საქმე №ას-1337-2022

28 აპრილი 2023 წელი ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატის

შემადგენლობა:

თეა ძიმისტარაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

ამირან ძაბუნიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი - მ.ა–ძე (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე - ზ.ა–ძე (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება - ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 27 ივლისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი - სავალდებულო წილის მიღება

საკითხი, რომელზეც მიღებულია განჩინება – საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1.სასარჩელო მოთხოვნა:

მ.ა–ძემ სარჩელი აღძრა ქუთაისის საქალაქო სასამართლოში ზ.ა–ძის მიმართ და მოითხოვა სავალდებულო წილის მიღება. კერძოდ, ქ.ქუთაისში, ........ მდებარე უძრავი ქონებიდან 1/6 წილის მესაკუთრედ ცნობა.

2. სარჩელის საფუძვლები:

2.1 უძრავი ქონება მდებარე ქუთაისი, ........ 06/08/1996წ. პრივატიზაციის ხელშეკრულების საფუძველზე ეკუთვნოდა მოსარჩელის ბებიას, ც.შ–ძეს, რომელმაც ქორწინების შედეგად შეიცვალა გვარი და გახდა ც.ჭ–ი.

2.2 ც.ჭ–ს ჰყავდა ერთი შვილი გ.ა–ძე, რომელიც გარდაიცვალა 14.03.2006წ. მისი შვილები არიან მ., ზ. და ს. ა–ძეები, შესაბამისად, ისინი არიან მოანდერძის, ც.ჭ–ის შვილიშვილები.

2.3 ანდერძის შინაარსის მიუხედავად მემკვიდრეს ეკუთვნის სავალდებულო წილი, რომელიც უნდა იყოს იმ წილის ნახევარი, რაც თითოეულ მათგანს კანონით მემკვიდრეობის დროს ეკუთვნოდა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სამ მემკვიდრე შვილიშვილს ეკუთვნოდა ბებიის ქონების 1.3 წილი, ე.ი. მოსარჩელეს ეკუთვნის სავალდებულო წილი, რაც შეადგენს 1/3 წილის ნახევარს, ანუ 1/6 წილს.

3. მოპასუხის პოზიცია:

მოპასუხემ წარმოდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ ც.ჭ–მა მის საკუთრებაში არსებული საცხოვრებელი ბინა ანდერძით დაუტოვა მას, ხოლო მოსარჩელე არ განეკუთვნება იმ პირთა წრეს, ვისაც აქვს სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლება ბებიის დანაშთ ქონებაზე, რის გამოც უარი უნდა ეთქვას მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე.

4. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

4.1 ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 2022 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილებით, მ.ა–ძის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

4.2 ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ და მოითხოვა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება.

5. სააპელაციო სასამართლოს განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

5.1 სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივი გარემოებები, და დამატებით დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე შემდეგ ფაქტობრივი გარემოებები:

5.2 მ.ა–ძის ბებია ც.ჭ–ი (შ–ძე) გარდაიცვალა 2016 წლის 23 ოქტომბერს.

5.3 ც.ჭ–ის შვილი იყო გ.ა–ძე, რომელიც გარდაიცვალა 14.03.2006წ.

5.4 გ.ა–ძის შვილები არიან მ., ზ. და ს.ა–ძეები.

5.5 ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 06.12.2018წ. კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით (მოსარჩელე-ზ.ა–ძე, მოპასუხეები - მ. და ს.ა–ძეები, დავის საგანი - უძრავ ქონებაზე მესაკუთრედ ცნობა), ც.ჭ–ის დანაშთ ქონებაზე, მდებარე: ქ.ქუთაისი, .........., რომელიც პრივატიზაციის ხელშეკრულებით ეკუთვნოდა ც.შ–ძეს, მესაკუთრედ ცნობილ იქნა მოპასუხე ზ.ა–ძე. აღნიშნული გადაწყვეტილებით დგინდება, რომ უძრავ ქონებაზე ზ.ა–ძის მესაკუთრედ ცნობის საფუძველი გახდა, ც.ჭ–ის მიერ, ზ.ა–ძის სასარგებლოდ დაწერილი შინაურული ანდერძი.

5.6 აღნიშნული გადაწყვეტილების საფუძველზე, მითითებული უძრავი ქონება 10.03.2020წ. მთლიანად აღირიცხა ზ.ა–ძის საკუთრებაში.

5.7 სააპელაციო პალატამ მიუთითა, სსკ-ის 1371-ე მუხლის დანაწესზე, რომლითაც განსაზღვრული ზომით იზღუდება ანდერძით მემკვიდრეთა ამორჩევის თავისუფლება. მასში ჩამოთვლილ მემკვიდრეებს აქვთ სამკვიდროდან სავალდებულო წილის მიღების უფლება, მიუხედავად იმისა, გაითვალისწინა თუ არა ისინი მოანდერძემ ანდერძით. ეს ის მემკვიდრეეებია, რომლებსაც არ შეიძლება მთლიანად ჩამოერთვათ მემკვიდრეობის უფლება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ისინი უღირს მემკვიდრეებად არიან ცნობილი.

5.8 სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ კანონით მემკვიდრეობის მომწესრიგებელი ნორმები (სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე-1343-ე მუხლები) არ შეიცავს რაიმე დათქმას სავალდებულო წილზე, ხოლო რაც შეეხება სამოქალაქო კოდექსის 1371-ე მუხლის შინაარსს, მასში აღწერილია სავალდებულო წილზე უფლების მქონე პირები არა ზოგადად კანონით მემკვიდრეთა წრიდან, არამედ კონკრეტულად, სხვა ნორმაზე მითითების გარეშე, ხოლო მათ შორის მამკვიდრებლის შვილიშვილები მოხსენიებული არ არის.

5.9 სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, საქმის მასალებით დადგენილია, რომ მამკვიდრებლის ც.ჭ–ის გარდაცვალებას წინ უსწრებდა სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე პირის, მისი შვილის, გ.ა–ძის გარდაცვალება. სამოქალაქო კოდექსის 1372-ე მუხლის პირველი წინადადების მიხედვით, სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლება წარმოიშობა სამკვიდროს გახსნის მომენტიდან. მითითებული ნორმის შინაარსიდან გამომდინარეობს, რომ სავალდებულო წილთან დაკავშირებული მემკვიდრეობითი ურთიერთობის წარმოშობისათვის აუცილებელია ისეთი იურიდიული ფაქტის დადგომა, ანუ მამკვიდრებლის გარდაცვალება ან სასამართლოს მიერ მისი გარდაცვლილად გამოცხადება, რაც იწვევს სამკვიდროს გახსნას. ც.ჭ–ის ქონებაზე სამკვიდრო გაიხსნა მისი გარდაცვალების შემდეგ, 2016 წლის 23 ოქტომბერს, შესაბამისად, სავალდებულო წილის მიღების უფლებით შეეძლოთ ესარგებლათ მხოლოდ ამ მომენტისათვის ცოცხლად მყოფ სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე მემკვიდრეებს. ვინაიდან, მ.ა–ძის მამა გ.ა–ძე გარდაიცვალა 2006 წლის 14 მარტს, ლოგიკურია მოსარჩელის მამას ვერ წარმოეშობოდა სავალდებულო წილის მიღების უფლება.

5.10 სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ მართალია სამოქალაქო კოდექსის 1372-ე მუხლის მეორე წინადადება ითვალისწინებს სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლების ტრანსმისიას, თუმცა, ამავე ნორმის თანახმად, ტრანსმისია დასაშვებია, თუ სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე მემკვიდრე გარდაიცვალა სამკვიდროს გახსნის შემდეგ, ისე, რომ მან ვერ მოასწრო სავალდებულო წილის მიღება, რასაც განსახილველ შემთხვევაში ადგილი არ აქვს. შესაბამისად, სპეციალური ნორმის არსებობისას, შეუძლებელია გამოყენებულ იქნეს სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლით გათვალისწინებული წარმომaდგენლობითი ტრანსმისია.

5.11 სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, მოსარჩელე მ.ა–ძე არ წარმოადგენდა სავალდებულო წილის მიღებაზე უფლების მქონე სუბიექტს.

6. კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები

6.1 სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ და მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება.

6.2 კასატორმა მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1371-ე მუხლის დანაწესზე, რომლის თანახმად, მამკვიდრებლის შვილებს, მშობლებსა და მეუღლეს, ანდერძის შინაარსის მიუხედავად, ეკუთვნით სავალდებულო წილი, რომელიც უნდა იყოს იმ წილის ნახევარი, რაც თითოეულ მათგანს კანონით მემკვიდრეობის დროს ერგებოდა (სავალდებულო წილი).

6.3 კასატორი განმარტავს - მცდარია, ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამართლებრივი მსჯელობა იმის თაობაზე, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ბუნდოვან 1371-ე მუხლში მოყვანილია ამომწურავი ჩამონათვალი და განსაზღვრულია სავალდებულო წილის მემკვიდრეთა კონკრეტული წრე.

6.4 კასატორი მიიჩნევს, რომ ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 27.07.2022წ. განჩინება არის უკანონო და მოითხოვს მის გაუქმებას.

7. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 24 ოქტომბრის განჩინებით მ.ა–ძის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის თანახმად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

8. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზების, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის იურიდიული დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც დაუშვებელია, შემდეგ გარემოებათა გამო:

9. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ)გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

10. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოხსენებული საფუძვლით.

11. სსსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი პუნქტით, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396 - ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები; ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება); საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ კასატორს არ წარმოუდგენია დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება), რაც საშუალებას მისცემდა სასამართლოს, არსებითად განსახილველად დაეშვა საკასაციო განაცხადი.

12. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლოს გამოკვლეული აქვს სამართლებრივი მნიშვნელობის მქონე ყველა ფაქტობრივი გარემოება, რაც აუცილებელია საქმის სწორი იურიდიული კვალიფიკაციისათვის.

13. განსახილველ შემთხვევაში, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

14. დადგენილია, რომ ც.ჭ–ის დანაშთ ქონებაზე, მდებარე ქ.ქუთაისი, .........., მესაკუთრედ ცნობილ იქნა ზ.ა–ძე. ქონება საჯარო რეესტრში აღრიცხულია მოპასუხის სახელზე.

15. ც.ჭ–ი გარდაიცვალა 2016 წლის 23 ოქტომბერს.

16. დადგენილია, რომ ც.ჭ–ის შვილი იყო გ–ძე, რომელიც გარდაიცვალა 14.03.2006წ. გ.ა–ძის შვილები არიან მ.,ზ. და ს.ა–ძეები. ზ.ა–ძემ ანდერძის საფუძველზე მემკვიდრეობით მიიღო ბებიის, ც.ჭ–ის დანაშთი სამკვიდრო ქონება, მდებარე ქ. ქუთაისი, ........

18. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მხარეთა შორის სამართლებრივი ურთიერთობა გამომდინარეობს მემკვიდრეობითი სამართლიდან. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს, კერძოდ, სავალდებულო წილის მიღების თაობაზე მოთხოვნა სსკ-ის 1371-ე (მამკვიდრებლის შვილებს, მშობლებსა და მეუღლეს, ანდერძის შინაარსის მიუხედავად, ეკუთვნით სავალდებულო წილი, რომელიც უნდა იყოს იმ წილის ნახევარი, რაც თითოეულ მათგანს კანონით მემკვიდრეობის დროს ერგებოდა (სავალდებულო წილი)) და 1372-ე (სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლება წარმოიშობა სამკვიდროს გახსნის მომენტიდან. ასეთი მოთხოვნის უფლება გადადის მემკვიდრეობით) მუხლებიდან გამომდინარეობს.

19. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მემკვიდრეობა საკუთრების შეძენის ერთ-ერთი საფუძველია. „მემკვიდრეობის კონსტიტუციური უფლება წარმოადგენს ძირითადი უფლების სახით რეგლამენტირებული თავისუფლების გარანტიის განუყოფელ შემადგენელ ნაწილს. მემკვიდრეობის უფლება პიროვნული თავისუფლების უზრუნველყოფის მნიშვნელოვანი ასპექტია. ამასთანავე, მემკვიდრეობა საკუთრების შეძენის ან მისი განკარგვის ერთ-ერთი ფორმაა“ (შდრ: საქართველოს კონსტიტუციის კომენტარი, თავი მეორე, ადამიანის ძირითადი უფლებანი და თავისუფლებანი, თბ, 2013, გვ. 212).

20. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის თანახმად, საკუთრების შეძენა, მისი განკარგვა და მემკვიდრეობით მიღება კონსტიტუციის გარანტირებული უფლებაა. საკუთრების კონსტიტუციურსამართლებრივი გარანტია მოიცავს ისეთი საკანონმდებლო ბაზის შექმნის ვალდებულებას, რომელიც უზრუნველყოფს საკუთრების უფლების პრაქტიკულ რეალიზებას და შესაძლებელს გახდის საკუთრების შეძენის გზით ქონების დაგროვებას (შდრ: საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2012 წლის 26 ივნისის გადაწყვეტილება საქმეზე №3/1/512).

21. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის თანახმად, საკუთრება შეიძლება იყოს „არსებული საკუთრება“ ან აქტივები, მათ შორის, მოთხოვნები, რომელთა დაკავშირებითაც მომჩივანმა შეიძლება ამტკიცოს, რომ მას, სულ მცირე, „მართლზომიერი მოლოდინი“ უჩნდება. მართლზომიერ მოლოდინს უნდა ჰქონდეს საკმარისი საფუძველი ეროვნულ კანონმდებლობაში (შდრ: ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „ფაბრისი საფრანგეთის წინააღმდეგ“ - Fabris v France, №16574/08, 07.02.2013). „მემკვიდრეობის უფლება საკუთრების უფლების ტრადიციულ და ფუძემდებლურ ასპექტს შეადგენს“ (შდრ: ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „მარქსი ბელგიის წინააღმდეგ“ – Marckx v Belgium, №6833/74, 13.06.1979).

22. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საკუთრების შეძენის უფლების მსგავსად, მემკვიდრეობის უფლებაც იცავს პირის შესაძლებლობას, გახდეს მესაკუთრე მემკვიდრეობის მიღების გზით. უფლება რეალიზებულად უნდა მივიჩნიოთ პირზე მემკვიდრეობის გზით საკუთრების გადასვლის მომენტიდან. ამის შემდგომ პიროვნების ქონება დაცულია საკუთრების თავისუფალი ფლობისა და განკარგვის კონსტიტუციური გარანტიით. „მემკვიდრეობის უფლების გარანტია ავსებს საკუთრების უფლების გარანტიას და მასთან ერთად ქმნის კონსტიტუციით გათვალისწინებული კერძო საკუთრებითი წესრიგის საფუძველს. საკუთრება და მემკვიდრეობის უფლება ერთად ქმნიან იმ საზოგადოებრივი წყობილების არსებით, ძირითად ელემენტებს, რომლებიც, თავის მხრივ, ადამიანის კერძო ავტონომიის პრინციპს ემყარება“ (იხ.: ბ. ზოიძე, ქართული სანივთო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბ., 2003 წ, გვ.7.).

23. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1328-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სამკვიდრო (სამკვიდრო ქონება) შეიცავს მამკვიდრებლის როგორც ქონებრივი უფლებების (სამკვიდრო აქტივი), ისე მოვალეობების (სამკვიდრო პასივი) ერთობლიობას, რომელიც მას ჰქონდა სიკვდილის მომენტისათვის. იმისათვის, რომ პირთა შორის წარმოიშვას სამემკვიდრეოსამართლებრივი ურთიერთობა, უნდა ვლინდებოდეს შემდეგი გარემოებები: 1. სამკვიდროს გახსნა (მამკვიდრებლის გარდაცვალება); 2. სამკვიდრო ქონება; 3. მემკვიდრედ მოწვევა (სამკვიდროს მიღების ნების გამოხატვა).

24. სსკ-ის 1306-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, გარდაცვლილი პირის (მამკვიდრებლის) ქონების გადასვლა სხვა პირებზე (მემკვიდრეებზე) ხორციელდება კანონით ან ანდერძით, ანდა ორივე საფუძვლით. იმავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად კი, კანონით მემკვიდრეობა - გარდაცვლილის ქონების გადასვლა კანონში მითითებულ პირებზე მოქმედებს, თუ მამკვიდრებელს არ დაუტოვებია ანდერძი ან, თუ ანდერძი მოიცავს სამკვიდროს ნაწილს, ან, თუ ანდერძი მთლიანად ან ნაწილობრივ ბათილად იქნება ცნობილი.

25. მემკვიდრეობის თავისუფლებაში მოიაზრება ანდერძის თავისუფლება და კანონით მემკვიდრეობის უფლება. ანდერძის თავისუფლების პრინციპი გულისხმობს პირის თავისუფალი ნების განხორციელებას, თავისი შეხედულებისამებრ განკარგოს ქონებრივი ან სხვა ხასიათის უფლებები (იხ: სავალდებულო წილის ინსტიტუტის პრობლემები მემკვიდრეობით სამართალში, ჟურნალი „სამართალი“, №7, 2000წ, გვ.64).

26.სამოქალაქო კოდექსის 1371-ე მუხლის თანახმად, მამკვიდრებლის შვილებს, მშობლებსა და მეუღლეს, ანდერძის შინაარსის მიუხედავად, ეკუთვნით სავალდებულო წილი, რომელიც უნდა იყოს იმ წილის ნახევარი, რაც თითოეულ მათგანს კანონით მემკვიდრეობის დროს ერგებოდა(სავალდებულო წილი). ამავე კოდექსის 1307-ე მუხლის "ა'' ქვეპუნქტის თანახმად, კანონით მემკვიდრეობის დროს მემკვიდრეები შეიძლება იყვნენ პირები, რომლებიც ცოცხლები იყვნენ მამკვიდრებლის სიკვდილის მომენტისათვის.

27. ანდერძის თავისუფლების პრინციპისათვის დამახასიათებელი თავისებურება ოდითგანვე მისი აბსოლუტური ხასიათის ერთგვარი შეზღუდვაა. მოანდერძეს არ უნდა ჰქონოდა მთელი თავისი ქონების ანდერძით მემკვიდრეთა შორის სრულად განაწილების უფლება. ქონების განსაზღვრული ნაწილი უნდა დარჩენილიყო ანდერძის მიღმა და გამოყენებულიყო ოჯახის წევრთა ინტერესების უზრუნველსაყოფად. მათ გარანტირებული უნდა ჰქონოდათ მოანდერძის ქონებიდან წინასწარ განსაზღვრული წილის მიღების შესაძლებლობა. სავალდებულო წილი მემკვიდრეობაში, ნიშნავს მოანდერძის ქონებიდან კანონით განსაზღვრული პირების მიერ წინასწარ დადგენილი ოდენობის წილის მიღების უფლებას, ანდერძის შინაარსის მიუხედავად (იხ. რ. შენგელია, ე. შენგელია, ,,მემკვიდრეობითი სამართალი“, გამომცემლობა „მერიდიანი“, 2007 წელი, გვ.82-83).

28. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში მამკვიდრებლის, ც.ჭ–ის გარდაცვალებას წინ უსწრებდა სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე პირის, კასატორის მამის – გ.ა–ძის გარდაცვალება. შესაბამისად, ეს უკანასკნელი მოგვიანებით გარდაცვლილი ც.ჭ–ის სამკვიდრო ქონებაზე სავალდებულო წილის მისაღებად მოწვეული ვერ იქნებოდა.

29. კასატორის მოთხოვნის უსაფუძლობას განამტკიცებს სამოქალაქო კოდექსის 1372- ე მუხლი, რომლის თანახმად, სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლება წარმოიშობა სამკვიდროს გახსნის მომენტიდან, ასეთი მოთხოვნის უფლება გადადის მემკვიდრეობით. მითითებული ნორმიდან გამომდინარეობს, რომ სავალდებულო წილთან დაკავშირებული მემკვიდრეობითი ურთიერთობის წარმოშობისათვის აუცილებელია ისეთი იურიდიული ფაქტის დადგომა, ანუ მამკვიდრებლის გარდაცვალება ან სასამართლოს მიერ მისი გარდაცვლილად გამოცხადება, რაც იწვევს სამკვიდროს გახსნას. ც.ჭ–ის ქონებაზე სამკვიდრო გაიხსნა მისი გარდაცვალების შემდეგ და შესაბამისად , სავალდებულო წილის მიღების უფლებითაც შეეძლოთ ესარგებლათ მხოლოდ ამ მომენტისათვის ცოცხლად მყოფ სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე მემკვიდრეებს. კასატორზე, მისი მამის სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლება მემკვიდრეობით მხოლოდ იმ შემთხვევაში გადავიდოდა, თუ ეს უკანასკნელი სამკვიდროს გახსნის შემდეგ ისე გარდაიცვლებოდა, რომ სავალდებულო წილის მიღებას ვერ მოასწრებდა.

30. საკასაციო სასამართლო ვერ დაეთანხმება კასატორების არგუმენტს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მათთვის სავალდებულო წილის მიკუთვნების საკითხის გადაწყვეტისას უნდა ეხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლით. აღნიშნული ნორმა ადგენს კანონისმიერ მემკვიდრეთა წრეს, რომელშიც შვილიშვილებიც შედიან. ისინი ითვლებიან პირველი რიგის მემკვიდრეებად, თუ სამკვიდროს გახსნის დროისათვის ცოცხალი აღარ არის მათი მშობელი, რომელიც მამკვიდრებლის მემკვიდრე უნდა ყოფილიყო და თანასწორად იღებენ იმ წილს, რომელიც კანონით მემკვიდრეობის დროს მათ გარდაცვლილ მშობელს ერგებოდა.

31. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ ზემოხსენებული ნორმა განსახილველ შემთხვევაში ვერ იქნება გამოყენებული, ვინაიდან სამოქალაქო კოდექსის 1306-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, კანონით მემკვიდრეობა - გარდაცვლილის ქონების გადასვლა კანონში მითითებულ პირებზე - მოქმედებს, თუ მამკვიდრებელს არ დაუტოვებია ანდერძი ან თუ ანდერძი მოიცავს სამკვიდროს ნაწილს ან თუ ანდერძი მთლიანად ან ნაწილობრივ ბათილად იქნება ცნობილი. მოცემულ შემთხვევაში, მამკვიდრებლის მიერ დატოვებული ანდერძი მოიცავს მთელ სამკვიდროს და შესაბამისად, სადავო ურთიერთობა რეგულირდება სავალდებულო წილის მომწესრიგებელი ნორმებით, რომლებიც მამკვიდრებლის გარდაცვალებამდე სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე პირის გარდაცვალების შემთხვევაში, სავალდებულო წილის მოთხოვნის უფლების მემკვიდრეობით გადაცემის შესაძლებლობას არ ითვალისწინებს. (შედ სუსგ ას-681-637-2010 25 იანვარი, 2011 წელი).

32. წინამდებარე შემთხვევაში, დადგენილია, ც.ჭ–ის ქონებაზე სამკვიდრო გაიხსნა მისი გარდაცვალების შემდეგ, 2016 წლის 23 ოქტომბერს, შესაბამისად, სავალდებულო წილის მიღების უფლებით შეეძლოთ ესარგებლათ მხოლოდ ამ მომენტისათვის ცოცხლად მყოფ სავალდებულო წილის მიღების უფლების მქონე მემკვიდრეებს. ვინაიდან, მ.ა–ძის მამა გ.ა–ძე გარდაიცვალა 2006 წლის 14 მარტს, ბუნებრივია, რომ მოსარჩელის მამას ვერ წარმოეშობოდა სავალდებულო წილის მიღების უფლება.

33. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, აღნიშნულის გამო, საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან, არც დასაბუთებული პოზიციაა წარმოდგენილი ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან ან/და დამატებით ოქმებთან ან/და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობის საფუძვლით.

34. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისითაც.

35. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივარი - დაუსაბუთებელი, რაც გამორიცხავს მისი არსებითად განსახილველად დაშვების სამართლებრივ შესაძლებლობას.

36. პროცესის ხარჯები

კასატორი ,,სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის, I პუნქტის ,,მ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408.3-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. მ.ა–ძის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე თეა ძიმისტარაშვილი

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

ამირან ძაბუნიძე