საქმე №ას-1162-2023 19 მარტი, 2024 წელი,
თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
მოსამართლეები: გიორგი მიქაუტაძე (თავმჯდომარე),
თამარ ზამბახიძე (მომხსენებელი),
რევაზ ნადარაია
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე
საკასაციო საჩივრის ავტორი – შპს „გ–ია“ (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე – თ.ა–ი (მოსარჩელე)
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 01.06.2023 წლის გადაწყვეტილება
საკასაციო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება
დავის საგანი – სხეულის დაზიანების გამო გაწეული ხარჯების, მიუღებელი შემოსავლის, მორალური ზიანის, სახელფასო დავალიანებისა და მისი დაყოვნების კანონისმიერი პირგასამტეხლოს დაკისრება
საკითხი, რომელზეც მიღებულია განჩინება – საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
1. სასარჩელო მოთხოვნები:
თ.ა–მა (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული როგორც „მოსარჩელე”, “დასაქმებული”) სარჩელით მიმართა სასამართლოს შპს „გ–იას" (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული როგორც „მოპასუხე“, „დამსაქმებელი“ ან „კომპანია“) მიმართ და მოითხოვა მოპასუხეს მის სასარგებლოდ დაეკისროს: მკურნალობის ხარჯი - 477.13 ლარი; მიუღებელი შემოსავლის სახით 14.01.2022 წლიდან 12.04.2022 წლამდე პერიოდის ხელფასი, 1150 ლარი; არაქონებრივი ზიანი 8000 ლარის ოდენობით; სახელფასო დავალიანება, ხელზე ასაღები 169.86 ლარი და მისი ანაზღაურების დაყოვნების ყოველი დღისთვის, აღნიშნული თანხის 0,07%, 22.01.2022 წლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, რაც ერთ დღეზე შეადგენს 0,11 ლარს; მიუღებელი შემოსავლის სახით ერთი წლის ხელფასის, 4704 ლარის გადახდა.
პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:
2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 03.08.2022 წლის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა სხეულის დაზიანების გამო გაწეული ხარჯის ნაწილის, 319.72 ლარის გადახდა. დარჩენილ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.
3. გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოსარჩელემ მიუღებელი შემოსავლის სახით - 1150 ლარის, არაქონებრივი ზიანის - 8000 ლარის, სახელფასო დავალიანების - 169.86 ლარისა და აღნიშნული თანხის 0,07 %-ის 22.01.2022 წლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე დაკისრების შესახებ სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში და და მოითხოვა ამ ნაწილში სარჩელის დაკმაყოფილება.
სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძვლები :
4. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 01.06.2023 წლის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა სრულად, გასაჩივრებულ ნაწილში გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 03.08.2022 წლის გადაწყვეტილება და მიღებული იქნა ახალი გადაწყვეტილება, მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა: 1150 ლარის გადახდა 14.01.2022 წლიდან 12.04.2022 წლამდე პერიოდში ხელფასის სახით მისაღები მიუღებელი შემოსავლის სახით; 8000 ლარის გადახდა მიყენებული არაქონებრივი ზიანის ასანაზღაურებლად; სახელფასო დავალიანების ანაზღაურება 169,86 ლარის ოდენობით, ასევე აღნიშნული თანხის 0,07%-ის გადახდა დაყოვნების ყოველი დღისათვის (რაც შეადგენს დღეში 0,11 ლარს) გადაწყვეტილების აღსრულების თარიღამდე.
გადაწყვეტილება ეფუძნება შემდეგს:
4.1. მოსარჩელე 12.10.2021 წლიდან დასაქმებული იყო მოპასუხე კომპანიაში ექვსთვიანი გამოსაცდელი ვადით, 12.04.2022 წლამდე, ბრენდის კონსულტანტის პოზიციაზე. მოსარჩელის ყოველთვიური შრომის ანაზღაურება შეადგენდა დარიცხულ 500 ლარს. დასაქმებულის სამუშაო ადგილი იყო ქ. თბილისი, ......
4.2. 29.11.2021 წელს 14:25 საათზე სამუშაო სივრცეში შრომითი საქმიანობის დროს მოსარჩელე პლატფორმიანი კიბის გამოყენებით, სტელაჟის ბოლო, ზედა თაროდან იღებდა პროდუქციას, რა დროსაც ორმეტრიანი სიმაღლიდან გადმოვარდა.
4.3. მოსარჩელე გადაიყვანეს სამედიცინო კლინიკაში, სადაც მას ჩაუტარდა სხვადასხვა სამედიცინო გამოკვლევა, კერძოდ, ხერხემლის ზოგადი რენტგენოლოგიური გამოკვლევა დატვირთვით, ულტრაბგერითი გამოკვლევა ექოსკოპია (გულმკერდი, მუცელი). მოსარჩელეს აღენიშნებოდა დაუზუსტებელი ტკივილი მუცლის არეში, ასევე მუცლის, ზურგის ქვედა ნაწილის და მენჯის სხვა ზედაპირული ტრავმები. მოსარჩელე კლინიკაში მოთავსდა 29.11.2021 წელს, 15:44 საათზე, ხოლო ბინაზე გაეწერა 29.11.2021 წელს, 17:30 საათზე, დასაქმებულს მიეცა შომითი რეკომენდაცია - მოსვენებითი რეჟიმი ერთი კვირა, ასევე დაენიშნა ტკივილგამაყუჩებელი მედიკამენტი და მალამო.
4.4. 01.12.2021 წელს მოსარჩელეს ჩაუტარდა ნეკნების რენტგენოგრაფია, რა დროსაც ხილული ნეკნების აშკარად გამოხატული ტრამვული დაზიანების რენტგენოლოგიური ნიშნები არ დაფიქსირდა. 02.12.2021 წელს მოსარჩელემ გულმკერდის მიდამოში ტკივილის გამო მიაკითხა სამედიცინო კლინიკას. პაციენტის გასინჯვის ფურცელის თანახმად, პაციენტს დაესვა დიაგნოზი გულმკერდის მარცხენა ნაწილის დაჟეჟილობა, მუცლის ზურგის ქვედა ნაწილის და მენჯის სხვა ზედაპირული ტრავმები. მოსარჩელეს გაეხსნა საავადმყოფო ფურცელი და მიეცა დანიშნულება, რეკომენდაციები ორთოპედიულ რეჟიმზე.
4.5. 02.12.2021 წელს მოსარჩელეს გაეხსნა საავადმყოფო ფურცელი/შრომისუუნარობის ფურცელი N1424152, რომელიც გაგრძელდა 11.12.2021 წელს და 25.12.2021 წელს, საბოლოოდ დაიხურა 13.01.2022 წელს.
4.6. საავადმყოფო ფურცლის დახურვის მომდევნო დღეს, 14.01.2022 წელს, დასაქმებული ჩვეულებრივ გამოცხადდა სამსახურში, იმავე დღეს დამსაქმებელმა უარი უთხრა მკურნალობისათვის გაწეული ხარჯების ანაზღაურებაზე და დაითხოვა სამსახურიდან.
4.7. სსიპ შრომის ინსპექციის სამსახურის მიერ უბედური შემთხვევის ფაქტი იმავე დღეს, 29.11.2021 წელს იქნა მოკვლეული და შედგა შესაბამისი ოქმი. ოქმის თანახმად, კომპანიის მიერ ვერ იქნა წარმოდგენილი მოსარჩელის მიმართ ჩატარებული ჯანმრთელობის გამოკვლევის დამადასტურებელი დოკუმენტი. მოკვლევის დროს მოხდა შემთხვევის ადგილის დათვალიერება, დამსაქმებლისა და დასაქმებულის გამოკითხვა, სამეთვალყურეო კამერის ჩანაწერების გაცნობა და ორგანიზაციიდან დოკუმენტაციის გამოთხოვა. გამოკითხვისა და სამეთვალყურეო კამერის ჩანაწერის გაცნობის შედეგად გაირკვა, რომ:
4.7.1. 29.11.2021 წელს დაშავებული მოსარჩელე ჰიპერმარკეტის დარბაზში, პლატფორმიანი გადასაადგილებელი კიბის გამოყენებით სტელაჟის ბოლო, ზედა თაროდან იღებდა პროდუქციას, რისთვისაც გამოიყენა კიბის პლატფორმის ზედა ძელი, რა დროსაც დაირღვა კიბის წონასწორობა, რამაც გამოიწვია დასაქმებულის ვარდნა. ამასთან, გაუმართავი იყო კიბის ბორბლის ჩამკეტი მექანიზმი. აღნიშნულ ინციდენტზე გამოიძახეს სამედიცინო დახმარების ბრიგადა და დაზარალებული გადაიყვანეს აკადემიკოს ო. ღუდუშაურის სახელობის ეროვნულ სამედიცინო ცენტრში.
4.7.2. უბედური შემთხვევის უშუალო მიზეზი იყო გაუმართავი ჩამკეტი მექანიზმის მქონე პლატფორმიანი გადასაადგილებელი კიბის არასწორი გამოყენების შედეგად სიმაღლიდან ვარდნა.
4.7.3. შეფასება-მოკვლევის საფუძველზე დადგინდა, რომ კომპანიის მიერ განხორციელებული საფრთხეების იდენტიფიცირების და რისკების შეფასების დოკუმენტი სრულად არ შეესაბამებოდა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 30.01.2020 წლის N01-15/ნ ბრძანებით დამტკიცებულ სამუშაო სივრცეში რისკის შეფასების წესის მოთხოვნებს, კერძოდ, არ ხდებოდა კონკრეტული სამუშაოების მიხედვით რისკების დოკუმენტის მომზადება და შესაბამისად, ამ სამუშაოებიდან მომდინარე საფრთხეების თავიდან აცილება. მაგალითად, რისკის შეფასების დოკუმენტში არ იყო იდენტიფიცირებული ტექნიკური აღჭურვილობიდან მომდინარე საფრთხეები, როგორიცაა კიბე (გადასაადგილებელი კიბეები) და მისგან მომდინარე რისკები, მაგალითად, კიბის გასრიალება, წონასწორობის დარღვევა არასწორ ზედაპირზე და სხვა. ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ დოკუმენტით შეფასებული იყო სიმაღლეზე მუშაობის დროს არსებული საფრთხეები, რისკები და განსაზღვრული იყო პასუხისმგებელი პირი, არ ხდებოდა სათანადო კონტროლი აღნიშნული საფრთხის თავიდან ასაცილებლად შემუშავებული ღონისძიებების აღსრულებაზე.
4.7.4. დამსაქმებელი ვალდებულია დასაქმებულებისათვის სწავლება (ტრენინგის) ჩატარება უზრუნველყოს სამუშაოს შესრულების დაწყებამდე და ასევე განსაზღვრული პერიოდულობით სამუშაო სპეციფიკის გათვალისწინებით. კომპანიაში მოსარჩელე დასაქმებულია უბედურ შემთხვევამდე თითქმის 2 თვით ადრე, პასუხისმგებელი პირის განმარტებით მას ჯერ კიდევ არ ჰქონდა სწავლება ჩატარებული სამუშაო პირობების, საფრთხის ხარისხის, ხასიათის, სტრუქტურის და შესაბამისი რისკების გათვალისწინებით. მოსარჩელეს სამუშაოზე დამოუკიდებლად დაშვებამდე ჩატარებული უნდა ჰქონოდა სამუშაოს სპეციფიკის შესაბამისი სწავლება, სადაც ერთ-ერთი ინსტრუქცია იქნებოდა, თუ როგორ უნდა გამოეყენებინა გადასაადგილებელი კიბე, რის უგულებელყოფამაც გამოიწვია მოსარჩელის ვარდნა და დაშავება.
4.7.5. დამსაქმებელი ვალდებულია რეგულარულად, საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული პერიოდულობით, შეამოწმოს შესაბამისი ტექნიკური აღჭურვილობის უსაფრთხოება, რაც უზრუნველყოფს სამუშაო სივრცეში ინციდენტის ალბათობის შემცირებას, აწარმოოს ჩატარებული ტექნიკური შემოწმების შესაბამისი დოკუმენტი. ინსპექტირებისას პასუხისმგებელი პირის განმარტებით და წარმოდგენილი დოკუმენტაციით ვერ დასტურდება ტექნიკური აღჭურვილობის შემოწმება.
4.7.6. მოკვლევის საფუძველზე დადგინდა, რომ დამსაქმებელი არ უზრუნველყოფდა დასაქმებულებს სწავლებით, დასაქმებულების დაქირავებისას, მათ მიერ სამუშაოს შესრულების დაწყებამდე. დამსაქმებელი ვალდებულია დასაქმებულს დროულად მიაწოდოს სათანადო ინფორმაცია შრომის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული რისკებისა და მათი პრევენციისთვის მისაღები ზომების, აგრეთვე საფრთხის შემცველ აღჭურვილობასთან მოპყრობის წესების შესახებ. დამსაქმებელი ვალდებულია რეგულარულად, საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული პერიოდულობით შეამოწმოს შესაბამისი ტექნიკური აღჭურვილობის უსაფრთხოება და მოახდინოს მისი დოკუმენტირება.
4.8. ამდენად, სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მოსარჩელის სიმაღლიდან ვარდნა გამოიწვია გაუმართავი ჩამკეტი მექანიზმის მქონე გადასაადგილებელი კიბის არასწორმა გამოყენებამ, აღნიშნული კი გამოიწვია იმ ფაქტმა, რომ დამსაქმებელმა მოსარჩელეს არ ჩაუტარა სამუშაოს სპეციფიკის შესაბამისი სწავლება, არ გააცნო გადასაადგილებელი კიბის გამოყენების ინსტრუქცია, არ შეამოწმა შესაბამისი ტექნიკური აღჭურვილობის უსაფრთხოება, რაც შეამცირებდა ინციდენტის ალბათობას. უდავოა, რომ ზემოთ მითითებული ოქმი მოპასუხეს გასაჩივრებული არ აქვს. პირველი ინსტანციის სასამართლოში მოპასუხემ ნაწილობრივ ცნო სარჩელი მკურნალობის ხარჯების ანაზღაურების ნაწილში.
4.9. დასაქმებული უთითებს, რომ დამსაქმებლის ბრალეული ქმედების შედეგად მიიღო ჯანმრთელობის დაზიანება, რაც შემდგომ გახდა მისი სამსახურიდან გათავისუფლების საფუძველი, ჯანმრთელობის დაზიანების გამო მან განიცადა მატერიალური ზიანი მიუღებელი ხელფასის სახით და ასევე მორალური ზიანი, ვინაიდან ვარაუდობდა, რომ დამსაქმებელი კეთილსინდისიერად შეასრულებდა მასზე დაკისრებულ მოვალეობას, აუნაზღაურებდა მკურნალობაზე გაწეულ ხარჯებს და საავადმყოფო ფურცლის დახურვის შემდგომ იგი ჩვეულებრივ გააგრძელებდა მუშაობას მინიმუმ გამოსაცდელი ვადით. მოსარჩელის ინტერესი არ არის სამსახურში აღდგენა, მისი მიზანია მოპასუხის ბრალეული ქმედებით განცდილი ზიანის ანაზღაურება. სასარჩელო მოთხოვნის საფუძველია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში სსკ) 992-ე, 408-ე, 409-ე და 411-ე მუხლები. სსკ-ის 992-ე მუხლით გათვალისწინებული დელიქტური ვალდებულების წინაპირობებია: ა) მართლსაწინააღმდეგო ქმედება; ბ) ზიანი; გ) მიზეზობრივი კავშირი მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და ზიანს შორის და დ) ზიანის მიმყენებლის ბრალი. პირს ზიანის ანაზღაურება დაეკისრება, თუ არსებობს ზემოხსენებული ნორმით გათვალისწინებული ოთხივე წინაპირობა (გენერალური დელიქტი). სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში, შესრულებულია სსკ-ის 992-ე მუხლით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგის განმაპირობებელი ყველა წინაპირობა, კერძოდ, სახეზეა მოპასუხის ბრალეული და მართლსაწინააღმდეგო ქმედება, რომლის შედეგადაც დადგა ზიანი.
4.10. საქართველოს კონსტიტუციის 26.1 მუხლის თანახმად, შრომის თავისუფლება უზრუნველყოფილია. ყველას აქვს სამუშაოს თავისუფალი არჩევის უფლება. უფლება შრომის უსაფრთხო პირობებზე და სხვა შრომითი უფლებები დაცულია ორგანული კანონით. საქართველოს შრომის კოდექსის (შემდეგში სშკ) 45.1 მუხლით, დამსაქმებელი ვალდებულია უზრუნველყოს დასაქმებული სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის მაქსიმალურად უსაფრთხო და ჯანსაღი სამუშაო გარემოთი.
4.11. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, დასაქმებულის სამსახურიდან გათავისუფლების რეალური საფუძველი იყო მოპასუხის არამართლზომიერი ქმედების შედეგად მოსარჩელის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესება და დროებითი შრომისუუნარობა.
4.12. მოპასუხე ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლად უთითებს იმ გარემოებას, რომ დასაქმებული სამსახურში მიღებული იქნა 6 თვიანი გამოსაცდელი ვადით, შესაბამისად, მას ნებისმიერ დროს შეეძლო ხელშეკრულების შეწყვეტა. მოპასუხემ წარმოადგინა 01.01.2022 წლით დათარიღებული ბრძანება მოსარჩელის სამსახურიდან გათავისუფლების შესახებ. უდავოა, რომ აღნიშნული ბრძანება დასაქმებულს არ ჩაბარებია წინამდებარე საქმეზე შესაგებლის ასლი ჩაბარების მომენტამდე.
4.13. სასამართლომ მიუთითა სშკ-ის 17-ე მუხლზე და განმარტა, რომ გამოსაცდელი ვადა, ეს ის ვადაა, რომლის განმავლობაშიც დამსაქმებელმა უნდა შეაფასოს მომავალი მუშაკის უნარები, კომპეტენცია, სამუშაოსადმი შესაბამისობა. მართალია, კანონმდებელმა დამსაქმებელს მიანიჭა გამოსაცდელი ვადით დადებული ხელშეკრულების ნებისმიერ დროს შეწყვეტის უფლებამოსილება, თუმცა იგი ვალდებულია აღნიშნული უფლება განახორციელოს სამართლიანად, კეთილსინდისიერად და მართლზომიერად. სწორედ აღნიშნული პრინციპები იცავს შრომითსამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეებს თვითნებობისა და სოციალური უსამართლობისგან. მოსარჩელე მოპასუხე კომპანიაში დასაქმდა უბედურ შემთხვევამდე თვენახევრით ადრე, ამ პერიოდის განმავლობაში დამსაქმებელს მის მიმართ რაიმე პრეტენზია არ ჰქონია. ინციდენტის შემდეგ, 01.12.2021 წლიდან დასაქმებული გადავიდა საავადმყოფო ფურცელზე 14.01.2022 წლამდე, ხოლო 14 იანვარს მისთვის ცნობილი გახდა სამსახურიდან გათავისუფლების შესახებ. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, მითითებულ პერიოდში გარდა მოსარჩელის ჯანმრთელობის მდგომარეობისა, არ არსებობდა რაიმე კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოება, რასაც შეიძლებოდა დამსაქმებლისათვის შეექმნა იმის შთაბეჭდილება, რომ დასაქმებული არ შეესაბამებოდა დაკავებულ თანამდებობას და თავს ვერ გაართმევდა მასზე დაკისრებულ ფუნქცია-მოვალეობებს. შესაბამისად, მოვლენათა განვითარების ჯაჭვმა სასამართლოს შეუქმნა იმის რწმენა, რომ დასაქმებულის სამსახურიდან დათხოვნა გამოწვეული იყო 29.11.2021 წელს მომხდარი უბედური შემთხვევის შედეგად მოსარჩელის გაუარესებული ჯანმრთელობის მდგომარეობით. დასაქმებულის ჯანმრთელობისათვის ზიანის მიყენება კი გამოწვეულია მოპასუხის ბრალით.
4.14. სასამართლოს მითითებით, დამსაქმებელმა თავისი ბრალეული ქცევით მოსარჩელეს წაართვა შესაძლებლობა ემუშავა და მიეღო შესაბამისი შრომითი ანაზღაურება. მოსარჩელისთვის მიყენებული ზიანი განისაზღვრება მიუღებელი ხელფასით გათავისუფლებიდან შრომითი ხელშეკრულების ვადის ამოწურვამდე. შესაბამისად, სასამართლომ დააკმაყოფილა სარჩელი მიუღებელი შემოსავლის სახით 14.01.2022 წლიდან 12.04.2022 წლამდე ასაღები შრომის ანაზღაურების ნაწილში. ასევე საფუძვლიანად იქნა მიჩნეული სარჩელი აუნაზღაურებელი ხელფასის - 169.86 ლარის და გადაწყვეტილების აღსრულებამდე დაყოვნებული ხელფასის - 0,07%-ის (ყოველდღიურად 0,11ლარი) მოთხოვნის ნაწილში.
4.15. სასამართლომ მიუთითა სსკ-ის 413-ე მუხლზე და განმარტა, რომ სამართლის მიერ დაცულ ერთ-ერთ სიკეთეს, რომლის ხელყოფის შედეგად დაზარალებულმა შეიძლება მოითხოვოს არაქონებრივი (მორალური) ზიანისათვის ანაზღაურება, წარმოადგენს ადამიანის ჯანმრთელობა. სხეულის დაზიანება ან ჯანმრთელობისათვის ვნების მიყენება ადამიანის სიცოცხლის იმგვარი ხელყოფაა, რომელიც დაზარალებულს არასრულფასოვნად და ზოგ შემთხვევაში, არაშრომისუნარიანად აქცევს, სხეულის და/ან ჯანმრთელობის ხელყოფით გამოწვეული მორალური ზიანი უშუალოდ სამართალდარღვევიდან შეიძლება არც გამომდინარეობდეს, არამედ მისი თანმდევი შედეგი იყოს. მოსარჩელე მორალური ზიანის არსებობის ფაქტს უკავშირებს იმ ფსიქო-ემოციურ სტრესს, რაც მან განიცადა უბედური შემთხვევის შედეგად მიღებული ფიზიკური ტკივილებითა და სულიერი ტანჯვით. ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ცნობით ირკვევა, რომ მოსარჩელემ 20.01.2022 წელს გაიარა ნევროლოგის კონსულტაცია და დაესვა პოსტტრავმული სტრესული აშლილობის დიაგნოზი. მოკლე ანამნეზში აღწერილია, რომ პაციენტი უჩივის ტკივილს გულმკერდის მარცხენა ნახევარში, რომელიც ძლიერდება მოძრაობის, ფიზიკური დატვირთვის დროს, ტკივილი უკავშირდება ორი თვის წინ მიღებულ ტრავმას ზურგის და გულმკერდის მიდამოში. ერთი თვის მანძილზე ტკივილი მკვეთრად იყო შემცირებული, ფიზიკური დატვირთვის შემდეგ ტკივილმა ისევ მოიმატა. პაციენტი უჩივის შინაგან შფოთვას, დაძაბულობას, მოუსვენრობას, გაღიზიანებას, პერიოდულად უჰაერობას, გულის არეში მოჭერას, პირის სიმშრალეს, მოუსვენრობას, დაღლილობას, შიშს, დისკომფორტს კუჭისა და მუცლის არეში, გუნება-განწყობის დაქვეითებას, სევდიანობას, სიამოვნების შეგრძნებისა და მოტივაციის ნაკლებობას, ჩაძინებისა და ძილის უწყვეტობის დარღვევას.
4.16. სასამართლოს განმარტებით, იმ პირობებში, როდესაც დასაქმებულის ჯანმრთელობას ზიანი მიადგა დამსაქმებლის არამართლზომიერი ქმედების შედეგად, მას ჰქონდა გონივრული და სამართლიანი მოლოდინი იმისა, რომ დამსაქმებელი არათუ აუნაზღაურებდა მკურნალობისათვის გაწეულ ხარჯებს, არამედ მაქსიმალურად ხელს შეუწყობდა მისი შრომისუნარიანობის აღდგენის პროცესს, მკურნალობის ხარჯების ანაზღაურებაზე უარმა, სამსახურიდან დათხოვნამ და დამსაქმებლის გულგრილმა დამოკიდებულებამ, ბუნებრივია, იმოქმედა დასაქმებულზე, მის ღირსებაზე და მოსარჩელეს მიაყენა სულიერი ტანჯვა. შესაბამისად, სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოპასუხე ვალდებულია აანაზღაუროს არაქონებრივი ზიანი. ზიანის გონივრულ და სამართლიან ოდენობად განისაზღვრა 8000 ლარი.
საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა
5. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოპასუხემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი და მოითხოვა მისი გაუქმება.
6. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შესამოწმებლად.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია:
7. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.
8. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. კასატორს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).
9. საკასაციო სასამართლოს შეფასების საგანია დამსაქმებლისთვის მატერიალური (მიუღებელი შემოსავლის) და მორალური ზიანის, აგრეთვე სახელფასო დავალიანებისა და მისი დაყოვნების კანონისმიერი პირგასამტეხლოს დაკისრების მართლზომიერება.
10. უპირველესად საკასაციო სასამართლო მიზანშწონილად მიიჩნევს მიუთითოს მოპასუხისთვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძვლებზე და განმარტავს, რომ სსკ-ის 992-ე მუხლის თანახმად, პირი, რომელიც სხვა პირს მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიაყენებს ზიანს, ვალდებულია აუნაზღაუროს მას ეს ზიანი. მოსარჩელისათვის კანონით მინიჭებული უფლების რეალიზაცია დამოკიდებულია ზიანის ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოებების არსებობაზე, კერძოდ, სსკ-ის 992-ე მუხლით გათვალისწინებულ შემადგენლობაზე. მითითებული მუხლით გათვალისწინებული დელიქტური ვალდებულების წინაპირობებია: მართლსაწინააღმდეგო ქმედება, ზიანი, მიზეზობრივი კავშირი მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და ზიანს შორის, ზიანის მიმყენებლის ბრალი. პირს ზიანის ანაზღაურება დაეკისრება, თუ არსებობს ზემოხსენებული ნორმით გათვალისწინებული ოთხივე წინაპირობა (გენერალური დელიქტი) (სუსგ №ას-769-737-2016; 20.06.2018წ.; სუსგ Nას-1426-2018 , 11.04.2019). ამდენად, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები უნდა შეესაბამებოდეს აღნიშნულ ნორმაში მითითებულ კონსტრუქციას. თუნდაც ერთ-ერთი ელემენტის არარსებობა გამორიცხავს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას (სუსგ №ას-786-753-2016, 12.10.2016წ.).
11. სსსკ-ის მე-4 და 102-ე მუხლების შესაბამისად, სამოქალაქო პროცესში მხარეები ვალდებული არიან, სათანადო მტკიცებულებების წარდგენის გზით დაადასტურონ მათი პოზიციის გასამყარებლად მითითებული გარემოებების არსებობა. კანონით გათვალისწინებული შემთხვევების გარდა, რომელიც ადგენს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების სპეციფიკურ წესს, მოსარჩელეს ევალება სასარჩელო განცხადებაში ასახული ფაქტების მტკიცება, ხოლო მოპასუხე მოვალეა, სარჩელისაგან თავდაცვის მიზნით, ქმედითად უარყოს მოსარჩელის არგუმენტები, წარადგინოს იმგვარი მტკიცებულებები, რომლებიც გააქარწყლებს მოსარჩელის მიერ დასახელებულ ფაქტებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მხოლოდ მოპასუხის ზეპირი განმარტება მოსარჩელის პოზიციას ვერ გადაწონის და მხარისათვის არახელსაყრელ მატერიალურ-სამართლებრივ შედეგს გამოიწვევს (შდრ. სუსგ №ას-1465-2020, 18.03.2021წ., პ.47,78). სასამართლომ მოსარჩელის მიერ წარდგენილი სსიპ შრომის ინსპექციის სამსახურის სამუშაო სივრცეში მომხდარი უბედური შემთხვევის მოკვლევის 29.11.2021 წლის ოქმზე (ტ.1, ს.ფ. 61-65) დაყრდნობით დადგენილად მიიჩნია, რომ სამუშაო სივრცეში შრომითი საქმიანობის დროს მოსარჩელის სიმაღლიდან ვარდნა გამოიწვია გაუმართავი ჩამკეტი მექანიზმის მქონე გადასაადგილებელი კიბის არასწორმა გამოყენებამ, კერძოდ: დამსაქმებელმა არ შეამოწმა შესაბამისი ტექნიკური აღჭურვილობის უსაფრთხოება; ასევე, მოსარჩელეს არ ჩაუტარა სამუშაოს სპეციფიკის შესაბამისი სწავლება და არ გააცნო გადასაადგილებელი კიბის გამოყენების ინსტრუქცია, რაც შეამცირებდა ინციდენტის ხდომილების ალბათობას. ამდენად, საუბარია როგორც სამუშაოს შესრულების პროცესში დასაქმებულისათვის გაუმართავი ინვენტარის გადაცემაზე, ისე ინვენტარის გამოყენების ინსტრუქტაჟის ჩაუტარებლობაზე.
12. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მართლსაწინააღმდეგო მოქმედება არამართლზომიერი მოქმედებაა. მართლზომიერი ქმედება კი არამარტო სამართლის ნორმათა მოთხოვნების დაცვას გულისხმობს, არამედ, ზოგად მოვალეობას, რომ პირმა თავისი ქმედება/ურთიერთობა ადამიანებისა და საგნების მიმართ ისე წარმართოს, რომ არავინ და არაფერი დააზიანოს. ამდენად, თუ მოქმედება/უმოქმედობა არღვევს საგანგებოდ დაცულ უფლებებს (სიცოცხლის, ჯანმრთელობის, საკუთრების, პირად უფლებებს), მართლწინააღმდეგობა იმთავითვე ვლინდება (შდრ. სუსგ №ას-1295-1215-2017, 15.05.2018წ.). განსახილველ შემთხვევაში, დამსაქმებელმა ვერ უზრუნველყო სშკ-ის 45.1 (დამსაქმებელი ვალდებულია უზრუნველყოს დასაქმებული სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის მაქსიმალურად უსაფრთხო და ჯანსაღი სამუშაო გარემოთი) და 45.4 (დამსაქმებელი ვალდებულია დანერგოს შრომის უსაფრთხოების უზრუნველმყოფი პრევენციული სისტემა და დასაქმებულს დროულად მიაწოდოს სათანადო ინფორმაცია შრომის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული რისკებისა და მათი პრევენციისთვის მისაღები ზომების, აგრეთვე საფრთხის შემცველ აღჭურვილობასთან მოპყრობის წესების შესახებ, ამასთანავე, აუცილებლობის შემთხვევაში დასაქმებული უზრუნველყოს პერსონალური დამცავი აღჭურვილობით, სახიფათო მოწყობილობა, ტექნოლოგიური პროგრესის შესაბამისად, დროულად შეცვალოს უსაფრთხო ან ნაკლებად სახიფათო მოწყობილობით და მიიღოს ყველა სხვა გონივრული ზომა დასაქმებულის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის დასაცავად) მუხლებით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულება, რასაც შედეგად დასაქმებულის ჯანმრთელობის დაზიანება მოჰყვა და რაც მოპასუხისთვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველს წარმოადგენს.
13. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ განსახილველ საქმეში მოპასუხისთვის დელიქტიდან გამომდინარე მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების ყველა ფაქტობრივი წინაპირობა დადგენილია. სსკ-ის 413-ე მუხლის პირველი ნაწილით, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილით, სხეულის დაზიანების ან ჯანმრთელობისათვის ვნების მიყენების შემთხვევებში დაზარალებულს შეუძლია მოითხოვოს ანაზღაურება არაქონებრივი ზიანისთვისაც. ამდენად, სამართლის მიერ დაცულ ერთ-ერთ სიკეთეს, რომლის ხელყოფის შედეგად დაზარალებულმა შეიძლება მოითხოვოს არაქონებრივი (მორალური) ზიანისათვის ანაზღაურება, წარმოადგენს ადამიანის ჯანმრთელობა.
14. სსკ-ის 413-ე მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული ჯანმრთელობის დაზიანებით გამოწვეული მორალური ზიანის მახასიათებელი თვისება არის ადამიანის ფსიქიკური და სულიერი ბუნების სფეროში ნეგატიური ზემოქმედების მოხდენა, რაც გამოიხატება ფიზიკურ და ზნეობრივ ტანჯვაში (სუსგ Nას-645-2019, 26.07.2019წ.). მოსარჩელისთვის მიყენებული მორალური ზიანი უკავშირდება იმ ფსიქო-ემოციურ სტრესს, რაც მან განიცადა მომხდარი ინციდენტის შედეგად მიღებული ფიზიკური ტკივილებითა და სულიერი ტანჯვით.
15. განსახილველ შემთხვევაში სასამართლოს მიერ სსიპ შრომის ინსპექციის სამსახურის მოკვლევის ოქმზე (ტ.1, ს.ფ. 61-65) და სამედიცინო დოკუმენტაციაზე (ტ.1, ს.ფ. 48,49, 54-58, 72, 172) დაყრდნობით დადგენილია და საკასაციო საჩივრით დასაბუთებულად შედავებული არ არის, რომ მოსარჩელე შრომითი მოვალეობის შესრულებისას ჩამოვარდა ორი მეტრის სიმაღლიდან და ექიმის კონსულტაციის შემდეგ დაესვა დიაგნოზი გულმკერდის მარცხენა ნაწილის დაჟეჟილობა, მუცლის ზურგის ქვედა ნაწილის და მენჯის სხვა ზედაპირული ტრავმები. მოსარჩელემ 20.01.2022 წელს გაიარა ნევროლოგის კონსულტაცია და დაუდგინდა პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა. ჯანმრთელობის ცნობაში აღწერილი ანამნეზის თანახმად, პაციენტი უჩიოდა ტკივილს გულმკერდის მარცხენა ნახევარში, ასევე შინაგან შფოთვას, დაძაბულობას, მოუსვენრობას, გაღიზიანებას, პერიოდულად უჰაერობას, გულის არეში მოჭერას, პირის სიმშრალეს, მოუსვენრობას, დაღლილობას, შიშს, დისკომფორტს კუჭის და მუცლის არეში, გუნება-განწყობის დაქვეითებას, სევდიანობას, სიამოვნების შეგრძნებისა და მოტივაციის ნაკლებობას, ჩაძინებისა და ძილის უწყვეტობის დარღვევას. ამდენად, გასაზიარებელია მსჯელობა, რომ მოსარჩელემ სიმაღლიდან ვარდნის შედეგად მიღებული სხეულის დაზიანებით განიცადა მძიმე სულიერი ტკივილი, ფსიქოლოგიური და ემოციური სტრესი, რის შესაბამისადაც არსებობს მორალური ზიანის ანაზღაურების წინაპირობები. საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო პალატის მოსაზრებას, რომ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებისა და მტკიცებულებების შეფასებით იკვეთება მოსარჩელე/დასაქმებულის სასარგებლოდ მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველი (შდრ. იხ. სუსგ Nას-1584-2022, 02.11.2023 წლისა და 09.11.2023 წლის განჩინებები; ასევე სუსგ Nას-40-37-2015, 24.12.2015წ.; სუსგ №ას-1129-2018, 04.07.2019წ.; სუსგ Nას-322-303-2014, 09.06.2014წ.).
16. რაც შეეხება მორალური ზიანის ანაზღაურების მიზნით გადასახდელი თანხის ოდენობას, სასამართლო ხელმძღვანელობს გონივრულობისა და სამართლიანობის კრიტერიუმებით. პალატა მიუთითებს, რომ აღნიშნული დამოკიდებულია პირის ფსიქიკურ სფეროზე ნეგატიური ზემოქმედების ხარისხსა და ხასიათზე, რასაც, თავის მხრივ, კონკრეტული პირის სუბიექტური თავისებურებები განაპირობებს. მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ისეთი გარემოებები, როგორიცაა: დამდგარი ზიანის სიმძიმე, დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება მორალური ზიანის მიმართ, განცდების ინტენსივობა, შელახული უფლების მნიშვნელობა, ბრალის ხარისხი, დაზარალებულის ცხოვრებისეული პირობები (სუსგ №ას-660-660-2018, 20.07.2018წ.; სუსგ Nას-1584-2022, 09.11.2023წ.). საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სასამართლოს მიერ განსაზღვრული მორალური ზიანის ოდენობა - 8 000 ლარი გონივრული და სამართლიანია.
17. დამსაქმებლისთვის მატერიალური ზიანის (მიუღებელი შემოსავლის) დაკისრების შესაფასებლად უნდა განისაზღვროს მოსარჩელესთან გამოსაცდელი ვადით დადებული ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ დამსაქმებლის მიერ გამოვლენილი ნების კანონიერება.
18. გამოსაცდელი ვადა ევროკავშირის კანონმდებლობაში გამოიყენება, როგორც შრომითი ხელშეკრულების ინტეგრირებული ნაწილი და საწყისი ფაზა. გამოსაცდელი ვადა ჩართულია შრომით ხელშეკრულებაში და მისი წარმატებით გავლის შემდეგ (შესაბამისობის დადგენის საფუძველზე), შრომითი ურთიერთობები გრძელდება (ეკატერინე ქარდავა, გამოსაცდელი ვადის განმარტება საქართველოს სამოსამართლეო სამართალსა და ევროკავშირის 2019/1152 დირექტივაში, სასამართლო გადაწყვეტილებათა ანალიზი, პირველი გამოცემა, რედ: ვ. ზაალიშვილი, თბილისი, 2021, გვ. 34).
19. სშკ-ის მე-17 მუხლი ადგენს ქცევის შემდეგ წესს:
1. შესასრულებელ სამუშაოსთან პირის შესაბამისობის დადგენის მიზნით, მხარეთა შეთანხმებით, შესაძლებელია მასთან მხოლოდ ერთხელ დაიდოს შრომითი ხელშეკრულება გამოსაცდელი ვადით არაუმეტეს 6 თვისა. შრომითი ხელშეკრულება გამოსაცდელი ვადით იდება მხოლოდ წერილობითი ფორმით.
2. გამოსაცდელ ვადაში შესრულებული სამუშაო ანაზღაურდება. ამ ანაზღაურების ოდენობა და გადახდის წესი განისაზღვრება მხარეთა შეთანხმებით.
3. დამსაქმებელს უფლება აქვს, გამოსაცდელი ვადის განმავლობაში ნებისმიერ დროს დადოს დასაქმებულთან ვადიანი ან უვადო შრომითი ხელშეკრულება ან შეწყვიტოს მასთან გამოსაცდელი ვადით დადებული შრომითი ხელშეკრულება.
4. გამოსაცდელი ვადით დადებული შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შემთხვევაზე არ ვრცელდება ამ კანონის 48-ე მუხლით გათვალისწინებული მოთხოვნები, თუ გამოსაცდელი ვადით დადებული შრომითი ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის განსაზღვრული. გამოსაცდელი ვადით დადებული შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შემთხვევაში დასაქმებულს შრომის ანაზღაურება მიეცემა ნამუშევარი დროის შესაბამისად.
20. გამოსაცდელი ვადით ხელშეკრულების დადების მიზანია დასაქმებულის შესაბამისობის დადგენა შესასრულებელ სამუშაოსთან. ეს ის ვადაა, რომლის განმავლობაშიც უნდა შეფასდეს მომავალი მუშაკის უნარები, კომპეტენცია, სამუშაოსადმი შესაბამისობა. ამავე დროს, ამ ვადაში კანდიდატმა უნდა გამოავლინოს კვალიფიკაცია, პროფესიული ქცევა, სამუშაო ადგილისათვის ადეკვატური ყოფაქცევა, პროფესიული მორალი, რათა მოიპოვოს დასაქმებულის, ანუ შრომითი ხელშეკრულების მონაწილე მხარის სტატუსი. ამდენად, გამოსაცდელი ვადა დამსაქმებელ-დასაქმებულის ურთიერთშეცნობისა და შეფასების ვადაა (სუსგ №ას-17-2021, 20.05.2021წ.).
21. კანონმდებელმა იმპერატიულად განსაზღვრა, რომ პირის გამოსაცდელი ვადით დასაქმებისას, მხარეები წერილობით ავლენენ ნებას, კანონით დადგენილი ზღვრული ვადის ფარგლებში წარიმართოს მხარეთა შრომითი სახელშეკრულებო ურთიერთობა, რომლის შემდგომი ტრანსფორმაცია ვადიან თუ უვადო ურთიერთობად დამოკიდებულია, საპრობაციო პერიოდში, რამდენად გამოავლინა პირმა (დასაქმებულმა) შესასრულებელ სამუშაოსთან შესაბამისობა, რაც უთუოდ გულისხმობს ამ უკანასკნელის მიერ შესრულებულ სამუშაოზე, მის პიროვნულ და პროფესიულ უნარ-ჩვევებზე დამსაქმებლის დაკვირვებას და მისი დასკვნის (მოსაზრების) მნიშვნელობას შესასრულებელ სამუშაოსთან პირის შესატყვისობის თაობაზე (შდრ. სუსგ №ას-227-216-2017, 13.10.2017წ., პ.23). გამოსაცდელი ვადით დასაქმებულ პირს უნდა ჰქონდეს იმის შესაძლებლობა, რომ გამოავლინოს თავისი უნარ-ჩვევები (შდრ. Case T-603/16, Zoher Brahma v Court of Justice of the European Union, 22.11.2018, paragraph 201; https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:62016TJ0603&qid=1763454621814). აღნიშნული ასევე გულისხმობს გამოსაცდელი ვადით დასაქმებული პირის უზრუნველყოფას როგორც შესაბამისი მატერიალური პირობებით, ისე მის ინსტრუქტირებას და კონსულტირებას, რაც დაეხმარება შრომითი მოვალეობების შესრულებაში (Case T-26/91, Kupka-Floridi v ESC, 01.04.1992, paragraph 44; https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:61991TJ0026).
22. გამოსაცდელი ვადა არ არის დამოუკიდებელი შრომითი ხელშეკრულება, იგი უფრო გამოცალკევებული სახელშეკრულებო დებულებაა. გამოსაცდელი ვადის თაობაზე სახელშეკრულებო პირობა განისაზღვრება, როგორც ნებაზე დამოკიდებული პირობა. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ეს პირობა წარმოშობს მხარეთა მოლოდინს მომდევნო შეფასებით პერიოდზე, რომლის განმავლობაშიც მათ შორის ჩვეულებრივი შრომითი ხელშეკრულების გაფორმების დადებითი და უარყოფითი მხარეები უნდა გაანალიზდეს (იხ. საქართველოს შრომის კოდექსის კომენტარი - ანდრეა ბორონის რედაქტორობით, თბილისი, 2016, გამომცემლობა „მერიდიანი“, გვ.99).
23. გამოსაცდელი ვადა ის ერთადერთი პერიოდია, რომლის განმავლობაშიც კანონმდებელმა დამსაქმებელს თავისუფლება მიანიჭა, არ გააგრძელოს შრომითი ურთიერთობა დასაქმებულთან, თუ მიაჩნია, რომ იგი არ შეესაბამება შესასრულებელ სამუშაოს. შესასრულებელ სამუშაოსთან პირის შეუსაბამობაზე არ შეიძლება გავრცელდეს მტკიცების ის სტანდარტი, რომელიც გათვალისწინებულია სშკ-ის 47-ე მუხლით შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტისას (შდრ. სუსგ №ას-142-134-2017, 18.04.2018წ., პ.44,45; №ას-395-2023, 24.05.2023წ., პ.12,13). სწორედ ამიტომ, გამოსაცდელი ვადით დადებული შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შემთხვევაზე არ ვრცელდება სშკ-ის 48-ე მუხლით გათვალისწინებული მოთხოვნებიც, რაც მოიცავს წინასწარი გაფრთხილების, კომპენსაციისა და შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლის წერილობითი დასაბუთების ვალდებულებას (შდრ. სუსგ №ას-227-216-2017, 13.10.2017წ; №ას-142-134-2017, 18.04.2018წ.).
24. გამოსაცდელი ვადის დაწესება უპირატესად ემსახურება დამსაქმებლის ინტერესს. სწორედ ამიტომ, მასზე შეთანხმების ნამდვილობისთვის დაცული უნდა იქნეს შრომითი ურთიერთობის სუსტი მხარის - დასაქმებულის - დამცავი კანონით განსაზღვრული წინაპირობები (შესასრულებელ სამუშაოსთან პირის შესაბამისობის დადგენის მიზანი, ერთჯერადობა, ხანგრძლივობა არაუმეტეს 6 თვისა, ანაზღაურებადობა, წერილობითი ფორმა). ნებისმიერი წინაპირობის დაუცველობა ან ამ პირობისაგან განსხვავებული შეთანხმება, რომელიც დასაქმებულის ინტერესებს არ აუმჯობესებს, ბათილია. ასეთ შემთხვევაში გამოსაცდელი ვადით ხელშეკრულების დადების პირობა უნდა ჩაითვალოს ბათილად, ხოლო ხელშეკრულება შრომის ხელშეკრულებად (გამოსაცდელი ვადის გარეშე) დაკვალიფიცირდეს (სუსგ №ას-1110-2020, 23.12.2022წ., პ.18; №ას-376-2021, 23.12.2022წ., პ.17).
25. გამოსაცდელ ვადას (საპრობაციო პერიოდს), ერთგვარ ექსპერიმენტსაც უწოდებენ დამსაქმებელსა და დასაქმებულს შორის (შდრ. სუსგ-ებს: №ას-871-2020, 18.12.2020წ; №ას-142-134-2017, 18.04.2018წ; №ას-227-216-2017, 13.10.2017წ.). საქართველოში განხორციელებული შრომის კანონმდებლობის რეფორმის ერთ-ერთი მიზანი დასაქმებულის უფლებების დაცვა იყო. ამასთან, მნიშვნელოვანია, რომ შრომის სამართალი დაკავშირებულია ქვეყნის ეკონომიკურ განვითარებასთან და თითოეული დასაქმებულის საქმის ინდივიდუალური შეფასებისას მოქმედებს ე.წ. „favor prestatoris“ პრინციპი, რაც დასაქმებულთათვის სასარგებლო წესთა უპირატესობას ნიშნავს. აღნიშნული პრინციპის გამოყენებისას საჭიროა დამსაქმებლისა და დასაქმებულის მოთხოვნებისა და ინტერესების წონასწორობის დაცვა სამართლიანობის, კანონიერებისა და თითოეული მათგანის ქმედების კეთილსინდისიერების კონტექსტით (შდრ. სუსგ №ას-941-891-2015, 29.01.2016წ; №ას-1421-2020, 05.03.2021წ; №ას-512-2020, 18.02.2021წ.).
26. მნიშვნელოვანია, რომ შრომითსამართლებრივ დავებში გამოირიცხოს დამსაქმებლის მიერ უფლების ბოროტად გამოყენება. სსკ-ის 115-ე მუხლის თანახმად, სამოქალაქო უფლება უნდა განხორციელდეს მართლზომიერად. სასამართლოს უპირველესი ფუნქციაც სამოქალაქო უფლების მართლზომიერად განხორციელების უზრუნველყოფაა. ნებისმიერი დავის განხილვისას, როგორც წესი, სასამართლო ამოწმებს უფლების გამოყენების მართლზომიერების საკითხს, რის საფუძველზეც აფასებს მხარეთა მიერ სასამართლოს წინაშე დაყენებულ მოთხოვნათა მართებულობას. უფლების გამოყენების მართლზომიერების შესაფასებლად კი, აუცილებელია მისი გამოყენების განმაპირობებელი გარემოებების მართლზომიერების საკითხის შესწავლა (სუსგ №ას-1350-2019, 27.11.2019წ.).
27. განსახილველ შემთხვევაში სასამართლოს მიერ დადგენილია და საკასაციო საჩივრით შედავებული არ არის, რომ მოსარჩელე 6-თვიანი გამოსაცდელი ვადით კომპანიაში დასაქმდა უბედურ შემთხვევამდე თვენახევრით ადრე და ამ პერიოდის განმავლობაში დამსაქმებელს მის მიმართ რაიმე პრეტენზია არ ჰქონია. ინციდენტის შემდეგ დასაქმებული იმყოფებოდა საავადმყოფო ფურცელზე, სამსახურში დაბრუნებისთანავე კი მისთვის ცნობილი გახდა გათავისუფლების შესახებ.
28. საკასაციო პალატა განმარტავს:
გათვალისწინებით იმისა, რომ გამოსაცდელი ვადით ხელშეკრულების დადების მიზანია დასაქმებულის შესაბამისობის დადგენა შესასრულებელ სამუშაოსთან, დამსაქმებლის გადაწყვეტილება ხელშეკრულების შეწყვეტაზე, რომლითაც დასაქმებულს დამსაქმებლის ბრალეულობით გამოწვეული უბედური შემთხვევის შემდეგ რეალურად აღარ მიეცა შესაძლებლობა გამოევლინა ის უნარ-ჩვევები და კომპეტენცია, რომლებიც დაადგენდა დაკავებულ თანამდებობასთან მის შესაბამისობას, წინააღმდეგობაში მოდის თავად გამოსაცდელი ვადის არსთან, მიზანთან, კეთილსინდისიერი ქცევის სტანდარტთან და არამართლზომიერად უნდა შეფასდეს.
29. აღნიშნულ საკითხზე მსჯელობისას პალატა დამატებით ყურადღებას მიაქცევს იმ გარემოებას, რომ შესასრულებელ სამუშაოსთან დასაქმებულის შესაბამისობის დადგენის უპირატესი მიზნიდან გამომდინარე, ცალკეულ შემთხვევებში საპატიო მიზეზით შრომითი მოვალეობის შეუსრულებლობა მიჩნეულია გამოსაცდელი ვადის გაგრძელების კანონიერ საფუძვლადაც კი (ევროპულმა სასამართლომ განიხილა გამოსაცდელი ვადით დასაქმებული პირისათვის ვადის გაგრძელების კანონიერება. დავის ფარგლებში დასაქმებული ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო 7 თვე ვერ ასრულებდა მასზე დაკისრებულ მოვალეობას, შესაბამისად, მას გამოსაცდელი ვადა გაუხანგრძლივდა. სასამართლომ იმსჯელა ვადის გაგრძელების კანონიერებაზე და მიიჩნია, რომ ვადის გაგრძელება საპატიო საფუძვლებით დასაშვებია, თუმცა ის არ უნდა აღემატებოდეს კანონით ან შიდა რეგულაციებით დადგენილ ზედა ზღვარს, იხ.: Case T-603/16, Zoher Brahma v Court of Justice of the European Union, 22 November 2018, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:62016TJ0603&qid=1763454621814; საქართველოს შრომის კოდექსის კომენტარი, მუხლი 17, ჩაჩავა, გაიპარაშვილი, ნიუ ვიჟენ უნივერსიტეტი, შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია, 2023, გვ. 221).
30. პალატა მიუთითებს, რომ ზიანი არის კანონით გათვალისწინებული ანაზღაურებადი სხვაობა „უნდა ყოფილიყო“ და „არის მდგომარეობას“ შორის (სხვაობის ჰიპოთეზა) (სუსგ №ას-459-438-2015, 07.10.2015წ; №ას-816-816-2018, 05.10.2018წ; №ას-884-2022, 27.04.2023წ.). სსკ-ის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. ამ ნორმის მიხედვით, რესტიტუციის ვალდებულება ორ მიზანს ისახავს: პირველ რიგში, ეს არის არსებული ქონების შემცირებით მიყენებული (პოზიტიური) ზიანის (damnum emergens) ანაზღაურება, თუმცა რესტიტუციის ვალდებულება ვრცელდება ასევე ზიანზე, რომელიც გამოწვეულია იმით, რომ დაზარალებულის ქონება არ გაიზარდა დამზიანებლის ქმედების გამო, რაც მიუღებელ შემოსავლად (lucrum cessans) მოიხსენიება (რუსიაშვილი გ./ბათლიძე გ., სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, თბილისი 2019, მუხლი 411, ველი 1).
31. სსკ-ის 411-ე მუხლის თანახმად, ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო. სსკ-ის 412-ე მუხლის თანახმად, ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს. სსკ-ის 411-ე მუხლი, როგორც სამოქალაქო კოდექსის ვალდებულებითი სამართლის ზოგადი ნაწილის ნორმა, თანაბრად გამოიყენება როგორც სახელშეკრულებო ვალდებულების დარღვევით, აგრეთვე კანონისმიერი ვალდებულების დარღვევით გამოწვეული და მომეტებული საფრთხის წყაროდან გამომდინარე ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას (რუსიაშვილი გ./ბათლიძე გ., სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, თბილისი 2019, მუხლი 411, ველი 2).
32. საკასაციო სასამართლო ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ დამსაქმებელმა არამართლზომიერი ქცევით, რაც გამოიხატა დასაქმებულისთვის შრომითი უნარ-ჩვევებისა და კომპეტენციის გამოვლენის შესაძლებლობის შეზღუდვაში, მოსარჩელეს წაართვა შესაძლებლობა, სულ მცირე, ემუშავა გამოსაცდელი ვადის განმავლობაში და მიეღო შესაბამისი შრომითი ანაზღაურება. მართებულად დაკმაყოფილდა სარჩელი მოპასუხისთვის განთავისუფლებიდან გამოსაცდელი ვადის ამოწურვამდე პერიოდზე მიუღებელი ხელფასის დაკისრების შესახებ.
33. გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით დადგენილია და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია წარმოდგენილი არ არის მასზე, რომ დამსაქმებელს დასაქმებულის წინაშე ასანაზღაურებელი ჰქონდა სახელფასო დავალიანება 169.86 ლარის ოდენობით. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სშკ-ის 41-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, დამსაქმებელი ვალდებულია ნებისმიერი ანაზღაურების თუ ანგარიშსწორების დაყოვნების ყოველი დღისათვის გადაუხადოს დასაქმებულს დაყოვნებული თანხის 0.07 პროცენტი. ამდენად, დამსაქმებელს დაყოვნებული თანხის 0,07%-ის გადახდის ვალდებულება წარმოეშობა იმ შემთხვევაში, თუ ადგილი აქვს დამსაქმებლის მიერ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულების შეუსრულებლობას, ანუ, სახეზეა გადახდის ვალდებულების არსებობა და საბოლოო ანგარიშსწორების განუხორციელებლობა, ხელფასის, გამოუყენებელი შვებულების სახით, რაც შრომითი ხელშეკრულების მოქმედების პერიოდში გასაცემ თანხას წარმოადგენს. ვინაიდან მოპასუხეს დაეკისრა ხელფასის გადახდის ვალდებულება, ასევე მართებულია სახელფასო ანაზღაურების დაყოვნებისათვის სშკ-ით განსაზღვრული პირგასამტეხლოს გადახდაც (შდრ. სუსგ №ას-42-2023, 21.04.2023წ., პ.25).
34. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, №7932/03, 24.02.2009წ. (საბოლოო გახდა 24.05.2009წ.), §71; Van de Hurk v. The Netherlands, №16034/90, 19.04.1994წ., §61; García Ruiz v. Spain [GC], №30544/96, 21.01.1999წ., §26; Jahnke and Lenoble v. France (dec.), №40490/98, 29.08.2000წ; Perez v. France [GC], №47287/99, 12.02.2004წ., §81).
35. კასატორმა ვერ შეძლო დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზიის წარმოდგენა, რითაც ვერ დაძლია გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ფაქტობრივსამართლებრივი დასაბუთება და ვერ შეძლო მისი გაბათილება სარწმუნო მტკიცებულებებით. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით. ასეთ საფუძველზე ვერც კასატორი მიუთითებს.
36. საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით. გასაჩივრებული გადაწყვეტილება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობები არ არსებობს, რაც მისი არსებითად განსახილველად დაუშვებლად ცნობის სამართლებრივი საფუძველია.
37. სსსკ-ის 401.4 მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. ვინაიდან საკასაციო საჩივარი დაუშვებელია, კასატორს უნდა დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 469 ლარის 70% – 328.3 ლარი.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსსკ-ის 391-ე, 401-ე, 284-ე, 285-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
1. შპს „გ–იას“ საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად.
2. შპს „გ–იას“ (ს/ნ: ...........) უკან დაუბრუნდეს მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 469 ლარის (საგადასახადო დავალება №1697100162, გადახდის თარიღი 12.10.2023წ.) 70% – 328.3 ლარი, შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150.
3. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე: გიორგი მიქაუტაძე
მოსამართლეები: თამარ ზამბახიძე
რევაზ ნადარაია
