10. საკასაციო პალატა საკითხის შინაარსობრივ კვლევამდე აღნიშნავს, რომ სააპელაციო პალატის მსჯელობა წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულებისა და ნასყიდობის ხელშეკრულების გამიჯვნის, ასევე, მოდავე მხარეთა მხარეთა შორის ხელმოწერილი დოკუმენტის ნასყიდობის ხელშეკრულებად კვალიფიცირების თაობაზე მართებულია და მას პალატა სრულად იზიარებს. სახელდობრ, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის საფუძვლის (საფუძვლების) ძიებისას, სასამართლოსათვის ამოსავალია ის კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სწორედ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები და გარემოებები განსაზღვრავენ სარჩელის მოთხოვნის შინაარსს. სასამართლომ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი. მოთხოვნის საფუძვლის განსაზღვრა სასამართლოს პრეროგატივაა და მხარის მიერ სარჩელის დამფუძნებელ ნორმად კანონის ამა თუ იმ დანაწესის მითითება არ არის გადაწყვეტილების მიღების პროცესში სასამართლოსათვის ხელის შემშლელი. სამართალში დამკვიდრებული პრინციპი _ „jura novit curia“ -სასამართლომ იცის კანონი, საკასაციო სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაშია ასახული (პრაქტიკის თვალსაზრისით მრავალთა შორის იხ. სუსგ-ეგები: №ას-1170-1125-2016, 13 ივნისი, 2017 წელი; Nას-877-825-2010, 28 დეკემბერი, 2010 წელი, ასევე, სუს დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 2 მარტი, 2017 წელი). მოყვანილი მსჯელობის შესაბამისად, მოპასუხის შედავების მიუხედავად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მხარეებს შორის დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება, სადაც როგორც გამყიდველს, ისე მყიდველს გააჩნდათ ერთმანეთის მიმართ შესასრულებელი ორმხრივი ვალდებულებები: ხელშეკრულების დადებიდან 10 დღეში გამყიდველს მოპასუხისთვის უნდა მიეწოდებინა ციკლონის დანადგარი, რის შემდგომაც მყიდველს წინასწარ უნდა გადაეხადა ნასყიდობის საფასურის ნაწილი - 41 750 აშშ დოლარი. მხოლოდ ამ თანხის ჩარიცხვიდან 3 დღეში გამყიდველს წარმოეშობოდა დარჩენილი საგნების მყიდველისთვის გადაცემის ვალდებულება. ნასყიდობის დარჩენილი საფასური (51 000 აშშ დოლარი) მყიდველს ეტაპობრივად უნდა დაეფარა, შეთანხმებული გრაფიკის მიხედვით. ამდენად, პირველ ეტაპზე გამყიდველის ვალდებულებას წარმოადგენდა ნასყიდობის საგნის ნაწილის (ციკლონის დანადგარის) მყიდველისთვის გადაცემა, რაც მოსარჩელემ ჯეროვნად შეასრულა, ხოლო აღნიშნულის შემდგომ მყიდველს წარმოეშობოდა მთლიანი ნასყიდობის საფასურის ნაწილის, 41750 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება. მხოლოდ ამ თანხის ჩარიცხვის შემდგომ ევალებოდა მოსარჩელეს დარჩენილი საგნების მიწოდება. შესაბამისად, რადგან ხელშეკრულების მოხმობილი პირობები სრულად აკმაყოფილებს სამოქალაქო კოდექსის 327-ე მუხლით განმტკიცებულ არსებით პირობებს და ამასთან, დოკუმენტი არ შეიცავს დათქმას მხარეებისთვის მომავალში ძირითადი ხელშეკრულების დავალდებულების თაობაზე, საფუძველს მოკლებულია შემდგომი მსჯელობა სადავო დოკუმენტის წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულებად დაკვალიფიცირების თაობაზე.

11. შესაბამისად, პალატა ადგენს, რომ სამართლებრივი შედეგი, რისი მიღწევაც კასატორს სურს, კერძოდ, მოპასუხისათვის ნასყიდობის ხელშეკრულებით შეთანხმებული საფასურისა და მისი გადახდის დაგვიანებისთვის დაკისრებული პირგასამტეხლოს გადახდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 477-ე (ნასყიდობის ხელშეკრულებით გამყიდველი მოვალეა გადასცეს მყიდველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი. 2. მყიდველი მოვალეა გადაუხადოს გამყიდველს შეთანხმებული ფასი და მიიღოს ნაყიდი ქონება). 417-ე-418-ე (პირგასამტეხლო – მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრული ფულადი თანხა – მოვალემ უნდა გადაიხადოს ვალდებულების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვნად შესრულებისათვის; ხელშეკრულების მხარეებს შეუძლიათ, თავისუფლად განსაზღვრონ პირგასამტეხლო, რომელიც შეიძლება აღემატებოდეს შესაძლო ზიანს, გარდა ამ კოდექსის 625-ე მუხლის მე-8 ნაწილით გათვალისწინებული შემთხვევებისა. შეთანხმება პირგასამტეხლოს შესახებ მოითხოვს წერილობით ფორმას) მუხლებიდან გამომდინარეობს.

12. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოთხოვნის საფუძვლიანობის შესამოწმებლად საჭიროა, შეფასდეს თავად ნასყიდობის ხელშეკრულების იურიდიული ბუნება: სამოქალაქო კოდექსის 477-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილების თანახმად, ნასყიდობის ხელშეკრულებით გამყიდველი მოვალეა, გადასცეს მყიდველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი. მყიდველი მოვალეა, გადაუხადოს გამყიდველს შეთანხმებული ფასი და მიიღოს ნაყიდი ქონება. ნორმის შინაარსიდან გამომდინარეობს ერთმნიშვნელოვანი დასკვნა იმის თაობაზე, რომ ნასყიდობა ორმხრივი, კონსესუალური გარიგებაა, სადაც, როგორც გამყიდველს, ისე _ მყიდველს გააჩნია კანონით გათვალისწინებული ვალდებულებები. ნორმის პირველი ნაწილი ადგენს გამყიდველის სინალაგმატურ ვალდებულებას, მყიდველს გადასცეს საკუთრების უფლება ქონებაზე, რომელიც შეიძლება განხორციელდეს როგორც უშუალოდ ნასყიდობის საგნის, ისე _ ამ საგანზე ნამდვილი უფლების გადაცემით (მაგ: ნივთის პირდაპირი მფლობელისაგან გამოთხოვის უფლება). კანონი ნასყიდობის ნამდვილობისათვის რაიმე შეზღუდვას არც ერთი ხსენებული წესის მიმართ არ ადგენს და როგორც ერთ, ისე _ მეორე შემთხვევაში (ბუნებრივია, მხარეთა შეთანხმების პირობებში) გამყიდველის მხრიდან ვალდებულებას შესრულებულად მიიჩნევს. სწორედ ამ წესის დაცვის შემდგომ წარმოეშობა გამყიდველს შემძენისაგან საპასუხო შესრულების (საქონლის მიღება, ფასის გადახდა) მოთხოვნის უფლება, რამდენადაც, სამოქალაქო კოდექსის 369-ე მუხლის თანახმად, იმ პირს, რომელსაც ვალდებულება აკისრია ორმხრივი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, შეუძლია, უარი თქვას ვალდებულების შესრულებაზე საპასუხო მოქმედების განხორციელებამდე, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა იგი ვალდებული იყო, თავისი ვალდებულება წინასწარ შეესრულებინა.

13. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულების კონსესუალური ბუნებიდან გამომდინარე, იგი დადებულად ითვლება მხარეთა მიერ ხელშეკრულების არსებით პირობებზე შეთანხმების მიღწევის მომენტიდან და რელატიურ, იურიდიულ ძალას იძენს, კერძოდ, მხარეებს შეთანხმების მომენტიდანვე წარმოეშობათ ურთიერთმოთხოვნები. შესაბამისად, სამოქალაქო სამართალში არსებული პრაქტიკის თანახმად, დადებული ხელშეკრულება უნდა შესრულდეს, რაც ხელშეკრულებისადმი ერთგულების გამოვლინებას წარმოადგენს (მრავალ სხვათა შორის იხ. სუსგ. საქმეზე Nას-160-2025, 2025-09-08, Nას-1252-2023, 2025-09-05). საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ვალდებულებითი სამართალი დადებული ხელშეკრულების დასასრულებლად ერთმანეთისაგან განასხვავებს ხელშეკრულების შეწყვეტის, ხელშეკრულებიდან გასვლისა და მოშლის ინსტიტუტებს, რომელთა შორის უმთავრესი სხვაობა მხარეთა პოსტ სახელშეკრულებო მდგომარეობაა (მრავალ სხვათა შორის იხ. სუსგ. საქმეზე ას-1076-996-2017, 2019-04-19; ას-220-209-2017, 2018-04-20). ხელშეკრულების/ვალდებულების შეწყვეტის უმთავრესი ნიშანი ისაა, რომ მხარეები ინარჩუნებენ მიღებულ სიკეთეს, მაგალითად, ვალდებულების შეწყვეტის საფუძვლები შეიძლება, იყოს კრედიტორის სასარგებლოდ შესრულება ან სხვა შესრულება (დაწვრილებით იხ. სკ-ის 427-ე-454-ე მუხლები). რაც შეეხება ხელშეკრულებიდან გასვლას, შეწყვეტისაგან განსხვავებით, ამ დროს კანონი ითვალისწინებს მხარეთა რესტიტუციის შესაძლებლობას (იხ. სკ-ის 352-ე-359-ე მუხლები) და ხელშეკრულებიდან გასვლის შედეგების მისაღწევად სავალდებულოა გასვლის წინაპირობების შემოწმება (მოვალის მხრიდან ნაკისრი ვალდებულების ბრალეული დარღვევა). უნდა აღინიშნოს, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლა, ზემოხსენებული სამართლებრივი კონსტრუქციის გარდა, შესაძლებელია იმ შემთხვევაშიც, როდესაც სახეზეა შეცვლილი გარემოებები. ასეთ დროს, გასვლა დასაშვებია არა მოვალის მხრიდან ვალდებულების ბრალეული დარღვევის, არამედ სამოქალაქო კოდექსის 398-ე მუხლის წინაპირობების არსებობისას (თუ ის გარემოებები, რომლებიც ხელშეკრულების დადების საფუძველი გახდა, ხელშეკრულების დადების შემდეგ აშკარად შეიცვალა და მხარეები არ დადებდნენ ამ ხელშეკრულებას ან დადებდნენ სხვა შინაარსით, ეს ცვლილებები რომ გაეთვალისწინებინათ, მაშინ შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს ხელშეკრულების მისადაგება შეცვლილი გარემოებებისადმი. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ცალკეულ გარემოებათა გათვალისწინებით, ხელშეკრულების მხარეს არ შეიძლება მოეთხოვოს შეუცვლელი ხელშეკრულების მკაცრად დაცვა), შეცვლილი გარემოებების პირობებში კანონისმიერი მოთხოვნაა, რომ მხარეებმა სცადონ ხელშეკრულების მისადაგება ამ გარემოებებისადმი და, თუკი მისადაგება შეუძლებელი აღმოჩნდება, მხარეებს უფლება აქვთ, გავიდნენ ხელშეკრულებიდან (სკ-ის 398.3 მუხლი: მხარეები ჯერ უნდა შეეცადონ, რომ ხელშეკრულება მიუსადაგონ შეცვლილ გარემოებებს. თუკი შეუძლებელია ხელშეკრულების მისადაგება შეცვლილი გარემოებებისადმი, ან მეორე მხარე ამას არ ეთანხმება, მაშინ იმ მხარეს, რომლის ინტერესებიც დაირღვა, შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე). ხელშეკრულებიდან გასვლის საკითხზე მსჯელობისას, რა საფუძვლითაც არ უნდა ხდებოდეს იგი, შესამოწმებელია, ხომ არ არსებობს გასვლის გამომრიცხველი წინაპირობები (რომელთა ჩამონათვალი მოცემულია თავად მატერიალურ კანონმდებლობაში, მაგალითად, სკ-ის 358-ე, 442-ე-447-ე მუხლები, ასევე, 316.2 მუხლი და სხვა). რაც შეეხება ხელშეკრულების მოშლას, სამოქალაქო კოდექსის იმ ნორმათა ანალიზი, რომლებიც ხსენებულ საკითხს არეგულირებენ, იძლევა დასკვნის საფუძველს, რომ მას ხელშეკრულებიდან გასვლის სამართლებრივი დატვირთვა გააჩნია (მოშლის ინსტიტუტის რეალიზაცია თავისთავად უკავშირდება სკ-ის 352-ე მუხლით გათვალისწინებულ შედეგებს _ პირთა რესტიტუციას, იხ მაგ: სკ-ის 491-ე, 492-ე მუხლები და სხვა).

14. საქმის მასალებითა და ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილად ცნობილი გარემოებებით ირკვევა, რომ სს „თ.ს.ი.ფ–ას“ და შპს „მ.ვ–ს“ შორის 2017 წლის 20 თებერვალს გაფორმებული ხელშეკრულების საგანს წარმოადგენდა შემდეგი ჩარხ-დანადგარების შესყიდვა: სარანდ-სანარიმანდო ჩარხი უნიმატ - 500 – 1 ცალი; სალესი დანადგარი რონდამატ-168 – 1 ცალი; სალესი დანადგარი რონდამატ-950 – 1 ცალი; ოპტიკონტროლი - 1 ცალი; ციკლონი - 1 ცალი. დავის განხილვის არცერთ ეტაპზე გამხდარა სადავო, რომ შპს „მ.ვ–მა“ 2017 წლის 1 მარტს, სს „თ.ს.ი.ფ–ისგან“ იყიდა ციკლონის დანადგარი. ნასყიდობის საგანზე გამყიდველის მხრიდან ელექტრონული ფორმით გაიცა სასაქონლო ზედნადები და საგადასახადო ანგარიშ-ფაქტურა, რომლის დადასტურებაც მყიდველმა 2017 წლის 11 აპრილს განახორციელა. მეტიც, შპს „მ.ვ–ი“ ადასტურებს, რომ ციკლონის დანადგარის ღირებულების ანაზღაურება არ განუხორციელებია, თუმცა უთითებს, რომ მზადაა უკან დააბრუნოს მიღებული ნასყიდობის საგანი, ვინაიდან ამ დანადგარის საწარმოო საჭიროება აღარ აქვს. საქმეზე ასევე დადგენილია, რომ 20.02.2017 წლის ხელშეკრულების 2.1. პუნქტით შეთანხმებული დანარჩენი ობიექტები სს „თ.ს.ი.ფ–ას“ შპს „მ.ვ–ისთვის“ არ გადაუცია. ხოლო, შპს „მ.ვ–ს“ 20.02.2017 წლის ხელშეკრულების 3.2. პუნქტით შეთანხმებული წინასწარ გადასახდელი თანხა, 41 750 აშშ დოლარი არ გადაუხდია. საკასაციო პალატა მოხმობილი უდავო ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, მიიჩნევს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელეს ხელშეკრულებით შეთანხმებული ვალდებულება არ დაურღვევია, მან ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ოდენობით შეიძინა ნასყიდობის საგანი და ვადაში შესთავაზა მოპასუხეს მისი მიღება, მყიდველმა ნასყიდობის საგანი ნაწილობრივ მიიღო კიდეც, თუმცა ნაკისრი ვალდებულების შესრულებაზე - გადაეხადა 41 750 აშშ დოლარი და მიეღო ხელშეკრულებით შეთანხმებული დარჩენილი დანადგარები, უარი განაცხადა. ნიშანდობლივია, რომ ამ უკანასკნელს არც შესაგებელში მიუთითებია და არც საქმის მასალებით არ არის დადგენილი იმგვარი წინაპირობები, რომლებიც სასამართლოს მიიყვანდა დასკვნამდე, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულება მოიშალა, უფრო მეტიც, ის ფაქტი, რომ გამყიდველს ნასყიდობის საგანი მყიდველისათვის დათქმულ ვადაში ეტაპობრივად უნდა მიეწოდებინა, არ შეიძლება, შეფასდეს მხარეთა გრძელვადიან ურთიერთობად (მაგ: ქირავნობა, იჯარა და სხვა), თუმცა, საპირისპირო ვითარებაშიც კი, მყიდველს არ მიუთითებია იმგვარ გარემოებებზე, რომლებიც სამოქალაქო კოდექსის 399-ე მუხლის მიზნებისათვის ჩაითვლება გრძელვადიან ვალდებულებით ურთიერთობაზე უარის თქმის პატივსადებ მიზეზად. რაც შეეხება შესაგებელში მითითებულ იმ გარემოებას, რომ მას ჰქონდა მოლოდინი საწარმოო გაფართოებისა, რაც არ შესრულდა და აღარ საჭიროებდა დამატებითი დანადგარების შეძენას, ან მეორე არგუმენტი, რომ ხელშეკრულების საგნების ფასი არ შეესაბამება ბაზარზე არსებულ ფასებს და მათი ღირებულება ბევრად უფრო ნაკლებია, ვიდრე ეს ხელშეკრულებით შეთანხმდა, არ ქმნის დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე გადაცემული ნასყიდობის საგნის ანაზღაურებაზე უარის თქმის ან/და ხელშეკრულების მოშლის/ხელშეკრულებიდან გასვლის კანონისმიერ საფუძვლებს. საბოლოოდ, საკასაციო პალატა ასკვნის, რომ მხარეთა შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულება ნამდვილია და იგი არ შეწყვეტილა/მოშლილა კანონით გათვალისწინებული არცერთი მითითებული საფუძვლით.

15. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ხელშეკრულების იურიდიული ძალმოსილების პირობებში მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს სამოქალაქო კოდექსის 477-ე მუხლის მე-2 ნაწილი წარმოადგენს, რომელიც გამყიდველის უფლებადამცავი ნორმაა და ადგენს მყიდველის ვალდებულებას, მიიღოს საქონელი და გადაიხადოს ფასი. მართალია, მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე საქონლის მიღების დავალდებულებას არ მოითხოვს, არამედ მხოლოდ ფასის ანაზღაურებაა მოთხოვნის საგანი და სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 248-ე მუხლის თანახმად, სასამართლო ამ ფარგლებს ვერ გასცდება, თუმცა, ეს გარემოება მოპასუხის მდგომარეობას არ გააუარესებს, რადგანაც, სამოქალაქო კოდექსის 477-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, მას არ დაუკარგავს უფლება, გამყიდველს მოსთხოვოს ქონების გადაცემა (იხ. სუსგ. საქმე №ას-1076-996-2017 19 აპრილი, 2019 წელი). შესაბამისად, პალატის აზრით, ამ ნაწილში მოსარჩელის მოთხოვნა სრულად დასაბუთებულია და დაკმაყოფილებას ექვემდებარება.

16. რაც შეეხება მეორე სასარჩელო მოთხოვნას, რომელიც პირგასამტეხლოს დაკისრებაში მდგომარეობს, საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ როგორც უკვე აღინიშნა, კერძო სამართალი მხარეთა მიერ ნაკისრი ვალდებულების განუხრელ დაცვას მოითხოვს. „pacta sunt servanda“-ს პრინციპის თანახმად, ხელშეკრულება უნდა შესრულდეს, რაც ხელშეკრულებისადმი ერთგულების გამოვლინებას წარმოადგენს. ამ მოთხოვნათა შეუსრულებლობა ვალდებულების დარღვევაა. სამოქალაქო კანონმდებლობა ვალდებულების დარღვევის პრევენციისათვის კი, ითვალისწინებს მოთხოვნის უზრუნველყოფის სანივთო და ვალდებულებით სამართლებრივ საშუალებებს, რომლებიც ვალდებულების შესრულებას ემსახურებიან და რომელთა შერჩევა მხარეთა ნებაზეა დამოკიდებული. ასეთ საშუალებათა რიგს განეკუთვნება ვალდებულების უზრუნველყოფის დამატებითი საშუალება პირგასამტეხლო (იხ. საქმე №ას-160-2025 08 სექტემბერი, 2025 წელი). ხელშეკრულების თავისუფლების ფარგლებში, მხარეები თავისუფალნი არიან პირგასამტეხლოს ოდენობის განსაზღვრაში. შესაძლებელია ისინი იმ ოდენობის პირგასამტეხლოზე შეთანხმდნენ, რისი გადახდევინებაც შემდგომ მძიმე ტვირთად დააწვება მოვალეს. ასეთ შემთხვევაში, სასამართლო, ახდენს პირგასამტეხლოს „სამართლიან“ შემცირებას ანუ, სასამართლოს ამოცანაა მხარეები დაიცვას უსამართლო და სამოქალაქო ბრუნვისათვის მიუღებელი ტვირთისაგან, ვინაიდან ხელშეკრულების დადებისას მხარეები ყოველთვის ვერ საზღვრავენ მათი თავისუფალი ნების მოსალოდნელ სამართლებრივ შედეგებს, შესაბამისად, სამოქალაქო კოდექსის 420-ე მუხლი შესაძლებლობას აძლევს სასამართლოს, საქმის გარემოებების გათვალისწინებით შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნების მიუხედავად, რადგან პირგასამტეხლოს უმთავრესი მიზანი კრედიტორის დარღვეული უფლების აღდგენაა და არა მისი უსაფუძვლო გამდიდრება მოვალის ხარჯზე (შდრ: სუსგ №ას-279-2023, 18 მაისი, 2023 წელი). მოცემულ შემთხვევაში, სარჩელით მოთხოვნილია მოპასუხე შპს „მ.ვ–ს“ მოსარჩელე სს „თ.ს.ი.ფ–ის“ სასარგებლოდ, დაეკისროს სარჩელის აღძვრამდე პერიოდისთვის (07.02.2020 წელი) არსებული პირგასამტეხლოს თანხის - 84 607,5 აშშ დოლარის, ხოლო სარჩელის აღძვრიდან 07.02.2020 წლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, ყოველდღიურად, 92,75 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება. ამ ნაწილში მოთხოვნა პირველი ინსტანციის სასამართლომ მხოლოდ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა და მოპასუხეს დაეკისრა 07.02.2020 წლის მდგომარეობით დარიცხული პირგასამტეხლოს 3978 აშშ დოლარისა და 07.02.2020 წლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე 5,1 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება. საქართველოს უზენაეს სასამართლოში წარმოდგენილ საკასაციო საჩივარსა და დაზუსტებულ საკასაციო საჩივარში კასატორი მოითხოვს სარჩელის იმგვარად დაკმაყოფილებას, როგორც ეს მოხდა პირველი ინსტანციის სასამართლოში (იხ. ტომი II, ს.ფ. 125-132, 163-174). საკასაციო პალატა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 248-ე მუხლის თანახმად, მოკლებულია შესაძლებლობას გასცდეს საკასაციო საჩივარში მხარის მიერ დაყენებული მოთხოვნის ფარგლებს, რის გამოც მიიჩნევს, რომ სასარჩელო მოთხოვნა ამ ნაწილში მხოლოდ ნაწილობრივ (პირველი ინსტანციის სასამართლო გადაწყვეტილების მსგავსად) უნდა დაკმაყოფილდეს.

17. მოთხოვნის გამომრიცხავი შესაგებლის დაუსაბუთებლად მიჩნევის კვალდაკვალ, საკასაციო პალატა მნიშვნელოვნად მიიჩნევს ყურადღება გაამახვილოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იმ ნაწილზე, რომლითაც მოთხოვნის შემაფერხებელი შესაგებლის არგუმენტაციით, სარჩელის დაკმაყოფილების შესაძლებლობა გამოირიცხა. მანამ სანამ სასამართლო გადაწყვეტილების შინაარსობრივი დასაბუთებულობის შემოწმებას შეუდგება, ყურადღებას მიაპყრობს იმ გარემოებაზე, რომ საქართველოში დადგენილი ერთგვაროვანი პრაქტიკის თანახმად, მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე მითითების შედეგად წარმოშობილი საწინააღმდეგო უფლება მატერიალურ-სამართლებრივი მნიშვნელობით შესაგებელია, რომელიც მოთხოვნის განხორციელებას ხანგრძლივად ან დროებით აფერხებს. „მოთხოვნის ხანდაზმულობის მიზანია, მოვალის დაცვა იმ პროცესის ნაწილად გახდომისაგან, რომელშიც პოზიციის დაცვა რთული ან შეუძლებელია მოთხოვნის სიძველის გამო“. (იხ.: სუსგ №ას-898-860-2014, 09 ოქტომბერი, 2015 წელი). ხანდაზმულობის ვადების გათვალისწინება სასამართლოს მიერ ხორციელდება არა საკუთარი ინიციატივით, არამედ მხოლოდ საქმის განხილვაში მონაწილე მხარეების (მხარის) მიერ აღნიშნულზე მითითების შემთხვევაში. მითითება ხანდაზმულობაზე, როგორც მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელ გარემოებაზე, პროცესუალურად მთლიანად მოპასუხის კუთვნილ შესაგებელს წარმოადგენს (იხ.: სუსგ №ას-1764-2018, 13 აპრილი, 2020 წელი). ასევე, სხვა საქმეზე სასამართლომ განმარტა, რომ მოთხოვნის ხანდაზმულობა ფაქტია და არა სამართლებრივი კვალიფიკაცია, შესაბამისად, მასზე მითითებით სარჩელის უარყოფა მხოლოდ მოვალის (მოპასუხის) უფლებაა, რაც სამოქალაქო პროცესის შეჯიბრებითობის პრინციპიდან გამომდინარე, გამორიცხავს ამ საკითხის სასამართლოს ინიციატივით გამოკვლევას. ამრიგად, სასამართლო მოთხოვნის ხანდაზმულობას იკვლევს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე მოთხოვნის ხანდაზმულობის საფუძვლით სასარჩელო მოთხოვნას სათანადო წესით წარდგენილი პასუხით (შესაგებელი) უარყოფს (იხ. სუსგ. საქმე №ას-1550-2024 31 იანვარი, 2025 წელი). მოცემულ საქმეზე წარმოდგენილი შესაგებელი ამგვარ მოთხოვნის შემაფერხებელ გარემოებებზე მითითებას არ შეიცავს, რაც გარდა შინაარსობრივი უსაფუძვლობისა, ამგვარი საფუძვლით სარჩელის დაკმაყოფილებას პროცესუალური თვალსაზრისითაც გამორიცხავდა. აღნიშნული მსჯელობა მართებულია იმ შემთხვევაშიც კი, თუ მივიჩნევდით, რომ პრეკლუზია და ხანდაზმულობა იდენტური ცნებები არაა, ვინაიდან პალატამ პრეკლუზიის ფაქტი ანუ, მოსარჩელის უფლების დაკარგვის ფაქტი, სწორედ სამოქალაქო კოდექსით სახელშეკრულებო ვალდებულებებისთვის დადგენილ სამწლიან ხანდაზმულობის ვადას დაუკავშირა.

18. სარჩელის მხოლოდ, სამწლიანი ხანდაზმულობის გასვლამდე 13 დღით ადრე, შეტანის გამო, მოსარჩელის უფლების დაკარგვის შესახებ დასკვნა, საკასაციო პალატის აზრით, იგი დაუსაბუთებელია, არ გამომდინარეობს დღეს მოქმედი სამოქალაქო კანონმდებლობის არც სიტყვა/სიტყვითი და არც შინაარსობრივი/მიზნობრივი განმარტებიდან. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხანდაზმულობის ვადაში იგულისხმება დრო, რომლის განმავლობაშიც უფლებამოსილ პირს შეუძლია თავისი უფლების რეალიზაცია ან დაცვა. ხანდაზმულობის ინსტიტუტის სპეციფიკურობა ისაა, რომ დადგენილი ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა, იგი იძულებით ვერ განხორციელდება, ანუ ამ უფლების რეალიზება სრული მოცულობით დამოკიდებულია მოთხოვნის ადრესატის ნება-სურვილზე“ (საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 144.1 მუხლი). საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 128-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესის შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადა ვრცელდება სხვა პირისაგან რაიმე მოქმედების შესრულების ან მოქმედებისაგან თავის შეკავების მოთხოვნის უფლებაზე. ხანდაზმულობის ვადების დაწესებით, კანონმდებლის მიზანია გამორიცხოს კრედიტორის უფლების განხორციელების არათანაზომიერად ან ბოროტად გამოყენების საფრთხე. შესაბამისად, კანონით დადგენილ ხანდაზმულობის ვადაში (თუნდაც ვადის ამოწურვამდე ერთი დღით ადრე) სარჩელის აღძვრა აკმაყოფილებს სამოქალაქო კოდექსის მოთხოვნებს უფლების თანაზომიერად და კეთილსინდისიერად გამოყენების შესახებ რის გამოც, აღძრული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარი, პრეკლუზიის (გრძელვადიან პერიოდში სარჩელის შეუტანლობის გამო უფლების გაქარწყლება) მოტივით, ეწინააღმდეგება სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი ინსტიტუტის შინაარსს, საფრთხეს უქმნის სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობასა და სამომავლოდ იძლევა არაგანჭვრეტადი გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობას, ვინაიდან ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელის აღძვრის საბოლოო ვადა, და შესაბამისად პირის უფლების გაქარწყლება, დამოკიდებული ხდება არა სავალდებულო, განჭვრეტად ნორმატიულ წესზე დაყრდნობით, არამედ მხოლოდ სასამართლოს თეორიაში ნაკლებად ცნობილი ინსტიტუტის „პრეკლუზიის“ გამოყენებით, რომელიც მხარის მოთხოვნის გაქარწყლებას მხოლოდ მოსამართლის სუბიექტურ შეხედულებას ანდობს.

19. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის მე-2 ნაწილისა და 394-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე აუქმებს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას და რადგანაც არ იკვეთება საქმის ქვემდგომი სასამართლოსათვის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები, ამავე კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად (საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები), თავად იღებს ახალ გადაწყვეტილებას: ვინაიდან მხარეთა შორის უდავოა, რომ მყიდველმა საქონლის დარჩენილი ნაწილის მიღებაზე უარი დაუსაბუთებლად განაცხადა, ამასთანავე, ამ საქონლის ღირებულება, ნასყიდობის ხელშეკრულების თანახმად, 92 750 აშშ დოლარია (ეკვივალენტი ლარი), მოპასუხეს უნდა დაეკისროს ამ თანხის მოსარჩელის სასარგებლოდ ანაზღაურება. მასვე უნდა დაეკისროს სარჩელით მოთხოვნილი პირგასამტეხლოს ნაწილი, კერძოდ: 07.02.2020 წლის მდგომარეობით დარიცხული პირგასამტეხლოს 3978 აშშ დოლარისა და 07.02.2020 წლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე 5,1 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება.

20. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. თუ სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მაშინ ამ მუხლში აღნიშნული თანხა მოსარჩელეს მიეკუთვნება სარჩელის იმ მოთხოვნის პროპორციულად, რომელიც სასამართლოს გადაწყვეტილებით იქნა დაკმაყოფილებული, ხოლო მოპასუხეს – სარჩელის მოთხოვნის იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელზედაც მოსარჩელეს უარი ეთქვა. ამ მუხლში აღნიშნული წესები შეეხება, აგრეთვე, სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გაწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას. თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც. მითითებული საკანონმდებლო აქტის 55-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად კი, სარჩელზე უარის თქმისას სასამართლოს მიერ გაწეული ხარჯები გადახდება მოსარჩელეს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ. მოცემულ შემთხვევაში, რამდენადაც პირველი ინსტანციის სასამართლოში სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ (დაკმაყოფილდა სასარჩელო მოთხოვნის 36% (მოსარჩელის მოთხოვნა: 92750+84607,5+101561,25 (92,75*365*3) = 278918,75; დაკმაყოფილდა: 92750+3978+5584,5 (5,1*365*3) = 102312,5)), ხოლო წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი სრულად დაკმაყოფილდა, შესაბამისად მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს ამ უკანასკნელის მიერ სარჩელსა (დაკმაყოფილებულ ნაწილში) და საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 9800 (1800+8000) ლარის გადახდა, ასევე სარჩელის უზრუნველყოფისთვის გადახდილი ბაჟის - 50 ლარის გადახდა, ხოლო სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში მოპასუხის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი უნდა დარჩეს სახელმწიფო ბიუჯეტში

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 411-ე მუხლებით

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა

1. სს „თ.ს.ი.ფ–ის“ საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;

3. სს „თ.ს.ი.ფ–ის“ სარჩელი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

4. მოპასუხე შპს „მ.ვ–ს“ მოსარჩელე სს „თ.ს.ი.ფ–ის“ სასარგებლოდ დაეკისროს ნასყიდობის საფასურის - 92750 აშშ დოლარის გადახდა;

5. მოპასუხე შპს „მ.ვ–ს“ მოსარჩელე სს „თ.ს.ი.ფ–ის“ სასარგებლოდ დაეკისროს 07.02.2020 წლის მდგომარეობით დარიცხული პირგასამტეხლოს 3978 აშშ დოლარის, ხოლო 07.02.2020 წლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე 5,1 აშშ დოლარის გადახდა;

6. მოპასუხე შპს „მ.ვ–ს“ მოსარჩელე სს „თ.ს.ი.ფ–ის“ სასარგებლოდ დაეკისროს სახელმწიფო ბაჟის – 9800 ლარისა და სარჩელის უზრუნველყოფისთვის გადახდილი ბაჟის - 50 ლარის გადახდა;

7. მოპასუხე შპს „მ.ვ–ის“ მიერ სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი დარჩეს სახელმწიფო ბიუჯეტში.

8. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ამირან ძაბუნიძე

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

გოჩა ჯეირანაშვილი