საქმე №ას-862-828-2016 24 თებერვალი , 2017 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ბესარიონ ალავიძე, ნინო ბაქაქური
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე
1. კასატორი – ი.ა კ.-ე (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე – სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო“ (მოსარჩელე)
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
2. კასატორი – სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო“ (მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარე – ი.ა კ.-ე (მოპასუხე)
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 29 ივნისის გადაწყვეტილება
დავის საგანი – საიჯარო ქირისა და პირგასამტეხლოს ანაზღაურება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
სასარჩელო მოთხოვნა:
1. სსიპ „სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ“ (შემდგომში – მოსარჩელე) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ი.ა კ.-ის (შემდგომში – მოპასუხე) მიმართ და მოითხოვა საიჯარო ქირის სახით 142 000 ლარისა და პირგასამტეხლოს – 55 046 ლარის ანაზღაურება.
სარჩელის საფუძვლები:
2. მოსარჩელემ განმარტა, რომ მხარეთა შორის 2013 წლის 6 დეკემბერს გაფორმდა იჯარის ხელშეკრულება და მოპასუხეს გადაეცა 18 233 კვ.მ არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი და მასზე განთავსებული 3650.60 კვ.მ შენობა-ნაგებობა. მხარეთა შორის დადებული ხელშეკრულების 6.2. პუნქტის თანახმად, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საიჯარო ქირის გადაუხდელობის შემთხვევაში მოიჯარეს დაეკისრებოდა პირგასამტეხლო – გადაუხდელი თანხის 0,1% დარღვევის დღიდან ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე. იმავე ხელშეკრულების 6.3. პუნქტით ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სხვა ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში, მოიჯარეს დაეკისრებოდა პირგასამტეხლო 200 ლარის ოდენობით ყოველ დარღვეულ დღეზე.
3. მხარის მითითებით, 2014 წლის 8 დეკემბერს, საიჯარო ქირის გადაუხდელობის გამო, იჯარის ხელშეკრულება ცალმხრივად შეწყდა. მოპასუხის დავალიანებამ შეადგინა 197046 ლარი.
მოპასუხის პოზიცია:
4. მოპასუხემ კვალიფიციურ შედავებაში განმარტა, რომ მხარეთა შორის იჯარის ხელშეკრულება დაიდო 2013 წლის 6 დეკემბერს. 2014 წლის 23 იანვარს მან მიმართა მოსარჩელეს იჯარის ხელშეკრულების შეწყვეტისა და იჯარით გადაცემული ქონების მიყიდვის შესახებ განცხადებით, რაზეც არანაირი პასუხი არ მიუღია. 2014 წლის 27 მარტს კვლავ მიმართა მოსარჩელეს, რომელმაც 2014 წლის 8 დეკემბერს მიიღო ხელშეკრულების შეწყვეტის გადაწყვეტილება.
5. ფაქტობრივად, მოსარჩელესთან იჯარის ხელშეკრულება გაფორმდა საიჯარო ქონების პირდაპირი მიყიდვის წესით გადაცემის შეპირების საფუძველზე, რაც არ განხორციელდა და, მიუხედავად მოიჯარის მოთხოვნისა, სამი თვის ვადაში შეეწყვიტა იჯარის ხელშეკრულება, იგი შეწყვიტა მხოლოდ ერთი წლის შემდეგ, რაც მოსარჩელის მხრიდან უფლების ბოროტად გამოყენებას ადასტურებს და გამორიცხავს საიჯარო ქირის დავალიანებისა და ზიანის ანაზღაურების თაობაზე სარჩელის დაკმაყოფილების შესაძლებლობას.
პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:
6. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2016 წლის 25 თებერვლის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც მოსარჩელემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.
სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:
7. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 29 ივნისის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა საიჯარო ქირის – 142 000 ლარისა და პირგასამტეხლოს 3204,60 ლარის ანაზღაურება შემდეგ გარემოებათა გამო:
8. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ 2013 წლის 6 დეკემბერს მხარეთა შორის გაფორმდა იჯარის ხელშეკრულება 5 წლის ვადით. აღნიშნული ხელშეკრულების საფუძველზე მოპასუხეს გადაეცა 18233 კვ.მ არასასოფლო- სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი და მასზე განთავსებული 3650.60 კვ.მ შენობა-ნაგებობა. ყოველწლიური საიჯარო ქირა განისაზღვრა 186000 ლარით. საიჯარო ქირის ყოველთვიური გადასახადი შეადგენდა 15500 ლარს.
9. 2013 წლის 6 დეკემბრის ხელშეკრულების 6.2. პუნქტის თანახმად, მხარეები შეთანხმდნენ, რომ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საიჯარო ქირის გადაუხდელობის შემთხვევაში, მოიჯარეს დაეკისრებოდა პირგასამტეხლო გადაუხდელი თანხის 0,1% დარღვევის დღიდან ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე.
10. ამავე ხელშეკრულების 6.3. პუნქტით დადგინდა, რომ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სხვა ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში, მოიჯარეს დაეკისრებოდა პირგასამტეხლო – 200 ლარი ყოველ დარღვეულ დღეზე.
11. 2013 წლის 6 დეკემბრის ხელშეკრულების მე-7 მუხლით განისაზღვრა ხელშეკრულების შეწყვეტის შემთხვევები, კერძოდ: ხელშეკრულება შეწყდებოდა ვადის გასვლით; მეიჯარის მიერ ხელშეკრულების 6.5. პუნქტით განსაზღვრული ხელშეკრულების მოშლის უფლების განხორციელების შემთხვევაში; მხარეთა ურთიერთშეთანხმებით; საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით (შემდგომში – სსკ) გათვალისწინებულ სხვა შემთხვევებში.
12. 2014 წლის 23 იანვარს მოპასუხემ განცხადებით მიმართა მოსარჩელეს და მოითხოვა, რომ 2013 წლის 6 დეკემბრის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ქონება – 3650.60 კვ.მ შენობა-ნაგებობა მიეყიდათ მისთვის პირდაპირი მიყიდვის ფორმით. ქონების მიყიდვის შემთხვევაში, მხარე გეგმავდა სერიოზული საწარმოო კომბინატის შექმნას, სადაც დასაქმდებოდა 70 სოფლის მაცხოვრებელი.
13. შეთავაზებასთან ერთად წარდგენილი იქნა მოკლე ბიზნეს გეგმა, სამომავლო ღონისძიებებთან დაკავშირებით, თუკი სააგენტოს მხრიდან იქნებოდა თანხმობა ობიექტი მიეყიდათ პირდაპირი მიყიდვის ფორმით და შესყიდვის თანხა ხელმისაწვდომი იქნებოდა მისთვის.
14. მოპასუხემ წერილში აღნიშნა, რომ ხელშეკრულების გაფორმებამდე მის მიერ გადახდილი 45000 ლარი ჩათვლილიყო პირველი 3 თვის ქირაში, რათა მას არ დარიცხოდა პირგასამტეხლო, შემდგომში კი შეეწყვიტათ იჯარის ხელშეკრულება.
15. 2014 წლის 27 მარტს მოპასუხემ მოსარჩელეს მიმართა განცხადებით და მოითხოვა ინფორმაცია, 2014 წლის 23 იანვრის წერილის საფუძველზე შეწყდა თუ არა მხარეთა შორის საიჯარო ურთიერთობა, ადრესატისაგან პასუხი არ მიუღია.
16. 2014 წლის 16 ივნისს მოპასუხემ კვლავ მიმართა მოსარჩელეს და განცხადებაში მიუთითა, რომ იჯარით ჰქონდა აღებული 18233 კვ.მ არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი და მასზე განთავსებული 3650.60 კვ.მ შენობა-ნაგებობა. განმცხადებელმა მოითხოვა 2013 წლის 6 დეკემბრის იჯარის ხელშეკრულების შეწყვეტა და საიჯარო ქონების აუქციონის ფორმით შეძენაზე თანხმობის მიცემა. აღნიშნული განცხადებაც დარჩა რეაგირების გარეშე.
17. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ 2014 წლის 23 იანვრის წერილთან დაკავშირებით პასუხი გაიგზავნა 2014 წლის 22 ოქტომბერს, სადაც დაფიქსირებულია, რომ სააგენტოს მიზანშეწონილად არ მიაჩინა საიჯარო ქონების პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზება წარმოდგენილი საინვესტიციო პირობებით. ამასთან, მიმდინარეობს იჯარის ხელშეკრულებით გაცემულ ქონებაზე სხვა პირის მოთხოვნით საქმის წარმოება სააღსრულებო ბიუროს მიერ და სადავო საკითხის დასრულების შემდეგ მოსარჩელე მზად არის, განიხილოს უძრავი ქონების ელექტრონული აუქციონის ფორმით პრივატიზების მიზნობრიობის საკითხი.
18. 2013 წლის 6 დეკემბრის იჯარის ხელშეკრულების 3.1.5. პუნქტის თანახმად, „მოიჯარე“ ვალდებულია, საიჯარო ურთიერთობის ვადის გასვლამდე „ქონების“ დაბრუნების შემთხვევაში შესთავაზოს „მეიჯარეს“ სხვა გადახდისუნარიანი და „მეიჯარისათვის“ მისაღები „მოიჯარე“, რომელიც დაეთანხმება „ხელშეკრულების“ პირობებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, „მოიჯარე“ ვალდებულია, გადაიხადოს საიჯარო ქირა „ხელშეკრულებით“ განსაზღვრული საიჯარო პერიოდის დასრულებამდე.
19. სააპელაციო სასამართლოს მთავარ სხდომაზე მოპასუხის მითითებით, მოსარჩელე სააგენტოს თავმჯდომარისადმი 2014 წლის 23 იანვრის წერილში მან დააფიქსირა, რომ საიჯარო ქონება განკუთვნილი იყო მანდარინის მიღება-დასაწყობებისათვის, რათა შემდგომში მოეხდინათ მისი რეალიზაცია. ეს საქმიანობა გრძელდებოდა ზამთრის პერიოდში, დეკემბრიდან დაახლოებით სამი თვის განმავლობაში. ხელშეკრულების შეწყვეტის მოთხოვნასთან ერთად, მეიჯარისათვის სხვა გადახდისუნარიანი „მოიჯარე“ არ შეუთავაზებია.
20. 2015 წლის 4 ნოემბერს პირველი ინსტანციის სასამართლო სხდომაზე დაკითხულმა მოწმემ განმარტა, რომ იცნობს მთელი საქართველო, სხვადასხვა პერიოდში დასაქმებული იყო მაღალ საჯარო თანამდებობებზე და გადაწყვიტა აჭარაში ბიზნესი წამოეწყო. მიაკითხა მისი ბავშვობის მეგობარს, რომელიც იყო აჭარაში მინისტრის მოადგილე და სთხოვა შენობის შეძენაში დახმარებოდა. რამდენიმე შენობა მოინახულეს და ბოლოს არჩევანი სადავო ნაგებობაზე შეაჩერეს, სადაც უნდა გაეკეთებინათ სოფლის მეურნეობის პროდუქტების გადამამუშავებელი, ჩაის მიმღები და სხვადასხვა წარმოების ობიექტი. ამის შემდეგ დაუკავშირდა მოპასუხეს, რომელსაც ჰქონდა საშუალება, დახმარებოდა შენობის შეძენაში. მართლაც, შეხვდნენ მინისტრის მოადგილეს, რომელმაც განუმარტათ, რომ შენობას ეკონომიკის სამინისტრო ყიდდა 500 000 ლარად. მათთვის ეს ფასი მისაღები იყო, მით უფრო, როდესაც თურქებთან ერთად შექმნეს ერთობლივი საწარმო ბიზნესის წარმოებისათვის. ეკონომიკის სამინისტროში განუმარტეს, რომ ისინი ქონების შეძენასთან დაკავშირებით საკითხს ვერ წყვეტდნენ და უნდა მიემართათ თბილისში დეპარტამენტისათვის. დეპარტამენტში სიტყვიერად დაპირდნენ, რომ შენობას მიყიდდნენ, ოღონდ 750 000 ლარად, თან ეს თანხა ანგარიშზე უნდა შეეტანათ. მოპასუხეს თანხა თავისმა ძმამ გადმოურიცხა და 750000 ლარი დაიდო ანგარიშზე. სამინისტროში განუცხადეს, რომ შენობას სამ თვეში მიჰყიდდნენ. აღნიშნულის შემდეგ დაიწყეს შენობის კეთილმოწყობა, დაამონტაჟეს თურქების მიერ მოტანილი დანადგარები, თუმცა სამი თვის შემდეგ შენობის შესაძენად მოსთხოვეს 1 200 000 ლარი, რომლის გადახდაც შეუძლებელი იყო. ამიტომ, მოპასუხემ დაწერა განცხადება იჯარის ხელშეკრულების შეწყვეტაზე.
21. სააპელაციო პალატამ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების საფუძველზე გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ მხარეთა შორის სამართლებრივი ურთიერთობა გამომდინარეობს იჯარის ხელშეკრულებიდან.
22. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს სამართლებრივი ნორმა, რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რომლის მიღწევაც მხარეს სურს.
23. მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს.
24. მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანია იჯარის ხელშეკრულების შეწყვეტამდე საიჯარო ქირის დავალიანების გადახდევინება და ამ თანხის გადახდის დაყოვნებისათვის პირგასამტეხლოს ანაზღაურება. ამდენად, სასარჩელო მოთხოვნის მატერიალურ-სამართლებრივი საფუძველი შეიძლება გამომდინარეობდეს სსკ-ის 581-ე, 588-ე, 417-ე მუხლებიდან.
25. მოპასუხემ, წარდგენილ შესაგებელში მიუთითა, რომ მოსარჩელესთან იჯარის ხელშეკრულების გაფორმება გამოწვეული იყო საიჯარო ქონების პირდაპირი მიყიდვის წესით გადაცემის შეპირებით, რაც არ განხორციელდა და, მიუხედავად მოიჯარის მოთხოვნისა, სამი თვის ვადაში შეეწყვიტა იჯარის ხელშეკრულება, იგი შეწყვიტა მხოლოდ ერთი წლის შემდეგ, რაც მოსარჩელის მხრიდან უფლების ბოროტად გამოყენებას ადასტურებს და გამორიცხავს საიჯარო ქირის დავალიანებისა და ზიანის ანაზღაურების თაობაზე სარჩელის დაკმაყოფილების შესაძლებლობას.
26. მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი კვალიფიკაციისათვის ასევე უნდა გაირკვეს იჯარის ხელშეკრულება დადებული იყო თუ არა იმ პირობით, რომ სამ თვეში მოხდებოდა საიჯარო საგნის მოპასუხისათვის (მოიჯარისათვის) პირდაპირი მიყიდვა.
27. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომში – სსსკ) 102-ე მუხლის შესაბამისად, მხარეთა საპროცესო ვალდებულებაა, სათანადო მტკიცებულებების წარმოდგენით დაამტკიცონ მათ მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები. მოსარჩელემ მის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოების დასადასტურებლად წარმოადგინა იჯარის ხელშეკრულება. მოპასუხე კი დაეყრდნო მოწმის ჩვენებას, ასევე მოსარჩელისადმი 2013 წლის 23 იანვრის წერილს, 2014 წლის 27 მარტისს და 16 ივნისის განცხადებებს.
28. სსსკ-ის 105-ე მუხლის შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულების ანალიზის საფუძველზე დადასტურებულად უნდა ჩაითვალოს შემდეგი: 2013 წლის 6 დეკემბრის იჯარის ხელშეკრულებით მოპასუხეს 5 წლის ვადით გადაეცა 18233 კვ.მ არასასოფლო- სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი და მასზე განთავსებული 3650.60 კვ.მ შენობა-ნაგებობა. ყოველწლიური საიჯარო ქირა განისაზღვრა 186000 ლარის ოდენობით. საიჯარო ქირის ყოველთვიური გადასახადი შეადგენდა 15500 ლარს.
29. საიჯარო ხელშეკრულების შეწყვეტაზე მოთხოვნის მიუხედავად, „მოიჯარეს“ „მეიჯარისათვის“ ხელშეკრულების 3.1.5. მუხლის შესაბამისად, თავის სანაცვლოდ ახალი მოიჯარე არ შეუთავაზებია; მიუხედავად იმისა, რომ ხელშეკრულების მოქმედების ვადა 5 წლით იყო განსაზღვრული, მეიჯარემ ხელშეკრულება შეწყვიტა პირველი საიჯარო წლის დასრულებისთანავე და მოითხოვა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული მხოლოდ ერთი წლის საიჯარო ქირისა და პირგასამტეხლოს ანაზღაურება.
30. ამ ფაქტობრივი გარემოებების საფუძველზე, სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა მოპასუხის მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ მოიჯარემ უფლება არამართლზომიერად განახორციელა, ვინაიდან, სსკ-ის 588-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, საიჯარო ურთიერთობის შეწყვეტა შესაძლებლია მხოლოდ მეიჯარისათვის მისაღები მოიჯარის ჩანაცვლებით, რაც ასევე გათვალისწინებული იყო ხელშეკრულებით და რაც მოპასუხეს არ განუხორციელებია, აღნიშნული კი გამორიცხავს მეიჯარის მოქმედების არამართლზომიერად მიჩნევის შესაძლებლობას.
31. სააპელაციო პალატამ დამატებით აღნიშნა, რომ ვიდრე არ მოხდებოდა მოიჯარის მიერ სანაცვლოდ სხვა პირის ხელშეკრულებაში ჩანაცვლება, მეიჯარეს არათუ საიჯარო წლის დასრულებამდე, არამედ სკ-ის 588-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, საიჯარო ურთიერთობის დასრულებამდე 5 წლის განმავლობაში შეეძლო ქირის მოთხოვნა, რაც არ განახორციელა და, კანონით მინიჭებული ამ უფლების ნაცვლად, პირველი საიჯარო წლის დასრულებისთანავე შეწყვიტა ხელშეკრულება.
32. რაც შეეხება მოპასუხის მიერ წარმოდგენილ მტკიცებულებებს (მოწმის ჩვენება, სააგენტოსადმი გაგზავნილი განცხადება, წერილები) სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ აღნიშნული მტკიცებულებები არ არის საკმარისი, რათა დადასტურებულად ჩაითვალოს, რომ იჯარის ხელშეკრულების გაფორმება გამოწვეული იყო საიჯარო ქონების პირდაპირი მიყიდვის წესით გადაცემაზე შეპირებით, ვინაიდან, საქმეში განთავსებული მოპასუხის წერილები მოსარჩელე სააგენტოს თავმჯდომარისადმი არ შეიცავს ინფორმაციას ასეთი დაპირების არსებობის თაობაზე. პირიქით, წერილებში დაფიქსირებულია თხოვნა სააგენტოს თავმჯდომარისადმი, მათი მხრიდან გამოვლენილი ყოფილიყო ნება ქონების მიყიდვაზე, რის შემდეგაც მოპასუხე შეძლებდა სათანადო ინვესტიციის ჩადებას.
33. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოპასუხის შუამდგომლობით დაკითხული მოწმის ჩვენებით ასევე არ დასტურდება სათანადო უფლებამოსილი პირის მიერ დაპირება. სარწმუნოდ ვერ მიიჩნევა მოწმის ჩვენება იმ ფაქტთან დაკავშირებით, რომ, შესყიდვის მიზნით, მათი მხრიდან განხორციელდა 750000 ლარის ბიუჯეტში ჩარიცხვა, ვინაიდან ამ გარემოების დამადასტურებელი მტკიცებულება საქმეში წარმოდგენილი არ ყოფილა.
34. ამდენად, მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებებით არ დასტურდება ქონების პირდაპირი მიყიდვის თაობაზე დაპირება და შემდგომში პრივატიზაციის მიზნით ამ ქონებაზე იჯარის ხელშეკრულების გაფორმება.
35. დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასებისას, სსკ-ის 581-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და 588-ე მუხლის პირველის ნაწილის საფუძველზე სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სასარჩელო მოთხოვნა 2014 წლის 6 მარტიდან 2014 წლის 8 დეკემბრამდე (ხელშეკრულების შეწყვეტამდე) რვა თვის საიჯარო ქირის დავალიანების – 142000 ლარის მოპასუხისათვის დაკისრების თაობაზე დასაბუთებულია და უნდა დაკმაყოფილდეს.
36. აპელანტის (მოსარჩელე) მოთხოვნაზე საიჯარო ქირის გადაუხდელობისათვის პირგასამტეხლოს დაკისრებასთან დაკავშირებით სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ის 361-ე მუხლის მეორე ნაწილით, 417-418-ე მუხლებით და განმარტა, რომ განსახილველ შემთხვევაში პირგასამტეხლო წერილობით არის შეთანხმებული მხარეთა შორის ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ ვადაში საიჯარო ქირის გადაუხდელობის შემთხვევაში, გადაუხდელი თანხის 0,1%-ის ოდენობით, დარღვევის დღიდან ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე.
37. ამავე კოდექსის 420-ე მუხლი იძლევა პირგასამტეხლოს შემცირების შესაძლებლობას. პირგასამტეხლოს შემცირების უფლება სასამართლოს აქვს მინიჭებული. ეს ის იშვიათი გამონაკლისთაგანია, როდესაც კანონი სახელშეკრულებო თავისუფლებაში ჩარევას დასაშვებად მიიჩნევს, თუმცა, ამგვარი ჩარევა გარკვეულ შეზღუდვებს ექვემდებარება. კანონის სიტყვასიტყვითი განმარტების შედეგად, მაღალი პირგასამტეხლო არ მცირდება. შემცირებას მხოლოდ „შეუსაბამოდ მაღალი“ პირგასამტეხლო ექვემდებარება. პირგასამტეხლო შეუსაბამოდ მაღალია თუ არა, შეფასებითი კატეგორიაა და ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში საქმის გარემოებების ერთობლივი ანალიზის შედეგად წყდება. ამასთან, შეფასების მიზნებისათვის მხედველობაში მიიღება პირგასამტეხლოს აშკარა შეუსაბამობა ვალდებულების დარღვევის შედეგებთან, რაც შეიძლება გამომდინარეობდეს პირგასამტეხლოს განსაკუთრებით მაღალი პროცენტიდან, ზიანის უმნიშვნელო ოდენობიდან, ვალდებულების დარღვევის მოკლე ვადიდან და ა.შ.
38. როგორც აღინიშნა, იჯარის ხელშეკრულებით განსაზღვრული პირგასამტეხლოს განაკვეთი გადაუხდელი თანხის 0,1%-ია ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე, რამაც, სარჩელის წარდგენის დროისათვის შეადგინა 32046 ლარი. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოთხოვნილი პირგასამტეხლო – 32046 ლარი შეუსაბამოდ მაღალია შესაბამისად, უნდა შემცირდეს, განისაზღვროს 3204,6 ლარით და დაეკისროს მოპასუხეს.
39. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტის მოთხოვნა ხელშეკრულების 3.1.7. მუხლით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, ვინაიდან ჩათვალა, რომ ვალდებულების დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, ხელშეკრულების 6.2. მუხლით გათვალისწინეული პირგასამტეხლო, სრულად უზრუნველყოფს მოსარჩელის მოთხოვნას ზიანის ანაზღაურების თაობაზე და დამატებით მოპასუხისათვის 23000 ლარის დაკისრება გამოიწვევს მოსარჩელის უსაფუძვლო გამდიდრებას. ამდენად, აპელანტის მოთხოვნა 23000 ლარის დაკისრების თაობაზე არ უნდა დაკმაყოფილდეს.
პირველი კასატორის (მოპასუხე) მოთხოვნა და საფუძვლები:
40. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი შეიტანა მოპასუხემ, მოითხოვა მისი ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი მოტივებით:
41. კასატორმა აღნიშნა, რომ აპელანტს პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებანი სადავოდ არ გაუხდია, შესაბამისად, სააპელაციო საჩივარზე შეტანილ შესაგებელში მხარეს მითითებულ საკითხზე არ უმსჯელია. ამდენად, სსსკ-ის 377-ე მუხლით დადგენილ ფარგლებში გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონიერების შემოწმებისას სააპელაციო პალატისათვის ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტები სავალდებულო იყო. სსსკ-ის 377-ე მუხლი ადგენს გადაწყვეტილების შემოწმების ფარგლებს, სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში ფაქტობრივი და სამართლებრივი თვალსაზრისით. სამართლებრივი თვალსაზრისით შემოწმებისას სასამართლო ხელმძღვანელობს სსსკ-ის 393-394-ე მუხლებით, ხოლო ფაქტობრივი გარემოებების შემოწმებისას ამოწმებს სააპელაციო საჩივარში მითითებულ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე დასაბუთებულ პრეტენზიას და მითითებას შესაბამისად იმ მტკიცებულებებზე, რომელთა შეფასების შედეგად სხვა ფაქტი უნდა დაედგინა სასამართლოს ვიდრე დაადგინა და ფაქტების არასწორად დადგენამ გავლენა მოახდინა პირველი ინსტანციის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების უსამართლობაზე და დასაბუთებულობაზე. ასეთი კი სააპელაციო საჩივარში მითითებული არ აყო, შესაბამისად პირველი ინსტანციის მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოება სავალდებულო იყო სააპელაციო სასამართლოსათვის. აქედან გამომდინარე, უზენაესმა სასამართლომ ყურადღება უნდა გაამახვილოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების 3.6 პუნქტზე, სადაც სააპელაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ გაურკვეველია თუ რა მტკიცებულებებზე დაყრდნობით იქნა უდავო ფაქტობრივ გარემოებად დადგენილი , რომ მოპასუხის მიერ ქონების იჯარით აღების დროს , მის ინტერესს მისი შესყიდვა წარმოადგენდა და უფრო მეტიც თითქოსდა აღნიშნულზე მხარეთა შორის არსებობდა ზეპირი შეათნხმება და აგრძელებს მსჯელობას და რევიზიას უკეთებს იმ ფაქტებს, რომელიც არ წარმოადგენდა სააპელაციო საჩივარის საფუძველს. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებაში არის უკანონო და დაუსაბუთებელი აშკარად სახეზეა სსსკ-ის ნორმების დარღევა.
42. კასატორის მოსაზრებით, სადავო ქონების იჯარით გადაცემისას შენობა-ნაგებობა იყო გაპარტახებული. დადგენილია, რომ იჯარის თანხა ყოველწრიულად შეადგენდა 186 000 ლარს, ანუ ყოვეთვიურად – 15 500 ლარს. მითითებული ხელშეკრულების შეწყვეტის შემდეგ მოსარჩელემ სხვა მოიჯარეს იგივე ქონება გადასცა თვეში 5000 ლარის გადახდის სანაცვლოდ, რის შესახებ ხელშეკრულება საქმეშია წარმოდგენილი. კასატორისათვის დაკისრებული სამი თვის იჯარა – 45000 ლარი ამჟამინდელმა მოიჯარემ უნდა გადაიხადოს 9 თვის განმავლობაში. თავად იჯარის თანხაც იყო საბაზრო ფასებთან შეუსაბამო. სოფელ ხუცუბანში შეუძლეელია ისეთი ბიზნესის წარმოება, რომლის პირობებშიც ყოველთვიურად მარტო საიჯარო ქირა შეადგენდა 15500 ლარს.
43. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ იმსჯელა მხოლოდ იჯარის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე და არ გაითვალისწინა დადასტურებული ფაქტი, რაც იჯარის ხელშეკრულების დადებას უსწრებდა წინ. კერძოდ, მხარეთა შორის არსებობდა შეთანხმება, რომ 3 თვის საიჯარო ქირის ერთდროულად გადახდის შემთხვევაში, ქონების მიყიდვის პირობებში აღნიშნული თანხა ნასყიდობის გადასახდელ ოდენობას გამოაკლდებოდა, რაც დაადასტურა ქონების მართვის სააგენტოს წარმომადგენელმა სასამართლო პროცესზე. აღნიშნულის პასუხად სააპელაციო სასამართლო დაინტერესდა, მოსარჩელის წარმომადგენელი ადასტურებდა თუ არა ნამდვილად, რომ სადავო უძრავი ქონების ყიდვაზე იყო მოლაპარაკება, რა დროსაც სასამართლო იყო ტენდენციური და მიანიშნა მოწინააღმდეგე მხარეს, რომ ეს ფაქტი არ უნდა დაედასტურებინა.
44. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა აპელანტის დასაბუთება ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-2 მუხლის „ლ“ ქვეპუნქტთან დაკავშირებით ადმინისტრაციული ორგანოს დისკრეციული უფლების გამოყენებაზე, რომელიც ადმინისტრაციულ ორგანოს გააჩნია გარკვეული მიზნის მისაღწევად, ამასთან, მას ამ უფლების გამოყენების უფლება აქვს და არა ვალდებულება. გაურკვეველია მოცემულ ნორმაზე მითითების საფუძველი. თუ მოწინააღმდეგე მხარე კასატორს იჯარის გადაცემული ქონების მიყიდვაზე ეტყოდა უარს, ძალით ამ უფლების განხორცილება ვერ განხორციელდებოდა. სავარაუდოდ სასამართლო გულისხმობდა, რომ მიზანს წარმოადგენდა მოტყუებით დადებული იჯარის ხელშეკრულებით მიღებული თანხა. სააპელაციო პალატამ, მართალია, დაადგინა, რომ კასატორის სამ წერილზე მოსარჩელეს რეაგირება არ მოუხდენია, თუმცა აღნიშნული ფაქტი სამართლებრივად არ შეაფასა და არ იმსჯელა ადმინისტრაციული ორგანოს, თუნდაც იჯარის ხელშეკრულების მონაწილე მხარის ვალდებულებაზე, გაეცა დასაბუთებული პასუხი, თუ რატომ ვერ შეწყვეტდა იჯარის ხელშეკრულებას და განახორციელებდა თუ არა მის დისკრეციულ უფლებამოსილებას.
45. კასატორმა განმარტა, რომ იჯარის საგანზე პრეტენზიას აცხადებდა მესამე პირი, შესაბამისად, იჯარის ხელშეკრულება გაფორმდა ნაკლიან ნივთზე, რაც კასატორისათვის მოგვიანებით, იჯარის ხელშეკრულების გაფორმების შემდეგ გახდა ცნობილი, მოსარჩელემ კი დაადასტურა, რომ მან ხელშეკრულების დადებისას იცოდა ამის შესახებ. სააპელაციო პალატამ არ შეაფასა მითითებული გარემოება, რითაც დაარღვია სსკ-ის 533-ე და 534-ე მუხლების მოთხოვნები.
46. კასატორის განმარტებით, იჯარის ხელშეკრულებამ მისათვის დაკარგა ინტერესი. თუ ქონებას ვერ შეისყიდიდა სახელმწიფოსაგან, ვერც საწარმოს შექმნიდა, ბიზნეს გეგმაც ამ მიზნით იქნა წარდგენილი.
47. კასატორმა მიიჩნია, რომ სააპელაციო პალატამ არასწორად გამოიყენა კანონი და არ გამოიყენა მოცემული ურთიერთობის მომწესრიგებელი სსკ-ის 581-ე მუხლის მეორე ნაწილი. სსკ-ის 561-ე მუხლის თანახმად, კასატორმა მოწინააღმდეგე მხარეს მიმართა 2014 წლის 23 იანვარს იჯარის ხელშეკრულების შეწყვეტის მოთხოვნით. მოცემული მომენტიდან სამი თვის განმავლობაში სააგენტოს შეეძლო, მოეშალა ხელშეკრულება და სახელმწიფოს ზარალი არ მიადგებოდა, რადგამ ამ პერიოდის განმავლობაში საიჯარო ქირა მოიჯარემ გადაიხადა და ქონებით არ უსარგებლია.
მეორე კასატორის (მოსარჩელის) მოთხოვნა და საფუძვლები
48. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემაც, მოითხოვა მისი ნაწილობრივი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:
49. კასატორმა მიიჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად შეამცირა პირგასამტეხლო 3204,6 ლარამდე (90%-ით). ასევე, მხარე არ დაეთანხმება სასამართლოს შეფასებას მოპასუხეებისათვის 23 000 ლარის ოდენობით პირგასამტეხლოს დაკისრების ნაწილში სარჩელის უსაფუძვლობასთან მიმართებით.
50. კასატორის განმარტებით, 2013 წლის 6 დეკემბრის იჯარის ხელშეკრულების 6.2 პუნქტით განისაზღვრა მოიჯარის ვალდებულება – ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საიჯარო ქირის გადაუხდელობის შემთხვევაში გადაეხადა პირგასამტეხლო გადაუხდელი თანხის 0,1%-ის ოდენობით ყოველ დარღვეულ დღეზე.
„სახელმწიფო ქონების განკარგვისას და სარგებლობის უფლებით გადაცემისას ელექტრონული აუქციონის ჩატარების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის 2011 წლის 10 თებერვლის №1/1/172 ბრძანებით დამტკიცებული დებულების მე-4 მუხლის მე-12 პუნქტის შესაბამისად, სახელმწიფო ქონების სარგებლობაში გადაცემისას აუქციონში გამარჯვებულთან გარიგების გაფორმების წესი და პირობები რეგულირდება „სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების სარგებლობაში გადაცემისას საჯარო აუქციონის ჩატარების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 ოქტომბრის №326 დადგენილებით. ხოლო, თავის მხრივ, „სახელმწიფო ქონების სარგებლობაში გადაცემისას საჯარო აუქციონის ჩატარების ძშესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 ოქტომბრის №326 დადგენილების მე-7 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად დგინდება, რომ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობების დაუცველობის შემთხვევაში სახელმწიფო ქონების სარგებლობის უფლებით მიმღები იღებს გაფრთხილებას წერილობითი ფორმით, რომელშიც მიეთითება დარღვევის გამოსწორების ვადა და ეკისრება შესაბამისი პირგასამტეხლო. პირგასამტეხლოს ოდენობა განისაზღვრება სააუქციონო ან/და სახელშეკრულებო პირობებიდან გამომდინარე შემდეგი წესით: სარგებლობაში გადაცემის საფასურის გადაუხდელობის შემთხვევაში გადაუხდელი თანხის 0,1% დარღვევის დღიდან ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე. ამრიგად, ხელშეკრულების 6.2 მუხლით გათვალისწინებული პირგასამტეხლოს ოდენობა წარმოადგენს ზემოაღნიშნული ნორმატიული აქტებით განსაზღვრულ პირგასამტეხლოს და გამომდინარეობს მათგან, შესაბამისად, სასამართლოს მოსაზრება, რომ პირგასამტეხლო შეუსაბამოდ მაღალია, დაუსაბუთებელი და უსაფუძვლოა, ვინაიდან იგი გამომდინარეობს ნორმატიული აქტების სავალდებულო დანაწესიდან.
51. კასატორის მოსაზრებით, სსკ-ის 327-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, მხარეებმა ხელსეკრულების დადებისას კანონის ფარგლებში განსაზღვრეს ხელშეკრულების შინაარსი და შეთანხმდნენ ხელშეკრულების ყველა პირობაზე, მათ შორის, პირგასამტეხლოს ოდენობაზე. ამრიგად, მხარეთა შორის ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგად დადებული ხელშეკრულებით განისაზღვრა პირგასამტეხლო – საიჯარო ქირის გადაუხდელობის შემთხვევაში გადაუხდელი თანხის 0,1%. სასამართლომ გამოიყენა სსკ-ის 420-ე მუხლი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა და შეამცირა მისი შეხედულებით შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო.
52. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო პალატას არ უმსჯელია, რა კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოებები დაედო საფუძვლად პირგასამტეხლოს შემცირებას ან რა მოტივით შემცირდა პირგასამტეხლო მოცემული ოდენობით. სასამართლოს მსჯელობა ამ ნაწილში სრულიად დაუსაბუთებელია. ამდენად, კასატორმა მიიჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს არ გააჩნდა ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძვლები, მოთხოვნილი თანხა შეემცირებინა შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლოს მოტივაციით.
53. კასატორის მოსაზრებით, რაც შეეხება 3.1.7 მუხლით გათვალისწინებული ვალდებულების დარღვევის გამო, პირგასამტეხლოს დაკისრებას, აღნიშნული მუხლის თანახმად, მოიჯარე ვალდებული იყო, ქონებით სარგებლობისას დაეცვა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობები და მათ შესრულებაზე სააგენტოსათვის წარედგინა ინფორმაცია წერილობითი მოთხოვნის ჩაბარებიდან 30 კალენდარული დღის ვადაში, ხოლო ხელშეკრულების 6.3 მუხლით განისაზღვრა მოიჯარის ვალდებულება ხელშეკრულებით ნაკისრი პირობების (გარდა საიჯარო ქირის გადახდის ვალდებულების) დარღვევის შემთხვევაში გადაეხადა პირგასამტეხლო 200 ლარის ოდენობით ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე.
54. კასატორის მოსაზრებით, საქმეში წარმოდგენილი დოკუმენტების შესაბამისად, დგინდება, რომ ინფორმაციის მოთხოვნის თაობაზე სააგენტოს წერილი მოპასუხეს ჩაბარდა 2014 წლის 16 ივლისს. მიუხედავად აღნიშნულისა, მხარეს არ წარმოუდგენია ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების თაობაზე ინფორმაცია, რის გამოც, ხელშეკრულების 6.3 მუხლის თანახმად, ხელშეკრულების 3.1.7 მუხლით ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობისათვის მოპასუხეს ეკისრება პირგასამტეხლო 23000 ლარის ოდენობით. 3.1.7 მუხლით გათვალისწიებული ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო, ამავე ხელშეკრულების 6.3 მუხლით გათვალისწინებული პირგასამტეხლო მხარეს ეკისრებოდა ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს განმარტება, რომ მოპასუხისათვის 23 000 ლარის დაკისრება გამოიწვევს მოსარჩელის უსაფუძვლო გამდიდრებას, დაუსაბუთებელია და არ უნდა იქნეს გაზიარებული. ვინაიდან პირგასამტეხლოს სახით 23 000 ლარის დაკისრება გამომდინარეობს ხელშეკრულებიდან, სასამართლო უფლებამოსილი არ იყო, მხარე სრულად გაეთავისუფლებინა აღნიშნული პირგასამტეხლოს გადახდის ვალდებულებისაგან (მას მხოლოდ შეეძლო სსკ-ის 420-ე მუხლის გათვალისწინებით, საქმის კონკრეტული გარემოებებიდან გამომდინარე, შეემცირებინა შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო).
55. ამდენად, კასატორს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლომ თავისი გადაწყვეტილებით აბსოლუტურად უგულვებელყო მხარეთა მიერ გათვალისწინებული პირგასამტეხლოს გადახდის ვალდებულება, იმ პირობებში, როდესაც უტყუარად დგინდება მოიჯარის მიერ 3.1.7 მუხლით გათვალისწინებული ვალდებულების შეუსრულებლობა და ამავე ხელშეკრულების 6.3 მუხლით პირგასამტეხლოს გადახდის შესახებ მხარეთა ნების გამოვლენა. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ ვალდებულების დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, ხელშეკრულების 6.2 მუხლით გათვალისწინებული პირგასამტეხლო სრულად უზრუნველყოფდა მოსარჩელის მოთხოვნას ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, თუმცა სააპელაციო სასამართლოს არ გამოუყენებია სსკ-ის 417-ე, 418-ე, 419-ე მუხლები, რომლებიც უნდა გამოეყენებინა. მხარეებს შეეძლოთ თავისუფლად განესაზღვრათ პირგასამტეხლოს ოდენობა, რომელიც შეიძლება აღემატებოდეს შესაძლო ზიანს, ამდენად, სასამართლოს მოსაზრება, რომ 6.2 მუხლით გათვალისწინებული პირგასამტეხლო სრულად უზრუნველყოფდა მოსარჩელის ზიანის ანაზღაურებას, ყოვლად დაუსაბუთებელია და არ გამომდინარეობს დასახელებული სამართლებრივი ნორმებიდან.
56. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 20 სექტემბრის განჩინებით – მეორე კასატორის (მოსარჩელის), ხოლო ამავე წლის 10 ოქტომბრის განჩინებით პირველი კასატორის (მოპასუხის) საკასაციო საჩივრები მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 16 ნოემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივრები დასაშვებად იქნა ცნობილი სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე - საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებისათვის. ამავე განჩინებით გადაწყდა, რომ საკასაციო საჩივრები განხილულიყო საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
57. საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის საფუძვლები, შეამოწმა სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთება და მიაჩნია, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების შესახებ შემდეგ გარემოებათა გამო:
58. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).
59. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე დაადგინილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით (იხ. წინამდებარე გადწყვეტილების პპ: 8-19), პირველ კასატორს (მოპასუხეს) არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია, რის გამოც ისინი სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის.
60. სამართლებრივ საფუძველსა მოკლებული კასატორის პრეტენზია იმასთან დაკავშირებით, რომ აპელანტს (მოსარჩელე, მეორე კასატორი) სადავოდ არ გაუხდია პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოსათვის სსსკ-ის 377-ე მუხლის საფუძველზე პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტები სავალდებულო იყო. (იხ.საკასაციო საჩივარი, პ.1-3, ს.ფ.283). საქმეში განთავსებული სააპელაციო საჩივრის შინაარსიდან ნათლად გამომდინარეობს, (ს.ფ.200), რომ აპელანტი სადავოდ ხდის პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, მათ შორის, (მოპასუხე, პირველი კასატორი) ქონების იჯარით აღების დროს მოიჯარის მიერ მისი შესყიდვის ინტერესთან დაკავშირებით.
61. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებისა და საქმეში არსებული მასალების გათვალისწინებით, მხრეები მიზნად ისახავდნენ სამეურნეო დანიშნულებით, სარგებლის მიღების მიზნით, ქონების დროებით სარგებლობაში გადაცემის ხელშეკრულების დადებას. ამდენად, მხარეებს შორის დადებულია სსკ-ის 581-ე მუხლით გათვალისწინებული იჯარის ხელშეკრულება.
62. სამართალწარმოების შეჯიბრებითობის პრინციპის მიხედვით მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები (სსსკ-ის მე-4 მუხლი). აღნიშნულიდან გამომდინარე, საქმის განმხილველი სასამართლოსათვის სავალდებულოა სარჩელის საფუძვლად მითითებული ფაქტების ერთობლიობა, რომლებიც ასაბუთებენ, ამართლებენ ფაქტობრივად მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნას (სარჩელის ფაქტობრივი საფუძვლები), რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, აღნიშნული განეკუთვნება სასამართლოს უფლებამოსილების სფეროს, რომლის განხორციელებისას სასამართლო არ არის შეზღუდული მოსარჩელის მითითებებით. სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობაა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მომწესრიგებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს.
63. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მხარეთა შორის გაფორმებული ხელშეკრულება, რომელიც წარმოადგენს კერძო სამართლის სუბიექტების ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს, ანიჭებს ხელშეკრულების ორივე მხარეს ხელშეკრულებით განსაზღვრულ უფლებებსა და აკისრებს გარკვეულ მოვალეობებს. ხელშემკვრელ მხარეთა უფლებებისა და მოვალეობების იდენტიფიცირებას გააჩნია არა მხოლოდ მატერიალური, არამედ პროცესუალური მნიშვნელობა, რამდენადაც თითოეული მათგანი პასუხისმგებელია სწორედ მისი წილი ვალდებულების ჯეროვან შესრულებაზე (მატერიალურ-სამართლებრივი კუთხით), ხოლო შეუსრულებლობის შემთხვევაში კი, სადავოობისას მასვე ეკისრება ამ ვალდებულების არსებობის გამომრიცხველი ან მისი შესრულების დამადასტურებელი მტკიცებულების წარმოდგენა (საპროცესო-სამართლებრივი კუთხით). იმ ვითარებაში, როდესაც სადავოა იჯარის ხელშეკრულების დადება საიჯარო ქონების შესყიდვის პირობით, მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის ობიექტური და სამართლიანი გადანაწილებაა საქმეზე დასაბუთებული და სამართლებრივად სწორი გადაწყვეტილების გამოტანის წინაპირობა.
64. სსსკ-ის 102-ე მუხლის თანახმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო პალატის მოსაზრებას, რომ საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით არ დასტურებდა პირველი კასატორის (მოპასუხე, მოიჯარე) მოსაზრება მეიჯარის დაპირებაზე საიჯარო ქონების პირდაპირი მიყიდვის თაობაზე, რამაც განაპირობა თითქოსდა მხოლოდ ამ მიზნით შემდგომში იჯარის ხელშეკრულების დადება.
65. საკასაციო პალატა აღნიშნავს: საიჯარო ურთიერთობებისათვის დამახასიათებელია, რომ მეიჯარე ვალდებულია საიჯარო დროის განმავლობაში უზრუნველყოს ნაყოფის მიღების შესაძლებლობა (სსკ-ის 581-ე მუხლის პირველი ნაწილი). ეს ნიშნავს იმას, რომ მოიჯარეს ქონება სარგებლობაში უნდა გადაეცეს სარგებლობისათვის ვარგის მდგომარეობაში და იჯარის მთელი დროის განმავლობაში მეიჯარემ უნდა შეინარჩუნოს ნივთის ეს მდგომარეობა. იჯარის ხელშეკრულების შემთხვევაში ნივთის „ვარგისინობა“ გულისხმობს ნაყოფის მიღების შესაძლებლობას. შესაბამისად, გამოყენებული უნდა იქნეს ქირავნობის წესები სამოქალაქო კოდექსის 581–ე მუხლის მე–2 ნაწილის თანახმად, კერძოდ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 533–ე მუხლის თანახმად, გამქირავებელმა უნდა გადასცეს დამქირავებელს უფლებრივად და ნივთობრივად უნაკლო ნივთი.
66. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ იჯარის ურთიერთობების ჭრილში ამ ნორმის გამოყენება უნდა გაგებულ იქნეს იმ თავისებურერებით, რაც დამახასითებელია იჯარის ხელშეკრულებისათვის. იმის გათვალისწინებით, რომ იჯარის ხელშეკრულება (განსხვავებით ქირავნობისაგან) ითვალისწინებს სამეურნეო დანიშნულებას, იჯარით გაცემული (გაქირავებული) ნივთი მიიჩნევა უნაკლოდ, თუ ნივთი იძლევა ნაყოფის მიღების შესაძლებლობას.
67. იჯარით გაცემული ქონების ნივთობრივი ნაკლის თაობაზე (იჯარით გადაცემული ქონება იყო გაპარტახებული) პირველი კასატორის (მოპასუხე) პრეტენზიასთან მიმართებით (იხ. საკასაციო საჩივარი, ს.ფ.283,) საკასაციო სასამართლო ვერ იმსჯელებს, რადგან ეს გარემოება მოიჯარის მიერ არ ყოფილა სადავოდ გამხდარი არც შესაგებლით (იხ.ს.ფ.71) და არც სააპელაციო შესაგებლით (იხ.ს.ფ.223). აგრეთვე მხედველობაშია მისაღები მხარეთა შორის დადებული იჯარის ხელშეკრულების 4.2 მუხლით გათვალისწინებული იჯარით გადაცემული ქონების ნივთობრივ ნაკლთან დაკავშირებით გათვალისწინებული მოწესრიგება.
68. კასატორის პრეტენზია საიჯარო ქონების უფლებრივ ნაკლთან დაკავშირებით, ასევე ვერ გახდება გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, რადგან საქმეში არსებული გარემოებებისა და მტკიცებულებების გათვალისწინებით, ამას ხელი არ შეუშლია მოიჯარისათვის იჯარით აღებული ქონება გამოეყენებინა სარგებლობის მიზნებისათვის.
69. კასატორის (მოპასუხე) შემდეგი პრეტენზია იმაში მდგომარეობს, რომ სააპელაციო პალატამ მართალია დაადგინა, რომ კასატორის სამ წერილზე მოსარჩელეს რეაგირება არ მოუხდენია, თუმცა აღნიშნული ფაქტი სამართლებრივად არ შეაფასა და არ იმსჯელა ადმინისტრაციული ორგანოს, თუნდაც იჯარის ხელშეკრულების მონაწილე მხარის ვალდებულებაზე, გაეცა დასაბუთებული პასუხი, თუ რატომ ვერ შეწყვეტდა იჯარის ხელშეკრულებას და განახორციელებდა თუ არა მის დისკრეციულ უფლებამოსილებას (იხ.საკასციო საჩივარი, ს.ფ.284). საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ ამ ნაწილში კასატორმა (მოპასუხე) წარმოადგინა დასაბუთებული და დასაშვები საკასაციო პრეტენზია.
70. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებისა და საქმეში არსებული მასალების გათვალისწინებით, მხარეები მიზნად ისახავდნენ სამეურნეო დანიშნულებით, სარგებლის მიღების მიზნით, ქონების დროებით სარგებლობაში გადაცემის ხელშეკრულების დადებას. ამდენად, მხარეებს შორის დაიდო იჯარის ხელშეკრულება, კერძოდ, სსკ-ის 581–ე მუხლის თანახმად, იჯარის ხელშეკრულებით მეიჯარე მოვალეა, გადასცეს მოიჯარეს განსაზღვრული ქონება დროებით სარგებლობაში და საიჯარო დროის განმავლობაში უზრუნველყოს ნაყოფის მიღების შესაძლებლობა, თუ იგი მიღებულია მეურნეობის სწორი გაძღოლის შედეგად შემოსავლის სახით. მოიჯარე მოვალეა, გადაუხადოს მეიჯარეს დათქმული საიჯარო ქირა. საიჯარო ქირა შეიძლება, განისაზღვროს, როგორც ფულით, ისე, ნატურით. მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ საიჯარო ქირის განსაზღვრის სხვა საშუალებაზეც, შესაბამისად, მხარეთა ურთიერთობაზე ვრცელდება საიჯარო ხელშეკრულების ინსტიტუტი, ასევე ქირავნობის სახელშეკრულებო წესები ზემომითითებული მუხლის მე–2 ნაწილის კონტექსტის გათვალისწინებით.
71. სსკ-ის 531-ე და 581-ე მუხლების სამართლებრივი წანამძღვრები ქირავნობისა და იჯარის სამართალურთიერთობის შემთხვევაში გამიჯნა საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ გადაწყვეტილებაში №ას-738-700-2015 ,18 დეკემბერი, 2015 წელი, რომელშიც განმარტა, რომ, მიუხედავად იჯარისა და ქირავნობის ხელშეკრულებების მსგავსებისა (მათი საგანია ინდივიდუალურად განსაზღვრული, მოუხმარებადი ნივთი, ორივე შემთხვევაში ნივთი მხარეს გადაეცემა სარგებლობაში, ორივე სასყიდლიანია და ა.შ), მათ შორის არსებობს განსხვავება, რაც განაპირობებს საიჯარო ურთიერთობის ზოგიერთ ასპექტში განსხვავებულად, სსკ-ის 581-606-ე მუხლებით მოწესრიგების აუცილებლობას. ამ განსხვავების საილუსტრაციოდ სსკ-ის 531-ე და 581-ე მუხლების სამართლებრივი კონსტრუქციების შედარება სრულიად საკმარისია: [„ქირავნობის ხელშეკრულებით გამქირავებელი მოვალეა, დამქირავებელს სარგებლობაში გადასცეს ნივთი განსაზღვრული ვადით. დამქირავებელი მოვალეა გამქირავებელს გადაუხადოს დათქმული ქირა“], [„იჯარის ხელშეკრულებით მეიჯარე მოვალეა გადასცეს მოიჯარეს განსაზღვრული ქონება დროებით სარგებლობაში და საიჯარო დროის განმავლობაში უზრუნველყოს ნაყოფის მიღების შესაძლებლობა, თუ იგი მიღებულია მეურნეობის სწორი გაძღოლის შედეგად შემოსავლის სახით. მოიჯარე მოვალეა გადაუხადოს მეიჯარეს დათქმული საიჯარო ქირა. საიჯარო ქირა შეიძლება განისაზღვროს როგორც ფულით, ისე ნატურით. მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ საიჯარო ქირის განსაზღვრის სხვა საშუალებებზედაც. იჯარის ხელშეკრულების მიმართ გამოიყენება ქირავნობის ხელშეკრულების წესები, თუ 581-606-ე მუხლებით სხვა რამ არ არის განსაზღვრული“]. ქირავნობის დროს კონკრეტული, ინდივიდუალურად განსაზღვრული, მოუხმარებადი ნივთი გადაეცემა დამქირავებელს სარგებლობაში, ხოლო იჯარის შემთხვევაში გადაეცემა ქონება, რომელიც, არა მარტო ნივთებს, არამედ არამატერიალურ ქონებრივ სიკეთესაც აერთიანებს [სსკ-ის 147-ე მუხლი], ანუ იმ მოთხოვნებსა და უფლებებს, რომლებიც მოიჯარეს მისცემს შესაძლებლობას, მიიღოს ნაყოფი (მატერიალური სარგებელი). იჯარის შემთხვევაში ნაყოფია ის შემოსავლები, რაც მეურნეობის სწორი გაძღოლის გზით მიიღება სამართლებრივი ურთიერთობის (იჯარის) საფუძველზე („იურიდიული ნაყოფი“).
72. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლომ იჯარის ხელშეკრულების შეწყვეტამდე საიჯარო ქირის დავალიანების ანაზღაურების მოთხოვნის მატერიალურ-სამართლებრივ საფუძვლად გამოიყენა სსკ-ის 588-ე მუხლი, რასაც საკასაციო პალატა არ ეთანხმება შემდეგი გარემოებებიდან გამომდინარე:
73. სსკ-ის 588-ე მუხლით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგი - საიჯარო ქირის გადახდა საიჯარო ურთიერთობის დამთავრებამდე - ნორმით გათვალისწინებული ყველა წინაპირობის შესრულების (განხორციელების) შემთხვევაში, გულისხმობს საიჯარო ქირის ყოველთვიურად გადახდას და არა მთელი დარჩენილი პერიოდის ქირის ზიანის სახით ერთდროულად დაკისრებას. შესაბამისად, რომც იყოს შესრულებული ამ ნორმით გათვალისწინებული ყველა სამართლებრივი წანამძღვარი: (ა) მხარეთა შორის განსაზღვრული ვადით დადებული იჯარის ხელშეკრულება, ბ) ხელშეკრულების ვადამდე მოშლაზე შეთანხმების არარსებობა, გ) მოიჯარის მიერ ხელშეკრულების ვადამდე მოშლა, დ) მოიჯარის მიერ საიჯარო ქონების მეიჯარისათვის მფლობელობაში დაბრუნება, ე) ამ უკანასკნელის მიერ მეიჯარისათვის თავის სანაცვლოდ ახალი, გადახდისუნარიანი და მისაღები მოიჯარის შეუთავაზებლობა), ის სამართლებრივი შედეგი, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს, მაინც ვერ მიიღწევა, რადგან საქმის მასალებიდან გამომდინარე, იჯარის ხელშეკრულების ვადამდე მოშლა ( შეწყვეტა) მოხდა არა მოიჯარის, არამედ მეიჯარის მიერ (იხ.ს.ფ.23-24). შესაბამისად, ქირის გადახდის მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს არა სსკ-ის 588-ე მუხლი, არამედ, სსკ-ის 553-ე, 581. I-ლი მუხლები.
74. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა შორის იჯარის ხელშეკრულება დაიდო 2013 წლის 6 დეკემბერს (ს.ფ.13), ხოლო მეიჯარის ცალმხრივი ნების გამოვლენით შეწყდა 2014 წლის 8 დეკემბერს (ს.ფ.24). დადგენილია, რომ მოიჯარემ 2014 წლის 23 იანვარს წერილობითი განცხადებით მიმართა მეიჯარეს და ითხოვა, რომ 2013 წლის 6 დეკემბრის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ქონება მიეყიდათ მისთვის პირდაპირი მიყიდვის ფორმით. ქონების მიყიდვის შემთხვევაში, მხარე გეგმავდა სერიოზული საწარმოო კომბინატის შექმნას, სადაც დასაქმდებოდა 70 სოფლის მაცხოვრებელი. შეთავაზებასთან ერთად წარდგენილი იქნა მოკლე ბიზნეს გეგმა, სამომავლო ღონისძიებებთან დაკავშირებით, თუკი მეიჯარის მხრიდან იქნებოდა თანხმობა ობიექტი მიეყიდათ პირდაპირი მიყიდვის ფორმით, ამასთან, შესყიდვის თანხა ხელმისაწვდომი იქნებოდა მისთვის.
75. მოპასუხემ (მოიჯარემ) წერილში აღნიშნა, რომ ხელშეკრულების გაფორმებამდე მის მიერ გადახდილი 45000 ლარი ჩათვლილიყო პირველი 3 თვის ქირაში, რათა მას არ დარიცხოდა პირგასამტეხლო, შემდგომში კი შეეწყვიტათ იჯარის ხელშეკრულება. 2014 წლის 27 მარტს მოპასუხემ მოსარჩელეს მიმართა განცხადებით და მოითხოვა ინფორმაცია, 2014 წლის 23 იანვრის წერილის საფუძველზე შეწყდა თუ არა მხარეთა შორის საიჯარო ურთიერთობა, ადრესატისაგან პასუხი არ მიუღია.
76. 2014 წლის 16 ივნისს მოპასუხემ კვლავ მიმართა მოსარჩელეს და განცხადებაში მიუთითა, რომ იჯარით ჰქონდა აღებული 18233 კვ.მ არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი და მასზე განთავსებული 3650.60 კვ.მ შენობა-ნაგებობა. განმცხადებელმა მოითხოვა 2013 წლის 6 დეკემბრის იჯარის ხელშეკრულების შეწყვეტა და საიჯარო ქონების აუქციონის ფორმით შეძენაზე თანხმობის მიცემა. აღნიშნული განცხადებაც დარჩა რეაგირების გარეშე.
77. სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ 2014 წლის 23 იანვრის წერილთან დაკავშირებით პასუხი გაიგზავნა 2014 წლის 22 ოქტომბერს, სადაც დაფიქსირებულია, რომ სააგენტოს მიზანშეწონილად არ მიაჩინა საიჯარო ქონების პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზება წარმოდგენილი საინვესტიციო პირობებით. ამასთან, მიმდინარეობს იჯარის ხელშეკრულებით გაცემულ ქონებაზე სხვა პირის მოთხოვნით საქმის წარმოება სააღსრულებო ბიუროს მიერ და სადავო საკითხის დასრულების შემდეგ მოსარჩელე მზად არის, განიხილოს უძრავი ქონების ელექტრონული აუქციონის ფორმით პრივატიზების მიზნობრიობის საკითხი.
78. სააპელაციო სასამართლომ მართალია არ მიიჩნია დადგენილად მოიჯარის პრეტენზია იმათან დაკავშირებით, რომ იჯარის ხელშეკრულების გაფორმება გამოწვეული იყო საიჯარო ქონების პირდაპირი მიყიდვის წესით გადაცემაზე შეპირებით და მიუთითა, რომ მოწმის ჩვენება, სააგენტოსადმი გაგზავნილი განცხადება, წერილები არ იყო საკმარისი, რათა დადასტურებულიყო ეს გარემოება - პპ: 32-34, თუმცა, საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს სამართლის სუბიექტთა ქცევის წესს კეთილსინდისიერების პრინციპზე, რომელსაც ყველა მართლწესრიგი ნორმატიულ კონცეფციად განიხილავს და წარმოაჩენს მას თანამედროვე სამართლისა და ბიზნესის ერთ-ერთ ფუძემდებლურ პრინციპად.
79. თანამედროვე ქართულ სამართლებრივ სივრცეში კეთილსინდისიერება მატერიალურ სამართლებრივ ნორმად გადაიქცა და სამართლიანობასა და თანასწორობაზე დამყარებულ სამართლებრივ სისტემაში გაერთიანდა, რითაც უფრო ფართო დატვირთვა შეიძინა. კეთილსინდისიერების პრინციპი თანამედროვე განვითარებული ქვეყნების კანონმდებლობასა და დოქტრინაში დიდწილად დაკავშირებულია მორალურ სტანდარტებთან. კეთილსინდისიერება ნიშნავს გულწრფელობას, სამართლიანობას, ვალდებულებების მიმართ პატიოსან დამოკიდებულებას.
80. კეთილსინდისიერების პრინციპის ძირითადი ფუნქცია ურთიერთობის მონაწილეთა ინტერესების არა დაპირისპირება, არამედ მათი სოლიდარობაა, რაც ნორმალური სამოქალაქო ბრუნვის საფუძველია.
81. კეთილსინდისიერება გულისხმობს სამოქალაქო ბრუნვის მონაწილეთა მოქმედებას პასუხისმგებლობით, და ერთმანეთის უფლებებისადმი პატივისცემით მოპყრობას. კეთილსინდისიერება როგორც ნორმატიული, ისე სუბიექტური ნების განმარტების ინსტრუმენტია. მის საფუძველზე აღმოიფხვრება როგორც კანონის, ისე ხელშეკრულების ხარვეზი. კეთილსინდისიერების პრინციპის შინაარსი, უპირველეს ყოვლისა, იმით გამოიხატება, რომ მხარეს, გარდა ვალდებულების ჯეროვანი შესრულებისა, ევალება ვალდებულების კეთილსინდისიერად შესრულებაც, ანუ კონტრაჰენტის პატივსადები ინტერესების გათვალისწინება და დაცვა. ამ მოთხოვნის დარღვევა კი არა მხოლოდ სახელშეკრულებო ვალდებულების შესრულების პროცესში, არამედ სახელშეკრულებო მოლაპარაკებათა და ძირითადი ვალდებულებების შესრულების შემდგომ ეტაპზეც შეიძლება პასუხისმგებლობის დაკისრების საფუძველი გახდეს.
82. კეთილსინდისიერების პრინციპს სამი ფუნქცია ეკისრება: 1) ყველა ხელშეკრულება უნდა განიმარტოს კეთილსინდისიერების პრინციპიდან გამომდინარე; 2) კეთილსინდისიერების პრინციპს აქვს ხარვეზის (სამართლის ნორმის ხარვეზის) შემავსებელი ფუნქცია, ასევე ხელშეკრულების პირობათა (რომლებიც მხარეთა მიერ ან/და კანონით არ იყო გათვალისწინებული) დამატების ფუნქცია; 3) გამაუქმებელი, შემზღუდავი და „მაკორექტირებელი“ ფუნქცია.
83. კეთილსინდისიერების ზემოაღნიშნული ფუნქციებიდან გამომდინარობს, რომ ნებისმიერ ვალდებულებით-სამართლებრივ ურთიერთობაში, კრედიტორს არ შეუძლია უარი თქვას მოვალის მიერ ვალდებულების შესრულების მცირე ხელშეწყობაზე, როდესაც მოვალეს კრედიტორის მხრიდან ესაჭიროება ასეთი ხელშეწყობა მასზე ნაკისრი ვალდებულების ჯეროვნად შესრულებისათვის.
84. კეთილსინდისიერების პრინციპი უპირველეს ყოვლისა, გულისხმობს კონტრაჰენტის ინტერესების გათვალისწინებას, რომლის არარსებობის შემთხვევაში ადგილი აქვს უფლების ბოროტად გამოყენებას.[1] იგი წარმოადგენს სამოქალაქო სამართლის შეფასებით კრიტერიუმს, რომლის შესაბამისადაც, სამართლიანისა და უსამართლოს გამიჯვნის გზით, პირი იღებს ობიექტური დამკვირვებლის შეფასებით ყველაზე სამართლიან გადაწყვეტილებას. კეთილსინდისიერების პრინციპი ქართულ სასამართლო პრაქტიკაში მიჩნეულია უშუალოდ მოქმედ სამართალდ და მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად,[2] რომლის მიზანი სამართლიანი შედეგის დადგომა და უსამართლო შედეგის თავიდან აცილებაა.[3]
85. კეთილსინდისიერების პრინციპის გამოყენება აქტუალური ხდება მაშინ, როცა პირის მოთხოვნა ან ქმედება ფორმალურად შეესაბამება მოქმედ მატერიალურ კანონმდებლობას, მაგრამ მისი განხორციელება კონკრეტულ შემთხვევაში უსამართლოა[4]. შესაბამისად, მისი ფუნქცია აშკარად უსამართლო შედეგების თავიდან აცილებაა, რაც პირდაპირ უკავშირდება სამოქალაქო ურთიერთობათა სტაბილურობასა და სიმყარეს[5].
86. ევროპის სახელშეკრულებო სამართლის პრინციპების მიხედვით, თითოეული მხარე ვალდებულია მოქმედებდეს კეთილსინდისიერებისა და სამართლიანობის ფარგლებში, რაც არ შეიძლება შეიზღუდოს ან გამოირიცხოს ხელშეკრულებით.[6] კეთილსინდისიერებისა და ნდობის პრინციპის პრინციპი მიჩნეულია ყოველისმომცველ პრინციპად, თუ არ არის დადგენილი კონკრეტული შემთხვევისთვის სპეციალური დანაწესი.[7]
87. კეთილსინდისიერებისა და ნდობის პრინციპები ნაცნობია როგორც გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის 1980 წლის ვენის კონვენციისთვის საქონლის საერთაშორისო ნასყიდობის ხელშეკრულებათა შესახებ (CISG),[8] ასევე საერთაშორისო კომერციულ ხელშეკრულებათა პრინციპებისათვის (UNIDROIT) და ისინი მოიაზრება როგორც გენერალური საფუძვლები ამ აქტებისათვის (მუხლი 7(1) CISG; მუხლი 1.2. PICC). მისი შინაარსი საკმაოდ ზოგადი ხასიათისაა და კონკრეტიზაციას ცალკეულ მოთხოვნებში, კერძოდ ურთიერთგამომრიცხველი მოქმედებების აკრძალვაში, ასევე ორმხრივ ინფორმირებულების ვალდებულებაში ჰპოვებს.[9]
88. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, კეთილსინდისიერების პრინციპიდან გამომდინარე, ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილე მხარეთა თანამშრომლობა, მეორე მხარის ინტერესების გათვალისწინება, მეორე მხარის უფლებებისა და ქონებისადმი განსაკუთრებული გულისხმიერების გამოჩენა საჭიროა ამ ურთიერთობის ნორმალურად განვითარებისათვის. ასეთ შემთხვევაში, ორივე მხარე იქნება კმაყოფილი: კრედიტორი - ვალდებულების შესრულების მიღებით, ხოლო მოვალე - ვალდებულებისაგან გათავისუფლებით.
89. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსკ-ის 316-ე მუხლის მე-2 ნაწილი, ხელშეკრულების ყოველ მხარეს ვალდებულების შინაარსისა და ხასიათის გათვალისწინებით ავალდებულებს გამოიჩინოს მეორე მხარის ქონებისა და უფლებებისადმი გულისხმიერება. გულისხმიერების ვალდებულება მხარეებისათვის დამატებითი ვალდებულების დაკისრებას არ გულისხმობს, ყოველთვის ვალდებულების შინაარსშივე მოიაზრება და ერთგვარ მორალურ კატეგორიას განეკუთვნება. იგი შეიძლება გულისხმობდეს ასევე წინასახელშეკრულებო პერიოდში მხარის მიერ განხორცილებული ქმედებებისადმი პატივისცემას, აგრეთვე მისთვის სათანადო ინფორმაციის მიწოდების ვალდებულებასაც.
90. ევროპის სახელშეკრულებო სამართლის პრინცპიებში (მუხლი 1:202) გულისხმიერების ვალდებულება ნახსენებია როგორც Duty of Co-operate, რაც შეიძლება გაგებული იქნეს როგორც გულისხმიერებად, ასევე თანამშრომლობის ვალდებულებად. ამ პრინციპის დარღვევა წარმოადგენს სახელშკრულებო ვალდებულების დარღვევას და ამ დროს გამოიყენება ვალდებულების დარღვევის დროს გათვალისწინებული სამართლებრივი საფუძვლები. შესაბამისად, მოვალეს შეუძლია მიუთითოს ამ საფუძვლებზე იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ კრედიტორმა დაარღვია გულისხმიერების ვალდებულება.[10]
91. მოცემულ შემთხვევაში სსიპ სახელმწიფო ქონების მართვის სააგენტოს (მეიჯარე) მართლზომიერი ქცევის განმსაზღვრელი იყო სახელშეკრულებო ურთიერთობის მონაწილის კეთილსინდისიერებისა და მეორე მონაწილის უფლებებისა და ქონებისადმი განსაკუთრებული გულისხმიერების ვალდებულება და არა მარტოოდენ იჯარის ხელშეკრულების ცალმხრივად მოშლის უფლება.
92. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა შორის დადებული იჯარის ხელშეკრულების 6.5 პუნქტით გათვალისწინებული ხელშეკრულების მოშლის (შეწყვეტის) საფუძველი წარმოიშვა მეიჯარის მიერ 2014 წლის 23 ივნისის #4/23204 წერილის (იხ.ს.ფ.20) მოიჯარისათვის ჩაბარებიდან - 2014 წლის 16 ივლისიდან, ხოლო ხელშეკრულება კი მოიშალა (შეწყდა) 2014 წლის 8 დეკემბერს, ანუ 2014 წლის 16 ივლისიდან 2014 წლის 8 დეკემბრამდე მეიჯარის მხრიდან არანაირი მოქმედება არ განხორციელებულა, რასაც ადასტურებს თავად მეიჯარეც(იხ.ს.ფ. 272).
93. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსკ-ის 561-ე მუხლის თანახმად, ხელშეკრულების მოშლის ვადა შეადგენს სამ თვეს, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა საქმის გარემოებებიოდან ან მხარეთა შეთანხმებიდან სხვა რამ არ გამომდინარეობს. შესაბამისად, საქმის გარემოებების გათვალისწინებით, კერძოდ, მოიჯარის მიერ მეიჯარისათვის ჯერ კიდევ 2014 წლის 23 იანვარს გაგზავნილი წერილით დასტურდება, რომ მას ინტერესი ჰქონდა დაკარგული იჯარის ხელშეკრულების მიმართ, მეიჯარეს 2014 წლის 16 ივლისიდან (მეიჯარის მიერ 2014 წლის 23 ივნისის #4/23204 წერილის მოიჯარისათვის ჩაბარებიდან) გონივრულ ვადაში, რომელიც საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით შეადგენს ერთ თვეს - 2014 წლის 16 აგვისტო, შეეძლო მოეშალა იჯარის ხელშეკრულება ხელშეკრულების 6.5 პუნქტისა და სსკ-ის 558-ე და 561-ე მუხლების საფუძველზე.
94. ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ პირველი კასატორის (მოპასუხე, მოიჯარე) საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დასაბუთებულია, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დაუსაბუთებელი, რაც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძველი და შესაბამისად, სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძველია.
95. სსსკ-ის 411-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები.
96. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველი, ვინაიდან საჭირო არაა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა, შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო უფლებამოსილია, თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება მოცემულ საქმეზე.
97. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ პირველი კასატორის (მოპასუხე, მოიჯარე) საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის გასაჩივრებული გადაწყვეტილება, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარჩელო მოთხოვნა ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს: ი.ა კ.-ეს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს 2014 წლის 06 მარტიდან 2014 წლის 16 აგვისტომდე საიჯარო ქირის დავალიანების 82,670 ლარის გადახდა.
98. საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს მეორე კასატორის (მოსარჩელე, მეიჯარე) პრეტენზიას, რომ სააპელაციო პალატას არ უმსჯელია, რა კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოებები დაედო საფუძვლად პირგასამტეხლოს შემცირებას ან რა მოტივით შემცირდა პირგასამტეხლო მოცემული ოდენობით. სააპელაციო სასამართლოს არ უმსჯელია და არ დაუკონკრეტებია, თუ რატომ მიიჩნია ძირითად შეუსრულებელ ვალდებულებასთან თანაფარდობის გათვალისწინებით შეუსაბამოდ მაღალ პირგასამტეხლოს სააგენტოს მიერ მოთხოვნილი თანხა. ამდენად, კასატორმა მიიჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს არ გააჩნდა ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძვლები, მოთხოვნილი თანხა შეემცირებინა შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლოს მოტივაციით. კასატორის მოსაზრებით, „ხელშეკრულების 6.2 მუხლით გათვალისწინებული პირგასამტეხლოს ოდენობა წარმოადგენს ნორმატიული აქტებით განსაზღვრულ პირგასამტეხლოს, გამომდინარეობს მათგან და შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრება, რომ პირგასამტეხლო შეუსაბამოდ მაღალია, დაუსაბუთებელი და უსაფუძვლოა, ვინაიდან იგი გამომდინარეობს ნორმატიული აქტების სავალდებულო დანაწესიდან“.
99. კასატორის ამ პრეტენზიასთან მიმართებით, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ პირგასამტეხლო წარმოადგენს ვალდებულების შესრულების მიმართ მხარის შესაბამისი ინტერესის უზრუნველყოფის საშუალებას, რომლის გადახდის ვალდებულების წარმოშობა დაკავშირებულია ვალდებულების დარღვევასთან. პირგასამტეხლოს მოთხოვნის უფლება დამოუკიდებელია ზიანის მიყენების ფაქტის მტკიცებისაგან ანუ, პირგასამტეხლოს მოთხოვნისათვის კრედიტორს არ ეკისრება მიყენებული ზიანის დამტკიცების ვალდებულება.
100. პირგასამტეხლოს მოთხოვნის უფლება კრედიტორს ყოველთვის გააჩნია, მიუხედავად იმისა, განიცადა თუ არა მან ზიანი. მთავარია ვალდებულების დარღვევის ფაქტი. პირგასამტეხლოს მოთხოვნის უფლება და ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი კრედიტორის ერთი და იგივე ინტერესის დაკმაყოფილებისაკენ არიან მიმართული, დამოუკიდებელ მოთხოვნებად რჩებიან. (საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ პირგასამტეხლოს თავისებურებებთან დაკავშირებით ყურადსაღებია გერმანიის საკანონმდებლო და პრაქტიკული მიდგომები, საქართველოსათვის, როგორც რომანულ-გერმანული სამართლებრივი სისტემის ქვეყნისათვის. შესაბამისად იხ., Gottwald, in MüKo BGB, 6. Aufl. Band II §340,Rn.15; Rieble in Staudinger BGB Komm, Buch 2, Neubearbeitung 2009, §340,Rn.71; BGH NJW 1975, S. 164f. Walchner in Dauner-Lieb/Langen BGB Komm. 2.Aufl.,Rn.6; BGH NJW 1963, S.1197.).
101. პირგასამტეხლო ეკისრება მხარეს იმ დროიდან, როდესაც უნდა ყოფილიყო შესრულებული დარღვეული ვალდებულება – ამ ვალდებულების შესრულებამდე. პირგასამტეხლოს ოდენობის განსაზღვრისას ყურადღება ექცევა რამდენიმე გარემოებას. მათ შორის: ა) პირგასამტეხლოს, როგორც სანქციის ხასიათის მქონე ინსტრუმენტის ფუნქციას, თავიდან აიცილოს დამატებით ვალდებულების დამრღვევი მოქმედებები; ბ) დარღვევის სიმძიმესა და მოცულობას და კრედიტორისათვის წარმოქმნილი საფრთხის ხარისხს; გ) ვალდებულების დამრღვევი პირის ბრალეულობის ხარისხს; დ) პირგასამტეხლოს ფუნქციას, მოიცვას თავის თავში ზიანის ანაზღაურება. პირგასამტეხლოს ოდენობაზე მსჯელობისას გასათვალისწინებელია მოვალის მიერ ვალდებულების შეუსრულებლობის ხანგრძლივობა. პირგასამტეხლო დამატებითი (აქცესორული) ვალდებულებაა, რაც იმას ნიშნავს, რომ მისი წარმოშობა და ნამდვილობა ძირითადი ვალდებულების არსებობაზეა დამოკიდებული.
102. ქართულ კანონმდებლობაში პირგასამტეხლოს ორმაგი ფუნქცია გააჩნია: ერთი მხრივ, მას ვალდებულების ჯეროვანი შესრულების უზრუნველსაყოფად პრევენციული დატვირთვა აქვს ანუ, პირგასამტეხლოს დაკისრების რისკი ფსიქოლოგიურად ზემოქმედებს ვალდებულ პირზე და აიძულებს ვალდებულება ჯეროვნად შეასრულოს. პირგასამტეხლოს ფსიქოლოგიური ზემოქმედების ეფექტი სწორედ იმაში ვლინდება, რომ ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში, ვალდებულ პირს რეპრესიული ხასიათის სანქცია ეკისრება.
103. პირგასამტეხლოს მეორე ფუნქცია განცდილი ზიანის მარტივად და სწრაფად ანაზღაურებაში მდგომარეობს. იგი ერთგვარ სანქციასაც წარმოადგენს. ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში, სანქციად ქცეული პირგასამტეხლო ვალდებულ პირს უპირობოდ ეკისრება, მიუხედავად იმისა, განიცადა თუ არა კრედიტორმა ზიანი ამ დარღვევის შედეგად.
104. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ წარმოშობის საფუძვლების მიხედვით განასხვავებენ კანონისმიერ და სახელშეკრულებო პირგასამტეხლოს. კანონისმიერად ითვლება პირგასამტეხლო, რომელიც ნორმატიული აქტითაა დადგენილი. მაშასადამე, პირგასამტეხლოს კვალიფიკაციისათვის კანონისმიერ ან სახელშეკრულებო პირგასამტეხლოდ - გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება, თუ ვისი ნებით არის იგი წარმოშობილი( კანონმდებლის თუ მხარეთა შეთანხმებით).
105. კანონისმიერი პირგასამტეხლოს სახელშეკრულებო პირგასამტეხლოსაგან განმასხვავებელ ერთ-ერთ ძირითად ნიშნად მისი კონკრეტული ხასიათი გვევლინება. ყოველი ასეთი კანონისმიერი პირგასამტეხლო გათვალისწინებულია იმ კონკრეტული შემთხვევისათვის, რომლისთვისაც არის იგი დადგენილი კანონმდებლის მიერ. მეორე განმასხვავებელ ნიშნად, მისი განსაზღვრულობა გვევლინება - კანონმდებელი ყოვეთვის ადგენს მის ან კონკრეტულ ოდენობას, ანდა წესს, რომლის მიხედვითაც უნდა იქნეს განსაზღვრული კანონისმიერი პირგასამტეხლოს ოდენობა.
106. კანონისმიერი პირგასამტეხლო გათვალისწინებულია, მაგალითად, საქართვლოს ორგანული კანონის „შრომის კოდექსის“ 31-ე მუხლის მე-3 პუნქტით, რომელიც ითვალისწინებს დამსაქმებლის ვალდებულებას გადაუხადოს დასაქმებულს ანგარიშსწორების დაყოვნების ყოველი დღისათვის დაყოვნებული თანხის 0,07 პროცენტი (იხ., სუს 07.11.2011წ.-ის განჩინება Nას-1298-1318-2011). ასევე, საქართველოს მთავრობის 2012 წლის 14 მაისის სახელმწიფო სადაზღვევო პროგრამების ფარგლებში სამედიცინო და სადაზღვევო მომსახურების მიწოდების წესების დამტკიცების შესახებ №177 დადგენილების მე-3 მუხლის მე-3 პუნქტის „ყ“ ქვეპუნქტი ადგენს ქცევის იმგვარ წესს, რომლის თანახმად, მზღვეველი ვალდებულია, მიმწოდებლისა და აფთიაქისათვის შესრულებული სამუშაოს ანაზღაურების ამ წესით გათვალისწინებული გადახდის ვადის გადაცილების შემთხვევაში, მიმწოდებლისა და აფთიაქის სასარგებლოდ გადაიხადოს 2014 წლის 8 აგვისტომდე პერიოდზე ასანაზღაურებელი თანხის 0,1%, ხოლო 2014 წლის 8 აგვისტოდან შემდგომ პერიოდზე – ასანაზღაურებელი თანხის 0,02%, ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე. ჯარიმის გადახდა არ ათავისუფლებს მზღვეველს მთლიანი თანხის გადახდის ვალდებულებისაგან (იხ., სუს 02.02.2015წ.-ის განჩინება №ას-1171-1116-2014; სუს 24.03.2014წ.-ის განჩინება №ას-1284-1226-2013). სასამართლოს არ შეუძლია შეამციროს კანონით დადგენილი პირგასამტეხლოს ოდენობა. (ნორმატიულად განსაზღვრული პირგასამტეხლოს ოდენობის სასამართლოს მიერ შემცირების შეუძლებლობის შესახებ იხ., სუს 02.02.2015წ.-ის განჩინება საქმე Nას-1171-1116-2014; სუს 24.03.2014წ.-ის განჩინება საქმე N ას-1284-1226-2013).
107. შესაბამისად, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, სამართლებრივ საფუძველსაა მოკლებული კასატორის მოსაზრება, რომ „ხელშეკრულების 6.2 მუხლით გათვალისწინებული პირგასამტეხლოს ოდენობა წარმოადგენს ნორმატიული აქტებით განსაზღვრულ პირგასამტეხლოს, გამომდინარეობს მათგან და შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრება, რომ პირგასამტეხლო შეუსაბამოდ მაღალია, დაუსაბუთებელი და უსაფუძვლოა, ვინაიდან იგი გამომდინარეობს ნორმატიული აქტების სავალდებულო დანაწესიდან“. (იხ.ს.ფ.271, საკასაციო საჩივრის პ.3).
108. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მხარეთა შორის 2013 წლის 6 დეკემბერს დადებულ იჯარის ხელშეკრულებაში (იხ. ს.ფ.13) არსად არ არის მითითებული, რომ, ხელშეკრულების 6.2 მუხლით გათვალისწინებული პირგასამტეხლო წარმოადგენს ნორმატიული აქტებით განსაზღვრულ პირგასამტეხლოს.
109. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამართლებრივად დაუსაბუთებელია კასატორის პრეტენზია იმასთან დაკავშირებითაც, რომ „სსკ-ის 327-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, მხარეებმა ხელშეკრულების დადებისას კანონის ფარგლებში განსაზღვრეს ხელშეკრულების შინაარსი და შეთანხმდნენ ხელშეკრულების ყველა პირობაზე, მათ შორის, პირგასამტეხლოს ოდენობაზე. ამრიგად, მხარეთა შორის ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგად დადებული ხელშეკრულებით განისაზღვრა პირგასამტეხლო – საიჯარო ქირის გადაუხდელობის შემთხვევაში გადაუხდელი თანხის 0,1%, სააპელაციო სასამართლომ კი გამოიყენა სსკ-ის 420-ე მუხლი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა და შესაბამისად, არასწორად შეამცირა მისი შეხედულებით შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო“.(იხ.ს.ფ.271, საკასაციო საჩივრის პ.4,5.)
110. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ვალდებულების წარმოშობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საფუძველს ხელშეკრულება წარმოადგენს. საქართველოს კანონმდებლობით უზრუნველყოფილი და დაცულია ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპი, კერძოდ, სსკ-ის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, „კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება კანონს“.
111. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხელშეკრულების თავისუფლება მოიცავს ისეთ ორ ძირითად პრინციპს, როგორიცაა ხელშეკრულების დადების თავისუფლება და ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფლება. ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპის ბოროტად გამოყენების თავიდან აცილებისა და კონსტიტუციური მნიშვნელობის პრინციპების დაცვის მიზნით, არსებობს ხელშეკრულების თავისუფლების შეზღუდვის შესაძლებლობაც.
ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფლება შეიძლება შეიზღუდოს იმპერატიული ხასიათის ნორმებით. იმპერატიული ნორმები, როგორც წესი, ზოგადი ხასიათისაა და თანაბრად მოქმედებს, განურჩევლად იმისა, საქმე ეხება ნასყიდობის, ნარდობის, ქირავნობისა თუ იჯარის ხელშეკრულებიდან წარმოშობილ ურთიერთობებს[11]. იმპერატიული ხასიათის ნორმები ორ ძირითად მიზანს ემსახურება: ა) მხარეთა მიერ განსაზღვრული პირობები შეიძლება ჩაითვალოს ბათილად, თუ მათი შინაარსი ეწინააღმდეგება სამართლებრივ მართლწესრიგს: ბ)იმპერატიული ნორმები აწესებენ გარკვეულ შეზღუდვებს და უზრუნველყოფენ, რომ ხელშეკრულების დადება კანონის მოთხოვნათა დაცვით განხორციელდეს.
საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ზოგჯერ თავად ნორმის მიზნიდან გამომდინარე დგინდება მისი იმპერატიული ხასიათი. ნორმისათვის გვერდის ავლას, სწორედ ამ ნორმის მიზანი შეიძლება კრძალავდეს. მაგალითის სახით გამოდგება სსკ-ის 420-ე მუხლი, რომლის თანახმად, „სასამართლოს შეუძლია საქმის გარემოებათა გათვალისწინებით შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო“. აღნიშნული ნორმა იმპერატიულად განსაზღვრავს, რომ აუცილებელია მხარეები გონივრული ოდენობის პირგასამტეხლოზე შეთანხმდნენ.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ვინაიდან მხარეები თავისუფალნი არიან პირგასამტეხლოს ოდენობის განსაზღვრაში, შესაძლებელია ისინი იმ ოდენობის პირგასამტეხლოზე შეთანხმდნენ, რისი გადახდევინებაც შემდგომ მძიმე ტვირთად დააწვება მოვალეს. სასამართლო ასეთ შემთხვევაში ახდენს პირგასამტეხლოს „სამართლიან“ შემცირებას ანუ სასამართლოს ამოცანაა მხარეები დაიცვას უსამართლო და სამოქალაქო ბრუნვისათვის მიუღებელი ტვირთისაგან, ვინაიდან ხელშეკრულების დადებისას მხარეები ყოველთვის ვერ საზღვრავენ მათი თავისუფალი ნების მოსალოდნელ სამართლებრივ შედეგებს. შესაბამისად, განსახილველ შემთხვევაში არსებობდა სააპელაციო სასამართლოს მიერ სსკ-ის 420-ე მუხლის გამოყენების საფუძველი.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მეორე კასატორის (მოსარჩელე, მეიჯარე) პრეტენზია შეეხება აგრეთვე იმ გარემოებას, რომ ხელშეკრულების 3.1.7 მუხლით ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობისათვის მოპასუხეს (მოიჯარეს) ეკისრებოდა პირგასამტეხლო 23000 ლარის ოდენობით. იჯარის ხელშეკრულების 3.1.7 მუხლით გათვალისწინებული ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო, ამავე ხელშეკრულების 6.3 მუხლით გათვალისწინებული პირგასამტეხლო მხარეს ეკისრებოდა ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს განმარტება, რომ მოპასუხისათვის 23 000 ლარის დაკისრება გამოიწვევს მოსარჩელის უსაფუძვლო გამდიდრებას, დაუსაბუთებელია და არ უნდა იქნეს გაზიარებული. ვინაიდან პირგასამტეხლოს სახით 23 000 ლარის დაკისრება გამომდინარეობს ხელშეკრულებიდან, სასამართლო უფლებამოსილი არ იყო, მხარე სრულად გაეთავისუფლებინა აღნიშნული პირგასამტეხლოს გადახდის ვალდებულებისაგან (მას მხოლოდ შეეძლო სსკ-ის 420-ე მუხლის გათვალისწინებით, საქმის კონკრეტული გარემოებებიდან გამომდინარე, შეემცირებინა შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო).
კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ თავისი გადაწყვეტილებით აბსოლუტურად უგულებელყო მხარეთა მიერ გათვალისწინებული პირგასამტეხლოს გადახდის ვალდებულება, იმ პირობებში, როდესაც უტყუარად დგინდება მოიჯარის მიერ 3.1.7 მუხლით გათვალისწინებული ვალდებულების შეუსრულებლობა და ამავე ხელშეკრულების 6.3 მუხლით პირგასამტეხლოს გადახდის შესახებ მხარეთა ნების გამოვლენა. სააპელაციო სასამართლოს არ გამოუყენებია სსკ-ის 417-ე, 418-ე, 419-ე მუხლები, რომლებიც უნდა გამოეყენებინა. მხარეებს შეეძლოთ თავისუფლად განესაზღვრათ პირგასამტეხლოს ოდენობა, რომელიც შეიძლება აღემატებოდეს შესაძლო ზიანს, ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრება, რომ 6.2 მუხლით გათვალისწინებული პირგასამტეხლო სრულად უზრუნველყოფდა მოსარჩელის ზიანის ანაზღაურებას, ყოვლად დაუსაბუთებელია და არ გამომდინარეობს დასახელებული სამართლებრივი ნორმებიდან. (იხ. საკასაციო საჩივარი,ს.ფ.272).
კასატორის ამ პრეტენზიასთან მიმართებით, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ განასხვავებენ პირგასამტეხლოს ისეთ სახეებსაც, როგორიცაა საურავი და ჯარიმა.
საურავი, უმეტესად იმ შემთხვევაში გამოიყენება, როდესაც ვალდებული პირი არ ასრულებს ვალდებულებას დადგენილ დროში. ჯარიმისაგან განსხვავებით, შესრულების ვადის გადაცილებისათვის საურავის სახით დადგენილი პირგასამტეხლოს თავისებურება იმაში მდგომარეობს, რომ იგი იძლევა ვალდებულების შესრულებისა და პირგასამტეხლოს მოთხოვნის კუმულაციის შესაძლებლობას. საურავი იცავს კრედიტორის იმ ინტერესს, რომელიც მას ვალდებულების დროული შესრულების მიმართ გააჩნია.
საურავის თავისებურება იმაში მდგომარეობს, რომ ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში კონკრეტულ ოდენობაში ან პროცენტებში დადგენილი საურავი ერიცხება მოვალეს ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე და ამით აიძულებს შეასრულოს ვალდებულება. ჯარიმისაგან განსხვავებით, საურავის დროს ვალდებულების შესრულების უზრუნველმყოფი ფუნქცია უფრო ნათლად ჩანს, რაც იმაში გამოიხატება, რომ იგი განაგრძობს დარიცხვას ვალდებულების დარღვევის შემდეგაც. საურავი ირიბი იძულებითი ხასიათის ღონისძიებაა: ვალდებულმა პი.ა იცის, რაც უფრო მეტი დრო გავა და რაც უფრო გვიან შეასრულებს ვალდებულებას, მით მძიმე იქნება მისი ფინანსური ტვირთი.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა შორის 2013 წლის 6 დეკემბერს დადებული იჯარის ხელშეკრულების 6.2-ე პუნქტი ითვალისწინებდა მოიჯარის მიერ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საიჯარო ქირის გადაუხდელობის შემთხვევაში პირგასამტეხლოს გადახდას 0,1%-ის ოდენობით დარღვევის დღიდან ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე, ხოლო ხელშეკრულების 6.3-ე პუნქტი კი ითვალისწინებდა მოიჯარის მიერ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სხვა ვალდებულებების შეუსრულებლობის შემთხვევაში 200 ლარის ოდენობის პირგასამტეხლოს გადახდას დარღვევის ყოველ დღეზე, ანუ იჯარის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული იყო პირგასამტეხლო (საურავი), როგორც მოიჯარის მიერ საიჯარო ქირის გადაუხდელობის, ასევე იჯარის ხელშეკრულების სხვა პირობების დარღვევისათვის.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმეში წარმოდგენილი დოკუმენტების შესაბამისად დგინდება, რომ ინფორმაციის მოთხოვნის თაობაზე სააგენტოს წერილი მოიჯარეს ჩაბარდა 2014 წლის 16 ივლისს. მიუხედავად აღნიშნულისა, მხარეს არ წარმოუდგენია ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების თაობაზე ინფორმაცია, რის გამოც, იჯარის ხელშეკრულების 6.3 მუხლის თანახმად, ხელშეკრულების 3.1.7 მუხლით ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობისათვის მოიჯარეს ეკისრება პირგასამტეხლო, შესაბამისად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ ამ ნაწილში მეორე კასატორმა წარმოადგინა დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია.
თუმცა საკასაციო პალატა აღნისნავს, რომ ხელშეკრულების 6.2-ე და 6.3 პუნქტებით გათვალისწინებული პირგასამტეხლო არის არაგონივრული და მისი ოდენობა უნდა შემცირდეს მიერ სსკ-ის 420-ე მუხლის მოთხოვნათა გათვალისწინებით.
პირგასამტეხლოს შემცირებისას სასამართლო მხედველობაში იღებს მხარის ქონებრივ მდგომარეობასა და სხვა გარემოებებს, კერძოდ, იმას, თუ როგორია შესრულების ღირებულების, მისი შეუსრულებლობისა და არაჯეროვანი შესრულებით გამოწვეული ზიანის თანაფარდობა პირგასამტეხლოს ოდენობასთან. პირგასამტეხლოს შეუსაბამობის კრიტერიუმად, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, შეიძლება ჩაითვალოს ისეთი გარემოებები, როგორიცაა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირგასამტეხლოს შეუსაბამოდ მაღალი პროცენტი, პირგასამტეხლოს თანხის მნიშვნელოვანი გადაჭარბება ვალდებულების შეუსრულებლობით გამოწვეულ შესაძლო ზიანზე, ვალდებულების შეუსრულებლობის ხანგრძლივობა და სხვა. (იხ. სუსგ 28.12.2012წ. საქმე Nას-1560-1463-2012; სუსგ 16.05.2014წ.-ის საქმე Nას-1200-1145-2013). იმ შემთხვევაში, თუ ხელშეკრულების დარღვევით მიყენებული ზიანი აღემატება პირგასამტეხლოთი უზრუნველყოფილ ე.წ. „მინიმალურ ზიანს“, კრედიტორს უფლება აქვს მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება, თუმცა ვალდებულია ამტკიცოს ზიანის ოდენობა. ზიანის ანაზღაურების ოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს რეალურად განცდილი დანაკარგების ჯამს. ის არ უნდა ატარებდეს მოვალის მიმართ სადამსჯელო ხასიათს და არ უნდა წარმოადგენდეს საჯარიმო სანქციას, რამეთუ ვალდებულების დარღვევისათვის სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობის არსი მდგომარეობს კრედიტორისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებაში და არა მოვალის დასჯაში.
პირგასამტეხლოს ინსტიტუტი მიმართულია ვალდებულების დარღვევის პრევენციისა და მხარეთა ინტერესთა წონასწორობის აღდგენაზე. საჯარიმო სანქციები ქართული სამართლისათვის უცხოა. ანაზღაურების ოდენობა ისე უნდა განისაზღვროს, რომ ამას არ მოჰყვეს რომელიმე მხრის უსაფუძვლო გამდიდრება.
საკასაციო პალატას სსკ-ის 420-ე მუხლის საფუძველზე მიაჩნია, იმის გათვალისწინებით, რომ სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, კერძოდ 82,670 ლარის ოდენობის საიჯარო ქირის დავალიანების ნაწილში, მოიჯარეს (მოპასუხე, პირველი კასატორი) მხარეთა შორის დადებული ხელშეკრულების 6.2 პუნქტის საფუძველზე უნდა დაეკისროს პირგასამტეხლო 2014 წლის 6 მარტიდან 2014 წლის 16 აგვისტომდე დავალიანების თანხის 0,03%-ის ოდენობით ყოველ გადაცილებულ დღეზე, რაც ჯამში შეადგენს 3969 ლარს, ხოლო ხელშეკრულების 6.3 პუნქტის საფუძველზე კი - მოიჯარეს უნდა დაეკისროს პირგასამტეხლო 2014 წლის 16 ივლისიდან 16 აგვისტომდე 900 ლარის ოდენობით, რაც სრულად უზრუნველყოფს მეორე კასატორის ( მოსარჩელე, მეიჯარე) მოთხოვნას პირგასამტეხლოს, როგორც ე.წ. „პრეზუმირებული მინიმალური ზიანის“ ანაზღაურების თაობაზე.
ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მეორე კასატორის (მოპასუხე, მოიჯარე) საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დასაბუთებულია, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დაუსაბუთებელი, რაც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძველი და შესაბამისად, სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძველია.
სსსკ-ის 411-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები.
მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველი, ვინაიდან საჭირო არაა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა, შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო უფლებამოსილია, თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება მოცემულ საქმეზე.
საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მეორე კასატორის ( მოსარჩელე, მეიჯარე) საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდეს ქუთაისის საპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის გასაჩივრებული გადაწყვეტილება, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარჩელო მოთხოვნა პირგასამტეხლოს დაკისრების თაობაზე ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს: ი.ა კ.-ეს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარგებლოდ პირგასამტეხლოს სახით უნდა დაეკისროს4869 ლარის გადახდა.
112. რაც შეეხება სასამართლო ხარჯებს, ვინაიდან გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ სახ. ბაჟის გადახდისაგან კანონის საფუძველზე, ამიტომ სარჩელის, სააპელაციო საჩივრისა და საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილებული ნაწილის პროპორციულად ი.ა კ.-ეს უნდა დაეკისროს ბიუჯეტის სასარგებლოდ სახელმწიფო ბაჟის სახით 7920 ლარის გადახდა სსსკ-ის 53-ე მუხლის საპროცესო სამართლებრივი საფუძვლით;
113. ი.ა კ.-ის მიერ საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟიდან საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილებული ნაწილის პროპორციულად სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო ვალდებულია აუნაზღაუროს ი.ა კ.-ეს გადახდილი ბაჟიდან 3600 ლარი.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მესამე ნაწილით, 411-ე მუხლით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:
1. ი.ა კ.-ის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.
2. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;
3. გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 29 ივნისის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება;
4. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;
5. მოპასუხე ი.ა კ.-ეს დაეკისროს სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარგებლოდ საიჯარო ქირის დავალიანების - 82,670 ლარის და პირგასამტეხლოს სახით - 4869 ლარის გადახდა;
6. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს დაეკისროს ი.ა კ.-ის სასარგებლოდ საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 3600 ლარის ანაზღაურება;
7. ი.ა კ.-ეს დაეკისროს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ 7920 ლარი. (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150);
8. საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ზ. ძლიერიშვილი
მოსამართლეები: ბ. ალავიძე
ნ. ბაქაქური
[1] სუს 2015 წლის 29 ივნისის გადაწყვეტილება საქმეზე Nას-1338-1376-2015.
[2] სუს 2012 წლის 21 მაისის განჩინება საქმეზე Nას-221-213-2012.
[3] სუს 2011 წლის 24 მაისის განჩინება საქმეზე Nას-23-18-2011.
[4] სუს 2015 წლის 4 ნოემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-528-501-2015.
[5] სუს 2015 წლის 18 ნოემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-549-521-2015.
[6] Principles of European Contract Law (PECL), Art. 1:201.
[7] Lando O., Is Good Faith an Over-Arching General Clause in The Principles of European Contract Law?, European Review of Private Law, 6-2007, Kluwer Law International, 842.
[8] Convention on Contracts for the International Sale of Goods; საქართველში რატიფიცირებულია საქართველოს პარლამენტის 1994 წლის 3 თებერვლის N407 დადგენილებით. <https://matsne.gov.ge/ka/document/view/37228> [15.06.2016]
[9] Magnus U., Die UNIDROIT Principles und die Wiener Kaufrechtskonvention, The UNIDROIT Principles 2004, Their Imapact on Contractual Practice, Jurisprudence and Codification, Reports of the ISDC Colloquium (8/9 June 2006), Zürich 2007, 59.
[10] Lando O., Beale H.G., Principles of European Contract Law, Parts I and II, Kluwer Law International, London/Boston, 2000, 120.
[11] იხ. ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, 2011,49; სახელშეკრულებო სამართალი (ავტორთა კოლექტივი), 2014, 104.
