საქმე №ას-94-2026 31 მარტი, 2026 წელი

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ლევან მიქაბერიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ვლადიმერ კაკაბაძე, ბადრი შონია

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – სს „ა.ე.დ–ი“ (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „ვ.თ–ი“, გ.გ–ძე (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 18 დეკემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელების დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ფულადი ვალდებულების შესრულება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. სს „ა.ე.დ–ი“ (შემდგომ - მოსარჩელე) ასაჩივრებს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 18 დეკემბრის განჩინებას, რომლითაც მოსარჩელის სააპელაციო საჩივრები, ერთ წარმოებად გაერთიანებული ორ სარჩელზე სამოქალაქო საქმეში, არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა: თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2025 წლის 10 აპრილის გადაწყვეტილება, გასაჩივრებული საოქმო და მოსამართლის აცილებაზე უარის თქმის განჩინებები გ.გ–ძის (შემდგომ - მოპასუხე) მიმართ სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თაობაზე; ასევე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2025 წლის 10 ივლისის გადაწყვეტილება და გასაჩივრებული საოქმო განჩინებები შპს „ვ.თ–ის“ (შემდგომ - მოპასუხე შპს) მიმართ სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თაობაზე.

2. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოსარჩელემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა მისი გაუქმება და ორივე სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:

3. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომ - სსკ) 421-ე მუხლი, როდესაც მოსარჩელის მიერ გადახდილი თანხა ბედ შეაფასა და მის დაბრუნებაზე უარი განაცხადა. პალატას უნდა შეეფასებინა მოპასუხის კეთილსინდისიერება და ის გარემოება, რომ წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებაში სადავო თანხის ორმაგად დაბრუნებაზე მხარეები არ შეთანხმებულან. ამასთან, ბედ მიჩნეული თანხის გადახდა მოხდა ხელშეკრულების დადებამდე, მაშასადამე, სსკ-ის 327-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ფორმის დაუცველად და შემდგომ ნაწილ-ნაწილ გადაეცა მოპასუხეს. შესაბამისად, აღნიშნული თანხა წარმოადგენდა ავანსს. მართალია, სამოქალაქო კანონმდებლობა არ ადგენს ბეს კონკრეტულ ოდენობას, თუმცა გარიგების საერთო ღირებულებიდან - 2 800 000 აშშ დოლარიდან 500 000 აშშ დოლარის ბედ შეფასება გონივრულ სტანდარტს სცილდება. ბეს ოდენობის განსაზღვრა მხარეებს ევალებათ სახელშეკრულებო კეთილსინდისიერების პრინციპის დაცვით.

4. მხარის მითითებით, წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებით განსაზღვრული თანხა მოსარჩელემ არ გადაიხადა, ვინაიდან მხარეები შეთანხმდნენ პარტნიორობაზე. ამდენად, ხელშეკრულება მოსარჩელის ბრალით არ შეწყვეტილა.

5. კასატორმა მიიჩნია, რომ სააპელაციო პალატას უნდა გამოეყენებინა სსკ-ის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი და დაედგინა, რომ მოპასუხე მოსარჩელის მიერ სადავო ნაკვეთზე ნაწარმოები სამუშაოებისა და გაუმჯობესებების შედეგად უსაფუძვლოდ გამდიდრდა. სააპელაციო სასამართლოს არ უმსჯელია მიუღებელი შემოსავლის შესახებ მხარის მოთხოვნაზე და არ გამოუყენებია ამავე კოდექსის 411-ე მუხლი.

6. მხარემ ყურადღება გაამახვილა ხელშეკრულების 5.4 და 5.4.1 მუხლებზე, რომელთა თანახმად თუკი მენარდე უარს განაცხადებდა „დამკვეთის პარტნიორთან“ (მოპასუხესთან) წილის ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებასა და „წილის“ შესყიდვაზე ან/და ამგვარი უარის გაცხადების გარეშე, ისე დააყოვნებდა „გაყიდვის ოფციის“ განხორციელებას, რომ ეს აღიქმებოდა მის მიერ „წილის“ შესყიდვაზე უარის თქმად, „დამკვეთის პარტნიორი“ (მოპასუხე) უფლებამოსილი იყო, ცალმხრივად შეეწყვიტა წინამდებარე ხელშეკრულება, რა შემთხვევაშიც (5.4.1) მენარდე (სს „ალიზი“, შემდგომ - მენარდე) დაუყოვნებლივ შეწყვეტდა სამუშაოებს და არ ექნებოდა შეწყვეტის მომენტამდე შესრულებული სამუშაოს ან მიწის ნაკვეთის გაუმჯობესების/შექმნილი აქტივის საზღაურის მოთხოვნის უფლება.

7. კასატორმა აღნიშნა, რომ მენარდეს წილის შესყიდვაზე უარი არ განუცხადებია და არც საკუთარი ქმედებით გამოუხატავს უარის თქმის განზრახვა. პირიქით, 2022 წლის წილის ნასყიდობის ხელშეკრულება პირდაპირ ადასტურებს, რომ მას სურდა აღნიშნული წილის შესყიდვა. მოპასუხეს ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტის შესახებ კასატორისათვის არ შეუტყობინებია. კასატორმა თანხა არ გადახდა, რადგან მხარეები შეთანხმებულნი იყვნენ პარტნიორულ ურთიერთობაზე.

8. მხარის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა სსკ-ის 648-ე მუხლი, რომლის მიხედვითაც შემკვეთი ვალდებული იყო, კასატორისათვის გადაეხადა შესრულებული სამუშაოს ღირებულება.

9. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომ - სსსკ) 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად. კასატორს სახელმწიფო ბაჟის გადახდა გადაუვადდა საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

10. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

11. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი გარკვეულ შეზღუდვებს აწესებს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობასთან დაკავშირებით, კერძოდ, 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

12. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ, სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილად უნდა ჩაითვალოს შემდეგი გარემოებანი:

13. მოპასუხე შპს-ს საკუთრებაში იყო ქ. თბილისში, ......... მდებარე 8418 კვ.მ არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი.

14. 2021 წლის 26 ნოემბერს მოპასუხე შპს-ს (დამკვეთი), მოპასუხეს (დამკვეთის პარტნიორი) და მენარდეს შორის დაიდო ნარდობისა და გაყიდვის ოფციის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც მენარდეს უნდა შეესრულებინა სამშენებლო სამუშაოები მოსარჩელის კუთვნილ ნაკვეთზე.

15. ამავე ხელშეკრულებით (5.3.3.), დამკვეთის პარტნიორის მიერ გაყიდვის ოფციის შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისა და მისი მენარდისთვის მიწოდების შემთხვევაში, მენარდის მიერ წილის ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებამდე განხორციელებული სამუშაოების ღირებულება არ ექვემდებარება დამკვეთის პარტნიორის მხრიდან ანაზღაურებას და არ ჩაითვლება ნასყიდობის ფასის ანგარიშში.

16. ამავე ხელშეკრულებით (5.4.1.), მენარდე დაუყოვნებლივ შეწყვეტს სამუშაოს წარმოებას და გაათავისუფლებს მიწის ნაკვეთს მისი პერსონალისა და სამშენებლო ტექნიკისგან; ამასთან, მას არ ექნება შეწყვეტის მომენტამდე შესრულებული სამუშაოს ან მიწის ნაკვეთის გაუმჯობესების/შექმნილი აქტივის საზღაურის მოთხოვნის უფლება.

17. აღნიშნული ხელშეკრულების საფუძველზე მხარეთა შორის იმავე დღეს (26.11.2021წ.) შედგა ვალდებულების რეგისტრაციის აქტი, რომლის შესაბამისადაც ოფციის მოქმედების ვადის განმავლობაში, კერძოდ, 2022 წლის 30 აპრილის ჩათვლით, საჯარო რეესტრში მოპასუხე შპს-ს კუთვნილ უძრავ ნივთზე დარეგისტრირდებოდა შემდეგი შინაარსის შეზღუდვა: „2022 წლის 30 აპრილამდე მოპასუხე შპს უფლებამოსილი არ არის, მენარდის წინასწარი წერილობითი თანხმობის გარეშე ნებისმიერი ფორმით (მათ შორის და არა მხოლოდ, გაყიდვის, ჩუქების, საკუთრებაში გადაცემის, გაცვლის, კაპიტალში შეტანის ფორმით) განკარგოს და/ან უფლებრივად დატვირთოს (მათ შორის და არა მხოლოდ იპოთეკით, დამატებითი ვალდებულებებით, ვალდებულების უზრუნველყოფის სხვა საშუალებით) მის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთი.“

18. მოსარჩელე წარმოადგენს მენარდის შვილობილ კომპანიას, რომელთაც მართავს ერთი და იგივე პირი - დირექტორი ზ.ბ–ი (შემდგომ - დირექტორი).

19. ნარდობისა და გაყიდვის ოფციის ხელშეკრულების ფარგლებში, მოსარჩელემ, მენარდის თანხმობით, მოპასუხე შპს-ს კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე აწარმოა გარკვეული სახის სამუშაოები.

20. ხელშეკრულების გაფორმების შემდეგ, 2022 წლის 21 მარტს, დირექტორის განცხადების საფუძველზე, ქ.თბილისის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურის სამსახურმა გასცა თანხმობა ზემოხსენებულ მიწის ნაკვეთზე მშენებლობის ნებართვის თაობაზე.

21. მენარდე კომპანიის დირექტორმა გასცა წერილობითი თანხმობა მოპასუხე შპს-ს კაპიტალში მოპასუხის საკუთრებაში არსებულ 100% წილზე მენარდის სასარგებლოდ რეგისტრირებული ვალდებულების სრულად გაუქმების თაობაზე.

22. 2022 წლის 12 აპრილს, მხარეთა (მოპასუხე შპს-ს (დამკვეთი), მოპასუხეს (დამკვეთის პარტნიორი) და მენარდეს) შორის გაფორმდა შეთანხმება 2021 წლის 26 ნოემბრის ნარდობისა და გაყიდვის ოფციის ხელშეკრულების შეწყვეტის თაობაზე.

23. იმავე თარიღით მოპასუხეს (გამყიდველს), მოსარჩელეს (მყიდველს) და მოპასუხე შპს-ს შორის გაფორმდა წილის ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც მოპასუხეს უნდა გადაეცა მოსარჩელისათვის მოპასუხე საზოგადოების 100%-იანი წილი 2 800 000 აშშ დოლარის სანაცვლოდ. მყიდველს ევალებოდა ბეს თანხის 500 000 აშშ დოლარის გადახდა არაუგვიანეს 2022 წლის 15 აპრილისა (იხ. ხელშეკრულების პ. 3.2.2), ხოლო ნასყიდობის ფასის სრულად გადახდა არაუგვიანეს 2022 წლის 30 აპრილისა.

24. მხარეთა მიერ ძირითადი ვალდებულების შესრულების შესახებ ხელშეკრულების ფორმა, რომელიც „ბე”-ზე, როგორც აქცესორულ ხელშეკრულებაზეც ვრცელდება, დაცულია და მხარეთა შორის დავასაც არ იწვევს.

25. მხარეები შეთანხმდნენ, რომ „ბე“ ჩაითვლებოდა გადასახდელის ანგარიშში და მყიდველის ვალდებულება შესრულებულად ჩაითვლებოდა, თუ ის სრულად გადაიხდიდა 2 300 000 აშშ დოლარს (პუნქტი 3.3).

26. ამავე ხელშეკრულების ფარგლებში მხარეები შეთანხმდნენ, რომ მყიდველის მიერ გამყიდველისათვის ნასყიდობის ფასის სრულად გადახდამდე, რაც უნდა დადასტურდეს გამყიდველის მიერ წერილობითი ფორმით გაცემული ცნობით, საკუთრების უფლება წილზე მყიდველის სახელზე არ დარეგისტრირდება.

27. მხარეებმა წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებით დაადასტურეს, რომ მყიდველს - მოსარჩელეს ბეს ნაწილი, 250 000 აშშ დოლარი, უკვე გადახდილი ჰქონდა (იხ. ხელშეკრულების პ.3.2.1), ხოლო ბეს დარჩენილ, გადაუხდელ ოდენობას - 250 000 აშშ დოლარს დაფარავდა არაუგვიანეს 2022 წლის 15 აპრილისა (იხ. პ.3.2.2).

28. მხარეები შეთანხმდნენ, რომ იმ შემთხვევაში, თუკი მყიდველი არ გადაიხდიდა ხელშეკრულებით შეთანხმებულ ნასყიდობის ფასს სრულად და დათქმულ ვადაში, გამყიდველს ენიჭებოდა უფლებამოსილება, ცალმხრივად შეეწყვიტა წინამდებარე ხელშეკრულება, რა შემთხვევაშიც, მყიდველის მიერ გადახდილი „ბე“ სრულად დარჩება გამყიდველს, რაზეც მყიდველს არანაირი პრეტენზია არ ექნებოდა (პ.5.1).

29. 2022 წლის 15 აპრილს მოსარჩელემ მოპასუხეს, უნაღდო ანგარიშსწორების გზით, გადასცა 614 820 ლარი, რაც საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი ოფიციალური გაცვლითი კურსით ეროვნულ ვალუტაში იყო 200 000 აშშ დოლარი. შედეგად, მოსარჩელემ ბეს სახით მოპასუხეს სულ გადაუხადა 450 000 აშშ დოლარი, რაც შეთანხმებულ ოდენობაზე ნაკლებია.

30. ამდენად, 2022 წლის 12 აპრილის წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულება მოსარჩელეს არ შეუსრულებია.

31. საქმის მასალებით არ დასტურდება, რომ 2021 წლის 26 ნოემბრის ნარდობისა და გაყიდვის ოფციის ხელშეკრულების შეწყვეტის შემდეგ მხარეებს შორის არსებობდა რაიმე შეთანხმება სამშენებლო სამუშაოების შესრულების შესახებ, რასაც არც მოსარჩელე მიუთითებს. საქმის ფაქტობრივი გარემოებებით არ დგინდება, ხოლო მოსარჩელესაც არ განუმარტავს, თუ რა მოცულობისა და ოდენობის სამუშაოები შეასრულა მან როგორც აღნიშნული ხელშეკრულების შეწყვეტამდე, ისე მისი შეწყვეტიდან 2024 წლამდე პერიოდში.

32. 2024 წლის 22 მარტს მოპასუხე შპს-ს პარტნიორთა კრებაზე მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება მოპასუხის სახელზე რეგისტრირებული 100% წილის, 5 200 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტის ეროვნულ ვალუტაში გადახდის სანაცვლოდ, შპს „კ.ჰ–ის“ მიყიდვის თაობაზე.

33. 2024 წლის 22 მარტის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, მოპასუხე შპს-ში მოპასუხის სახელზე რეგისტრირებული 100% წილის მესაკუთრე გახდა შპს „კ.ჰ–ი“. ნასყიდობის ხელშეკრულებაში წილის ნასყიდობის საფასურად მითითებულია 5 200 000 აშშ დოლარი.

34. 2024 წლის 2 მაისს კი, მოპასუხე შპს-მ, ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, კუთვნილი უძრავი ნივთი (8418 კვ.მ. მიწის ნაკვეთი, მდებარე: ქ.თბილისი, ........ ქუჩა №56) გაასხვისა შპს „მ.დ–ზე“. ნასყიდობის საგნის ღირებულება განისაზღვრა 5 000 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარით.

35. აღნიშნული მიწის ნაკვეთის ამჟამინდელ მესაკუთრეს - შპს „მ.დ–ს“ შესყიდვის მომენტში ნაკვეთზე არსებული ხიმინჯები არ გამოუყენებია. დასახელებულ მიწის ნაკვეთზე მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლის კორექტირებული არქიტექტურული პროექტის საფუძველზე მშენებლობის ნებართვა გაიცა შპს „მ.დ–ის“ დირექტორის დაკვეთით.

36. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მიმდინარე საქმეში, გაერთიანებული ორ სასარჩელო წარმოების ფარგლებში, სადავოა შემდეგი საკითხები: 1) მოსარჩელის მიერ მოპასუხისათვის, შპს-ს წილის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, გადახდილი თანხა (1420860 ლარი) წარმოადგენდა თუ არა ბეს; 2. მოპასუხეთა და მენარდეს შორის დადებული 2021 წლის 26 ნოემბრის ნარდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მოსარჩელის მიერ, მენარდის თანხმობით შესრულებული სამუშაოს ღირებულების - 1743930.26 ლარის ანაზღაურების მართლზომიერება.

37. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით. რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში.

38. სასამართლოს შეფასებით, მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილი სამართლებრივი შედეგი ეფუძნება მხარის მიერ გადაცემული თანხის სამართლებრივ აღიარებას, რაც გამომდინარეობს სსკ-ის 421-ე მუხლიდან (ბედ მიიჩნევა ფულადი თანხა, რომელსაც ხელშეკრულების ერთი მხარე აძლევს მეორეს და ამით დასტურდება ხელშეკრულების დადების ფაქტი) და 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტიდან (პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ კრედიტორს მისი უკან დაბრუნება, თუ ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში) (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-428-2019, 29.07.2019წ.).

39. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა, ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).

40. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ბე ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის დამატებით საშუალებას მიეკუთვნება და ქონებრივი ხასიათის მქონე მოთხოვნის უზრუნველყოფის ვალდებულებით-სამართლებრივ საშუალებას წარმოადგენს. ბეს სამართლებრივი მომავალი დამოკიდებულია ძირითადი, უზრუნველყოფილი ვალდებულების სამართლებრივ ბედზე და, შესაბამისად, არ არსებობს ბე ძირითადი სახელშეკრულებო ვალდებულების გარეშე. ამ გარემოებას განაპირობებს ბეს აქცესორული ხასიათი, რომლითაც ბე უშუალოდ დაკავშირებულია ძირითადი, უზრუნველყოფილი ხელშეკრულების არსებობასა და მის ნამდვილობასთან.

41. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით მკაფიოდ არის განსაზღვრული ბეს საგანი. ბეს საგანს წარმოადგენს მხოლოდ ფულადი თანხა (იხ. დამატებით: ირ. რობაქიძე, წიგნში: ძლიერიშვილი, ცერცვაძე, რობაქიძე, სვანაძე, ცერცვაძე, ჯანაშია, სახელშეკრულებო სამართალი, თბილისი, 2014 წ, გვ.607; ა. გაწერელია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 421, ველი1, თბილისი, 2019 წელი). შესაბამისად, აღნიშნული მოთხოვნის უზრუნველყოფის დამატებითი საშუალების საგნად დაუშვებელია სამოქალაქო ბრუნვაში მყოფი სხვა ქონების გამოყენება. სამოქალაქო კოდექსით არ არის დადგენილი ბეს შესაძლო ოდენობა და მის მოცულობას მხარეები ურთიერთშეთანხმებით ადგენენ. ხელშეკრულების მხარეებს ევალებათ ბეს ოდენობის განსაზღვრა სახელშეკრულებო კეთილსინდისირების პრინციპის დაცვით (იხ. დამატებით: Gottwald, in MüKo BGB, 5. Aufl., 2009, § 336,Rn.2).

42. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, ვინაიდან ბე უმთავრესად წარმოადგენს სახელშეკრულებო ვალდებულებით გათვალისწინებული გადასახდელი თანხის ნაწილს (როდესაც ბე იანგარიშება ხელშეკრულების ფასში), ბეს მოცულობა უნდა იყოს ნაკლები ხელშეკრულებით გადასახდელი სრული თანხის ოდენობაზე. წინააღმდეგ შემთხვევაში, არა ვალდებულების უზრუნველყოფა, არამედ ვალდებულების შესრულება იარსებებდა. ბე მხარეთა შეთანხმების შედეგია. ბეს შესახებ შეთანხმებაში მონაწილეობენ ძირითადი სახელშეკრულებო ვალდებულების მხარეები, კერძოდ, ძირითადი ვალდებულების მოვალე, როგორც ბეს მიმცემი და ძირითადი ვალდებულების კრედიტორი, როგორც ბეს მიმღები. სამოქალაქო კოდექსი არ აწესებს ბეს შეთანხმების სავალდებულო ფორმას. შესაბამისად, ბეს შესახებ შეთანხმება შეიძლება დაიდოს, როგორც ზეპირი, ასევე, წერილობითი ფორმით. იურიდიული შედეგებით თუ ვიმსჯელებთ, ორივე შემთხვევაში ბე საჭიროებს ძირითადი ხელშეკრულებისათვის დაწესებული ფორმის დაცვას (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებები კონკრეტულ საქმეებზე: №ას-1476-2019, 07.02.2020წ.; №ას-607-2021, 18.02.2022წ.; №ას-1091-2024, 11.12.2024წ.).

43. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხელშეკრულების ერთი მხარე მეორეს ბეს აძლევს არა მომავალი ხელშეკრულების უზრუნველყოფის მიზნით, არამედ უკვე შემდგარი ხელშეკრულების უზრუნველსაყოფად (იხ. დამატებით: ზოიძე ბ., საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, ხუთ წიგნად, წიგნი მესამე, ვალდებულებითი სამართალი, ზოგადი ნაწილი, რედ. ჭანტურია ლ., ზოიძე ბ., ნინიძე თ., შენგელია რ., ხეცურიანი ჯ., თბ., გამომცემლობა სამართალი, 2001, მუხლი 421, გვ. 499.). ამდენად, ბე გადაეცემა მხარეს არა სამომავლოდ ხელშეკრულების დადების მიზნებისათვის, არამედ უკვე შემდგარი ხელშეკრულების შესრულების უზრუნველსაყოფად (იხ. დამატებით: ა. გაწერელია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 421, ველი 2, თბილისი, 2019 წელი). ბეს უზრუნველყოფითი ფუნქცია ემსახურება, როგორც ბეს მიმცემი, ასევე ბეს მიმღები მხარის სამართლებრივი ინტერესების დაცვას. აღნიშნული მოსაზრების საფუძველს გვაძლევს სამოქალაქო კოდექსით განსაზღვრული ბეს მომწესრიგებელ ნორმათა შინაარსი, კერძოდ, ვალდებულების შეუსრულებლობის დროს ბეს სამართლებრივი რეგულირების წესი. ბე ერთგვარი ფსიქოლოგიური ზემოქმედების საშუალებაა, როგორც ბეს მიმცემზე, ასევე - ბეს მიმღებზე, რათა მათ ნაკისრი ვალდებულება შეასრულონ, კერძოდ, ბეს ორმაგი უზრუნველმყოფი ხასიათი აქვს. იგი ბადებს უზრუნველმყოფ და სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობის ეფექტს ხელშეკრულების ორივე მხარისათვის. ბეს მიმცემმა იცის, რომ მის მიერ ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში დაკარგავს ბეს თანხას. ბეს მიმღებს კი, ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში, ბეს ორმაგად უკან დაბრუნება მოუწევს (იხ. დამატებით: ზ. ძლიერიშვილი, ნარდობის ხელშეკრულება (თეორია და პრატიკა), თბილისი, 2016 წ, გვ. 291).

44. ქართულ სინამდვილეში ბე გადახდის ფუნქციასაც ასრულებს. ბეს ერთი მხარე გადასცემს მეორეს ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის მიზნით, თუმცა ბეს მიმცემი არ კარგავს ბეს თანხას. ბეს მიმცემის მიერ ვალდებულების შესრულების და ძირითადი ვალდებულების საგნისა და ბეს საგნის იდენტობის შემთხვევაში, ბე ჩაითვლება ვალდებულების შესრულების ანგარიშში. აღნიშნული დებულება ხაზს უსვამს იმას, რომ ბე ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ძირითადი ვალდებულების საგანს აღმატებული რაიმე დამატებითი ვალდებულება არ არის. ბეს მიმცემს, ვალდებულების შესრულების შემთხვევაში, არ წარმოეშობა რაიმე დამატებითი შესრულების ვალდებულება (იხ. დამატებით: ლ.ჭანტურია, კრედიტის უზრუნველყოფის სამართალი, თბილისი, 2012, გვ. 251).

45. იმისათვის, რომ ბე დარჩეს ბეს მიმღებს, აუცილებელია ხელშეკრულების დარღვევა ბეს მიმცემის ბრალეული მოქმედებით (სსკ-ის 423-ე მუხლი). ბეს პირობები შეიძლება დაირღვეს პირადად ბეს მიმცემის, მისი კანონიერი წარმომადგენლისა ან იმ პირის მიერ, რომელსაც იგი იყენებს საკუთარი ვალდებულების შესასრულებლად. თუკი ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების დარღვევაში ბეს მიმცემს ბრალი არ მიუძღვის, ბეს მიმღებმა ბე უკან უნდა დააბრუნოს (იხ. დამატებით: Gottwald, in MüKo BGB, 5. Aufl., 2009, § 338, Rn.1; საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება კონკრეტულ საქმეებზე: №ას-1476-2019, 07.02.2020წ.; №ას-1160-2023, 16.11.2023წ.; №ას-1091-2024, 11.12.2024წ.).

46. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ბესგან განსხვავებით, ავანსის ცნება კანონმდებლობით არ არის განსაზღვრული, თუმცა ამ სამართლებრივ ინსტიტუტს ფართო გამოყენება აქვს პრაქტიკაში. ავანსი არის, ვალდებულების სრული ან ნაწილობრივი შესრულების მიზნით, გადაცემული ფულადი თანხა მაშინ, როდესაც ბე ადასტურებს ხელშეკრულების დადებას (იხ. დამატებით: მ.თოდუა, ჰ. ვილემსი, ვალდებულებითი სამართალი, თბილისი, 2006 წ, გვ. 26). ავანსი არ ატარებს აგრეთვე იმ უზრუნველყოფის საშუალების ფუნქციას, რომელიც დამახასიათებელია ბესთვის (იხ. დამატებით: ლ. ჭანტურია, კრედიტის უზრუნველყოფის სამართალი, თბილისი, 2012, გვ. 252.) (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებები კონკრეტულ საქმეებზე: №ას-1166-2019, 06.04.2019წ.; №ას-287-2020, 16.09.2020წ.; №ას-1160-2023, 16.11.2023წ.).

47. ბე ყოველთვის მიიჩნევა ავანსად, როცა ვერ დგინდება გადაცემული თანხის სამართლებრივი ბუნება. საპირისპირო ვარაუდი დაუშვებელია, ვინაიდან, აღნიშნული გამოიწვევს მხარეთა მდგომარეობის დამძიმებას მათი ნების საწინააღმდეგოდ (იხ. რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ერთგვაროვანი პრაქტიკა სამოქალაქო საქმეებთან დაკავშირებით, თბ., 2007, საქართველოს უზენაესი სასამართლო, გვ. 73.).

48. საკასაციო პალატა იზიარებს სამართლის დოქტრინაში განვითარებული მოსაზრებას, თუ ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის, რომლის უზრუნველყოფის მიზნითაც იქნა გადაცემული ბე, დადგენილია სპეციალური ფორმა, ფორმის დაუცველად გადახდილი თანხა ჩაითვლება არა ბედ, არამედ ავანსად. ფორმასავალდებულო ხელშეკრულების დადების ფაქტი არ შეიძლება ფულის გადახდით დადასტურდეს (იხ. ლ. ჭანტურია, კრედიტის უზრუნველყოფის სამართალი, თბილისი, 2012 წ, გვ.249).

49. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს სსკ-ის 327-ე მუხლის პირველი ნაწილზე, რომლის თანახმად ხელშეკრულების დასადებად საკმარისი არ არის მხარეთა შეთანხმება მისი ყველა არსებით პირობაზე, არამედ საჭიროა, რომ ეს შეთანხმება შედგეს საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით, ხოლო სსკ-ის 328-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, თუ კანონით ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის დადგენილია განსაზღვრული ფორმა, ან მხარეებმა ხელშეკრულებით გაითვალისწინეს ასეთი ფორმა, მაშინ ხელშეკრულება ძალაში შედის მხოლოდ ამ ფორმის შესახებ მოთხოვნის შესრულების შემდეგ.

50. სსკ-ის 69-ე მუხლი განსაზღვრავს, რომ გარიგება შეიძლება დაიდოს ზეპირად ან წერილობითი ფორმით. გარიგების ფორმასთან დაკავშირებით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ზოგადი ნაწილით დადგენილი წესები ხელშეკრულების ფორმაზეც ვრცელდება.

51. როგორც წესი, გარდა გამონაკლისი შემთხვევებისა, ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის რაიმე განსაკუთრებული ფორმის დაცვა საჭირო არ არის. ხელშეკრულება ძალაში მას შემდეგ შედის, როდესაც მხარეები შესაბამის პირობებზე თუნდაც ზეპირი მოლაპარაკებების გზით შეთანხმდებიან. ხელშეკრულების დასადებად, ცალკეულ შემთხვევაში, ზეპირი მოლაპარაკებებით შესაბამისი პირობების განსაზღვრაც არ არის აუცილებელი. შესაძლოა, მხარეთა კონკლუდენტური ქმედებებიდანაც ირკვეოდეს, რომ მათ შორის ხელშეკრულება დაიდო.

52. ამდენად, ხელშეკრულების ფორმასთან დაკავშირებითაც მოქმედებს სახელშეკრულებო ფორმის თავისუფლების პრინციპი. თუმცა ეს პრინციპი შეუზღუდავი არ არის. ცალკეულ შემთხვევებში კანონი ადგენს ფორმას, რომლის დაცვაც კონკრეტული ტიპის ხელშეკრულებების ნამდვილობისათვის აუცილებელია. მხარეებსაც შეუძლიათ გაითვალისწინონ ხელშეკრულების რაიმე ფორმა, როგორც მისი ძალაში შესვლის აუცილებელი წინაპირობა. კანონმდებელი გარკვეულ წესებს ხელშეკრულების ფორმასთან დაკავშირებით ისეთ შემთხვევებში განსაზღვრავს, როდესაც თავად სახელშეკრულებო სამართლებრივი ურთიერთობის სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად არის ამის საჭიროება და ფორმის დაწესებას შესაბამისი მიზანი გააჩნია (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-1160-2023, 16.11.2023წ.).

53. საკასაციო პალატა არ იზიარებს განჩინების მე-3 პუნქტში მითითებულ კასატორის პოზიციას და მიიჩნევს, რომ სადავო თანხის სამართლებრივი კვალიფიკაცია უნდა განხორციელდეს ბეს ინსტიტუტის არსებითი ნიშნების, მხარეთა ნამდვილი ნებისა და ხელშეკრულების შინაარსობრივი შეფასების საფუძველზე.

54. კასატორის არგუმენტი სადავო თანხის ავანსად დაკვალიფიცირების თაობაზე არ არის გასაზიარებელი, ვინაიდან იგი ვერ აქარწყლებს ბეს სამართლებრივ ბუნებასთან დაკავშირებულ არსებით ნიშნებს და ვერ ასაბუთებს მის ავანსად მიჩნევის სამართლებრივ საფუძველს.

55. პირველ რიგში, მცდარია კასატორის მითითება, თითქოს ბეს კვალიფიკაციისთვის აუცილებელია მისი ორმაგად დაბრუნების შესახებ პირდაპირი შეთანხმება. აღნიშნული სამართლებრივი შედეგი უშუალოდ გამომდინარეობს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ნორმატიული რეგულირებიდან. კერძოდ, სსკ-ის 423-ე მუხლი თავად განსაზღვრავს ბეს სამართლებრივ შედეგებს, მათ შორის მისი ორმაგად დაბრუნების ვალდებულებას იმ შემთხვევაში, თუ ვალდებულების შეუსრულებლობა გამოწვეულია ბეს მიმღების ბრალით. ამდენად, მხარეთა მიერ ამ შედეგის ხელშეკრულებაში დაუფიქსირებლობა არ გამორიცხავს ბეს არსებობას. საკმარისია არსებობდეს შეთანხმება ბეზე და მას გააჩნდეს უზრუნველყოფითი ფუნქცია, რაც მოცემულ შემთხვევაში აშკარად იკვეთება.

56. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მხარეებს შორის წილის ნასყიდობის ხელშეკრულება გაფორმდა, საქმეში წარმოდგენილი შეთანხმება ბეს გადახდაზე კი შეიცავს ნასყიდობის გარიგებისთვის დამახასიათებელ არსებით პირობებს, მათ შორის ნასყიდობის ფასს. განვითარებული მსჯელობიდან გამომდინარე, სადავო თანხა უნდა შეფასდეს სსკ-ის 421-423-ე მუხლების საფუძველზე, როგორც გადაცემულ ბედ, და არა ავანსად, როგორც ამას კასატორი მიუთითებს.

57. აღნიშნულ მსჯელობას არ გამორიცხავს ის გარემოება, რომ ბეს ნაწილის გადახდა დადასტურდა ხელშეკრულების დადებისას, ხოლო დანარჩენის დაფარვა უნდა განხორციელებულიყო შეთანხმებულ მოკლე ვადაში, ვინაიდან სასამართლოს შეფასებით გადამწყვეტია, თუ როგორ დაკვალიფიცირდა ეს თანხა თავად ხელშეკრულებაში და რა ნება გამოხატეს მხარეებმა. ბეს ინსტიტუტისთვის არსებითი მნიშვნელობა აქვს მის ფუნქციას და არა გადაცემის ტექნიკას. მოცემულ შემთხვევაში მხარეებმა პირდაპირ და არაორაზროვნად დაადასტურეს, რომ უკვე გადახდილი 250 000 აშშ დოლარი წარმოადგენს „ბეს ნაწილს“, რაც ნიშნავს, რომ მათ ამ თანხას მიანიჭეს ბეს სამართლებრივი ფუნქცია და მნიშვნელობა - ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფა და ხელშეკრულების დადასტურება.

58. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მხარეებმა ნათლად გამოხატეს წილის ნასყიდობისას ბეს გადახდის თაობაზე საკუთარი ნება, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ისინი სრულად აცნობიერებდნენ თანმდევ სამართლებრივ შედეგებსაც და მოცემულ შემთხვევაში აღნიშნული ნების საწინააღმდეგოდ განმარტების საჭიროების არსებობა კასატორმა ვერ დაადასტურა.

59. კასატორის მსჯელობა უგულებელყოფს ვალდებულებით სამართალში მოქმედ მხარეთა ნების ავტონომიის პრინციპს, რაც მოცემულ შემთხვევაში ვლინდება იმაში, რომ სადავო თანხა წარმოადგენს მხარეთა შეთანხმების არსებით ელემენტს და იგი პირდაპირ არის ასახული წერილობით ხელშეკრულებაში უკვე გადახდილი თანხის „ბედ“ კვალიფიკაციით. შესაბამისად, ბეს არსებობა და მისი სამართლებრივი ბუნება განისაზღვრება მხარეთა შეთანხმებით, რაც სრულად აკმაყოფილებს სსკ-ის 327-ე მუხლის მოთხოვნებს. ბესთვის აუცილებელი წერილობითი ფორმა დაცულია იმ მომენტში, როდესაც მხარეებმა მას შესაბამისი სამართლებრივი მნიშვნელობა მიანიჭეს. პრაქტიკაში ამგვარი შეთანხმება იწვევს უკვე გადახდილი თანხის ბედ კვალიფიკაციას, რაც სამართლებრივად დასაშვებია, თუ დაცულია ფორმა და არსებობს შესაბამისი ნება. მოცემულ შემთხვევაში წერილობითი ფორმა დაცულია და ნებაც ნათლად და ცალსახად არის გამოხატული.

60. ამასთან, ხელშეკრულების 5.1 პუნქტი დამატებით ადასტურებს სადავო თანხის სამართლებრივ ბუნებას, როგორც ბეს. სადავო არ არის მხარეთა შეთანხმება, რომ მყიდველის მიერ ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში გამყიდველი უფლებამოსილი იყო ცალმხრივად შეეწყვიტა ხელშეკრულება და მყიდველის მიერ გადახდილი ბე სრულად დაეტოვებინა. აღნიშნული დათქმა ასახავს ბესთვის დამახასიათებელ უზრუნველყოფით ფუნქციას, რაც არსებითად განასხვავებს მას ავანსისაგან. ავანსს არ ახასიათებს ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში მისი დაკავების სამართლებრივი შედეგი, მაშინ როდესაც ბე სწორედ ასეთი შედეგის დადგომაზეა ორიენტირებული.

61. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხელშეკრულების დადების დროს მყიდველის მიერ გადახდილი თანხა სამართლებრივად კვალიფიცირდება როგორც „ბე“, ვინაიდან იგი გადახდილია ხელშეკრულების მიზნის მისაღწევად, ასრულებს ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის ფუნქციას, წარმოადგენს ნასყიდობის ფასის შეთანხმებულ ნაწილს და ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში რჩება მიმღებთან, რაც მას აშკარად განასხვავებს ავანსისგან.

62. ბეს ოდენობასთან დაკავშირებული პრეტენზიაც ვერ იქნება გაზიარებული სასამართლოს მიერ. კერძოდ, ბეს ოდენობის სიდიდე, რომელიც მოცემულ შემთხვევაში დაახლოებით 17.86%-ს შეადგენს, თავისთავად არ განსაზღვრავს და არ ცვლის გადაცემული თანხის სამართლებრივ ბუნებას, რადგან ეს უკანასკნელი დამოკიდებულია მხარეთა ნამდვილ ნებასა და შეთანხმების შინაარსზე. საქართველოს სამოქალაქო კანონმდებლობა ბეს კონკრეტულ ზღვარს არ ადგენს და მის განსაზღვრას მხარეთა კერძო ავტონომიას ანდობს, რის გამოც მხარეთა მიერ შეთანხმებული ოდენობა პრინციპულად სავალდებულოა. ბეს ოდენობა შეიძლება შეფასდეს მხოლოდ კეთილსინდისიერების პრინციპის კონტექსტში, თუმცა მისი სიდიდე არ წარმოადგენს დამოუკიდებელ საფუძველს ბეს ავანსად გადაკვალიფიცირებისთვის. სასამართლო ჩარევა დასაშვებია მხოლოდ აშკარა არათანაზომიერების ან უფლების ბოროტად გამოყენების შემთხვევაში, რაც მოცემულ ვითარებაში არ იკვეთება. შესაბამისად, შეთანხმებული ბე უნდა იქნეს მიჩნეული მოქმედ და სამართლებრივად სავალდებულო პირობად.

63. საკასაციო სასამართლო დასკვნის სახით აღნიშნავს, რომ განსახილველ დავაში სადავო თანხის შეფასებისას გადამწყვეტია არა ცალკეული ფორმალური გარემოებები, როგორიცაა გადახდის დრო ან ოდენობა, არამედ მისი სამართლებრივი ფუნქცია და მხარეთა ნამდვილი ნება. კონკრეტულ შემთხვევაში, ხელშეკრულების შინაარსი, მისი ფორმულირება, მხარეთა მიერ გამოყენებული ტერმინოლოგია, უკვე გადახდილი თანხების ხასიათი და მათთან დაკავშირებული სამართლებრივი შედეგები ერთობლიობაში მიუთითებს, რომ სადავო თანხას მინიჭებული აქვს ბესთვის დამახასიათებელი უზრუნველყოფითი და საკომპენსაციო ფუნქცია. ეს ნიშნავს, რომ თანხის გადახდა მხარეების მიერ გათვალისწინებულ წესებს ემორჩილება და მისი მთავარი მიზანი არის ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფა. შესაბამისად, სადავო თანხის ავანსად შეფასება სასამართლოს მიერ დადგენილი გარემოებებისა და გამოკვეთილი სამართლებრივი კრიტერიუმების საფუძველზე გამორიცხულია. აღნიშნული თანხა უნდა შეფასდეს, როგორც ბე, ანუ ინსტრუმენტი, რომელსაც მხარეებმა მიანიჭეს სამართლებრივი მნიშვნელობა ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფისა და სანქციური ფუნქციის წარმოსაჩენად, რომლის უგულებელყოფაც დაუშვებელია.

64. რაც შეეხება მხარის მოთხოვნას ბეს სახით გადაცემული თანხის დაბრუნების შესახებ, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ აღნიშნულთან დაკავშირებით კასატორს დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია არ წარმოუდგენია.

65. სასამართლო მიუთითებს დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელემ წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობები დაარღვია, არც ბეს და არც ნასყიდობის ფასი მას სრულად, დათქმულ დროში არ გადაუხდია.

66. საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობას ვერ გამოიწვევს კასატორის არგუმენტი, რომ ზემოხსენებული თანხა მან არ გადაიხადა, ვინაიდან მხარეები შეთანხმდნენ მათ შორის განსხვავებული, პარტნიორული ურთიერთობის წარმოშობის შესახებ.

67. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია, მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია, მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

68. სსსკ-ის მე-3 მუხლის მიხედვით მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებელი, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები.

69. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსსკ-ი ითვალისწინებს მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპს. შეჯიბრებითობის პრინციპი, მხარეთა თანასწორობის პრინციპთან ერთად, წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით, აგრეთვე, ამავე კოდექსის მე-4 და მე-5 მუხლებით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლო უფლების მნიშვნელოვან კომპონენტს.

70. სსსკ-ის მე-4 მუხლის თანახმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. შეჯიბრებითობის პრინციპმა თავისი ასახვა ჰპოვა სსსკ-ის მთელ რიგ სხვა ნორმებში.

71. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ შეჯიბრებითობის პრინციპის შინაარსის ანალიზი საფუძველს გვაძლევს გავაკეთოთ შემდეგი დასკვნები: 1. შეჯიბრებითობის პრინციპი მოიცავს მხარეთა საქმიანობას მხოლოდ საქმის ფაქტობრივი გარემოებებისა და მტკიცებულებების სფეროში. საკითხი იმის შესახებ, რომ სასამართლო საქმის განხილვას (სამოქალაქო პროცესს) იწყებს მხოლოდ დაინტერესებული პირის მოთხოვნით, ან, რომ სასამართლო არ უნდა გასცდეს მხარეთა მოთხოვნის ფარგლებს და ა.შ. განეკუთვნება არა შეჯიბრებითობის, არამედ დისპოზიციურობის პრინციპის სფეროს; 2. მხარეთა მოთხოვნების თუ შესაგებლის ფაქტობრივი (და არა იურიდიული) დასაბუთება (გამართლება) ეკისრებათ თვითონ მხარეებს; 3. მხარეებმა თვითონ უნდა განსაზღვრონ, თუ რომელი ფაქტები დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს (შესაგებელს). ამის შესახებ მითითებულია სსსკ-ის 178-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტში, რომლის თანახმად, სარჩელში აღნიშნული უნდა იყოს გარემოებები, რომლებზეც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნებს, აგრეთვე სსსკ-ის 201-ე მუხლში, რომლის თანახმად, თუ მოპასუხე სარჩელს არ ცნობს, მან უნდა მიუთითოს რა კონკრეტულ გარემოებებს ემყარება მისი შესაგებელი სარჩელის წინააღმდეგ; 4. მხარეებმა თვითონ უნდა მიუთითონ მტკიცებულებებზე, რომელთა საფუძველზე უნდა დამტკიცდეს (დადასტურდეს) მათ მიერ თავიანთი მოთხოვნის (შესაგებლის) დასაბუთების მიზნით მითითებული ფაქტები. ამის შესახებ პირდაპირ არის მითითებული სსსკ 178-ე მუხლის „ვ“ ქვეპუნქტში, რომლის თანახმად სარჩელში აღნიშნული უნდა იყოს მტკიცებულებანი, რომლებიც ადასტურებენ ამ გარემოებებს (ე.ი. მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულ გარემოებებს), აგრეთვე, სსსკ-ის 201-ე მუხლში, რომლის თანახმად, მოპასუხემ თავის პასუხში (შესაგებელში) უნდა მიუთითოს რა მტკიცებულებებით შეიძლება დამტკიცდეს ეს გარემოებები (ე.ი. მოპასუხის მიერ თავის შესაგებელში მითითებული გარემოებები) (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებები კონკრეტულ საქმეებზე: №ას-1199-2024, 20.12.2024წ.; №ას-161-2025, 12.02.2026წ.).

72. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კონცენტრირებულად შეჯიბრებითობის პრიციპი გამოხატულია სსსკ-ის 102-ე მუხლში, რომლის თანახმად თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-126-2024, 15.10.2024წ.).

73. სასამართლო მიუთითებს, რომ ფაქტების დამტკიცების პროცესი საკმაოდ დეტალურად რეგულირდება სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით, კერძოდ, განსაზღვრულია მტკიცების საშუალებათა (მტკიცებულებათა) წრე, რომლებიც შეიძლება გამოიყენოს სასამართლომ ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად, ამ მტკიცებულებათა დასაშვებობა და განკუთვნადობა, მტკიცების ტვირთის (მოვალეობის) განაწილება მხარეთა შორის, ანუ რომელმა მხარემ რა გარემოება უნდა დაამტკიცოს, მტკიცებულებათა გამოკვლევის წესი, მტკიცებულებათა შეფასების ზოგადი წესები და ა.შ. (იხ. დამატებით: ი. გაგუა, მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე, თბილისი, 2020 წ, გვ. 17).

74. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო პროცესში დადგენილი უნდა იქნეს სამი სხვადასხვა ხასიათის, შინაარსისა და შედეგების მიხედვით ისეთი ფაქტები, როგორიცაა: 1) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ პროცესუალურ სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის მიღება წარმოებაში, ან ასეთ მიღებაზე უარის თქმა); 2) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგი, ანუ მთავარი საძიებელი ფაქტები (სარჩელის დაკმაყოფილება, ან მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა); 3) მტკიცებულებითი ფაქტები, რომელთა მეშვეობით ხორციელდება მთავარი, ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცება – დადასტურება (იხ. დამატებით: ზ. ძლიერიშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართლის ცალკეული საკითხები, თბილისი, 2007 წ., გვ. 13). შესაბამისად, სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანია მატერიალურ-სამართლებრივი მნიშვნელობის ფაქტები, რომლებზეც მიუთითებენ მხარეები თავიანთი მოთხოვნების (შესაგებლის) დასაბუთება-გამართლების მიზნით (იხ. დამატებით: თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბილისი, 2005 წ., გვ.215.).

75. სამართლებრივი დავისას სამოქალაქო საქმის განმხილველ მოსამართლეს ორი ამოცანა აქვს დასაძლევი: პირველ რიგში, მან უნდა გამოარკვიოს, თუ რა მოხდა სინამდვილეში. მეორე რიგში კი, მოსამართლემ სამართლებრივად უნდა შეაფასოს ფაქტობრივი გარემოებები და დაადგინოს, არსებობს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც, კანონის მიხედვით, ასაბუთებს სასარჩელო მოთხოვნას. თუ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ვერ აკმაყოფილებს აღნიშნულ მოთხოვნას, მაშინ სარჩელი უკვე ამ საფუძველზევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ასეთ შემთხვევაში მოსამართლეს არა აქვს უფლება, საკუთარი ინიციატივით მოიძიოს სასარჩელო მოთხოვნის დამადასტურებელი გარემოებები და შეაგროვოს მტკიცებულებები. თუ მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულია ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებენ მოთხოვნის არსებობას, მაშინ უკვე მოპასუხეზეა დამოკიდებული, ამ გარემოებების არსებობის უარყოფა (იხ. თომას ჰერმანი, მტკიცებულებითი სამართალი, GIZ, თბილისი, 2016 წ., გვ.3-4).

76. აღნიშნულის საფუძველზე საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოსარჩელემ ვერ უზრუნველყო იმ ფაქტობრივი გარემოების სათანადო მტკიცება, რომელსაც იგი აფუძნებდა თავის სასარჩელო მოთხოვნას. კერძოდ, საქმეში არ მოიპოვება სარწმუნო და დამაჯერებელი მტკიცებულებები, რომლებიც დაადასტურებდა მხარეთა შორის ისეთი განსხვავებული შეთანხმების არსებობას, რომელიც შეცვლიდა ან გააუქმებდა წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვალდებულებით-სამართლებრივ ურთიერთობას და, ამავდროულად, დაადასტურებდა სხვა შეთანხმებას, რაც მას გაათავისუფლებდა ბესა და ძირითადი თანხის გადახდის ვალდებულებისგან იმგვარად, რომ გამყიდველს წარმოშობოდა ბეს სახით მიღებული თანხის დაბრუნების ვალდებულება.

77. საკასაციო საჩივარი დაუშვებელია ნარდობის ხელშეკრულების საფუძველზე მოსარჩელის მიერ განხორციელებული სამუშაოების ღირებულების ანაზღაურების მოთხოვნის ნაწილშიც.

78. სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორის მსჯელობას უსაფუძვლო გამდიდრების მომწესრიგებელი ნორმების გამოყენების შესახებ და აღნიშნავს, რომ ვინაიდან არსებობდა სახელშეკრულებო ურთიერთობა, არ იკვეთება უსაფუძვლო გამდიდრების (კონდიქციის) მარეგულირებელი ნორმების გამოყენების წინაპირობები (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებები კონკრეტულ საქმეებზე: №ას-1764-2018, 13.04.2020წ., პუნ. 23.1; №ას-989-2021, 18.02.2022წ., პუნ. 43). კონდიქციური დანაწესების (სსკ-ის 976-ე-991-ე მუხლები) გამოყენების უმთავრესი წინაპირობა მის სუბსიდიურობაში ვლინდება, რაც იმას ნიშნავს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების წესები მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმებად გვევლინება მხოლოდ მაშინ, როდესაც სასამართლო, მოვლენათა დინამიკის გათვალისწინებით, დაასკვნის, რომ გამორიცხულია სხვა უფრო სპეციალური ნორმის გამოყენება (მაგ: პოსესორული ან ვინდიკაციური სარჩელები (სანივთო სამართალი), სარჩელი ვალდებულების შესრულების შესახებ (როგორც პირველადი, ისე - მეორადი მოთხოვნები) და სხვა) (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებები კონკრეტულ საქმეებზე: №ას-774-723-2017, 11.10.2017წ; №ას-794-794-2018, 11.09.2018წ.; №ას-727-2023, 30.01.2024წ.).

79. საკასაციო პალატა დამატებით განმარტავს, რომ მოსამართლისათვის სავალდებულო არ არის მხარეთა მოსაზრებები, თუ მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად რა სამართლებრივი საფუძველი უნდა იქნეს გამოყენებული და არც კანონის იმპერატიული დათქმაა, რომ გამოტანილი გადაწყვეტილება დაეფუძნოს მხარეთა მიერ მითითებულ მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს. სასამართლოს ვალდებულებას წარმოადგენს კანონიერი გადაწყვეტილების გამოტანა. სწორედ აღნიშნული წარმოადგენს სამოსამართლო საქმიანობას, რომელიც უზრუნველყოფს კერძო სამართლის სუბიექტთა დარღვეული უფლებებისა და ინტერესების სრულყოფილად და ეფექტურად დაცვას (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებები კონკრეტულ საქმეებზე: №ას-877-825-2010, 28.12.2010წ.; №ას-1170-1125-2016, 13.06.2017წ.).

80. მოცემულ საქმეზე, უპირველესად, აღსანიშნავია, რომ მოსარჩელემ მოპასუხე შპს-ს კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე სამუშაოები, როგორც თავად განმარტავს, აწარმოა მენარდის თანხმობითა და დავალებით. მოსარჩელე უშუალოდ მოპასუხე შპს-სთან ნარდობის ხელშეკრულების მხარე არ არის და სახელშეკრულებო ურთიერთობა გააჩნია მხოლოდ მენარდესთან. შესაბამისად, მოსარჩელეს 2021 წლის 26 ნოემბრის ხელშეკრულების საფუძველზე მოპასუხე შპს-ს მიმართ სადავო მოთხოვნის წარდგენის უფლება არ წარმოშობია. მას პრეტენზია შეიძლება გააჩნდეს მენარდის მიმართ.

81. აღნიშნული გარემოებანი გამორიცხავს სადავო თანხის მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების გამოყენებას.

82. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მხარეთა შორის სადავო სამართალურთიერთობა წარმოიშვა ვალდებულებითი, სახელშეკრულებო სამართლიდან, კერძოდ კი, ნარდობის ხელშეკრულებიდან.

83. სსკ-ის 629-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ნარდობის ხელშეკრულებით მენარდე კისრულობს შეასრულოს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაო, ხოლო შემკვეთი ვალდებულია გადაუხადოს მენარდეს შეთანხმებული საზღაური. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ნარდობა, როგორც სამუშაოს შესრულების ტიპის ხელშეკრულება, არის კონსენსუალური, ორმხრივი და სასყიდლიანი ხელშეკრულება (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-240-2023, 21.03.2023 წ. პ.10).

84. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ნარდობა დაკავშირებულია მენარდის ვალდებულებასთან - შეასრულოს ხელშეკრულებით განსაზღვრული სამუშაო და გადასცეს შემკვეთს შეთანხმებული საზღაურის მიღების პირობით შესრულებული სამუშაოს შედეგი. შემკვეთი კი, სსკ-ის 648-ე მუხლის თანახმად, მოვალეა გადაუხადოს მენარდეს საზღაური სამუშაოს შესრულების შემდეგ, თუ ხელშეკრულება არ ითვალისწინებს ნაწილ-ნაწილ გადახდას (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-1522-2019, 12.02.2021წ., პ.34.).

85. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ნარდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მხარეთა უფლებები, თავისი სამართლებრივი ბუნებით მიეკუთვნება რელატიურ (შეფარდებით) უფლებათა რიცხვს. რელატიური უფლება არის განსაზღვრული პირის მიმართ შესრულების მოთხოვნის უფლებამოსილება. იგი მიმართულია არა ნებისმიერი, არამედ მხოლოდ განსაზღვრული პირის მიმართ კონკრეტული ვალდებულების შესასრულებლად. რელატიური უფლება წარმოიშობა ნამდვილი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის საფუძველზე. ნარდობის ხელშეკრულებით მენარდის ძირითად ვალდებულებას წარმოადგენს, შეასრულოს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაო 361-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული მოთხოვნების დაცვით. კერძოდ, ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას.

86. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ნარდობის ხელშეკრულებით მენარდის ერთ-ერთ ძირითად ვალდებულებას წარმოადგენს შეთანხმებული სამუშაოს დროულად შესრულება. ზოგადად, სამოქალაქო უფლებების განხორციელება და დაცვა მჭიდროდ არის დაკავშირებული დროის ფაქტორთან. ვადა აწესრიგებს სამოქალაქო ბრუნვას, განაპირობებს ხელშეკრულებათა ჯეროვან შესრულებას. თანამედროვე საბაზრო ეკონომიკა, მისთვის დამახასიათებელი დინამიკურობითა და დროის დეფიციტით, წარმოუდგენელია ვადებთან დაკავშირებული საკითხების სრულყოფილი და სწორი სამართლებრივი მოწესრიგების გარეშე. სამოქალაქო კანონმდებლობა დროის ფაქტორს უკავშირებს სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობას, შეცვლასა და შეწყვეტას, ასევე იმ მოქმედებათა შესრულებას, რომელიც გათვალისწინებულია კანონით ან ხელშეკრულებით. ვალდებულების დროულად შესრულება ერთ-ერთ უმთავრეს პრინციპს წარმოადგენს. ვალდებულების შესრულების დროდ ითვლება იმ მომენტის დადგომა, როდესაც ვალდებულება შესრულებულ უნდა იქნეს.

87. ყველაზე მეტად გავრცელებულია ვალდებულების შესრულების გარიგებით (ხელშეკრულებით) განსაზღვრული ვადები. ამ შემთხვევაში შესრულების დროის შეთანხმება შეიძლება აშკარად გამოხატული ან დუმილით ნაგულისხმევი იყოს. ხელშეკრულებით განსაზღვრული შესრულების დრო შეიძლება იყოს როგორც აბსოლუტური, ისე რელატიური ბუნების. აბსოლუტურია ვადა, როდესაც ვადის გადაცილების შემდეგ შესრულება კარგავს ყოველგვარ ინტერესს.

88. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ნარდობის ხელშეკრულებით მხარეებმა შეიძლება განსაზღვრონ არა მხოლოდ სამუშაოთა დასრულების ვადები, არამედ სამუშაოთა დაწყებისა და შუალედური ვადებიც. იმ შემთხვევაში, როდესაც შესრულების დროს გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება, მაშინ ნარდობის ხელშეკრულებით, შესრულების დრო განისაზღვრება, როგორც ხელშეკრულების ერთ-ერთი არსებითი პირობა - time is of the essence. თუ ნარდობის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული არ არის სამუშაოს შესრულების ვადა, მაშინ ვადა უნდა განისაზღვროს გონივრულად. „გონივრული ვადა” წარმოადგენს შეფასებით კატეგორიას. ყველა შემთხვევაში მისი ფარგლები მოიაზრება შესრულების თავისებურებებით.

89. თუ ნარდობის ხელშეკრულებით განსაზღვრულია შესრულების დრო, მაშინ საეჭვოობისას ივარაუდება, რომ შემკვეთს არ შეუძლია შესრულების მოთხოვნა ამ ვადამდე, ხოლო მენარდეს შეუძლია ვალდებულების შესრულება ვადაზე ადრე. საეჭვოობა გულისხმობს ისეთ მდგომარეობას, როდესაც განსაზღვრული ვადის დაცვა ეჭვის ქვეშ დგება მხარეთა ინტერესებიდან გამომდინარე. ასეთ შემთხვევაში უპირატესობა ენიჭება მოვალის ინტერესების დაცვას. ნარდობის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების დარღვევის ერთ-ერთ გავრცელებულ შემთხვევას წარმადგენს ვალდებულების შესრულების ვადის გადაცილება. მენარდის მხრიდან ვალდებულების შესრულების ვადის გადაცილებად ითვლება, თუ: ა) შესრულებისათვის დადგენილ დროში ვალდებულება არ შესრულდა; ბ) შესრულების ვადის დადგომიდან შემკვეთის მიერ გაფრთხილების შემდეგაც იგი არ ასრულებს ვალდებულებას. მენარდის მიერ ვადის გადაცილება ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოს დროულ შეუსრულებლობას უკავშირდება. შესრულების დროულობა კი ნარდობის ხელშეკრულებიდან ან კანონიდან შეიძლება გამომდინარეობდეს. სსკ-ის 648-ე მუხლის თანახმად, შემკვეთი მოვალეა, გადაუხადოს მენარდეს საზღაური სამუშაოს შესრულების შემდეგ.

90. საკასაციო საჩივრით მხარემ ვერ წარმოადგინა ისეთი დასაშვები და დასაბუთებული არგუმენტები, რომლებიც დაასაბუთებდა გასაჩივრებული განჩინების საწინააღმდეგო დასკვნას. კერძოდ, საქმის ფაქტობრივი გარემოებებით არ დგინდება და არც მოსარჩელეს წარმოუდგენია სათანადო მტკიცებულებები, რომლითაც განსაზღვრავდა, თუ რა მოცულობისა და შინაარსის სამშენებლო სამუშაოები შეასრულა მან 2021 წლის 26 ნოემბრის ნარდობისა და გაყიდვის ოფციის ხელშეკრულების ფარგლებში, როგორც მის შეწყვეტამდე, ისე მისი შეწყვეტის შემდეგ 2024 წლამდე პერიოდში. აღნიშნული გარემოება არსებითად ზღუდავს მოთხოვნის შეფასების შესაძლებლობას, ვინაიდან დაუდგენელია შესრულებული სამუშაოების მოცულობა, ღირებულება და კავშირი დავის საგანთან. ასევე, არ დგინდება, რომ აღნიშნული ხელშეკრულების შეწყვეტის შემდეგ მხარეთა შორის არსებობდა რაიმე შეთანხმება გარკვეული სამშენებლო სამუშაოების შესრულებაზე. შესაბამისად, ხელშეკრულების შეწყვეტის შემდეგ ნებისმიერი მოქმედება, რომელიც დაკავშირებული იყო შესაძლო ხარჯების გაწევასთან წარმოადგენდა მოსარჩელის ბიზნესრისკს. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი არგუმენტები ვერ ამყარებს მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს და ვერ აქარწყლებს გასაჩივრებული განჩინების მსჯელობას, რის შედეგადაც მისი მოთხოვნა არ ექვემდებარება დაკმაყოფილებას.

91. ამავდროულად, საქმის მასალებით არ დასტურდება სადავო მიწის ნაკვეთის იმგვარი გაუმჯობესება, რაც ახალმა მესაკუთრემ მიითვისა, ანუ სხვაგვარად რომ ვთქვათ, გაუმჯობესება შეესაბამებოდა ან ქმნიდა ნასყიდობის საგნის ისეთ მატერიალურ ღირებულებას, რომელიც ახალმა მესაკუთრემ შეინარჩუნა ან გამოიყენა. გასაჩივრებული განჩინებით დადგენილია, რომ შპს „მ.დ.პ–მა“ მოიპოვა ახალი პროექტით მშენებლობის ნებართვა, რაც განსხვავებულ მახასიათებლებს შეიცავს უკვე შესრულებული სამუშაოებისგან, ხოლო მოსარჩელის მიერ დამონტაჟებული ხიმინჯები მას არ გამოუყენებია.

92. რაც შეეხება შესრულებული სამუშაოების ოდენობასა და მხარის მითითებას სადავო უძრავი ქონების გაუმჯობესებასთან დაკავშირებით, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქმეში არსებული არცერთი მტკიცებულებით არ დასტურდება, რომ მოსარჩელესა და შპს „მ.დ.პ–ს“ შორის დადებულ სადავო მიწის ნაკვეთის ნასყიდობის ხელშეკრულებებში ფასთა სხვაობა გამოწვეულია მოსარჩელის მიერ განხორციელებული გაუმჯობესებით. მტკიცებულებათა არარსებობის პირობებში აღნიშნული ვარაუდი მოკლებულია ობიექტურ საფუძველს და ვერ უზრუნველყოფს მოთხოვნის სამართლებრივად სარწმუნო გადამოწმებას. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ ნასყიდობის საგნის ღირებულების განსაზღვრა, როგორც წესი, ეფუძნება მხარეთა ნებასა და შეთანხმებას და შეიძლება განისაზღვროს სხვადასხვა ეკონომიკური და ბაზრის ფაქტორის გათვალისწინებით. გარდა ამისა, სადავო ხელშეკრულებები დადებულია დროის გარკვეული ინტერვალით, რაც არ გამორიცხავს მათ შორის საბაზრო ღირებულების ცვლილებას.

93. საკასაციო სასამართლო, დამდგარი სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, მიიჩნევს, რომ კასატორის პრეტენზია მიუღებელ შემოსავალთან დაკავშირებით უსაფუძვლოა და მასზე აღარ იმსჯელებს.

94. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

95. კასატორმა ვერ დაასაბუთა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობაში მოდის.

96. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

97. ამავდროულად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან.

98. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

99. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი.

100.მოცემულ საქმეზე კასატორს სახელმწიფო ბაჟის - 8000-8000 ლარის გადახდა გადაუვადდა საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე. ამდენად, საკასაციო პალატა თვლის, რომ კასატორს უნდა დაეკისროს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ სახელმწიფო ბაჟის სახით 8000 ლარის 30%-ის – 2400 ლარის, სულ 4800 ლარის გადახდა.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. სს „ა.ე.დ–ის“ საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. კასატორ სს „ა.ე.დ–ის“ (საიდენტიფიკაციო კოდი №……) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაეკისროს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ სახელმწიფო ბაჟის სახით 4800 ლარის გადახდა.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

მოსამართლეები: ლევან მიქაბერიძე

ვლადიმერ კაკაბაძე

ბადრი შონია