საქმე №ას-615-2025 23 ოქტომბერი, 2025 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

გოჩა ჯეირანაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ლაშა ქოჩიაშვილი, ამირან ძაბუნიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – ა.ბ–ი (მოპასუხე, აპელანტი)

მოწინააღმდეგე მხარე – ე.ა–ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 20 იანვარის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის უარყოფა

დავის საგანი – ქონების გაუმჯობესებაზე გაწეული ხარჯის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 20.01.2025წ. განჩინებით ა.ბ–ის (შემდეგში - მოპასუხე ან აპელანტი ან კასატორი) სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 08.12.2022წ. გადაწყვეტილება, რომლითაც ე.ა–ის (შემდეგში - მოსარჩელე) სარჩელი დაკმაყოფილდა და მოპასუხეს, მოსარჩელის სასარგებლოდ, ქონების გაუმჯობესებაზე გაწეული ხარჯის - 13 968,43 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდა დაეკისრა.

2. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

2.1. ქ.თბილისში, .......... ჩიხი N1 მისამართზე მდებარე უძრავი ქონება, ს.კ:..........., დაზუსტებული ფართობი 842კვ.მ., შენობა-ნაგებობის ჩამონათვალი N1 (შემდეგში - მოპასუხის კუთვნილი უძრავი ქონება), მოპასუხის საკუთრებაა;

2.2. მოპასუხის კუთვნილ უძრავ ქონებას მოსარჩელე ფლობდა სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე;

2.3. მოპასუხის კუთვნილი უძრავი ქონება გამოთხოვილ იქნა მოსარჩელის უკანონო მფლობელობიდან;

3. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელემ მოპასუხის უძრავ ქონებაზე ხარჯი გასწია, რის შედეგადაც მოპასუხე გამდიდრდა. კერძოდ, მოსარჩელემ 30.05.2023წ. ექსპერტიზის დასკვნა წარმოადგინა, რომლის თანახმად, სადავო მისამართზე მდებარე მოპასუხის საკუთრებაში არსებული ქონებიდან მოსარჩელის ფაქტიურ მფლობელობაშია 100კვ.მ. მიწის ნაკვეთი და მასზე განთავსებული შენობა-ნაგებობები, ფართით 56,89კვ.მ. აღნიშნული ქონების ღირებულება შეადგენს 25 500 აშშ დოლარს. ამ ქონებიდან მოსარჩელის ოჯახის მიერ გაუმჯობესების სახით მოწყობილია 36,79 კვ.მ. ფართი და ამ ფართების მოწყობაზე მის მიერ გაწეული ხარჯი შეადგენს 13 968,43 აშშ დოლარს. ამ მტკიცებულების საპირწონედ მოპასუხემ კვალიფიციური შედავება არ წარმოადგინა.

4. რაც შეეხება საკითხს, რამდენად არსებობს მოპასუხის ქონებაზე მოსარჩელის მიერ გაწეული ხარჯის ანაზღაურების საფუძველი, ამ თვალსაზრისით, სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლითაც მოპასუხეს ქონების გაუმჯობესებაზე გაწეული ხარჯი - 13 968,43 აშშ დოლარის ეკვივალენტის ლარში გადახდა დაეკისრა, მოპასუხე აპელანტმა სადავოდ გახადა ფაქტობრივი და სამართლებრივი თვალსაზრისით - მისი ძირითადი პრეტენზია იმაში მდგომარეობს, რომ მოსარჩელემ მოპასუხის საკუთრებაში არსებულ უძრავ ნივთზე უნებართვოდ განათავსა შენობა-ნაგებობა, რომელიც ხელს უშლის მოპასუხის კუთვნილ საცხოვრებელ ფართს და გეგმავს მის დემონტაჟს; უძრავი ნივთის უნებართვო მშენებლობით, მისი ქონება არ გაუმჯობესებულა და შესაბამისად, არც უსაფუძვლოდ გამდიდრებულა. ამჟამადაც აღნიშნულ ქონებას მოსარჩელე და მისი ოჯახის წევრები ფლობენ და მოპასუხეს სარგებელი არ მიუღია. უკანონოდ აშენებული ფართი, მოპასუხეს არ ესაჭიროება და სურს საკუთარი მიწის ნაკვეთი გამოიყენოს თავისი შეხედულებისამებრ.

5. სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა საქმეში არსებულ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებსა და მტკიცებულებებზე:

6. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 29.09.2020წ. კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგენილია, რომ მოპასუხის კუთვნილ უძრავ ნივთს, მოსარჩელე სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე ფლობდა, რის გამოც, სადავო უძრავი ნივთი გამოთხოვილ იქნა მისი უკანონო მფლობელობიდან. საქმეში წარმოდგენილია 28.04.1995წ. ხელწერილი, სადაც მითითებულია, რომ ა.ბ–მა, ბ.ა–ისაგან მიიღო 1000 დოლარი. რასაც ესწრებოდნენ მოწმეები. აქედან ა–ზე დასაბრუნებელია 150 მანეთი. 2017 წლის 26 აპრილით დათარიღებული ხელწერილის მიხედვით, ლ.მ–ი ადასტურებს, რომ 1995 წლის 19 აპრილს, მისმა ძმამ - ა.ბ–მა და მისმა ოჯახმა ნამდვილად მიჰყიდა ო. და ა.ა–ს თავისი კუთვნილი საცხოვრებელი ფართი, საძინებელი და შუშაბანდი, 35 კვ.მ. და მიწის ნაკვეთი, მდებარე .........., N1-ში. სულ საერთო ფართი 345 კვ.მ. ხელწერილები საყურადღებოა იმ კონტექსტში, რომ მოსარჩელის ოჯახს 28.04.1995წ. ხელწერილის საფუძველზე, სადავო უძრავი ქონება თავისად დაგულვებულად მიაჩნდა. ოჯახი ქონებას წლების განმავლობაში ფლობდა როგორც საკუთარს და ცხოვრობდა მასში.

7. ფლობის პერიოდში უძრავი ნივთი უმჯობესდებოდა, რისთვისაც მოსარჩელის მიერ გაღებულია ხარჯები.

8. უძრავი ნივთის ფლობაზე შედავება მოპასუხის მხრიდან 2018 წლამდე არ დასტურდება, კერძოდ, მანამ სანამ მოპასუხემ, 2018 წლის 10 აპრილს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს არ მიმართა უძრავი ნივთის მოსარჩელის მფლობელობიდან გამოთხოვის თაობაზე.

9. ყოველივე ზემოაღნიშნული მოსარჩელის კეთილსინდისიერ მფლობელად მიჩნევის საფუძველია.

10. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ-ის) 163.1 მუხლი ავალდებულებს კეთილსინდისიერ მფლობელს, რომელსაც თავიდანვე არ ჰქონია ნივთის ფლობის უფლება ან დაკარგა ეს უფლება, დაუბრუნოს ნივთი უფლებამოსილ პირს. ვიდრე უფლებამოსილი პირი არ გამოიყენებს თავის ამ უფლებას, ნივთისა და უფლების ნაყოფი ეკუთვნის მფლობელს.

11. თუმცა, სადავო ქონებაზე გაწეული გაუმჯობესებისა და ხარჯების ანაზღაურების ნაწილში, სახეზეა მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლების კონკურენცია - უნდა დადგინდეს, დავა პოსესორული ურთიერთობიდან გამომდინარეობს, თუ კონდიქციურიდან.

12. მოცემულ შემთხვევაში, გაწეული ხარჯების ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება სწორედ სსკ-ის 163-ე მუხლიდან გამომდინარეობს, რადგან, უსაფუძვლო გამდიდრებით გათვალისწინებულ მოწესრიგებას სუბსიდური დანიშნულება აქვს და მფლობელობის არამართლზომიერების პირობებში მესაკუთრესა და მფლობელს შორის პოსესიური ურთიერთობის მოწესრიგების პრიმატი მაინც სანივთო სამართლებრივ მოწესრიგებას ენიჭება.

13. როდესაც არამართლზომიერი კეთილსინდისიერი მფლობელისგან ნივთის გამოთხოვა განხორციელდება, სსკ-ის 163.2 მუხლის შესაბამისად, კეთილსინდისიერ მფლობელს შეუძლია, უფლებამოსილ პირს იმ გაუმჯობესებისა და ხარჯების ანაზღაურება მოსთხოვოს, რაც მან ნივთზე კეთილსინდისიერი მფლობელობის დროს გაიღო და რაც არ არის კომპენსირებული ამ ნივთით სარგებლობითა და მისგან მიღებული ნაყოფით. იგივე წესი ვრცელდება ისეთ გაუმჯობესებებზე, რომელთა შედეგადაც გაიზარდა ნივთის ღირებულება, თუკი გაზრდილი ღირებულება ნივთის დაბრუნების მომენტისათვის ჯერ კიდევ არსებობდა.

14. მოსარჩელის ოჯახი სადავო ფართს 1995 წლიდან ფლობდა და კეთილსინდისიერად ფლობის რწმენას მოსარჩელის ოჯახს საქმეში წარმოდგენილი ხელწერილები უქმნიდა.

15. ამასთან, მოსარჩელე სადავო უძრავი ნივთის კეთილსინდისიერ მფლობელად მიჩნეულ უნდა იქნეს იმ დრომდე, სანამ სასამართლოს გადაწყვეტილება მისი უკანონო მფლობელობიდან ამ უძრავი ნივთის გამოთხოვის თაობაზე კანონიერ ძალაში არ შევიდა, რადგან სწორედ აღნიშნული გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლამ გამოაცალა მისი მხრიდან სადავო ქონების კეთილსინდისიერ ფლობას სამართლებრივი საფუძველი.

16. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ,,თავისად დაგულვებულ“ ქონებაზე სამუშაოების განხორციელება არამართლზომიერად ვერ შეფასდება და გაწეული ხარჯი მოსარჩელისათვის, როგორც კეთილსინდისიერი მფლობელისათვის, ანაზღაურებას ექვემდებარება.

17. მოსარჩელე სარჩელში უთითებს, რომ ეს ხარჯი გაწეულია მანამდე, ვიდრე სასამართლოში საქმის წარმოება დაიწყებოდა უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვისა თუ ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებულად ცნობის თაობაზე.

18. რაც შეეხება გაწეული ხარჯების ოდენობას, საქმეში წარმოდგენილია მტკიცებულება - ექსპერტიზის დასკვნა, რომლის თანახმად, ქონებაში გაუმჯობესების სახით მოწყობილია 36,79 კვ.მ.ფართი და ამ ფართების მოწყობაზე გაწეული ხარჯი 13 968,43 აშშ დოლარს შეადგენს.

19. სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების და სარჩელის უარყოფის მოთხოვნით საკასაციო საჩივარი წარმოადგინა მოპასუხემ.

20. კასატორი სადავოდ ხდის სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ მის კუთვნილ უძრავ ქონებაზე მოსარჩელის მიერ გაწეული ხარჯით მოპასუხე გამდიდრდა. მოსარჩელემ, ნებართვის გარეშე განათავსა შენობა-ნაგებობა, რომელშიც თვითონვე ცხოვრობს, და რაიმე სარგებელი კასატორს აქედან არ მიუღია და არც აპირებს მიიღოს, რამდენადაც გეგმავს შენობა-ნაგებობის, როგორც უკანონო ნაგებობის დემონტაჟს.

21. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

22. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

23. საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე (სსსკ-ის 391.5 მუხლი).

24. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. კასატორს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენიათ დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

25. საკასაციო პალატის მსჯელობის საგანია, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების მიერ ქონების გაუმჯობესებაზე გაწეული ხარჯის ანაზღაურების მოპასუხისთვის დაკისრების მართლზომიერება. ამ თვალსაზრისით, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს საქმის გადასაწყვეტად სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ყველა გარემოება აქვს გამოკვლეული და დადგენილი.

26. მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის კვლევისთვის, პირველ რიგში, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ზოგადად კონდიქციური დანაწესების (სსკ-ის 976-991-ე მუხ.) გამოყენების უმთავრესი წინაპირობა მის სუბსიდიურობაში ვლინდება, რაც ნიშნავს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების წესები მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმებად მხოლოდ მაშინ გვევლინებიან, როდესაც სასამართლო მოვლენათა განვითარების გათვალისწინებით დაასკვნის, რომ გამორიცხულია სხვა უფრო სპეციალური ნორმის გამოყენება, როგორიცაა პოსესორული ან ვინდიკაციური სარჩელების (სანივთო სამართლებრივი), ვალდებულების შესრულების სარჩელის (კრედიტორის პირველადი, ისე, მეორადი მოთხოვნების დაკმაყოფილებისკენ მიმართული) და სხვა შემთხვევები.

27. აქვე საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სანივთო და უსაფუძვლო გამდიდრების სამართლის ნორმათა კონკურენციის საკითხზე არაერთხელ განიმარტა სასამართლო პრაქტიკაში (იხ., ახალაძე მ., უსაფუძვლო გამდიდრება, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის პრაქტიკის ანალიზი 2005-2018წწ., თბილისი, 2019, 136-153; დამატებით იხ., შდრ:. ზარანდია თ., სანივთო სამართალი მეორე შვსებული გამოცემა, 2019, 56; ჰენშელი ს., სამოქალაქო კაზუსების დამუშავების მეთოდიკა, თბ, 2009, 87).

28. ქონების გაუმჯობესებაზე გაწეული ხარჯის ანაზღაურების მოპასუხისთვის დაკისრების მოთხოვნით წარმოდგენილ სარჩელში, მოსარჩელე აღნიშნავს, მან მამასთან - ბ.ა–თან ერთად, ე. და ა.ბ–გან 2000 აშშ დოლარად შეიძინა საცხოვრებელი ფართი - ერთი ოთახი თავისი შუშაბანდით და 345კვ.მ მიწის ნაკვეთი, რომელიც შემდეგ დაიყო სამ ნაწილად... მოსარჩელე ფართის ნაწილს შეძენილად მიიჩნევდა, ფლობდა და ცხოვრობდა მასში (იხ., სარჩელი - ს.ფ.3, ტ.1). საყურადღებოა საქმეში წარმოდგენილი 28.04.1995წ. ხელწერილი, სადაც მითითებულია, რომ ა.ბ–მა, ბ.ა–ისაგან მიიღო 1000 დოლარი. რასაც ესწრებოდნენ მოწმეები. აქედან ა–ზე დასაბრუნებელია 150 მანეთი. 2017 წლის 26 აპრილით დათარიღებული ხელწერილის მიხედვით, ლ.მ–ი ადასტურებს, რომ 1995 წლის 19 აპრილს, მისმა ძმამ - ა. ბ–მა და მისმა ოჯახმა ნამდვილად მიჰყიდა ო. და ა.ა–ს თავისი კუთვნილი საცხოვრებელი ფართი, საძინებელი და შუშაბანდი, 35 კვ.მ. და მიწის ნაკვეთი, მდებარე ........, N1-ში. სულ საერთო ფართი 345 კვ.მ. აღნიშნული ხელწერილები საყურადღებოა იმ თვალსაზრისით, რომ მოსარჩელის ოჯახს 28.04.1995წ. ხელწერილის საფუძველზე, სადავო უძრავი ქონება თავისად დაგულვებულად მიაჩნდა. ოჯახი ქონებას წლების განმავლობაში ფლობდა, როგორც საკუთარს და ცხოვრობდა მასში.

29. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 29.09.2020წ. კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგენილია, რომ მოპასუხის კუთვნილ უძრავ ნივთს, მოსარჩელე სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე ფლობდა, რის გამოც, სადავო უძრავი ნივთი გამოთხოვილ იქნა მისი უკანონო მფლობელობიდან.

30. განსახილველ საქმეზე კი, დადგენილია, რომ მოპასუხის კუთვნილი უძრავი ნივთი მოსარჩელის ფლობის პერიოდში უმჯობესდებოდა, რისთვისაც მოსარჩელის მიერ გაღებულია ხარჯები.

31. ქონების გაუმჯობესების ფაქტის დასადასტურებლად, მოსარჩელემ 30.05.2023წ. ექსპერტიზის დასკვნა წარმოადგინა, რომელსაც ერთვის ქონების იერსახის ამსახველი ფოტომასალა (იხ., ტ.1. ს.ფ 39-49).

32. ამასთან, დასტურდება, რომ უძრავი ნივთის მფლობელობაზე შედავება 2018 წლამდე არ დასტურდება, კერძოდ, მოპასუხემ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სადავო უძრავი ნივთის მოსარჩელის მფლობელობიდან გამოთხოვის თაობაზე 2018 წლის 10 აპრილს მიმართა.

33. საკასაციო პალატის შეფასებით, ზემომითითებული ფაქტების ერთობლიობა საკმარისია დასკვნისთვის, რომ მოსარჩელე სადავო უძრავი ნივთის კეთილსინდისიერ მფლობელად ყოფილიყო მიჩნეული იმ დრომდე, სანამ სასამართლოს გადაწყვეტილება მისი უკანონო მფლობელობიდან ამ უძრავი ნივთის გამოთხოვის თაობაზე კანონიერ ძალაში არ შევიდა. ამ გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლით კი, ქონების კეთილსინდისიერი ფლობის საფუძველმა არსებობა შეწყვიტა. თუმცა, მანამდე, ,,თავისად დაგულვებულ“ ქონებაზე სამუშაოების განხორციელება არამართლზომიერად ვერ შეფასდება და გაწეული ხარჯი მოსარჩელისათვის, როგორც კეთილსინდისიერი მფლობელისათვის, ანაზღაურებას ექვემდებარება.

34. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მფლობელობის მართლზომიერება ობიექტური, ნორმატიული შეფასების საგანია, ხოლო მფლობელის კეთილსინდისიერება კი - სუბიექტური. ამ უკანასკნელში ვლინდება პირის დამოკიდებულება ნივთის ფლობის სამართლებრივი საფუძვლის მართლზომიერების მიმართ (სსკ-ის 159 მუხ.).

35. კეთილსინდისიერი მფლობელის უფლებების რეალიზების დამფუძნებელ ნორმად კი, დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებიდან გამომდინარე სსკ-ის 163.1 მუხლი უნდა იქნეს მიჩნეული. ნორმა ავალდებულებს კეთილსინდისიერ მფლობელს, რომელსაც თავიდანვე არ ჰქონია ნივთის ფლობის უფლება ან დაკარგა ეს უფლება, დაუბრუნოს ნივთი უფლებამოსილ პირს. ვიდრე უფლებამოსილი პირი არ გამოიყენებს თავის ამ უფლებას, ნივთისა და უფლების ნაყოფი ეკუთვნის მფლობელს.

36. ამავდროულად, სადავო ქონებაზე გაწეული გაუმჯობესებისა და ხარჯების ანაზღაურების ნაწილში, სახეზეა მოთხოვნის პოსესორული ურთიერთობიდან გამომდინარე სამართლებრივი წინაპირობა, რომელიც იმპლიმენტირებულია სსკ-ის 163.2 მუხლში. ნორმის შესაბამისად, კეთილსინდისიერ მფლობელს შეუძლია, უფლებამოსილ პირს მოსთხოვოს იმ გაუმჯობესებისა და ხარჯების ანაზღაურება, რაც მან გაიღო ნივთზე კეთილსინდისიერი მფლობელობის დროს და რაც არ არის კომპენსირებული ამ ნივთით სარგებლობითა და მისგან მიღებული ნაყოფით. მფლობელის ბრალით მიუღებელი ნაყოფის ღირებულება უნდა გამოიქვითოს. იგივე წესი ვრცელდება ისეთ გაუმჯობესებებზე, რომელთა შედეგადაც გაიზარდა ნივთის ღირებულება, თუკი გაზრდილი ღირებულება ნივთის დაბრუნების მომენტისათვის ჯერ კიდევ არსებობდა.

37. დადგენილია, რომ მოსარჩელის ოჯახი სადავო ფართს 1995 წლიდან ფლობდა და მისი კეთილსინდისიერად ფლობის რწმენას მოსარჩელის ოჯახს საქმეში წარმოდგენილი ხელწერილები უქმნიდა. მოსარჩელემ, თავისი მტკიცების ტვირთის ფარგლებში სარჩელში აღნიშნა, რომ ხარჯი გაწეულია მანამდე, ვიდრე სასამართლოში საქმის წარმოება დაიწყებოდა უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვისა თუ ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებულად ცნობის თაობაზე. მანვე წარმოადგინა მტკიცებულება - ექსპერტიზის დასკვნა, რომლის თანახმად, ქონებაში გაუმჯობესების სახით მოწყობილია 36,79 კვ.მ.ფართი და ამ ფართების მოწყობაზე გაწეული ხარჯი 13 968,43 აშშ დოლარს შეადგენს.

38. ზემომითითებულიდან გამომდინარე, გასაზიარებელია სააპელაციო პალატის დასკვნა, რომ მოსარჩელე სადავო უძრავი ნივთის კეთილსინდისიერ მფლობელად მიჩნეულ უნდა იქნეს იმ დრომდე, სანამ სასამართლოს გადაწყვეტილება მისი უკანონო მფლობელობიდან ამ უძრავი ნივთის გამოთხოვის თაობაზე კანონიერ ძალაში არ შევიდა, რადგან სწორედ აღნიშნული გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლამ გამოაცალა მისი მხრიდან სადავო ქონების კეთილსინდისიერ ფლობას სამართლებრივი საფუძველი. ხოლო ,,თავისად დაგულვებულ“ ქონებაზე სამუშაოების განხორციელება არამართლზომიერად ვერ შეფასდება და გაწეული ხარჯი მოსარჩელისათვის, როგორც კეთილსინდისიერი მფლობელისათვის, ანაზღაურებას ექვემდებარება.

39. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ყოველი კონკრეტული სამოქალაქო საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში, დაკავშირებულია გარკვეული ფაქტების დადგენასთან. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლო იხილავს და წყვეტს მხარეთა შორის წარმოშობილ დავებს, რომლებიც სამართლით რეგულირებული ურთიერთობებიდან წარმოიშობიან. სამართლებრივი ურთიერთობა კი, როგორც ეს ცნობილია, შეიძლება აღმოცენდეს, განვითარდეს ან შეწყდეს მხოლოდ იურიდიული ფაქტების საფუძველზე.

40. სწორედ მტკიცების ტვირთსა და მის სწორ განაწილებაზეა დამოკიდებული დასაბუთებული და კანონიერი გადაწყვეტილების მიღება.

41. კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან, თუ რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არა, ესაა – სარჩელის საგანი (მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი), მოპასუხის შესაგებელი და შესაბამისი მატერიალურ სამართლებრივი ნორმა.

42. მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოსარჩელემ, მეორე ნაწილი კი – მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის განაწილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაადგინოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს (იხ. ჰაინ ბიოლინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2003, გვ.64).

43. მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი კომპონენტისაგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი - კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი).

44. მას შემდეგ, რაც მოსამართლე მოიძიებს მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმას, განსაზღვრავს ნორმის ფაქტობრივ წინაპირობებს, ამ წინაპირობებს მიუსადაგებს მოსარჩელის მიერ მოხსენებულ ფაქტებს და თითეულ წინაპირობაზე გასცემს დადებით პასუხს, იგი ამოწმებს რომელ ფაქტებს ხდის მოპასუხე სადავოდ (მოპასუხის სტადია).

45. თუ მოპასუხეს არ აქვს წარდგენილი კვალიფიციური (არსებითი) შედავება, არამედ მხოლოდ სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ფაქტების უარყოფით შემოიფარგლება, მოსამართლე გადადის მტკიცების სტადიაზე, რაც ნიშნავს სადავოდ გამხდარი ფაქტების დადგენის პროცესს.

46. მოპასუხის მხრიდან არსებითი ხასიათის შედავების შემთხვევაში, მოსამართლემ ასევე უნდა მოიძიოს სამართლებრივი ნორმა, რომელიც გამორიცხავს, წყვეტს ან აფერხებს მოთხოვნის განხორციელებას, ხოლო ნორმის წინაპირობების შემოწმება იმავე წესით ხორციელდება. მნიშვნელოვანია რას პასუხობს მოსარჩელე მოპასუხის არსებით შედავებას, არ არის გამორიცხული მოსარჩელემაც კვალიფიციური პასუხი გასცეს მოპასუხის ამგვარ განმარტებას.

47. ამდენად, ასე უწყვეტად, მოსამართლე გადადის მოსარჩელის სტადიიდან მოპასუხის სტადიაზე და პირიქით, ვიდრე არ დასრულდება მხარეთა განმარტებების ურთიერთგაცვლის პროცესი, რომლის შედეგადაც უნდა გაირკვეს უდავო და სადავო (მტკიცების საგანში შემავალი) ფაქტები.

48. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის მითითებების და მის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულების საპირწონედ, მოპასუხეს, რელევანტური მტკიცებულება არ წარმოუდგენია. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი, გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი მოდის მოპასუხეზე. თუ მოპასუხე ვერ ახერხებს საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთებას და ვერც მოსარჩელის მიერ მითითებული და მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების სათანადო შედავებას, სასამართლოს შეუძლია მოსარჩელის სასარგებლოდ დააკმაყოფილოს სარჩელი.

49. ამდენად, საქმეზე დადგენილი გარემოებებისა და საქმეში არსებული მტკიცებულებების საფუძველზე, მოსარჩელემ სამოქალაქო საპროცესო სამართალში მოქმედი სადავო გარემოებების მტკიცების სტანდარტის დაცვით, უზრუნველყო მისი მტკიცების საგანში შემავალი გარემოების დადასტურება, კასატორმა კი ვერ დაარწმუნა საკასაციო პალატა, საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძვლების არსებობაში.

50. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივარი დაუსაბუთებელი, რაც გამორიცხავს მისი არსებითად განსახილველად დაშვების სამართლებრივ შესაძლებლობას.

51. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, არ არსებობს სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი წინაპირობა, რომლის საფუძველზეც საკასაციო სასამართლო დასაშვებად ცნობს წარმოდგენილ საკასაციო საჩივარს, რის გამოც, მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

52. კასატორი გათავისუფლებული სახელმწიფო ბაჟის გადახდისგან კანონის საფუძველზე.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. ა.ბ–ის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველი;

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე გოჩა ჯეირანაშვილი

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

ამირან ძაბუნიძე