24 იანვარი 2025 წელი

№ას-1427-2024 თბილისი

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

ამირან ძაბუნიძე

გოჩა ჯეირანაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი - თ.ნ–ი

მოწინააღმდეგე მხარე - გ.ხ–ი

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 11 ოქტომბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი - უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. გ.ხ–მა სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე თ.ნ–ის მიმართ, უძრავი ნივთის, მდებარე: ქ. თბილისი, ........., ფართით 13.29 კვ.მ., ს/კ №........., უკანონო მფლობელობიდან გამოთხოვისა და ამავე ქონების მესაკუთრისთვის თავისუფალ მდგომარეობაში გადაცემის მოთხოვნით. სარჩელის თანახმად, მოსარჩელემ მოპასუხესა და მის ოჯახს დროებით დართო ნება, ეცხოვრათ მის საკუთრებაში, თუმცა, მოთხოვნის მიუხედავად, ფართს ნებაყოფლობით აღარ ტოვებენ.

2. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ სადავო ფართში არ შესახლებულა მოსარჩელის თანხმობით, არამედ, მასში ცხოვრობს 1997 წლიდან, კომენდანტ ბ.ჯ–ის თანხმობით. მოპასუხე არის აფხაზეთიდან დევნილი და სხვა საცხოვრებელი არ გააჩნია, იგი ელოდება საცხოვრებელი ბინით დაკმაყოფილებას დევნილთა სამინისტროდან. შესაგებელში მოპასუხემ იშუამდგომლა ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს მონაწილება საქმის განხილვაში.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 17 ივნისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, მოპასუხე თ.ნ–ის უკანონო მფლობელობიდან გამოთხოვილი იქნა უძრავი ქონება, მდებარე: ქ. თბილისი, .........., ფართით 13.29 კვ.მ., ს/კ №....... და დადგინდა მისი გამოთავისუფლებულ მდგომარეობაში მესაკუთრე გ.ხ–ისთვის გადაცემა.

4. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოპასუხემ, მიუთითა, რომ როგორც დევნილი, საცხოვრებელი ბინის მიღების მოლოდინში არის დღემდე, არ აქვს სხვა საცხოვრებელი. აპელანტმა სააპელაციო საჩივარში კვლავ წარადგინა შუამდგომლობა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს წარმომადგენლის საქმის განხილვაში მოწვევის შესახებ, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

5. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 11 ოქტომბრის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

6. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია დავისთვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

6.1. საჯარო რეესტრის ამონაწერის თანახმად, უძრავი ნივთი, მდებარე: თბილისი, ............, ფართით 13.29 კვ.მ., ს/კ ........., რეგისტრირებულია გ.ხ–ის საკუთრებად. საკუთრების უფლების დამადასტურებელ დოკუმენტს წარმოადგენს საკუთრების მოწმობა №2112, დამოწმებული 17/08/2009 წელს.

6.2. გ.ხ–ის საკუთრებაში რეგისტრირებულ სადავო უძრავ ნივთს ფაქტობრივად ფლობს მოპასუხე თ.ნ–ი.

6.3. თ.ნ–ი არის აფხაზეთიდან იძულებით გადაადგილებული პირი.

6.4. სადავო უძრავი ქონება არ წარმოადგენს დევნილთა კომპაქტურად ჩასახლების ობიექტს.

7. დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს სააპელაციო სასამართლომ მისცა შემდეგი სამართლებრივი შეფასება:

7.1. სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის თაობაზე მოთხოვნის საფუძველი საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილი იყო. ამასთან, სასამართლომ განმარტა საკუთრების უფლება და აღნიშნა, რომ ის დაცული და აღიარებულია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის დამატებითი ოქმის პირველი მუხლითა და საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტით.

7.2. სააპელაციო პალატამ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 170.1 და 172.1 მუხლების საფუძველზე განმარტა, რომ უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის მართლზომიერებისთვის უნდა არსებობდეს შემდეგი წინაპირობები: ა) მოსარჩელე უნდა იყოს მესაკუთრე, ბ) მოპასუხე უნდა იყოს ნივთის მფლობელი და გ) მოპასუხეს არ უნდა ჰქონდეს ამ ნივთის ფლობის უფლება.

7.3. სააპელაციო პალატამ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 168-ე მუხლზე მითითებით განმარტა, რომ მესაკუთრის დასაბუთებული პრეტენზია ნივთზე მფლობელობის შეწყვეტის საფუძველი იყო.

7.4. სააპელაციო პალატამ, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 და 102-ე მუხლებზე მითითებით, მტკიცების ტვირთი განმარტა და აღნიშნა, რომ მოსარჩელემ საჯარო რეესტრის ამონაწერის წარმოდგენით საკუთრების უფლების არსებობა დაადასტურა, ხოლო მოპასუხემ ამ ნივთის მართლზომიერი მფლობელობის დადასტურება ვერ შეძლო. სასამართლომ კი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 312-ე მუხლის პირველ ნაწილის საფუძველზე, საჯარო რეესტრის მონაცემების უტყუარობაზე მიუთითა.

7.5. მოპასუხის შედავება, რომ ის სადავო უძრავ ქონებაში არასრულწლოვან შვილიშვილებთან ერთად ცხოვრობდა და, გამოსახლების შემთხვევაში, საცხოვრებლის გარეშე დარჩებოდნენ, სააპელაციო პალატამ ვინდიკაციური სარჩელის დაკმაყოფილების გამომრიცხველ შედავებად არ მიიჩნია და „ბავშვის უფლებების შესახებ“ 1989 წლის 20 ნოემბრის კონვენციის 27-ე მუხლის მე-2 ნაწილისა და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1198-ე მუხლის პირველ ნაწილზე მითითებით აღნიშნა, რომ მშობლები არიან არასრულწლოვნების კანონიერი წარმომადგენლები და უშუალოდ მათ, როგორც კანონიერ წარმომადგენლებს, ევალებათ შვილების ინტერესების ჯეროვნად დაცვა.

7.6. სააპელაციო პალატამ მოპასუხის არც ის შედავება მიიჩნია სარჩელის დაკმაყოფილების ბარიერად, რომ აპელანტი არის დევნილი და არ აქვს სხვა საცხოვრებელი ფართი. აპელანტის განმარტებით, გ.ხ–ს სიტყვიერად შეუთანხმდა, რომ ვიდრე სახელმწიფო არ დააკმაყოფილებდა ბინით, ის არ დააყენებდა აპელანტის გამოსახლების საკითხს. სააპელაციო პალატამ“საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა შესახებ” საქართველოს კანონის მე-14 მუხლის მე-2 პუნქტზე მითითებით აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ ის გარემოება, რომ სადავო საცხოვრებელი ფართი არ წარმოადგენს დევნილთა კომპაქტურად ჩასახლების ობიექტს და მასში აპელანტი სახელმწიფოს არ შეუსახლებია. შესაბამისად, მოპასუხეს სადავო ფართი დაკავებული ჰქონდა არამართლზომიერად და არსებობდა მისი გამოსახლების სამართლებრივი საფუძველი.

8. სააპელაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოპასუხემ, მოითხოვა მისი გაუქმება და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა. საკასაციო საჩივარი ეფუძნება შემდეგ პრეტენზიებს:

8.1. სასამართლომ არ გაითვალისწინა, რომ კასატორი არის აფხაზეთიდან დევნილი და სადავო უძრავი ქონების გარდა სხვა საცხოვრებელი არ აქვს. ამასთან, მისი გამოსახლებით ოჯახიც ქუჩაში რჩება.

8.2. კასატორი მიუთითებს, რომ ის უწყება, რომელსაც ევალება მისი საცხოვრებლით უზრუნველყოფა, არავითარ ზომებს არ იღებს.

8.3. კასატორის მითითებით, გ.ხ–ს სიტყვიერად შეუთანხმდა, რომ არ გამოასახლებდა მანამ, სანამ სახელმწიფო არ დააკმაყოფილებდა საცხოვრებელი ბინით. ეს შეთანხმება არის იურიდიული ძალის მქონე და ამის გამო სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო.

9. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 20 დეკემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი დასაშვებად იქნა ცნობილი და დადგინდა მისი ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

10. საკასაციო პალატამ შეისწავლა წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის საფუძვლები, შეამოწმა გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთება და მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დასაბუთებულია, შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს განჩინება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაბრუნდეს იმავე სასამართლოს, შემდეგ გარემოებათა გამო:

11. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია. დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.

12. განსახილველ შემთხვევაში, კასატორის პრეტენზია მიემართება იმ გარემოებას, რომ სააპელაციო სასამართლომ ყურადღების მიღმა დატოვა მისი სამართლებრივი სტატუსი, სადავო საცხოვრებელ ბინაზე მფლობელობის მოპოვების მართლზომიერება, რამაც უკანონო გადაწყვეტილების გამოტანა განაპირობა. აღნიშნულ პრეტენზიებს საკასაციო პალატა ნაწილობრივ იზიარებს.

13. სააპელაციო სასამართლომ ყოველმხრივად, სრულად და ობიექტურად არ გამოიკვლია და სათანადოდ არ შეაფასა მტკიცების საგანში შემავალი, საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე, ყველა ფაქტი (სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის მეორე ნაწილი), ამის შედეგად, საკმარისი არგუმენტაციის გარეშე იქნა უარყოფილი სააპელაციო საჩივარი.

14.1. უწინარესად, პალატა მოიხმობს საქართველოს კონსტიტუციის მე-5 მუხლის პირველ და მეოთხე პუნქტებს, რომლის თანახმადაც, საქართველო არის სოციალური სახელმწიფო; სახელმწიფო ზრუნავს ადამიანის ჯანმრთელობისა და სოციალურ დაცვაზე, საარსებო მინიმუმითა და ღირსეული საცხოვრებლით უზრუნველყოფაზე, ოჯახის კეთილდღეობის დაცვაზე. სახელმწიფო ხელს უწყობს მოქალაქეს დასაქმებაში. საარსებო მინიმუმის უზრუნველყოფის პირობები განისაზღვრება კანონით.

14.2. „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის 1-ლი მუხლის შესაბამისად, საქართველოს სახელმწიფო ორგანოები, იძულებითი გადაადგილებით გამოწვეული სპეციფიკური საჭიროებების გათვალისწინებით, იძულებით გადაადგილებული პირის – დევნილის (შემდგომ – დევნილი) პრობლემების გადაჭრისას მოქმედებენ საქართველოს კონსტიტუციის, საქართველოს სხვა საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების, ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებული უფლებებისა და საერთაშორისო სამართლით გათვალისწინებული ნორმების შესაბამისად. დასახელებული კანონის 5.1. მუხლის შესაბამისად, საქართველოში მცხოვრები ყველა ადამიანი დაცული უნდა იყოს მუდმივი საცხოვრებელი ადგილიდან იძულებითი გადაადგილებისაგან.

14.3. ამავე კანონის მე-4 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, დევნილის მოწმობა არის სამინისტროს ან მის სისტემაში შემავალი ტერიტორიული ორგანოს მიერ დევნილზე გაცემული დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს პირისათვის დევნილის სტატუსის მინიჭებას. თუ დევნილის რეგისტრაციის ადგილი და ფაქტობრივი საცხოვრებელი ადგილი ერთმანეთს ემთხვევა, დევნილის მოწმობა ასევე არის საცხოვრებელი ფართობის მართლზომიერი მფლობელობის დამადასტურებელი დოკუმენტი, გარდა დევნილის გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველყოფის შემთხვევისა. ამავე მუხლის „დ“ და „ე“ ქვეპუნქტების შესაბამისად, ტერმინი „დევნილის რეგისტრაციის ადგილი“ განმარტებულია, როგორც სამინისტროში არსებულ დევნილთა მონაცემთა ბაზაში აღნიშნული დევნილის საცხოვრებელი ადგილი, სადაც იგი დევნილობის პერიოდში დარეგისტრირდა, მიუხედავად ამ ადგილის საკუთრების ფორმისა; ტერმინი „დევნილის ფაქტობრივი საცხოვრებელი ადგილი“ კი, გულისხმობს დევნილის მიერ დევნილობის პერიოდში არჩეული საცხოვრებელი ადგილს, სადაც იგი რეგისტრაციის გარეშე ფაქტობრივად ცხოვრობს. ამავე მუხლის „პ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, მართლზომიერ მფლობელობაში გადაცემული საცხოვრებელი ფართობი არის საცხოვრებელი ფართობი, სადაც დევნილი/დევნილი ოჯახი მესაკუთრის თანხმობის საფუძველზე, მონაცემთა ბაზის მიხედვით რეგისტრირებულია ან რეგისტრაციის გარეშე ფაქტობრივად ცხოვრობს.

14.4. დასახელებული კანონის 14.3. მუხლის თანახმად, დევნილის/დევნილი ოჯახის მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ფართობი, ამ კანონის მე-4 მუხლის „პ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულის გარდა, არის ის საცხოვრებელი ფართობი, სადაც ამ კანონის ამოქმედებამდე დევნილი განასახლა სახელმწიფომ, რომელიც მონაცემთა ბაზაში აღრიცხული იყო, როგორც დევნილთა კომპაქტურად (ორგანიზებულად) განსახლების ობიექტი, რომელშიც სამინისტრო ყოველწლიური სახელმწიფო ბიუჯეტის შესაბამისად ანაზღაურებდა ადმინისტრაციის, საყოფაცხოვრებო და კომუნალური (მათ შორის, მოხმარებული ელექტროენერგიის) მომსახურების ხარჯებს და რომელიც სახელმწიფო ან კერძო საკუთრება იყო.

14.5. ციტირებული კანონის 14.2 მუხლის შესაბამისად, ამ კანონის მე-6 მუხლის პირველ პუნქტში აღნიშნული მიზეზის აღმოფხვრამდე ან დევნილის გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველყოფამდე დევნილს არ ასახლებენ მის მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ფართობიდან, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც: ა) დევნილთან ფორმდება წერილობითი შეთანხმება მის მიერ დაკავებული ფართობის სანაცვლოდ მისი სათანადო ფულადი ან სხვა სახის დახმარებით უზრუნველყოფის თაობაზე; ბ) დევნილს გამოეყოფა შესაბამისი საცხოვრებელი ფართობი, რომლითაც არ გაუარესდება მისი საყოფაცხოვრებო პირობები; გ) ხდება სტიქიური ან სხვა მოვლენა, რომელიც ითვალისწინებს კომპენსაციას და რეგულირდება საერთო წესით.

14.6. შესაგებელზე თანდართული დევნილის მოწმობის შესაბამისად, თ.ნ–ი სოხუმიდან იძულებით გადაადგილებული პირია, დროებითი საცხოვრებელი ადგილი (რეგისტრაციის ადგილი) არის „თბილისი, .......... რკინიგზის ს/ს“.

14.7. უძრავი ნივთი, რომლიდან გამოსახლებაც მოთხოვნილია წინამდებარე სარჩელით, მდებარეობს სწორედ თბილისში, გუმათჰესის №12-ში. დადგენილია, რომ მოპასუხე არამარტო ფლობს სადავო ნივთს, არამედ იგი რეგისტრირებულიც არის დასახელებულ მისამართზე, აღნიშნული დევნილის მოწმობა კი, „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტიდან გამომდინარე, შესაძლოა, წარმოადგენდეს სადავო საცხოვრებელი ფართობის მართლზომიერი მფლობელობის დამადასტურებელ დოკუმენტს, თუკი ვერ დადგინდება, რომ იმავე მისამართზე თ.ნ–ი სხვა ფართსაც ფლობს და დევნილის მოწმობაში ხსენებული მისამართის ასახვა არა სადავო ფართის, არამედ მისგან დამოუკიდებელი, თუმცა იმავე მისამართზე არსებული ფართის ფლობით არის განპირობებული. დასახელებული გარემოებები კი, სააპელაციო სასამართლოს მხრიდან სამართლებრივი შეფასების მიღმაა დატოვებული.

14.8. სააპელაციო პალატამ კვლევისა და შეფასების მიღმა დატოვა შესაგებელსა და პირველი ინსტანციის სასამართლოს 17.06.2024 წლის მთავარ სხდომაზე (15:09 საათიდან) მოპასუხის მიერ მითითებული გარემოებები, რომ სადავო ფართს მოპასუხე 1997 წლიდან ფლობს კომენდანტ ბ.ჯ–ის თანხმობით, იმ პირობით, რომ როგორც კი მოპასუხეს ბინას მისცემდნენ, ეს უკანასკნელი დროებით გადაცემულ ფართს დაუთმობდა მეპატრონეს. ამ გარემოებას მნიშვნელობა აქვს იმდენად, რამდენადაც, უძრავი ნივთის მესაკუთრედ მოსარჩელე 2009 წლის აგვისტოდან არის აღრიცხული, ხოლო დევნილის რეგისტრაციის მოწმობაში ასახულ რეგისტრირებულ მისამართს მიწერილი აქვს რკინიგზის ს/ს. სააპელაციო პალატას ევალებოდა, გამოეკვლია, რას ნიშნავს „რკინიგზის ს/ს“, იგულისხმება თუ არა აბრევიატურა „ს/ს“-ში საერთო საცხოვრებელი. ამ გარემოების გამოუკვლევლად, სააპელაციო სასამართლოს არ უნდა დაედგინა ფაქტობრივი გარემოება მასზედ, რომ სადავო უძრავი ქონება არ წარმოადგენს დევნილთა კომპაქტურად ჩასახლების ობიექტს. დასახელებული აბრევიატურისა და მისი რკინიგზასთან (სახელმწიფო საწარმოსთან) კავშირის კვლევა მნიშვნელოვანია, იმდენად, რამდენადაც, შესაძლოა, აფუძნებდეს სპეციალური კანონის 14.3 მუხლით გათვალისწინებული მართლზომიერი მფლობელობის შემადგენლობას.

14.9. დადგენილი ფაქტია, რომ მოპასუხე სადავო მისამართზე რეგისტრირებული პირია. კონკრეტულ მისამართზე რეგისტრაცია, ლოგიკურია, მოპასუხის თვითნებობის ნაყოფი ვერ იქნება, ვინაიდან სპეციალური კანონის 19.1 მუხლიდან გამომდინარე, დევნილის რეგისტრაცია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს კომპეტენციას განეკუთვნება.

14.10. სააპელაციო სასამართლოს კვლევის საგნად უნდა იქცეს, თ.ნ–ის მიერ სადავო საცხოვრებელი ფართის დაუფლებისა და მისამართზე რეგისტრაციის ეტაპზე დასახელებული ქონება წარმოადგენდა სახელმწიფოს (თუნდაც სახელმწიფო საწარმოს) თუ კერძო პირის საკუთრებას, მაშასადამე, ვისი ნება დაედო საფუძვლად კასატორის დასახელებულ მისამართზე შესახლებასა და რეგისტრაციას. აღნიშნული მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ ქონებაში შესახლებული დევნილის გამოსახლების დაუშვებლობა კანონით დაცული სიკეთეა. თუკი სახელმწიფომ მის საკუთრებაში არსებულ ქონებაში ჯერ დევნილი შეასახლა, ხოლო შემდეგ კერძო საკუთრებაში გადასცა მესამე პირს, აღნიშნული უცილობლად წარმოადგენს შემძენის ვალდებულებას, ითმინოს მართლზომიერი მფლობელის მიერ ნივთის ფლობა.

14.11. კერძო პირის ნებით შესახლებული პირის გამოსახლება კი, პროცედურულად გართულებული წესით, თუმცა მაინც შესაძლებელია, სახელდობრ, სპეციალური კანონის 14.7 პუნქტის შესაბამისად, ამ მუხლის მე-2 და მე-6 პუნქტების მოთხოვნები არ ვრცელდება იმ დევნილზე/დევნილ ოჯახზე, რომელიც არ იქნა განსახლებული სახელმწიფოს მიერ და რომელმაც საკუთარი ძალებითა თუ საშუალებებით იპოვა საცხოვრებელი (რეგისტრირებულია ან/და ცხოვრობს ნაქირავებ, ნათხოვარ ან საკუთარ სახლში ან მასპინძელ ოჯახთან ერთად და სხვა), რომელშიც სამინისტრო სახელმწიფო ბიუჯეტის შესაბამისად ყოველწლიურად არ ანაზღაურებდა ადმინისტრაციის, საყოფაცხოვრებო და კომუნალური (მათ შორის, მოხმარებული ელექტროენერგიის) მომსახურების ხარჯებს; ამავე კანონის 14.8 პუნქტის შესაბამისადდ კი, ამ მუხლის მე-7 პუნქტით გათვალისწინებული დევნილის/დევნილი ოჯახის გამოსახლება შეიძლება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მესაკუთრემ სამინისტროს მიმართა განცხადებით მის საკუთრებაში არსებულ საცხოვრებელ ფართობზე რეგისტრირებული დევნილის რეგისტრაციის გაუქმების თაობაზე. ამ შემთხვევაში დევნილს/დევნილ ოჯახს ასახლებენ საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.

14.12. მისამართზე კერძო პირის ნების საფუძველზე რეგისტრირებული დევნილის გამოსასახლებლად კანონით დადგენილი წინაპირობა, რომ მესაკუთრეს ევალება სამინისტროსადმი განცხადებით მიმართვა მის საკუთრებაში არსებულ საცხოვრებელ ფართობზე რეგისტრირებული დევნილის რეგისტრაციის გაუქმების თაობაზე, ანგარიშგასაწევ ვალდებულებას წარმოადგენს, რამეთუ ასეთ შემთხვევაში, სახელმწიფო ცნობად იღებს დევნილის საცხოვრისით დაკმაყოფილების გადაუდებლობას, რაც სოციალური სახელმწიფოს კონსტიტუციური ვალდებულებაა. ამდენად, მაშინაც კი, თუკი დადგინდება, რომ საცხოვრებელ ნივთზე მოპასუხის მფლობელობის დაფუძნებისა და რეგისტრაციის საფუძველს კერძო პირის ნება წარმოადგენდა, გამოსაკვლევია, დაიცვა თუ არა ამ პირმა სარჩელის აღძვრამდე სპეციალური კანონის 14.8 მუხლით გათვალისწინებული ვალდებულება რეგისტრაციის გაუქმების მოთხოვნით სამინისტროსადმი განცხადების წარდგენის შესახებ და მაშასადამე, გამოაცალა თუ არა მფლობელობას სამართლებრივი საფუძველი, რამეთუ აღნიშნული ვინდიკაციური სარჩელის დაკმაყოფილების წინაპირობაა.

14.13. პალატა მხედველობის მიღმა ვერ დატოვებს იმ გარემოებას, რომ შუამდგომლობა მესამე პირად საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს ჩართვის შესახებ როგორც პირველი, ისე მეორე ინსტანციის სასამართლოს მხრიდან, უპასუხოდ არის დატოვებული. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, დასახელებული შუამდგომლობის დაკმაყოფილება, მფლობელობის მართლზომიერების საკითხის გამოსარკვევად, წარმოადგენდა პროცესუალურ აუცილებლობას იმ მოცემულობაში, როდესაც სასარჩელო მოთხოვნას დევნილი პირის რეგისტრირებული მისამართიდან გამოსახლება წარმოადგენდა.

14.14. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 103-ე მუხლის პირველი ნაწილის მეორე წინადადების თანახმად, სასამართლოს შეუძლია შესთავაზოს მხარეებს წარმოადგინონ დამატებითი მტკიცებულებები, ხოლო 203-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით, სასამართლოს მთავარ სხდომაზე განხილვისათვის საქმის მოსამზადებლად მოსამართლეს შეუძლია, დაავალოს მხარეებს შეავსონ, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში განმარტონ მათ მიერ წარმოდგენილი წერილობითი მასალები, წინადადება მისცეს მათ წარმოადგინონ საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე ნივთები თუ დოკუმენტები. ამდენად, კანონმდებელი შესაძლებლობას აძლევს სასამართლოს, საჭიროებისამებრ დაავალოს მხარეებს, წარადგინონ მტკიცებულებანი სადავო ფაქტობრივი გარემოებების სწორად დადგენაში ხელის შესაწყობად. აღნიშნული შესაძლებლობა კი, ზოგიერთ შემთხვევაში, არამარტო უფლებამოსილებად, არამედ სასამართლოს ვალდებულებადაც წარმოგვიდგება.

14.15. შესაგებელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ნივთზე მფლობელობის მოპოვების საფუძვლების შესახებ, მოპასუხის სპეციალური სამართლებრივი სტატუსის გათვალისწინებით, მეტყველებდა საქმეზე მოსამზადებელი სხდომის დანიშვნის აუცილებლობაზე, რა დროსაც, სასამართლოს, ერთი მხრივ, უნდა დაეკმაყოფილებინა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს საქმეში დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის გარეშე მესამე პირად ჩართვის შუამდგომლობა, მეორე მხრივ, კი შეეთავაზებინა მოპასუხისათვის დამატებითი დოკუმენტების წარმოდგენა. აღნიშნული ეტაპის გამოტოვებით, საქმის უშუალოდ მთავარ სხდომაზე განხილვამ, პალატის განსჯით, ხელყო მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპების რელიზების შესაძლებლობა მოპასუხის საუარესოდ, რაც უნდა გამოასწოროს სააპელაციო სასამართლომ საქმეში ახალი მტკიცებულებების დაშვების შესაძლებლობის მინიჭების გზით. ამასთან, საგულისხმოა, რომ ფაქტობრივი გარემოებების სრულფასოვნად დადგენის საჭიროებიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოში საქმე უცილობლად ზეპირი მოსმენით უნდა იქნეს განხილული, რაც, გასაჩივრებული განჩინების გამოტანისას, არ მომხდარა.

15. საკასაციო პალატა მნიშვნელოვნად მიიჩნევს, მოპასუხის მფლობელობის მართლზომიერების თვალსაზრისით ყურადღება გაამახვილოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ პრაქტიკაზე (იხ. „საღინაძე და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ“, (განაცხადი №18768/05)), სადაც ევროსასამართლომ მართლზომიერი მფლობელისაგან ნივთის გამოთხოვა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის დამატებითი ოქმის პირველი მუხლისა და კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევად მიიჩნია. ევროსასამართლოს განმარტებით, „მფლობელობის“ ცნებას დამატებითი ოქმის პირველი პუნქტის პირველი ნაწილის თვალსაზრისით, აქვს ავტონომიური მნიშვნელობა, რომელიც არ შემოიფარგლება მხოლოდ ფიზიკური ნივთების მესაკუთრეობით და დამოუკიდებელია ადგილობრივ კანონმდებლობაში არსებული ფორმალური კლასიფიკაციისაგან: გამოსაკვლევი საკითხი შემდეგში მდგომარეობს: შეიძლება თუ არა ჩაითვალოს, რომ საქმის ფაქტობრივი გარემოებების ერთიანობა განმცხადებელს ანიჭებს საკუთრების უფლებას იმ მატერიალურ ინტერესზე, რომელსაც იცავს აღნიშნული დებულება (mutatis mutandis, Zwierzyński v. Poland, no. 34049/96, § 63, ECHR 2001-VI)). შესაბამისად, ისევე როგორც ფიზიკური ნივთები, კონკრეტული უფლებები და ინტერესი, რომლებიც წარმოადგენენ აქტივებს, შეიძლება ასევე ჩაითვალოს „მფლობელობად“ ამ დებულების საჭიროებებიდან გამომდინარე (იხ. Iatridis v. Greece [GC], no. 31107/96, §54, ECHR 1999-II, and Beyeler v. Italy [GC], no. 33202/96, § 100, ECHR 2000-I). „მფლობელობის“ ცნება არ იზღუდება „არსებულ მფლობელობად“, არამედ შეიძლება მოიცავდეს აქტივებს, მათ შორის მოთხოვნებს, რომლებთან დაკავშირებითაც განმცხადებელს შეუძლია, იდავოს, რომ მას გააჩნია, სულ მცირე გონივრული და „მართლზომიერი მოლოდინი“ იმისა, რომ შეძლებს საკუთრების უფლებით სარგებლობას (იხ., Prince Hans-Adam II of Liechtenstein v. Germany [GC], no. 42527/98, §83, ECHR 2001-VIII). „მოლოდინი“ მართლზომიერია, თუკი იგი ემყარება საკანონმდებლო დებულებას ან ნორმატიულ აქტს, რომელიც უკავშირდება საკუთრების ინტერესს (იხ. Kopecký v. Slovakia [GC], no. 44912/98, §§ 45-52, ECHR 2004-IX). რეგისტრირებული საკუთრების უფლების არარსებობის მიუხედავად, ევროსასამართლომ მფლობელობა კეთილსინდისიერად მიიჩნია იმ მიზეზით, რომ უმთავრესი მნიშვნელობა ჰქონდა სახელმწიფოს მხრიდან მკაფიოდ გამოხატულ ტოლერანტობას მფლობელის მიერ ათ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში კოტეჯისა და მიმდებარე მიწის ნაკვეთის შეუფერხებელი და ღია სარგებლობის მიმართ (იხ. uneryıldız v. Turkey [GC], no. 48939/99, §§ 105, 106 and 127, ECHR 2004-XII; Stretch, cited above, § 34; Doğan and Others v. Turkey, nos. 8803-8811/02, 8813/02 and 8815-8819/02, § 139, ECHR 2004-VI (extracts); Matos e Silva, Lda., and Others v. Portugal, 16 September 1996, § 72, Reports 1996-IV).

16. წინამდენარე განჩინების მე-14 პუნქტში ასახული მსჯელობიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორმა სადავო ფართის ფლობის მართლზომიერებასთან დაკავშირებით წარმოადგინა დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). გამომდინარე იქიდან, რომ საკასაციო სასამართლო არ წარმოადგენს ფაქტების დამდგენ სასამართლოს და მისი ფუნქცია მხოლოდ საქმეში დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების სწორი სამართლებრივი შეფასებაა, პალატას მიაჩნია, რომ მოპასუხის მხრიდან სადავო უძრავი ქონების ფლობის მართლზომიერების საკითხის ამ განჩინებაში განხორციელებული მითითებების შესაბამისად გამოკვლევის მიზნით, საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს.

17. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ: ა)საქმის გარემოებები საპროცესო ნორმების ისეთი დარღვევითაა დადგენილი, რომ ამ დარღვევების შედეგად, საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი და საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა; ბ)არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები, გარდა აღნიშნული მუხლის „გ“ და „ე“ ქვეპუნქტებისა. ამავე კოდექსის 394-ე მუხლის „ე¹“ ქვეპუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია. მოცემული ნორმების ანალიზისა და წინამდებარე განჩინებაში ჩამოყალიბებული დასაბუთების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მოკლებულია შესაძლებლობას, შეამოწმოს გასაჩივრებული განჩინების კანონიერება, ვიდრე საქმეზე არ დადგინდება დავის გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოება.

18. ვინაიდან, საკასაციო პალატის წინამდებარე განჩინებით საქმის წარმოება არ დასრულებულა, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად (თუ საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით) ხარჯების საკითხი უნდა გადაწყდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების მიღებისას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით,

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. თ.ნ–ის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2024 წლის 11 ოქტომბრის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

3. განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

ამირან ძაბუნიძე

გოჩა ჯეირანაშვილი